"Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ" ΤΟΥ JOHN TAVENER ΜΕ ΤΗΝ ΠΟΠ Björk

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Άβαλον των Τεχνών

Η Προσευχή της καρδιάς (Prayer of the heart, 1999) είναι ένα έργο του σπουδαίου άγγλου, ορθόδοξου και φιλέλληνα συνθέτη Τζων Τάβενερ (1944-2013) και θέμα του είναι η ευχή του Ιησού, το "Κύριε Ιησού Χριστέ Υιέ του Θεού, ελέησόν με", δηλαδή η επίκληση του Ονόματος του Κυρίου Ιησού. Μια ησυχαστική πρακτική που καλούνται να κατορθώσουν κυρίως οι μοναχοί, ώστε να καταστούν «κοινωνοί θείας φύσεως». 

Το έργο είναι γραμμένο ακριβώς πριν 20 χρόνια, για την γνωστή Ισλανδή ποπ τραγουδίστρια Björk και το Κουαρτέτο String Brodsky, που το ερμήνευσαν σε πρώτη εκτέλεση το 2004, οπότε και συμπεριλήφθηκε στο cd “John Tavener - A Portrait (His Works・His Life・His Words)”, που κυκλοφόρησε τότε από την Naxos. 

Η Björk τραγουδάει την καρδιακή ή νοερά προσευχή του Ιησού στα ελληνικά, κοπτικά και αγγλικά (“Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy upon me”). Ο συνθέτης επέλεξε την προσευχή του Ιησού, αποδεικνύοντάς μας έτσι περίτρανα ότι εστιάζει στην ουσία, στο κέντρο της ορθόδοξης πνευματικότητας. Κι ακόμη, φαίνεται πως επέλεξε να ειπωθεί και στα κοπτικά (Mar Ieshu Mesiha, bara Illaha, yitrahemni a'khataw. Amayn), επειδή γνώριζε, προφανώς, την τεράστια άνθηση του μοναχισμού στην ευρύτερη περιοχή της Αιγύπτου, ιδίως τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες.

Πάντως, η επιλογή τριών γλωσσών για την μελοποίηση της καρδιακής προσευχής, δύο αρχαίων (ελληνικά και κοπτικά) και μιας σύγχρονης (αγγλικά), που είναι και παγκόσμια, δείχνει, μάλλον, την πρόθεση του Τάβενερ να τονίσει την οικουμενική διάσταση της προσευχής και δη της νοεράς - καρδιακής. 

Το έργο εκδόθηκε σε CD και ενσωματώθηκε ως μουσική κάλυψη στην εγκατάσταση του Τζέικ Λέβερ Centre + Circumference (2008, Wallspace, All Hallows on the Wall, City of London). 

Το μουσικό πλαίσιο του έργου δεν θα μπορούσε να είναι απλούστερο. Ένας αργός καρδιακός παλμός δίνει στο κομμάτι τον ήσυχο και αδιάκοπο ρυθμό του. Το κουαρτέτο με σπείρες περιπλανιέται σε συνεχείς μετατροπίες, κλείνοντας τον κύκλο μετά από 15 λεπτά, ενώ ο τραγουδιστής απαγγέλλει την προσευχή σε κάθε χορδή, θα λέγαμε. Αυτό θα μπορούσε να επαναληφθεί ατέλειωτα. Η ιδέα της αδιάλειπτης προσευχής ίσως δεν μπορούσε να απεικονιστεί πιο όμορφα! 

Ένα μινιμαλιστικό έργο – μα και πλούσιο σε ηχοχρώματα ταυτόχρονα – που αποτυπώνει την αντίληψη του Τάβενερ για την σύνθεση λατρευτικής μουσικής. Άλλωστε ο ίδιος ο συνθέτης σε σημείωμά του στο φυλλάδιο του CD, λέει πως επέλεξε την Björk, επειδή η φωνή της δεν ήταν εκπαιδευμένη και ο ήχος της ήταν πρωτόγονος. Του άρεσε η απλότητά της και ο αυθορμητισμός της, που οδηγούσαν σε μιαν αβίαστη ποιότητα. 

Με την ευκαιρία, αξίζει να θυμηθούμε τα όσα λίαν επίκαιρα είπε ο Τάβενερ, σχετικά με τον Ορθόδοξο κόσμο στις μέρες μας, σε μια συνέντευξή του στον Gavin Dixon: “Αυτό που με ανησυχεί είναι ο εθνικισμός που επικρατεί σε πολλές ορθόδοξες χώρες. Αν έλειπε από την Ορθοδοξία ο εθνικισμός, θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη και πιο ισχυρή επίδραση σε έναν κόσμο που είναι σαραβαλιασμένος και έχει χάσει την πολύτιμη γλώσσα της μυσταγωγίας και του συμβολισμού… Αν η Ορθοδοξία εξαρτάται από τους εθνικισμούς, θα παραμείνει αναποτελεσματική και σαραβαλιασμένη όπως η κοσμική κουλτούρα". 

Η προσευχή της καρδιάς του Τάβενερ ας είναι το αντίδοτο στους εθνικισμούς που ταλανίζουν την Ορθοδοξία. Γιατί, άλλωστε, αυτή είναι η ουσία: ο έσω, ο κρυπτός της καρδίας άνθρωπος που συνομιλεί με τον Θεό κι όχι το κράτος που φέρει ως εξωτερικό μανδύα και – φευ – άλλοθι, την Ορθοδοξία.

Η ΑΓΙΑ ΣΚΕΠΗ / THE PROTECTING VEIL ΤΟΥ JOHN TAVENER

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σήμερα, 1η Οκτωβρίου, σύμφωνα με τα παλαιά Τυπικά της Εκκλησίας γιορτάζεται η Αγία Σκέπη της Υπεραγίας Θεοτόκου, δηλ. το θαύμα που έγινε στην Μονή της Παναγίας των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 10ου αιώνος. 

Ο Άγιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός είδε, κατά τη διάρκεια αγρυπνίας, την Παναγία να σκεπάζει με το ιερό της μαφόριο τους πιστούς και την Πόλη. Αυτή η όχι και τόσο γνωστή Θεομητορική γιορτή (στην Ελλάδα μεταφέρθηκε στις 28 Οκτωβρίου, ως ευχαριστήρια στην Υπέρμαχο Στρατηγό για την προστασία της στο έπος του '40) γιορτάζεται πανηγυρικά στη Ρωσία. 

Ο ορθόδοξος άγγλος συνθέτης και μεγάλος φιλέλλην Τζον Τάβενερ (1944-2013) εμπνεύστηκε από την Αγία Σκέπη και έγραψε το έργο The Protecting Veil. Μια αριστουργηματική σύνθεση για τσέλο και έγχορδα γραμμένη στην Εύβοια το 1987, όταν ο Τάβενερ ήταν ακόμη παντρεμένος με την ελληνίδα χορογράφο Βίκυ Μαραγκοπούλου.
Η σύνθεση αυτή έμεινε για πολλές εβδομάδες στο Νο1 του βρετανικού κλασσικού πίνακα επιτυχιών και για πολύ καιρό βρισκόταν στα hits της σύγχρονης μουσικής.

Στοιχείο απαραίτητο για την κατανόηση της θρησκευτικότητας στο έργο του Τάβενερ είναι η ανθρώπινη φωνή που κυριαρχεί ακόμη και στα οργανικά κομμάτια του, μέσω σολιστικών οργάνων όπως το βιολοντσέλο, για το οποίο έγραψε την Αγία Σκέπη. 

«Από τα μουσικά όργανα το βιολοντσέλο βρίσκεται εγγύτερα στην ανθρώπινη φωνή. Πιστεύω πως μετά την ενσάρκωση του Χριστού, όλη η μουσική πρέπει να είναι ικανή να τραγουδιέται». 

Η σύνθεση πρωτοεκτελέσθηκε από τον τσελίστα Steven Isserlis και τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου στα Proms του 1989 και θεωρείται από πολλούς η καλύτερη εκτέλεση του έργου μέχρι σήμερα.

Νομίζω πως στην περίπτωση της Αγίας Σκέπης του Τάβενερ επιβεβαιώθηκε ένας ξένος μουσικοκριτικός που έγραψε: «Αν η μουσική είναι επιτυχής, θα μεταφέρει την ουσία της πιο αποτελεσματικά από τη γλώσσα της θεολογίας».

Σας προτείνουμε να ακούσετε ολόκληρο το έργο του Τάβενερ, αγαπητοί συνοδίτες. 

Και θα διαπιστώσετε πώς ένας σύγχρονος συνθέτης γονιμοποιεί κατά τρόπο πρωτοποριακό την παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα βίντεο από ζωντανή εκτέλεση του έργου το 2012 στην Κοπεγχάγη.

Καθίστανται λίαν επίκαιρα τα όσα είπε, μεταξύ άλλων, σε συνέντευξή του στον Gavin Dixon (htttp://orpheuscomplex.blogspot.gr), ο Τζον Τάβενερ: 

“Αυτό που με ανησυχεί είναι ο εθνικισμός που επικρατεί σε πολλές ορθόδοξες χώρες. Αν έλειπε από την Ορθοδοξία ο εθνικισμός, θα μπορούσε να έχει μεγαλύτερη και πιο ισχυρή επίδραση σε έναν κόσμο που είναι σαραβαλιασμένος και έχει χάσει την πολύτιμη γλώσσα της μυσταγωγίας και του συμβολισμού… Αν η Ορθοδοξία εξαρτάται από τους εθνικισμούς, θα παραμείνει αναποτελεσματική και σαραβαλιασμένη όπως η κοσμική κουλτούρα". 

Prayer of the heart / Η Προσευχή της καρδιάς του John Tavener με την Björk

Η Προσευχή της καρδιάς (Prayer of the heart, 1999) είναι ένα έργο του σπουδαίου άγγλου, ορθόδοξου συνθέτη Τζων Τάβενερ, και θέμα του είναι η ευχή του Ιησού, το "Κύριε Ιησού Χριστέ Υιέ του Θεού, ελέησόν με". Το έργο είναι γραμμένο για την γνωστή τραγουδίστρια Björk και το Κουαρτέτο String Brodsky, που το ερμήνευσαν. Η Björk τραγουδάει την καρδιακή ή νοερά προσευχή του Ιησού στα ελληνικά, κοπτικά και αγγλικά (“Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me, the sinner.”). 

Το έργο εκδόθηκε σε CD και ενσωματώθηκε ως μουσική κάλυψη στην εγκατάσταση του Τζέικ Λέβερ Centre + Circumference (2008, Wallspace, All Hallows on the Wall, City of London).
Το μουσικό πλαίσιο του έργου δεν θα μπορούσε να είναι απλούστερο. Ένας αργός καρδιακός παλμός δίνει στο κομμάτι τον ήσυχο και αδιάκοπο ρυθμό του. Το κουαρτέτο με σπείρες περιπλανιέται σε συνεχείς μετατροπίες, κλείνοντας  τον κύκλο μετά από 15 λεπτά, ενώ ο τραγουδιστής απαγγέλλει την προσευχή σε κάθε χορδή, θα λέγαμε. Αυτό θα μπορούσε να επαναληφθεί ατέλειωτα. Η ιδέα της αδιάλειπτης προσευχής ίσως δεν μπορούσε να απεικονιστεί πιο όμορφα!

The Protecting Veil / Η Αγία Σκέπη του John Tavener

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σήμερα, 1η Οκτωβρίου, σύμφωνα με τα παλαιά Τυπικά της Εκκλησίας γιορτάζεται η Αγία Σκέπη της Υπεραγίας Θεοτόκου, δηλ. το θαύμα που έγινε στην Μονή της Παναγίας των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολη στις αρχές του 10ου αιώνος. 

Ο Άγιος Ανδρέας ο διά Χριστόν σαλός είδε, κατά τη διάρκεια αγρυπνίας, την Παναγία να σκεπάζει με το ιερό της μαφόριο τους πιστούς και την Πόλη. Αυτή η όχι και τόσο γνωστή Θεομητορική γιορτή (στην Ελλάδα μεταφέρθηκε στις 28 Οκτωβρίου, ως ευχαριστήρια στην Υπέρμαχο Στρατηγό για την προστασία της στο έπος του '40) γιορτάζεται πανηγυρικά στη Ρωσία. 

Ο ορθόδοξος άγγλος συνθέτης και μεγάλος φιλέλλην Τζον Τάβενερ (1944-2013) εμπνεύστηκε από την Αγία Σκέπη και έγραψε το έργο The Protecting Veil. Μια αριστουργηματική σύνθεση για τσέλο και έγχορδα γραμμένη στην Εύβοια το 1987, όταν ο Τάβενερ ήταν ακόμη παντρεμένος με την ελληνίδα χορογράφο Βίκυ Μαραγκοπούλου.
Η σύνθεση αυτή έμεινε για πολλές εβδομάδες στο Νο1 του βρετανικού κλασσικού πίνακα επιτυχιών και για πολύ καιρό βρισκόταν στα hits της σύγχρονης μουσικής.

Στοιχείο απαραίτητο για την κατανόηση της θρησκευτικότητας στο έργο του Τάβενερ είναι η ανθρώπινη φωνή που κυριαρχεί ακόμη και στα οργανικά κομμάτια του, μέσω σολιστικών οργάνων όπως το βιολοντσέλο, για το οποίο έγραψε την Αγία Σκέπη. 

«Από τα μουσικά όργανα το βιολοντσέλο βρίσκεται εγγύτερα στην ανθρώπινη φωνή. Πιστεύω πως μετά την ενσάρκωση του Χριστού, όλη η μουσική πρέπει να είναι ικανή να τραγουδιέται». 

Η σύνθεση πρωτοεκτελέσθηκε από τον τσελίστα Steven Isserlis και τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου στα Proms του 1989 και θεωρείται από πολλούς η καλύτερη εκτέλεση του έργου μέχρι σήμερα.

Νομίζω πως στην περίπτωση της Αγίας Σκέπης του Τάβενερ επιβεβαιώθηκε ένας ξένος μουσικοκριτικός που έγραψε: «Αν η μουσική είναι επιτυχής, θα μεταφέρει την ουσία της πιο αποτελεσματικά από τη γλώσσα της θεολογίας».

Σας προτείνουμε να ακούσετε ολόκληρο το έργο του Τάβενερ, αγαπητοί συνοδίτες. 

Και θα διαπιστώσετε πώς ένας σύγχρονος συνθέτης γονιμοποιεί κατά τρόπο πρωτοποριακό την παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Παραθέτουμε στη συνέχεια το score του έργου The Protecting Veil καθώς και ένα βίντεο από ζωντανή εκτέλεση του έργου το 2012 στην Κοπεγχάγη. 

Ο ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΤΗΣ "ΑΓΙΑΣ ΣΚΕΠΗΣ" ΚΑΙ ΤΗΣ "ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ" JOHN TAVENER ΣΤΗΝ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ

Ο σπουδαίος φιλέλληνας και ορθόδοξος βρετανός συνθέτης Τζον Τάβενερ πέθανε σήμερα από καρδιακή προσβολή σε ηλικία 69 ετών. 

Ο Τάβενερ ανήκει στην προσωπική μυθολογία μας. 

Σε παλαιότερη ανάρτησή μας γράφαμε για το έργο του «The Protecting Veil»: 

Ο ορθόδοξος άγγλος συνθέτης Τζον Τάβενερ εμπνεύστηκε από την Αγία Σκέπη της Παναγίας και έγραψε το έργο The Protecting Veil. Μια αριστουργηματική σύνθεση για τσέλο και έγχορδα γραμμένη πριν 21 χρόνια και για πολύ καιρό στα hits της σύγχρονης μουσικής. Σας προτείνουμε να ακούσετε ολόκληρο το έργο του Τάβενερ, αγαπητοί συνοδίτες. Και θα διαπιστώσετε πώς ένας σύγχρονος συνθέτης γονιμοποιεί κατά τρόπο πρωτοποριακό την παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας. 

Επίσης, είχαμε αναρτήσει και το περίφημο έργο του Η Προσευχή της Καρδιάς (Prayer of the Heart), το οποίο γράφτηκε για τη γνωστή τραγουδίστρια Björk η οποία και το ερμήνευσε και το ηχογράφησε. 

Γεννημένος στις 18 Ιανουαρίου του 1944 στο Λονδίνο (ο πατέρας του ήταν οργανίστας στην πρεσβυτεριανή εκκλησία του Αγίου Ανδρέα), ο Τζον Τάβενερ είχε μια πορεία αντιθέσεων στην αγγλική μουσική σκηνή κατά την διάρκεια των τελευταίων 55 χρόνων. Μια πορεία που στηρίζεται σε αντιθέσεις. Συνθέτης θρησκευτικός αλλά διαφοροποιημένος από τον γοτθικό κόσμο του Ολιβιέ Μεσιάν, δήλωνε επηρεασμένος από δύο συνθέτες της αβάν γκαρντ, τον Στοκχάουζεν και τον Κέιτζ. Απείχε από τις μεταμοντερνιστικές αναζητήσεις, ήταν εσωστρεφής αλλά και δημοφιλής, δήλωνε μυημένος στον χώρο του συμβολισμού από τον Μότσαρτ και τον Στραβίνσκι. 

Το έργο του δομείται μέσα από την ελεύθερη χρήση των κλιμάκων της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 κέρδισε μουσική υποτροφία και σπούδασε στο Χάι Γκέιτ Σκουλ πιάνο, όργανο και σύνθεση και 15 χρόνια αργότερα κέρδισε το βραβείο σύνθεσης στον διαγωνισμό «Πρίγκιψ Ρενιέ Γ' του Μονακό». Τρία χρόνια αργότερα κερδίζει το πρώτο βραβείο της UNESCO στον διαγωνισμό για συνθέτες κάτω των 25 ετών. Το 1969 ο σερ Πίτερ Χολ και ο Κόλιν Ντέιβις τον προσκάλεσαν για να γράψει μια όπερα για το Κόβεντ Γκάρντεν και αρκετά χρόνια μετά, ενώ είχε μεσολαβήσει μια κρίση δημιουργικότητάς του ολοκλήρωσε την όπερα «Therese» και αρχίζει να γράφει την όπερα δωματίου «Α Gentle Spirit», όπου εμφανίζεται για πρώτη φορά το σύμβολο της Εικόνας.

Το 1977 έγινε μέλος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και το 1978 ταξίδεψε στην Πάτμο αναζητώντας έμπνευση για ένα κοντσέρτο για πιάνο. Στην Εύβοια το 1987 έγραψε το «The Protecting Veil» για ορχήστρα εγχόρδων και τσέλο, ένα από τα διασημότερα έργα του. Το 1995 ολοκλήρωσε το έργο «Αγραφον» σε ποίηση του Αγγελου Σικελιανού, παραγγελία του Οργανισμού του Μεγάρου Μουσικής. «Μαθαίνω πολλά από τους Πατέρες της Εκκλησίας» είχε δηλώσει στην εφημερίδα ΤΟ ΒΗΜΑ με αφορμή μια εμφάνισή του στο Ναύπλιο για την πρώτη ελληνική παρουσίαση του έργου «Eternal Memory». «Για μένα υπάρχει μόνο η αυθόρμητη μουσική. Σκεφθείτε το "Missa Solemnis" του Μπετόβεν. Το Εγώ του συνθέτη αναπτύσσεται, αναπτύσσεται, αναπτύσσεται, τι όμορφα αλήθεια που το κάνει, όμως ιδρώνει, ιδρώνει, ιδρώνει τόσο πολύ! Η μουσική πρέπει να έρχεται φσσσσσσ...! Αν δεν έρχεται έτσι, για μένα δεν υπάρχει. Και τότε την πετάω. Οταν όμως έρθει, τη γράφω όπου βρω, στα τραπεζομάντιλα των εστιατορίων, οπουδήποτε». «Ο τόπος σας με βοηθάει να βρίσκω δρόμους», είχε πει για την χώρα μας. «Βαρέθηκα την ανάπτυξη, την όλη σύλληψη της ανάπτυξης. Πιστεύω ότι θα πρέπει να απαλλαχθούμε από όλα τα γνωστά είδη τέχνης και να δούμε τι έχει μείνει, τι εισχωρεί στο μυαλό όταν απορρίπτονται τα συστήματα τα όποια συστήματα! Ακόμη και αν ανακαλύπταμε ότι δεν μένει τίποτε άλλο παρά μόνο η σιωπή, και πάλι θα ήταν καλύτερο από το να επιδιδόμαστε σε μια συστηματική παραγωγή μουσικής που βολεύει μόνο τους κριτικούς και τους ίδιους τους συνθέτες οι οποίοι καταφεύγουν με τον τρόπο αυτόν σε ένα είδος πνευματικού αυνανισμού».
Η πρεμιέρα της τελευταίας δουλειά του «Three Shakespeare Sonnets» είναι προγραμματισμένη να προυσιαστεί στο Southwark Cathedral την ερχόμενη Παρασκευή 15 Νοεμβρίου.