ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΣΥΝΘΕΤΗ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Στο πλαίσιο των 100 ετών από τη γέννηση του Γιάννη Χρήστου, το ΚΕΤΩΑ όπου φιλοξενείται το Αρχείο του συνθέτη, διοργανώνει τριήμερο Διεθνές Συμπόσιο με θέμα τη ζωή και το έργο του σπουδαίου Έλληνα συνθέτη και στοχαστή της Τέχνης (22-24 Οκτωβρίου 2026). 

Το Συνέδριο πραγματοποείται με την επιμέλεια της Διευθύντριας του Κέντρου Ερευνών και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών, Στέλλας Κουρμπανά, και του οτρηρού μελετητή του Γιάννη Χρήστου, μουσικολόγου Κωστή Ζουλιάτη. 

Ένα Συνέδριο - συμβολή, που είναι και το πρώτο στην Ελλάδα για τον μεγάλο Αλεξανδρινό συνθέτη. 

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος συμμετείχε στο Συνέδριο με δύο ανακοινώσεις, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου 2026. 

“Η Σχολή της Αλεξάνδρειας” του Μοχάμεντ Νάγκι και ο Γιάννης Χρήστου 

Η μητέρα Γιάννη Χρήστου, Λιλίκα Ταβερνάρη, όταν χώρισε με τον πατέρα του συνθέτη, Ελευθέριο Χρήστου, παντρεύτηκε τον λόγιο διπλωμάτη και ζωγράφο Mohamed Naghi Bey (1888-1956), ο οποίος θεωρείται ένας από τους ιδρυτές της σύγχρονης αιγυπτιακής τέχνης και γι’ αυτό υπάρχει μουσείο προς τιμήν του. Ήταν ο πρώτος Αιγύπτιος που ταξίδεψε στη Δύση για να σπουδάσει ζωγραφική και μαθήτευσε στον περίφημο Κλοντ Μονέ, ο οποίος τον μύησε στην ιμπρεσιονισμό, ενώ κοντά στον Αντρέ Λοτ έμαθε τον κυβισμό. Ο Mohamed Naghi έχει πλούσιο έργο, αλλά «Η Σχολή της Αλεξάνδρειας» (κατά μίμηση της «Σχολής των Αθηνών» του Ραφαήλ), που θεωρείται το αριστούργημά του, είναι ένα ακόμη παράδειγμα ζωγραφικής εμπνευσμένης από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα. 

Το θέμα της είναι η πόλη της Αλεξάνδρειας κατά την Πτολεμαϊκή περίοδο, αλλά μεταφέρεται στην Αναγεννησιακή Αίγυπτο. Αυτός ο πίνακας, που εκπροσώπησε την Αίγυπτο στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1952, παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον, καθώς βλέπουμε να δεσπόζουν σημαντικές ελληνικές μορφές της Αλεξάνδρειας του καιρού εκείνου: Κωνσταντίνος Καβάφης, Λιλίκα Ταβερνάρη (σύζυγος του Νάγκι), Νίκος Νικολαΐδης (ζωγράφος, αγιογράφος, συγγραφέας και φίλος της Λ. Ταβερνάρη), Ιωάννης Σακελλαρίδης (μεγάλος βαμβακοκαλλιεργητής), Σωκράτης Λαγουδάκης (ιατρός, λόγιος και αθλητής) κ.α. Είναι σαφές ότι όλος αυτός ο κύκλος, που αναπαρίσταται στον πίνακα του Νάγκι, ήταν γνωστός στον Γιάννη Χρήστου. Στην ανακοίνωση διερευνήθηκε η σχέση του Νάγκι και όλου αυτού του πνευματικού κόσμου με τον νεαρό Γιάννη Χρήστου, ο οποίος εκείνη την εποχή αναπτύσσεται διανοητικά και καλλιτεχνικά.

Θεολογία και Εσχατολογία στις «Πύρινες Γλώσσες» του Γιάννη Χρήστου 

Το ορατόριο της Πεντηκοστής του Γ. Χρήστου παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον από πλευράς κειμένου και μουσικής σύνθεσης. Η γνώση και η χρήση των πηγών από τον Γ. Χρήστου αποτελεί, πραγματικά, μια μεγάλη έκπληξη, καθώς συνθέτει με περισσή ευχέρεια βιβλικά κείμενα, υμνογραφία και το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας, προκειμένου να εστιάσει στο μεγάλο γεγονός της Πεντηκοστής, που είναι η γενέθλιος ημέρα της Εκκλησίας. 

Η σύνθεση των κειμένων έχει αυστηρή αρχιτεκτονική δομή – όπως και η μουσική του – γεγονός που κάνει το έργο μοναδικό στη νεοελληνική μουσική δημιουργία. Αρκετοί έλληνες συνθέτες έχουν γράψει ορατόρια θρησκευτικής εμπνεύσεως, αλλά κανείς ένα ορατόριο για την εορτή της Πεντηκοστής. Το λιμπρέτο του έργου, που είναι δια χειρός του συνθέτη, παρουσιάζει και μεγάλο γλωσσολογικό ενδιαφέρον, καθώς καλύπτει ευρύ φάσμα της ελληνικής γλώσσας. Ο Γιάννης Χρήστου για τα αποσπάσματα της Αγίας Γραφής (Παλαιά και Καινή Διαθήκη) δεν χρησιμοποιεί το πρωτότυπο κείμενο, αλλά την νεοελληνική απόδοση του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχιμανδρίτη Νεόφυτου Βάμβα (1776-1855). Αντίθετα, τα αποσπάσματα της Θ. Λειτουργίας και οι ύμνοι που χρησιμοποιούνται είναι στο πρωτότυπο. Ο χειρισμός του θέματος είναι σαφώς θεολογικός, καθώς ο συνθέτης έχοντας στέρεο φιλοσοφικό οπλισμό, μπορεί να διεισδύσει στα άδυτα του Μυστηρίου, τόσο της Θείας Ευχαριστίας όσο και της Πεντηκοστής. Αλλά και η μουσική του προσέγγιση είναι σαφώς εσχατολογική. Στην ανακοίνωση παρουσιάστηκαν οι θεολογικές και εσχατολογικές πτυχές του έργου, όπως εκτυλίσσονται μέσα από την Χριστολογία και την Τριαδολογία, που προβάλλει ο συνθέτης. Επίσης, η επικαιρότητα του έργου, με αφορμή σύγχρονους προβληματισμούς για την λατρεία της Εκκλησίας, συνίσταται σε αυτό που ο ίδιος ο συνθέτης είπε για το έργο του: 

"Το δράμα έγκειται στο εξής: Θα εισαγάγω τα μη ακροάσιμα μέρη της ελληνικής λειτουργίας, και το επίκεντρο όλου του έργου θα είναι το raison d’ être {ο λόγος ύπαρξης} της λειτουργίας, δηλ. η μετουσίωση του άρτου και του οίνου στο σώμα και το αίμα του Χριστού! Αυτή είναι η ύψιστη μυστηριακή στιγμή."

100+1 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σήμερα, 23 Οκτωβρίου 2026, συμπληρώνονται ακριβώς 100+1 χρόνια από τη γέννηση του Μάνου Χατζιδάκι.

Θυμόμαστε, αναπόφευκτα, το γνωστό αυτοβιογραφικό του σημείωμα, γραμμένο με το δικό του χατζιδακικό ύφος: 

"Γεννήθηκα στις 23 του Οκτώβρη του 1925 στην Ξάνθη τη διατηρητέα κι όχι την άλλη τη φριχτή που χτίστηκε μεταγενέστερα από τους εσωτερικούς της ενδοχώρας μετανάστες. Η συνύπαρξη εκείνο τον καιρό ενός αντιτύπου της μπελ-επόκ, με αυθεντικούς τούρκικους μιναρέδες, έδιναν χρώμα και περιεχόμενο σε μια κοινωνία-πανσπερμία απ' όλες τις γωνιές της Ελλαδικής γης, που συμπτωματικά βρέθηκε να ζει σε ακριτική περιοχή και να χορεύει τσάρλεστον στις δημόσιες πλατείες. 

Σαν άνοιξα τα μάτια μου είδα με απορία πολύ κόσμο να περιμένει την εμφάνισή μου (το ίδιο συνέχισα κι αργότερα να απορώ σαν με περίμεναν κάπου καθυστερημένα να φανώ). Η μητέρα μου ήταν από την Αδριανούπολη, κόρη του Κωνσταντίνου Αρβανιτίδη, και ο πατέρας μου απ' την Μύρθιο της Ρεθύμνου, απ' την Κρήτη. Είμαι ένα γέννημα δύο ανθρώπων που καθώς γνωρίζω δεν συνεργάστηκαν ποτέ, εκτός απ’ την στιγμή που αποφάσισαν την κατασκευή μου. Γι' αυτό και περιέχω μέσα μου χιλιάδες αντιθέσεις κι όλες τις δυσκολίες του Θεού. Όμως η αστική μου συνείδηση, μαζί με τη θητεία μου την λεγόμενη «ευρωπαϊκή», φέραν ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα". 

Και να 'μαστε 66 χρόνια αργότερα, να γιορτάζουμε τα γενέθλια του Χατζιδάκι μ' έναν μοναδικό τρόπο! 

«Σήμερα είναι η μέρα των γενεθλίων μου. Γι΄ αυτό διάλεξα να παίξω με την Ορχήστρα των Χρωμάτων 4 υπέροχους κύκλους τραγουδιών. Γιατί μου ταιριάζουν και με εκφράζουν, χωρίς αυτό βέβαια να υποδηλώνει πως έχω γράψει έστω κατ΄ ιδέαν κάτι ανάλογο». 

Έτσι γιόρτασε ο Μάνος Χατζιδάκις τα γενέθλιά του στις 23 Οκτωβρίου 1991, στο «Παλλάς». 

Με μία συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων που ίδιος δημιούργησε και διηύθυνε – και δυστυχώς έσβησε… - κατά την οποία παρουσίασε τέσσερις κύκλους τραγουδιών. 

1. Frank Martin (1890-1974): Έξι μονόλογοι από τον “Jedermann”, σε ποίηση Hugo Von Hofmannsthal, με σολίστ τον βαρύτονο τον Σπύρο Σακκά. 

2. Richard Wagner (1813-1883): Wesendonk – Lieder, σε ποίηση Mathilde Wesendonk, με σολίστ την υψίφωνο Μαρίνα Κρίλοβιτς. 

3. Gustav Mahler (1860-1911): Τραγούδια για νεκρά παιδιά, σε ποίηση Friedrich Ruckert, με σολίστ τον βαρύτονο Αντώνη Κοντογεωργίου. 

4. Benjamin Britten (1913-1976): Εκλάμψεις, σε ποίηση Arthur Rimbaud, με την υψίφωνο Sheila Armstrong. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις επέλεξε τέσσερις κύκλους τραγουδιών για την ημέρα των γενεθλίων του προφανώς γιατί τον απασχολούσε βαθειά το τραγούδι, στο οποίο άλλωστε και επιδόθηκε συστηματικά. Το τραγούδι στην πλέον υψηλή εκδοχή του. Γιατί ο ίδιος διεκήρυττε ότι το τραγούδι «είναι μια σχέση υπεύθυνη, μια πράξη ερωτική ανάμεσά μας που μας αποκαλύπτει. Τελετουργία που απαιτεί μια προετοιμασία θρησκευτική, επίμονη άσκηση γνώσης και αθωότητας, αποκαλύψεως και ανιχνεύσεως, μνήμης και προφητείας.» 

Ο Χατζιδάκις θεωρούσε ότι «το τραγούδι δεν είναι σύνθημα ή πράξη εκτονώσεως.» Θεωρούσε πως το αληθινό τραγούδι δεν πρέπει να κολακεύει τις συνήθειές μας ούτε να διασκεδάζει την αμηχανία μας, την οικογενειακή μας πλήξη ή την ερωτική μας ανεπάρκεια. 

Είναι αυτό το τραγούδι για το οποίο έλεγε: «Θα το θυμάσθε και θα το ’χετε εντός σας, χωρίς την δυνατότητα να το γλεντήστε με αυτάρεσκη και δυνατή φωνή. Μόνο να το ψελλίζετε θα είναι δυνατόν, σαν προσευχή ή σαν το «Υπερμάχω». 

Ο Χατζιδάκις υποστήριζε με πάθος: «Πιστεύω πως η τέχνη του τραγουδιού αποτελεί κοινωνικό λειτούργημα, γιατί το τραγούδι μας ενώνει μέσα σ’ ένα μύθο κοινό. Κι όπως στον χορό ενώνουμε τα χέρια μεταξύ μας για ν’ ακολουθήσουμε ίδιες ρυθμικές κινήσεις, έτσι και στο τραγούδι ενώνουμε τις ψυχές μας για ν’ ακολουθήσουμε μαζί, τις ίδιες εσωτερικές δονήσεις. Κι όσο για τον κοινό μύθο που δεν υπάρχει στις μέρες μας, τον σχηματίζουμε καινούριο κι απ’ την αρχή κάθε φορά. Κάθε φορά που νιώθουμε βαθιά την ανάγκη να τραγουδήσουμε». 

Κι ο Χατζιδάκις που δεν είχε στεγανά, τραγουδούσε από Τσιτσάνη μέχρι Μάλερ και Μπρίττεν. Όλα με τον ίδιο σκοπό: να χαθεί για πάντα –αν είναι δυνατόν– ο εφησυχασμός μας.

Φωτό: Μαριλένα Σταφυλίδου
Η συγκεκριμένη φωτογραφία δημοσιεύτηκε στο παραπάνω πρόγραμμα
της Ορχήστρας των Χρωμάτων 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος: Τα «στιχηρά ιδιόμελα» του Διονύση Σαββόπουλου

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Τα «στιχηρά ιδιόμελα» του Διονύση Σαββόπουλου 

Ο Διονύσης Σαββόπουλος ήταν Θεσσαλονικιός, αλλά και Φαναριώτης και Φιλιππουπολίτης! Ο πατέρας του Γεώργιος Σαββόπουλος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και η μητέρα του Αικατερίνη Ποιμενίδου στη Φιλιππούπολη της Ανατολικής Ρωμυλίας. 

Ο ίδιος μας λέει ότι η γιαγιά του τον καιρό της Βουλγαρικής Εξαρχίας δήλωνε «Φαναριώτισσα», δηλαδή πιστή στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, κι έτσι αναγκάστηκε να φύγει οικογενειακώς για την Ελλάδα. Εκεί στη Θεσσαλονίκη, η μητέρα του παντρεύτηκε τον Φαναριώτη πατέρα του, ο οποίος είχε έλθει πρόσφυγας από την Πόλη το 1922 με τον αδελφό του και έμεναν στο απέναντι σπίτι. 

Ο Σαββόπουλος στο αυτοβιογραφικό του Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα θεωρεί κάπως… μοιραίο αυτόν τον γάμο. Η μητέρα του, γράφει, μεγάλωσε ακούγοντας για το Φανάρι και για τον Πατριάρχη. Ξεριζωθήκανε για το Φανάρι, πληρώσανε για το Φανάρι. Κάτι δεν τους χρωστούσε λοιπόν και αυτός ο νεαρός Φαναριώτης; Παντρευτήκανε. Έτσι έγινε η οικογένειά μας. 

Ως παιδί της εποχής του ο Σαββόπουλος πέρασε από τα Κατηχητικά της «Ζωής». Άκουγε και «εκστατικός» κοίταζε την εκκλησία που γινόταν το μάθημα, σαν να γνώριζε το ποίημα του Καβάφη «Στην εκκλησία», όπου διαζωγραφείται μοναδικά ο «μαγικός» κόσμος της λογικής λατρείας. 

Είχε την εμπειρία και της κατασκήνωσης της Χριστιανικής Στέγης Αναλήψεως. 

Σωστό «χριστιανόπουλο» της Θεσσαλονίκης του Ντίνου Χριστιανόπουλου. Αλλά εκείνος ανακάλυπτε μ’ έναν τρόπο μυστικό τον βυζαντινό Νίκο-Γαβριήλ Πεντζίκη! 

Μας διηγείται ο ίδιος: 

Τις Κυριακές το πρωί ο πατέρας έμενε σπίτι. Εγώ πήγαινα και χωνόμουνα στο κρεβάτι του κι αυτός μου διηγόταν τα παιδικά του χρόνια στην Κωνσταντινούπολη. Διηγόταν πολύ ωραία, κυριολεκτικώς ζωγράφιζε στον αέρα κήπους, κορίτσια, λεωφόρους, την Μεγάλη του Γένους Σχολή, που ήταν το σχολείο του, τις Βλαχέρνες, τα Θεραπειά ή την Πρίγκηπο τα καλοκαίρια. M’ έκανε κυριολεκτικώς να νιώθω σαν να καταγόμεθα από έναν τόπο φωτός και μ’ έκανε επίσης να νιώθω ότι σ’ αυτόν πάλι οδηγούμεθα […] στο φως μιας διήγησης η οποία όσο ζει μέσα μας θα μας οδηγεί στην πηγή της. (περ. Ερουρέμ) 

Το πρώτο του ταξίδι, το καλοκαίρι του 1959, το έκανε στην Πόλη. Είχαν πάει οικογενειακώς να επισκεφθούν την αδελφή του πατέρα του, τη θεία Χαρίκλεια, η οποία έμενε στο πατρικό τους στο Φανάρι ολομόναχη. Διηγείται ο Σαββόπουλος: 

Επισκεφθήκαμε τη Μεγάλη του Γένους Σχολή, από όπου είχε αποφοιτήσει ο πατέρας μου, την Αγιά Σοφιά, τα Πριγκηπόνησα, τον τάφο του παππού κι ό,τι είχε μείνει από το σόι του πατέρα μου, συγγενείς και ξαδέρφια που ζούσαν ακόμη εκεί. 

Έτσι εξηγείται πώς ο Σαββόπουλος πήρε το αεροπλάνο, χωρίς να το πολυκαταλάβει, και πήγε στο Φανάρι –όπως αφηγήθηκε ο ίδιος στο «Long Play» του Παύλου Τσίμα– τον Οκτώβριο του 1991, για να παραστεί στην κηδεία του Οικουμενικού Πατριάρχου Δημητρίου. Και μετά στην ταφή, στο Κοιμητήριο του Μπαλουκλή. 

Τρία χρόνια αργότερα, το 1994, ο Σαββόπουλος μας δίνει τον δίσκο του Μη πετάξεις τίποτα. Εκεί ακούμε ένα… περίεργο τραγούδι, ένα σαββοπουλικό «ιδιόμελο», τις «Ακτίνες του βορρά», σε στίχους, μουσική και ερμηνεία δική του. 

Οι στίχοι περιλαμβάνουν ελληνικά τοπόσημα: Πέλλα, Βεργίνα, Ιάσιο, Κερύνεια, όρη του Ταύρου, Τεργέστη, Εύξεινος Πόντος, Αττική, Αθήνα, Λευκωσία, Βαλκάνια και Βυζάντιο. 

Μας θυμίζει αυτό που λέει ο Ελύτης: 

Ο πριν από τους δύο παγκόσμιους πολέμους υπήκοος του μικροσκοπικού τούτου κράτους ανάσαινε τον αέρα μιας περίπου αυτοκρατορίας. Οι δυνατότητές του να κινηθεί χωρίς διαβατήριο γλώσσας καλύπτανε μεγάλα μέρη της Ιταλίας και της Αυστρίας, ολόκληρη την Αίγυπτο, τη νότιο Βουλγαρία, τη Ρουμανία, τη Ρωσία του Καυκάσου και, φυσικά, την Κωνσταντινούπολη με την ενδοχώρα της, ως κάτω, κατά μήκος του Αιγαίου, τη λεγόμενη στις μέρες μας νοτιοδυτική Τουρκία. (Αναφορά στον Ανδρέα Εμπειρίκο) 

Στις «Ακτίνες του βορρά» αναφέρονται, επίσης, Βυζαντινοί μαΐστορες, όπως ο μέγιστος μελοποιός Ιωάννης Κουκουζέλης (γύρω στο 1300) και ο περίφημος αγιογράφος Μανουήλ Πανσέληνος (13ος-14ος αιώνας), μορφές που σφραγίζουν τον βυζαντινό πολιτισμό. Ο Κουκουζέλης σαν τον ψάλτη του Νίκου Καρούζου στο ποίημα «Ορθοδοξία»: «Κι ο ψάλτης ολόσωμος ανεβαίνει στο πλατάνι της φωνής…». Και τα τεχνουργήματα του Πανσέληνου σαν τις φιγούρες των αγίων που κάποτε «βγάζουν δάκρυ αληθινό» (Οδυσσέας Ελύτης, Μονόγραμμα). 

Το τραγούδι του Σαββόπουλου «Ακτίνες του βορρά» είναι επηρεασμένο από το Μακεδονικό ζήτημα, το οποίο βρισκόταν τότε στην επικαιρότητα. Έχει, όμως, κι άλλες πολιτικές προεκτάσεις αφού ο Σαββόπουλος τάσσεται εναντίον της ομοσπονδιακής λύσης του Κυπριακού και συντάσσεται με τις αντιομοσπονδιακές απόψεις τού τότε Αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσόστομου Α΄ (1927-2007), σαν να αποδέχεται τον εθναρχικό ρόλο της Εκκλησίας της Κύπρου: 

Ο Βορράς σου είναι εκεί στη Λευκωσία, στον Χρυσόστομο πλάι στην πράσινη γραμμή, και δεν δέχεται άλλη ομοσπονδία μόνο των Βαλκανίων την Βυζαντινή. 

Οι «Ακτίνες του βορρά» του Σαββόπουλου είναι «ακτίνες οικουμενικές», γι’ αυτό και δεν παραλείπει να ευχηθεί, με τον δικό του τρόπο, στον νέο –τότε– Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο. 

Και ο Πατριάρχης θα του ανταποδώσει με δαψιλή αναφορά στο τραγούδι. Αρκετά χρόνια αργότερα, τον Απρίλιο του 2010, ο Σαββόπουλος πραγματοποίησε μια μεγάλη συναυλία στο Ζωγράφειο Λύκειο της Πόλης, όπου κυριάρχησαν ενθουσιασμός, παλμός και συγκίνηση. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο οποίος παρέστη στη συναυλία, μίλησε στο τέλος για το πολύπλευρο έργο του πολύμουσου Διονύση Σαββόπουλου. Η πατριαρχική ομιλία είχε ως εξής: 

Χριστός Ανέστη! 

Μέσα εις την χαρμόσυνον και πλήρη φωτός και ελπίδος ατμόσφαιραν της Αναστάσεως εορτάζονται τα 117 έτη από της ιδρύσεως του ιστορικού Εκπαιδευτηρίου της Πόλεως ημών, του Ζωγραφείου, του οποίου και ημείς ηυτυχήσαμεν να υπάρξωμεν μαθητής και σεμνυνόμεθα διά το γεγονός. 

Ο εορτασμός λαμπρύνεται με την αποψινήν συναυλίαν του εκλεκτού Θεσσαλονικέως μουσουργού και λίαν εις πάντας ημάς αγαπητού κ. Διονυσίου Σαββοπούλου. Τον καλωσορίζομεν εγκαρδιώτατα, καθώς και την ορχήστραν και χορωδίαν των Εκπαιδευτηρίων «Ε. Μαντουλίδη», που υπεβλήθησαν εις τον κόπον και την θυσίαν να έλθουν εις την Κωνσταντινούπολιν και από κοινού με την χορωδίαν του Ζωγραφείου να παρουσιάσουν το ωραιότατον πρόγραμμα που είχαμε το προνόμιον να απολαύσωμεν. Όταν προ έτους εδίδετο μία λαμπρά συναυλία του κ. Σαββοπούλου εις την βυζαντινούπολιν Θεσσαλονίκην, διά να εορτασθή η τριακονταετηρίς των Εκπαιδευτηρίων «Ε. Μαντουλίδη», δεν εφανταζόμεθα ότι θα είχομεν την ευτυχίαν να τον απολαύσωμεν και ενταύθα. Όμως η αγάπη τόσον του κ. Σαββοπούλου, όσον και των υπευθύνων των Εκπαιδευτηρίων «Ε. Μαντουλίδη», μας επεφύλαξαν την ευτυχίαν αυτήν και τους είμεθα βαθύτατα ευγνώμονες. 

Ο πολύμουσος κ. Σαββόπουλος και κορυφαίος Έλλην «μελωδός», ήγουν «ερμηνευτής των δικών του στιχηρών ιδιομέλων», παλαιόθεν μας συγκινεί με το «Φορτηγό» του, το «Περιβόλι του τρελλού», το «Κούρεμα», τον «Μπάλλο», το «Βρώμικο ψωμί», τα «Τραγούδια που έγραψε για φίλους», τον «Καραγκιόζη» του, το «Σαββόραμα», τις «Πρεσθλάβες» του και τα άλλα υπέροχα έργα του, τα οποία είναι διαποτισμένα με πολλή ανθρωπιά, με πολλή ευθύνη έναντι της ιστορίας του Γένους και της σημερινής πραγματικότητός του, με πολλή ευαισθησία διά την αγωνίαν και τους προβληματισμούς των νέων, με πολλή «Ρωμηοσύνη»! Ενθυμούμεθα με ιδιαιτέραν συγκίνησιν τας ευχάς που μας έδιδεν εις τις «Ακτίνες του βορρά», ολίγον μετά την εκλογήν ημών εις τον μαρτυρικόν Πατριαρχικόν Θρόνον της Κωνσταντινουπόλεως, ψάλλων: «Της καρδιάς σου η βασίλισσα υπάρχει και αιχμάλωτη στέκει στα μάτια σου εμπρός, σαν τον Θρόνον του νέου Πατριάρχη· ο Θεός να του δίνη δύναμη και φως». Ευχαριστούμεν από καρδίας, αγαπητέ κ. Σαββόπουλε, διά τας ωραίας εκείνας ευχάς. Πάντοτε χρειαζόμεθα «δύναμιν και φως» παρά Θεού, διά να βαστάζωμεν τον σταυρόν της ιστορίας, διά να πηδαλιουχώμεν ασφαλώς το ιερόν σκάφος της Εκκλησίας, διά να στηρίζωμεν την δοκιμαζομένην Ομογένειαν, διά να δίδωμεν ελπίδα εις τους νέους και διά να κρατούμεν άσβεστον το «Φανάρι» της Ορθοδοξίας, να τηλαυγίζη το φως του Χριστού και την ευγένειαν του Γένους εις τα πέρατα της οικουμένης! Καλώς μας ήλθατε «στο θείο Βυζάντιο», όπου και σήμερον, παρά τας περιπετείας και τας τραγωδίας που εζήσαμε διά των αιώνων, «το αυγό του αετού δυο κεφαλές πετάει»! Καλώς μας ήλθατε εις ώρας που «τρέχουν οι ειδήσεις σαν παραισθήσεις» και εις επίπεδον παγκόσμιον, λόγω της σοβούσης ποικίλης κρίσεως, αλλά και εις επίπεδον Ρωμηοσύνης. Τα ευαίσθητα αισθητήρια της ψυχής σας ασφαλώς συλλαμβάνουν και υπό τας παρούσας συνθήκας «ακριβές μουσικές του Κουκουζέλη, και χρυσές του Πανσέληνου ζωγραφικές» μέσα στην «έγχρωμη νεφέλη» της Πόλεως, Πολιτιστικής άλλωστε Πρωτευούσης της Ευρώπης διά το 2010, διότι Κωνσταντινούπολις – Άγιον Όρος – Θεσσαλονίκη, κι όλος ο χώρος «Απ’ το Ιάσιο μέχρι την Κερύνεια … κι απ’ τα όρη του Ταύρου ως τα δελφίνια της Τεργέστης κι ως του Ευξείνου τους ασκούς» είναι ένα αδιαίρετο σύνολο. Ένα είναι το πνεύμα, μία είναι η ψυχή, μία η καρδιά, μία η παράδοσις, ένα το άρωμα και το όνειρο! 

Τον Νοέμβριο 2014, σε μία ακόμα εορταστική εκδήλωση του Ζωγραφείου, ο Διονύσης Σαββόπουλος ανακηρύχθηκε από τον Διευθυντή του Ζωγραφείου κ. Γιάννη Δεμιρτζόγλου «Επίτιμος Ζωγραφειώτης» για την πεντηκονταετή προσφορά του στο ελληνικό τραγούδι. 

Την τιμητική πλακέτα απένειμε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, λέγοντας μεταξύ άλλων τα εξής: 

Φίλτατε κύριε Σαββόπουλε, 

Η παρουσία σας και η συμμετοχή σας εις τας εκδηλώσεις των μαθητών του Ζωγραφείου μάς δίνει κάθε φορά μεγάλην χαράν. Τα τραγούδια σας μας γεμίζoυν με ενθουσιασμόν, μας ταξιδεύουν εις την ιστορίαν και την παράδοσιν της Ρωμηοσύνης […] μας μεταφέρουν «κι ακόμη πιο βαθιά στο θείο Βυζάντιο, στη λάμψη με του Κύριλλου τα αλφάβητο» («Πρεσθλάβες», 1994), μας θυμίζουν τις λαχτάρες και τους καημούς της, αλλά και μας μεταγγίζουν αισιοδοξία με την ευχήν «να μας έχει ο Θεός γερούς, πάντα ν’ ανταμώνουμε και να ξεφαντώνουμε» («Ας κρατήσουν οι χοροί», 1983). 

Οι μαθητές του Ζωγραφείου και των Εκπαιδευτηρίων Μαντουλίδη από τη Θεσσαλονίκη υποδέχτηκαν με έναν πρωτότυπο και ευφάνταστο τρόπο τον Θεσσαλονικιό τραγουδοποιό, Κωνσταντινουπολίτη στην καταγωγή, Διονύση Σαββόπουλο και απέδωσαν τραγούδια βγαλμένα από την κοινή παράδοση των δύο πόλεων, αλλά και «ιδιόμελα» του αγαπημένου τραγουδοποιού. Ο Διονύσης Σαββόπουλος τραγούδησε μαζί τους και μοιράστηκε μνήμες αγαπημένες και ιστορίες του Κωνσταντινουπολίτη πατέρα του Γεώργιου Σαββόπουλου. Η ιστορία του «Ψωμαθιανού» λαϊκού τραγουδιστή που μαγεύτηκε από τις νεράιδες και έχασε τη φωνή του κυριολεκτικά έκλεψε την παράσταση. 

Επομένως, αν κάτι είναι ο Σαββόπουλος, θα λέγαμε ότι είναι «Φαναριώτης» κι όχι «νεοορθόδοξος», όπως τον θέλησαν ή τον είδαν πολλοί. Όπως πολύ σωστά έχει επισημάνει ο Δημήτρης Καράμπελας: 

Η γλώσσα που χρησιμοποίησε ο Σαββόπουλος την περίοδο 1982-1989 είχε ασφαλώς κοινά με το έργο και τον δημόσιο λόγο του Χρήστου Γιανναρά, του Κωστή Μοσκώφ και του Στέλιου Ράμφου της ίδιας περιόδου αλλά και με λαϊκές ουτοπίες όπως την αναβίωση του κοινοτικού ιδεώδους ή τον θνησιγενή διάλογο μαρξιστών και χριστιανών στοχαστών – κι ωστόσο, η «μεταστροφή» του Σαββόπουλου αποτελεί οργανική συνέχεια των αναζητήσεών του ήδη απ’ το Περιβόλι του Τρελού. Η πνευματική συγκυρία βοήθησε, ενδεχομένως, τον τραγουδοποιό να δώσει όνομα σε μια σειρά απαντήσεων που βρίσκουμε ήδη διατυπωμένες στο έργο του· το έδαφος για το χριστιανισμό του, όμως, είχε προετοιμαστεί πολύ νωρίτερα, απ’ την εφηβική συνάντησή του με τα κείμενα του Ν. Γ. Πεντζίκη, τις παραδόσεις του Νικόλαου Πανταζόπουλου στη Νομική Θεσσαλονίκης για το θεσμό των κοινοτήτων στην Τουρκοκρατία και τις μελέτες του Ζήσιμου Λορεντζάτου – στον κήπο του οποίου στην Κηφισιά είχε φωτογραφηθεί με τους μουσικούς του για το οπισθόφυλλο του Περιβολιού του Τρελού. (Δ. Καράμπελας, Διονύσης Σαββόπουλος, 2η έκδοση, 2024) 

Ο Σαββόπουλος δεν εντασσόταν κάπου, ήταν πάντα μοναχικός καβαλάρης, ακόμα και στα θρησκευτικά ή εθνικά του πιστεύω. Γι’ αυτό τη «Συννεφούλα», για παράδειγμα, τη λογόκρινε και η χούντα και η Εκκλησία! 

Η «Συννεφούλα» είχε μπει στο βιβλίο Θρησκευτικών της Α΄ Λυκείου (2017) και μετά από εισήγηση της Ιεράς Συνόδου αφαιρέθηκε. Σε ερώτηση δημοσιογράφου γιατί η Ιερά Σύνοδος έκοψε το τραγούδι, ο Σαββόπουλος απάντησε: 

Το είχε κόψει και η χούντα. Πρέπει να υπάρχει στο αρχείο της ΕΡΤ η απαγόρευση της μετάδοσής του. Θα το είδαν ως «Σόδομα και Γόμορρα», σαν την αξέχαστη Σαπφώ Νοταρά στην ταινία. Ακούστε, σέβομαι την Εκκλησία αλλά δεν συμφωνώ πάντα με τους ιεράρχες της. 

- Εσείς τι θα λέγατε, είναι κατάλληλη η «Συννεφούλα» για το μάθημα των Θρησκευτικών της Α΄ Λυκείου; 

Κάθε τραγούδι που τραγουδιέται ανελλιπώς επί πενήντα χρόνια είναι κατάλληλο για να συζητηθεί μέσα σε μια τάξη δεκαπεντάχρονων και δεκαεξάχρονων. Κι εγώ άλλωστε δεκαέξι χρόνων ήμουν όταν το έγραψα. Μαθητής της τετάρτης εξατάξιου, δηλαδή της Α΄ Λυκείου τώρα. (συνέντευξη στον Γιώργο Σκίντσα, εφημ. Το Βήμα, 8.7.2017) 

Μ’ αυτή τη μαθητική «Συννεφούλα» κατευοδώσαμε τον Σαββόπουλο. Κατά την έξοδο της σορού του από τον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών, μετά την εξόδιο ακολουθία, ο κόσμος χειροκροτούσε για τελευταία φορά τον Διονύση Σαββόπουλο, ενώ η μπάντα του Πολεμικού Ναυτικού έπαιζε τη «Συννεφούλα». 

Ο Σαββόπουλος κατηγορήθηκε για «εθνικισμό και μεγαλοϊδεατισμό», για «ιδεολογική συντηρητική μεταστροφή» που συνέπεσε με τη διάσπαση των απόψεων ενός κομματιού της Αριστεράς της Μεταπολίτευσης απέναντι σε ζητήματα θρησκείας και (πολιτισμικού και μη) εθνικισμού. 

Όμως, οι «σαββοπουλικοί» δεν είναι πιστοί του Διονύση λόγω «εθνικισμού», ούτε προσλαμβάνουν κάτι τέτοιο από τα τραγούδια του. Είναι λόγω ενός άλλου, σαλού λόγου, που σε παρασέρνει και σε πηγαίνει «στα πέρα μέρη», χωρίς να πολυκαταλαβαίνεις το πώς και το γιατί. Κανείς δεν έγινε «εθνικιστής» λόγω Σαββόπουλου. Ούτε ο ίδιος διαλαλούσε κάποια πατριωτική πραμάτεια. Ήταν πάντα ο ίδιος «το περιβόλι του τρελλού»! Απλώς δεν απεκδυόταν τη Ρωμιοσύνη του, που είπε και ο Πατριάρχης, όπως έκαναν άλλοι με μεγάλη ευκολία, για διάφορες σκοπιμότητες ή ιδεολογικές φόρμες. 

Όταν πέθανε ο Σαββόπουλος, κυκλοφόρησε ευρύτατα ένα βιντεάκι με τον ίδιο να ψάλλει τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής στον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη στο Κολωνάκι. 

Όμως τα Εγκώμια τα έψαλλε από χρόνια. Διηγείται ο ίδιος στο βιβλίο του Γιατί τα χρόνια τρέχουν χύμα κάτι… απίθανο: 

Πριν από μερικά χρόνια, Μεγάλη Παρασκευή στις Σπέτσες, ανέβηκα στο ψαλτήρι, στον Άγιο Νικόλαο, και έψελνα μαζί με τους άλλους ψάλτες τα εγκώμια. Ακούω κάπου αριστερά μου μια ωραία σιγανή γυναικεία φωνή να ψέλνει όλη τη λειτουργία. Από εκεί που ήμουν δεν διέκρινα ποια ήταν. Στο τέλος της λειτουργίας κατεβαίνω, ήταν η Άννα-Μαρία! Φαίνεται πως, όταν βαφτίστηκε ορθόδοξη, έκατσε και έμαθε όλα τα εκκλησιαστικά. Της έδωσα συγχαρητήρια, δίπλα της στεκόταν ο Κωνσταντίνος γερμένος πάνω στο μπαστούνι του. 

Η εκκλησία άδειαζε, ο κόσμος έβγαινε έξω με τον στολισμένο επιτάφιο, τραγουδώντας τον ύμνο για τον Θεό που πεθαίνει. Μες στον άδειο πια ναό, η Άννα-Μαρία πήρε αγκαζέ τον Κωνσταντίνο και βγήκαν σιγά σιγά κουτσαίνοντας. Άκουσα την καμπάνα. Ένα γλυκό αεράκι με τύλιξε αίφνης και είχα στην άκρη της γλώσσας την ηδονική γεύση της φθοράς και του θανάτου. Και ένιωσα τόσο ασφαλής μ’ εκείνο το τίποτε όσο κανένα άγημα στρατού, κανένα λάβαρο και καμία άμαξα δεν μ’ έκανε ποτέ να νιώσω… 

Για να θυμηθούμε τον αγαπημένο του Σαββόπουλου Μάνο Χατζιδάκι, στην Οδό Ονείρων: 

Εδώ σ’ αυτόν τον δρόμο γεννιόνται και πεθαίνουν τα όνειρα τόσων παιδιών ίσαμε τη στιγμή που η αναπνοή τους θα ενωθεί με τ’ ανοιξιάτικο αεράκι του επιταφίου και θα χαθεί. Όμως την νύχτα δεν τους πιάνει ο ύπνος. Κι όταν δεν ονειρεύονται, τραγουδούν…

Περιοδικό "Άνθρωπος", 18ο τεύχος (Φεβρουάριος – Μάϊος 2026) 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ ATHENS REVIEW OF BOOKS ΣΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ Κ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Το τεύχος 186, Σεπτέμβριος 2026, του περιοδικού Athens Review of Books, περιλαμβάνει ένα αφιέρωμα στον αείμνηστο, κράτιστο φιλόλογο Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή (1940-2024). 

Για τον πολύτροπο Χατζηγιακουμή γράφουν φίλοι, μαθητές και συνεργάτες. 

Πολύμνια Αθανασιάδη, Ένας πολλαπλά ταλαντούχος δημιουργός 

Ιωάννης Μ. Κωνσταντάκος, Η μεταφραστική «Οδύσσεια» του Μανόλη Χατζηγιακουμή 

Στέφανος Κακλαμάνης, Πολλοί ᾽ν᾽ οι δρόμοι πόχει ο νους - Μανόλης Χατζηγιακουμής, μελετητής του Νέου Ελληνισμού 

Νίκος Ανδρίκος, Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής - Η ηχογράφηση των σημαντικότερων ψαλτών του β΄ μισού του 20ού αι. από τον Μ. Χατζηγιακουμή 

Όλγα Γκράτζιου, Για την επιστημονική κληρονομιά του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή 

Τάσης Παπαϊωάννου, Τ’ Ασφενδιού της Κω - Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και ο γενέθλιος τόπος του

Μαρία Θεοδωροπούλου, Υπήρξα, και εξακολουθώ να είμαι, μαθήτρια του Μανόλη Χατζηγιακουμή

Αναστασία Δρανδάκη, Δυο λόγια για τον δάσκαλό μου. 

Τα κείμενα του αφιερώματος είναι οι εισηγήσεις των φίλων και μαθητών του Μανόλη Χατζηγιακουμή, που παρουσιάστηκαν στις 27 Φεβρουαρίου 2026, στο Αμφιθέατρο CotsenHall, της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, με αφορμή τη συμπλήρωση δύο χρόνων από τον θάνατό του. 

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο. 

Η ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΛΑΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

Henri Cartier-Bresson: Ο Γιάννης Τσαρούχης και η Μαρία Κάλλας στην Επίδαυρο (1961). 

Στην τελευταία επίσκεψή του στην Ελλάδα, ο Γάλλος φωτογράφος παρακολούθησε στην Επίδαυρο την "Medea" του Luigi Cherubini με πρωταγωνίστρια την Μαρία Κάλλας, σε σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή και με σκηνικά - κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη. Σε εκείνον οφείλονται οι γνωστότερες φωτογραφίες των δοκιμών και της παράστασης. 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Μνήμη Μαρίας Κάλλας σήμερα... 

Σαν σήμερα, πριν 49 χρόνια, η ντίβα που έγινε συνώνυμη της όπερας, πέθανε μόνη στο Παρίσι... Κλεισμένη στο διαμέρισμά της και στον εαυτό της.
Η Μαρία Κάλλας είναι ο ορισμός της ντίβας! Και της τραγικότητας... Η περίπτωσή της υπήρξε στην κυριολεξία μοναδική! Καθόρισε οριστικά την όπερα στον καιρό μας, έζησε την απόλυτη δόξα και πέθανε μόνη...
Η σιωπή στην οποία έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής της, είναι από τα σπουδαιότερα μαθήματα μουσικής που μας άφησε. Ανήκει στην προσωπική μου μυθολογία, όπως και εκατομμυρίων άλλων ανθρώπων.
Η Κάλλας πέθανε από έρωτα... Η μετά Κάλλας εποχή που ζούμε εξελίσσεται βαθειά αντιερωτική. Ευτυχώς που υπάρχουν οι ηχογραφήσεις της για να ακονίζουν ακόμα - και εσαεί, νομίζω - την ευαισθησία των αληθινά ερωτικών όντων.
Δίνω τον λόγο στον Γιάννη Τσαρούχη, ο οποίος είχε συνεργαστεί μαζί της, μα κυρίως είχε κατανοήσει βαθειά την ολότελα ξεχωριστή περίπτωσή της.

Είναι, άλλωστε, γνωστή η φράση του: "Αγαπώ την Κάλλας και την Μπέλλου. Και δεν αισθάνομαι διχασμένος". 

Παραθέτω εδώ φωτογραφικό υλικό από την συνεργασία του Τσαρούχη με την Κάλλας στην "Μήδεια" του Κερουμπίνι. 

Tου Γιάννη Tσαρούχη 

EIMAI ένας απ' τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, που έμαθε στην Αθήνα το θλιβερό άγγελμα του θανάτου τής Mαρίας Kάλλας. 

Tο ’μαθα έτσι τυχαίως, τηλεφωνώντας στο Παρίσι σε μια φίλη μου. Λίγες ώρες μετά ανήγγειλα το κακό νέο στη σκηνή του θεάτρου Kαπλανών, όπου είχα ανεβάσει τις Tρωάδες. 

Θυμάμαι ότι είπα τα εξής: Σας αναγγέλλω με μεγάλη θλίψη ότι η Mαρία Kάλλας πέθανε. Hταν μια θεά και θα μείνει αθάνατη. Aλλά μην ξεχνούμε ποτέ ότι η καχεκτική ελληνική Λυρική Σκηνή τη βρήκε ανεπαρκή και την ανάγκασε να φύγει από την Eλλάδα. 

Με αφιέρωση του Γ. Τσαρούχη στον Μ. Χατζιδάκι

Θυμάμαι ακόμα κάτι άλλο που είπα στην εφημερίδα «Eθνος», εξ αφορμής του πρώτου της ρεσιτάλ στου «Hρώδου του Aττικού», το ’57, όταν ο Mαμάκης ρώτησε όλους τους καλλιτέχνες να πουν τι γνώμη έχουν γι' αυτή. Επανέλαβα απλώς μια φράση του Eυαγγελίου: «Λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες εις κεφαλήν γωνίας εγένετο». 

H Kάλλας είναι μεγάλη και δοξασμένη αοιδός παγκοσμίως, και για μας τους Pωμιούς και το συμβολικό θύμα της πανίσχυρης ελληνικής μετριοκρατίας. Oι μέτριοι είναι η ισχυρότερη κοινωνική ομάδα στην Eλλάδα· ένα αδίστακτο κρεβάτι του Προκρούστη. 

Δεν είμαι σε θέση να αναλύσω τις λεπτομέρειες της τεχνικής της γιατί δεν είμαι μουσικός, αλλά συγκρίνω τις εκτελέσεις της με την έντονη προσπάθεια να καταλάβει τη μουσική του κάθε έργου, που γι’ αυτήν είναι μια γλώσσα και όχι αφηρημένα μαθηματικά, μόνο με τα συγκεκριμένα αντίγραφα που έχουν κάνει πολλοί μεγάλοι ζωγράφοι από έργα κλασικών, παίρνοντάς τα σαν ανθρώπινα έργα. 

Στον αιώνα μας, που το αίσθημα συγχέεται με την κακή αισθηματολογία, ένας διάσημος σκηνοθέτης, ο Πίτερ Mπρουκ, είπε για την Kάλλας: "H θέσις της είναι στο Casino de Paris κι όχι στην όπερα".

Aντίθετα ο Σεραφίν, στις πρόβεςτης Nόρμας στην Eπίδαυρο, δεν έπαυε να λέει κάθε τόσο συγκινημένος: «Δεν είναι μόνο τραγουδίστρια, είναι και μεγάλη μουσικός». 

Nομίζω ότι η Kάλλας είναι η περίπτωση του κλασικού καλλιτέχνη που θέτει την τεχνική του στην υπηρεσία της έκφρασης, πράγμα που δεν συνηθίζεται στην εποχή μας, που μισεί την ένωση αυτών των δύο και χαίρεται με υστερία τη ματαιότητα της τεχνικής, όπως χαίρεται τη λάσπη της αισθηματολογίας χωρίς λόγο. 

H Kάλλας, τραγουδώντας ιταλικά, είναι Eλληνίδα. Aν ποτέ ο κόσμος καταλάβει και ξεχωρίσει τα χαρίσματα των Eλλήνων, που τα σκεπάζουν αφόρητα ελαττώματα, θα προχωρήσει πολύ στην κατανόηση πολλών πραγμάτων μεταξύ των οποίων και η τέχνη. 

Σημείωση: Tο κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Bασίλη Nικολαΐδη «Mαρία Kάλλας». Eκδόσεις «Kέδρος», Aθήνα. 

Μαρία Κάλλας - Αλέξης Μινωτής - Γιάννης Τσαρούχης

Ήταν αρχές Οκτωβρίου όταν συνάντησα την Κάλλας στο μεγάλο ξενοδοχείο της Νέας Υόρκης, το "Waldorf Astoria", για να συζητήσουμε για τα κουστούμια της Μήδειας. Έφθασα στη Νέα Υόρκη με μιά βαλίτσα γεμάτη βιβλία και φωτογραφίες με ό,τι σχετικό υπάρχει για τη Μήδεια, τον Κερουμπίνι και τον Ευρυπίδη και με τέσσερα τόπια υφάσματα. 

Ασφαλώς θα με ρωτήσετε ποιά ήταν η πρώτη εντύπωση της γνωριμίας μου με την Κάλλας. Με υποδέχτηκε στο πολυτελές διαμέρισμα του ξενοδοχείου τη μ' ένα πέτσινο μπλουζάκι. Ήταν σεμνή και αθώα σαν κοριτσάκι 18 χρονών. 

Βρισκόμουν μπροστά σε μια γυναίκα που γνώριζε την κλασική εποχή και σε μια καλλιτέχνιδα με καταπληκτική διεισδυτικότητα και ένστικτο. Την παρακολούθησα να ξανασχεδιάζει μαζί μου και να προσαρμόζει ένα μεγάλο ρόλο της σ' ένα καινούργιο πνεύμα σκηνοθεσίας. Η διαίσθησή της δεν την αφήνει να κάνει λάθος. Ξέρει ποιό είναι το σωστό για την κάθε στιγμή. 

Ενθουσιάζεται με κάθε σωστή ιδέα. 

"Ναί, ναί, λέει, έτσι πρέπει να βγεί η Μήδεια στην πρώτη πράξη. Έχετε απόλυτο δίκιο. Πρέπει να είναι ατημέλητη χωρίς κανένα στολίδι. Είναι τόσο ταραγμένη που δεν έχει καιρό για στολίδια. Το σκοτεινό κοστούμι με τη στενή, κόκκινη ζώνη, θα δώσει τον σωστό δραματικό τόνο". (...) 

"Η Μήδεια στην τελευταία πράξη δεν είναι γυναίκα πιά", παρατηρεί η Κάλλας. "Κάνει πράξεις που δεν τις κάνει μια γυναίκα. Μεταβάλλεται σε μια δαιμονισμένη φλόγα που καίει με το τρομερό πάθος της εκδικήσεως". (...) 

Στην Όπερα του Ντάλλας στο Τέξας ανέβηκε η «Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι
με την Μαρία Κάλλας. Σκηνοθέτης ο Αλέξης Μινωτής, σκηνικά - κοστούμια από τον Γιάννη Τσαρούχη.
Μαζί τους ο Φράνκο Τζεφιρέλι και η Ισπανίδα μέτζο σοπράνο Tereza Berganza. Ήταν 6 Αυγούστου του 1958.

Η παράσταση αρχίζει. Η μουσική ιδιοφυία και το υποκριτικό δαιμόνιο της Κάλλας συνεπαίρνουν το κοινό. Στη σκηνή κινείται μια μεγάλη ηθοποιός που ζωντανεύει μια τραγική μορφή. Το κοινό χειροκροτεί με το πάθος και την ειλικρίνεια ενός ποδοσφαιρικού αγώνος. (...) 

- Γιάννης Τσαρούχης, "λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες". 

Το 1957, σε μια επιστολή του ο Γιάννης Τσαρούχης στον Γιάννη Μόραλη, από το Ντάλας του Τέξας, για την παράστασή της εκεί, την αποκαλούσε: Μεγάλη σαν τον Γκρέκο! 

Η παράσταση αυτή της "Μήδειας" του Κερουμπίνι, παίχτηκε στο Ντάλλας το 1958 (σ' αυτή την παράσταση αναφέρεται ο Τσαρούχης) και στη συνέχεια στο Λονδίνο το 1959, στην Επίδαυρο το 1961 και στο Μιλάνο το 1961 και το 1962. Στον ρόλο του Ιάσωνα ήταν ο Jon Vickers. Σκηνοθεσία του Μινωτή και σκηνικά-κοστούμια του Γ. Τσαρούχη. 

Στο βίντεο που ακολουθεί, ακούτε ηχογραφημένη εκτέλεση σε στούντιο του 1957 (χορωδία και ορχήστρα της Σκάλας του Μιλάνου), οπτικοποιημένη με φωτογραφίες από την παράσταση του 1958.

.

Nicola Rescigno, Αλέξης Μινωτής, Mαρία Κάλλας, Γιάννης Τσαρούχης στη διάρκεια πρόβας (Ντάλλας 1958)

Γιάννης Τσαρούχης, Κωστής Μπαστιάς, Μαρία Κάλλας, Αλέξης Μινωτής (1961)

Φράνκο Τζεφιρέλι, Γιάννης Τσαρούχης, Μαρία Κάλλας στη διάρκεια πρόβας  (Ντάλλας 1958)

Θεατρικό κοστούμι του Γιάννη Τσαρούχη για τη Μαρία Κάλλας στη Μήδεια
(Αθήνα 1958, Συλλογή Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος, Ναύπλιο).

"Μήδεια" του Luigi Cherubini στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου (6-8-1961).
Ο σκηνογράφος της παράστασης, Γιάννης Τσαρούχης, ο σκηνοθέτης, Αλέξης Μινωτής
και η Μαρία Κάλλας υποκλίνονται στο κοινό.

"Μήδεια" του Luigi Cherubini στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου (6-8-1961):
η Κική Μορφονιού, ο σκηνογράφος της παράστασης Γιάννης Τσαρούχης, ο διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Κωστής Μπαστιάς, η Μαρία Κάλλας και ο σκηνοθέτης της παράστασης, Αλέξης Μινωτής.

Τα σκηνικά και τα κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη για την "Μήδεια" με την Μαρία Κάλλας

Ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Αλέξης Μινωτής κατά την προετοιμασία των κοστουμιών για την
Μήδεια του Κερουμπίνι, που παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με την Μαρία Κάλλας (1961). 

ΜΝΗΜΗ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΦΛΩΡΟΥ (1930-2026)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φλώρος εκπροσωπεί την ...άλλη Ελλάδα. Αυτήν της οικουμενικότητας, της σοβαρότητας, της επιστημονικής εργασίας που μένει εις τον αιώνα. 

Ο Κ. Φλώρος είναι πολύ λίγο γνωστός στην Ελλάδα κι αυτό είναι ένα πρόβλημα της χώρας μας. Ακόμα δεν γνωρίζει τους Έλληνες που την τιμούν με το παραπάνω ανά την οικουμένη. 

Επιχειρούμε ένα ελάχιστο αφιέρωμα σε πτυχές μόνο του πολυσχιδούς έργου του, μιας και ο καθηγητής πέρασε πριν από λίγες μέρες στην αιωιότητα πλήρης ημερών. 

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στα 1930. Μετά από σπουδές νομικής στην Ελλάδα, σπούδασε στη Βιέννη μουσικολογία, ιστορία της τέχνης, φιλοσοφία και ψυχολογία. Διδακτορική διατριβή στα 1955. Διπλώματα σύνθεσης (Α. Uhl) και διεύθυνσης ορχήστρας (Η. Swarovsky, G. Kassowitz) στα 1953. Υφηγεσία στα 1961 στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, με τρίτομη εργασία για τα Κοντάκια της μεσοβυζαντινής περιόδου. Από το 1967 έως το 1995, Καθηγητής Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει πρώτος τις πιο παλιές βυζαντινές και σλαβικές σημειογραφίες. Μέλος της Ακαδημίας των επιστημών της πόλης Erfurt, της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών της Βιέννης επίτιμο μέλος του συνδέσμου Richard Wagner στο Αμβούργο, του συνδέσμου Alban Berg Society της Ιαπωνίας, πρόεδρος του συλλόγου Gustav Mahler στο Αμβούργο ως ειδικός ερευνητής του έργου του Γκούσταβ Μάλερ, καθώς και επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΑΠΘ. Έχει συγγράψει συνολικά 57 βιβλία και 38 ειδικά μουσικολογικά ερευνητικά άρθρα σε μορφή συγγραμμάτων, διαγράφοντας και προσδιορίζοντας ένα ευρύτατο φάσμα του πεδίου ερευνών και ενδιαφερόντων της μεταπολεμικής ιστορικής μουσικολογίας. Επίκεντρο της μεθοδολογίας του υπήρξε η σημασιολογική - ερμηνευτική μουσική ανάλυση σε σχέση με τη εμβάθυνση στη βιογραφική ανθρώπινη διάσταση και την κοινωνικοψυχολογική -φιλοσοφική σημασία της μουσικής δημιουργίας. Το 1998 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου Η Ελληνική Παράδοση στις Μουσικές Γραφές του Μεσαίωνα, Εισαγωγή στη Νευματική Επιστήμη των εκδόσεων Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1998, σε μετάφραση Κώστα Κακαβελάκη, που έγινε υπό την επίβλεψη του συγγραφέα, αποτελεί αναμφισβήτητα σταθμό! Πρόκειται για το πρώτο βιβλίο του Κ. Φλώρου στα ελληνικά. Άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του παραμένει ακόμα άγνωστο στο ελληνικό κοινό. 

Στο βιβλίο αυτό, ο Κ. Φλώρος επιχειρεί να καταδείξει με τρόπο επιστημονικό, μακρυά από θρησκευτικές ιδεοληψίες και εθνικιστικές κορώνες, την ιστορική πορεία των ελληνικών νευμάτων και πώς πάνω σ’ αυτά βασίστηκαν οι παλαιοσλαβικές σημειογραφίες, αλλά και ολόκληρο το γρηγοριανό μέλος. Το συμπέρασμα που προκύπτει από τις αποδείξεις που προσφέρει η συστηματική σύγκριση ανατολικών και δυτικών σημειογραφιών είναι ότι «η Ρώμη πήρε τη χορική της σημειογραφία, με ορισμένες αλλαγές, απευθείας από το Βυζάντιο».

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική - πλέον - εκπομπή του Κωνσταντίνου Κακαβελάκη, ο οποίος συνομιλεί με τον καθηγητή ιστορικής Μουσικολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου Κωνσταντίνο Φλώρο για θέματα της μακρόχρονης έρευνας του πάνω στην συγκρισιολογία των νευματικών σημειογραφιών και τις αλληλεπιδράσεις τους, αλλά και για άλλα σημαντικά θέματα.

   

Αγαπημένο βιβλίο του μεγάλου καθηγητή το "Ο άνθρωπος, ο έρωτας και η μουσική" ((μτφ. Γιώργος Αγραφιώτης, Νεφέλη 2003). 

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε: 

"Η μουσική δεν είναι μόνο ένα ηχητικό παιχνίδι ή ένα απλό σύμπλεγμα ήχων, αντιθέτως έχει μια σημαντική ψυχική, πνευματική και κοινωνική υπόσταση. Δεν δημιουργείται ούτε στα σύννεφα ούτε στον πύργο από ελεφαντοστούν, αλλά συνθέτεται, αυτοσχεδίαζεται, και ερμηνεύεται από ανθρώπους και για ανθρώπους». Με αυτά τα θεωρήματα εγκαινιάζει ο συγγραφέας την αγόρευσή του για μια «ανθρώπινη μουσική». Ξεκινώντας από το ερώτημα της εν γένει σημασίας της μουσικής και βασιζόμενος σε νέες διεπιστημονικές έρευνες εξετάζει στο πρώτο μέρος του βιβλίου τα κύρια δεδομένα μιας «ανθρωπιστικής μουσικής»: τα δυνατότερα συναισθήματα, μουσικά πορτρέτα, την κοινωνική διάσταση της μουσικής, αστρολογικά θέματα και πολυπολιτιστικά φαινόμενα. Η μουσική σαν ηχητική γλώσσα του έρωτα αποτελεί το αντικείμενο του δεύτερου μέρους, όπου, βάσει του μουσικού θεάτρου του Mozart, της ενόργανης μουσικής του Beethoven, της μουσικής για πιάνο του Schumann, των μουσικών δραμάτων του Wagner, της «Σαλώμης» του Richard Strauss και πολλών άλλων νεότερων έργων, τεκμηριώνεται για πρώτη φορά η εξέλιξη των αντιλήψεων για τον έρωτα από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Μια πρωτότυπη ιστορία και φιλοσοφία της τέχνης, της μουσικής και του πολιτισμού μέσα από το πρίσμα του ανθρωπισμού". 

Ο μουσικολόγος Κωνσταντίνος Φλώρος, υπήρξε μεγάλος μαλεριστής και έγραψε πέντε τόμους για τον μεγάλο αυστριακό συνθέτη. Στις 7 Μαρτίου 2010, η Διεθνής Εταιρεία Γκούσταβ Μάλερ της Βιέννης (Internationale Gustav Mahler Gesellschaft) του απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο Μάλερ ως αναγνώριση του έργου του.

Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά (2010) στα ελληνικά, το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου με τίτλο Gustav Mahler, οραματιστής και δυνάστης, σε μετάφραση Ιωάννη Φούλια. 
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία" (που δεν υπάρχει πια) και τον Γιάννη Τριανταφύλλου ο Κωνσταντίνος Φλώρος μας λέει τα εξής ενδιαφέροντα:

Γιατί χαρακτηρίζετε τον Μάλερ οραματιστή και δυνάστη;
«Ο Μάλερ ζούσε κυρίως για τον εσωτερικό του κόσμο, για την τέχνη του, αλλά ταυτόχρονα, θεωρώντας την κάτι το ιερό και καταβάλλοντας μεγάλες προσπάθειες για ν' αγγίξει το τέλειο μέσα από αυτήν, γινόταν και δυνάστης. Ηταν πολύ αδιάλλακτος όταν ήταν αρχιμουσικός στο Αμβούργο ή αργότερα γενικός διευθυντής της Αυτοκρατορικής Οπερας της Βιέννης. Δεν έδειχνε την παραμικρή συγκατάβαση. Οποιος δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του, έφευγε».
Μπορεί να θεωρηθεί ιδιοφυΐα της μουσικής;
«Από μικρό παιδί έπαιζε φυσαρμόνικα και πιάνο, ενώ άρχισε πολύ νωρίς να συνθέτει. Υπάρχει η εμφάνιση μιας μεγάλης ιδιοφυΐας αλλά συγχρόνως και μιας τεράστιας πειθαρχίας. Για να γράψει κανείς τέτοιες συμφωνίες και τραγούδια, απαιτείται συνεχής απασχόληση. Η τραγωδία του ήταν η εξής: ήθελε να γίνει συνθέτης αλλά δεν μπορούσε να ζήσει από την σύνθεση. Επρεπε λοιπόν να γίνει διευθυντής ορχήστρας, ξεκινώντας από τις μικρές πόλεις. Αργότερα, στη Βιέννη, ασχολούνταν με διοικητικά θέματα. Δυσφορούσε με όλα αυτά γιατί μπορούσε να συνθέσει μόνο κατά τους θερινούς μήνες όταν είχαν διακοπές τα θέατρα. Πήγαινε σε διάφορα σπίτια απομονωμένα, έχτιζε σπιτάκια μέσα στο δάσος για να μην τον ενοχλούν οι θόρυβοι και συγκεντρωνόταν στο έργο του. Το χειμώνα, το πρωί πριν πάει στην όπερα και το βράδυ όταν επέστρεφε, τελειοποιούσε τις παρτιτούρες του».

Η ερωτική του ζωή συνδέεται με την προσωπικότητά του και τη λατρεία του για τη μουσική;
«Ο Μάλερ ελκόταν από μορφωμένες, πνευματώδεις γυναίκες. Γνώρισε στο Αμβούργο την Αννα Φον Μίλντενμπουργκ και είχε μια ερωτική σχέση μαζί της, η οποία όμως χάλασε επειδή η Αννα θεωρούσε την εργασία του αντίζηλό της. Ανάλογα ισχύουν και για το γάμο του με την Αλμα, μια πολύ προικισμένη συνθέτρια. Της απαγόρευσε να συνθέτει, γιατί νόμιζε ότι δεν γίνεται να υπάρχουν σε μια οικογένεια δύο συνθέτες. Βέβαια, τότε ήταν το πατριαρχικό σύστημα και ίσχυαν πράγματα ακατανόητα για μας. Η Αλμα θεωρούσε τον εαυτό της παραμελημένο ενώ και σεξουαλικά δεν αισθανόταν ικανοποιημένη. Και άρχισε μια σχέση με τον αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους. Ο Μάλερ καταβαραθρώθηκε. Σ' αυτά τα βιώματά του οφείλουμε τη δεκάτη συμφωνία του, την οποία δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει αφού τον επόμενο χρόνο πέθανε. Το έτος 1907 είναι πολύ κρίσιμο στη ζωή του. Ηταν 47 ετών και το ένα κοριτσάκι του πέθανε ενώ ένας γιατρός τού διέγνωσε καρδιακή πάθηση. Ο Μάλερ ήταν σπόρτσμαν, έκανε αναβάσεις σε όρη, διέσχιζε μεγάλες αποστάσεις με το ποδήλατο, οπότε πλέον άλλαξε η ζωή του. Παρ' όλα αυτά εξακολουθούσε να διευθύνει πολύ εντατικά ακόμη και στην Αμερική, στη Μετροπόλιταν Οπερα, στο Κάρνεγκι Χολ. Πέθανε το 1911, πριν συμπληρώσει το 51ο έτος της ηλικίας του».
Θα μπορούσε να θεωρηθεί επίκαιρος σήμερα; Θα μπορούσε να συνθέσει το σάουντρακ της εποχής μας;
«Η αναγέννηση του Μάλερ άρχισε το 1960, έπαιξε ρόλο και "Ο θάνατος στη Βενετία" του Βισκόντι, το βιβλίο του Αντόρνο και πολλά άλλα. Στην εποχή μας πολλοί ταυτίζονται με την προσωπικότητά του. Πρώτον, γιατί ήταν ουσιαστικά άπατρις. Είχε γεννηθεί στη Βοημία, ζούσε στην Αυστρία αλλά δεν θεωρούσε τον εαυτό του πολίτη κάποιας χώρας, επειδή ήταν Εβραίος. Σ' αυτό το θέμα της μετακινήσεως, του γκλομπαλισμού είχε ήδη εντρυφήσει. Πίστευε, μάλιστα, ότι ο καλλιτέχνης τις ώρες της έμπνευσής του γίνεται προφήτης. Πραγματικά, η έκτη του συμφωνία είναι ένα έργο που δείχνει την καταστροφή. Πολλοί λένε ότι διαισθάνθηκε και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στο έργο και στην ψυχή του υπάρχουν πολλές αντιφάσεις, επίσης χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής μας. Δεν υπάρχει σήμερα κανείς μεγάλος συνθέτης που να μην αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα του Μάλερ, ενός πειραματιστή που αγωνιζόταν να φτάσει η μουσική του στον πολύ κόσμο».

Στα τέλη του 2021 κυκλοφορεί το βιβλίο του Κ. Φλώρου "Πάθος για Μουσική – Επιστημονική αυτοβιογραφία" (μτφ. Νίκος Σταμπάκης, Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2021). 

Ο ίδιος ο συγγραφέας σημειώνει: 

"Ως μουσικολόγος, έχω την τιμή να ανήκω στους περιθωριακούς. Ο αξιέπαινος Βρετανός δημοσιολόγος Νόρμαν Λέμπρεχτ (Norman Lebrecht) έγραψε σε ένα άρθρο για την έρευνα του Κουρτ Μπλάουκοπφ (Kurt Blaukopf) και τη δική μου πάνω στον Μάλερ: «Καλύτεροι όλων ήταν ο Κουρτ Μπλάουκοπφ και ο γεννημένος στην Ελλάδα Κωνσταντίνος Φλώρος, ο οποίος, ως περιθωριακός, είχε μια σκοπιά συχνά διεισδυτική. Σημειωτέον ότι αμφότεροι έτυχαν καλύτερης υποδοχής σε αγγλική μετάφραση παρά στα [πρωτότυπα] Γερμανικά». Το κρίσιμο ερώτημα για μένα είναι: ποιο είναι το επίσημο δόγμα των κατεστημένων συναδέλφων, και γιατί εγώ είμαι περιθωριακός; Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να δώσει μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Παρουσιάζει μια σειρά από εξέχοντες συνθέτες και μουσικολόγους και αποπειράται να διαυγάσει τη φύση του μουσικού φαινομένου από ποικίλες σκοπιές. Η κύρια εστίασή του άπτεται θεμάτων πολιτισμικών, βιογραφικών, ψυχολογικών, φιλοσοφικών, κριτικών, αισθητικών και αξιολογικών". 

Εντελώς πρόσφατο βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου στα ελληνικά το "Ακρόαση και Κατανόηση - Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της" (μτφ Κωνσταντίνος Κακαβελάκης, Παπαγρηγορίου-Νάκας 2024). 

Διαβάζουμε από την εισαγωγή στην ελληνική έκδοση: 

"Η πολυδιάστατη και εμπεριστατωμένη πραγματεία του καθηγητή ιστορικής μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου Κωνσταντίνου Φλώρου «Ακρόαση και κατανόηση. Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της» (Horen und verstehen: Die Sprache der Mu-sik und ihre Deutung) κυκλοφόρησε πρωταρχικά στην Γερμανία το 2008 από τον περιώνυμο μουσικό εκδοτικό οίκο Schott και απέκτησε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σημαντική απήχηση στο ευρύτερο παγκόσμιο μουσικόφιλο κοινό αλλά και στους ειδικούς ερευνητές που ασχολούνται με τα θέματα του τρόπου ακρόασης της μουσικής και τις συσχετιζόμενες δυνατότητες κατανόησής της. Η μεθοδολογική και συστηματική σκέψη του συγγραφέα που αναπτύσσεται σαν ένα καλειδοσκοπικό μωσαϊκό στην έρευνα αυτή δεν εξετάζει μόνο το γνωσιακό, πρακτικό ερμηνευτικό και συναισθηματικό πεδίο προσέγγισης της ανθρώπινης μουσικής ενεργητικής ανταπόκρισης. Εδώ διερευνάται με μια ιδιαίτερη συστηματική προσέγγιση η συμβολή των ηχοχρωμάτων, οι δυναμικές διαδικασίες, οι ίδιοι οι μουσικοί χαρακτήρες και οι εκφράσεις αλλά συνάμα και αυτές οι βαθύτερες διαστάσεις της ανθρώπινης αντίληψης που συσχετίζονται με την μυσταγωγική - αινιγματική εμπειρία της εσωτερικής ακρόασης και της πολυδιάστατης και περίπλοκης σχέσης της με το ασυνείδητο. Σε αυτά προστίθενται η σύμπραξη των αισθήσεων και το φαινόμενο της συναισθησίας. Στη μελέτη αυτή μέσα από εμπεριστατωμένα παραδείγματα φωταγωγείται ο τρόπος που μεγάλοι στοχαστές, φιλόσοφοι, επιστήμονες και μουσουργοί περιέγραψαν το βίωμα της δικής τους μουσικής ενδοσκόπησης και εμβάθυνσης στον κόσμο της μουσικής. Η πιθανή δυνατότητα σύνδεσης της ανθρώπινης εσωτερικής ακρόασης με τη συνείδηση της ίδιας της μουσικής αναδεικνύεται σε ένα κεντρικό ζήτημα αποκωδικοποίησης με διαχρονικό χαρακτήρα στη διερευνητική αναζήτηση του συγγραφέα και αφορά την μεθοδολογική δυνατότητα αποκάλυψης του ίδιου του απολεσμένου μουσικού νοήματος και την ευτυχή συνάντησή μας με την υψηλή μουσική πνευματικότητα και τον μύθο ως απόηχο του αρχαίου κόσμου. Κάθε φορά εκ νέου δύναται να μας επαναπροσεγγίζει μέσα από την αδιόρατη ακροαματική διαδικασία μιας αέναης ηχητικής ανακύκλησης". 

Και η τελευταία παρακαταθήκη του στα ελληνικά, το βιβλίο "Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ - Ένα δώρο στην ανθρωπότητα" (Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2026). 

Ο αείμνηστος καθηγητής μας διαφωτίζει: 

"Η έντονη ενασχόλησή μου με τον σπουδαίο συνθέτη από το Σάλτσμπουργκ Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ (W. A. Mozart) διαποτίζει τη ζωή μου. Ξεκίνησε στα χρόνια που ήμουν φοιτητής στη Βιέννη (1951-1955) και τελείωσε πριν τα 90ά μου γενέθλια. Αυτό το βιβλίο βασίζεται αρχικά στις μελέτες μου στον Μότσαρτ, που εξεδόθησαν το 1979 από τις εκδόσεις Breitkopf & Hartel. Η μελέτη The "Program" in Mozart's Master Overtures [Το πρόγραμμα στις πιο σημαντικές ουβερτούρες του Μότσαρτ], που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1964, εγκαινιάζει τη σειρά των "σημασιολογικών αναλύσεων" που έχω αναπτύξει. Ειδικά στις αγγλόφωνες χώρες, το βιβλίο ενέπνευσε αρκετούς ερευνητές να πραγματοποιήσουν δικές τους περαιτέρω έρευνες όπως οι Daniel Heartz, Julian Rushton, Richard Will και Christoph Wolff. Στη συνέχεια, το βιβλίο επεκτείνεται και σε άλλες μελέτες του συγγραφέα, οι οποίες αφορούν κεντρικά ζητήματα της έρευνας γύρω από τον Μότσαρτ όπως π.χ. η οικουμενικότητα του Μότσαρτ, η σχέση μεταξύ έργου και βιογραφίας, μεταξύ ευθυμίας και μελαγχολίας, μεταξύ δομής και σημασιολογίας, η σχέση μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας, η γλώσσα της μουσικής και της σκηνικής αισθητικής του Μότσαρτ ενώ επίσης εξετάζονται ορισμένα σημαντικά διερωτήματα". 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, πριν δυο χρόνια, στις 24 Αυγούστου 2024, απεβίωσε ο ξεχωριστός καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε εδώ υλικό χρόνων από την πολύτιμη μαθητεία κοντά του. 

Πρώτα, δύο τηλεοπτικές συνεντεύξεις που μας παραχώρησε. 

Η πρώτη με αφορμή την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας που συνήλθε τον Ιούνιο 2016 στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. 

Διερευνώνται τα θέματα: τί είναι Σύνοδος, ποιο το περιεχόμενο του όρου "Πατριαρχείο" σήμερα, ποιος ο σκοπός μιας Συνόδου στον καιρό μας, η αναγκαιότητα του Πρώτου στην Εκκλησία, το πρόβλημα του Ορθοδοξισμού, οι έννοιες "Αυτοκέφαλο" και "Αυτόνομο" ως αντίθετες στην ουσία της Εκκλησίας κ.α.

Η δεύτερη συνεντέυξη τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών Λύχνος. 

Η συνέντευξη, εφ' όλης της ύλης, πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του σταθμού, την 1η Απριλίου 2001, δηλ. πριν 25 χρόνια. 

 

Συνεχίζουμε με την παρουσίαση των βιβλίων του Χρήστου Γιανναρά το "Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα" και "Παιδεία και Γλώσσα" που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών την 1η Απριλίου 2001. 

Μετά τον πρόλογό μας ομιλεί και συνομιλεί με το κοινό ο συγγραφέας και καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Ο πρόλογός μας ήταν ο ακόλουθος: 

Το ανθολόγιο – αλφαβητάρι του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά μάς δίνει το μέτρο «επανεύρεσης μιας ενεργητικής ελληνικότητας. Δηλαδή επίκαιρης πρότασης για τα ουσιώδη της ζωής, που θα αποδείχνεται πρόταση ελληνική (όπως πάντοτε μέσα στους αιώνες) αν ενδιαφέρει πανανθρώπινα». Ανθολογώντας Μακρυγιάννη, Παπαδιαμάντη, Λορεντζάτο, Σεφέρη, Ζηζιούλα αλλά και Χατζιδάκι, Τσαρούχη, Πικιώνη, Βακαλόπουλο, ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς συνθέτει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Και χαρακτηρίζει τα ανθολογούμενα κείμενα – πρόταση, ως κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας. Όπως σημειώνει ο Χ. Γιανναράς στον πρόλογο του βιβλίου «θα ευχόμουν να λειτουργήσει αυτή η ανθολόγηση πραγματικά σαν ένα αλφαβητάρι για το συλλαβισμό απαντήσεων στο πολύ ρεαλιστικό ερώτημα: αν έχει ουσιαστικό θετικό αντίκρυσμα στη ζωή του Νεοέλληνα σήμερα η ελληνική του καταγωγή». 

Τα κείμενα αποτελούν μια σύγχρονη αναζήτηση νοήματος της ελληνικότητας. Μετά το αλφαβητάρι της πίστης, ο καθηγητής Χ. Γιανναράς μάς δίνει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Σκέπτομαι ότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα, με τον τίτλο Το Αλφαβητάρι της πίστης του Νεοέλληνα. Στέκομαι ιδιαίτερα στον όρο αλφαβητάρι, που χρησιμοποιεί ο Γιανναράς, γιατί με ενδιαφέρει ότι παίρνει ένα άλλο νόημα το αυτονόητο που λέγεται αλφάβητο. 

Σκέπτομαι ότι ο Ακάθιστος Ύμνος είναι κατ’ αλφάβητον (24 Οίκοι, όσα και τα γράμματα του αλφάβητου). Στην Υμνολογία συναντούμε πολλούς στίχους και τροπάρια κατ’ αλφάβητον. Το αλφαβητάρι ήταν σχολικό βιβλίο για κάποιες παλιότερες γενιές. Ο Χριστός στην Αποκάλυψη είναι το Α και το Ω. Στη χώρα μας ο αγράμματος αποκαλείται αναλφάβητος.

Ο καθηγητής Χ. Γιανναράς στο βιβλίο του Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει ένα κείμενό του με τίτλο: «Λειτουργικώς αναλφάβητοι». Διερωτάται λοιπόν εκεί: «Τι ποσοστό αντιπροσωπεύουν στον κοινωνικό μας βίο οι λειτουργικώς αναλφάβητοι, πόσοι πτυχιούχοι των παιδαγωγικών μας σχολών καταλαβαίνουν τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, ποιο ποσοστό αποφοίτων του λυκείου δεν γνωρίζει ούτε αυτό που λέμε γραφή – όχι ορθογραφία ή νοηματική των λέξεων, αλλά τη γραπτή σημαντική τής γλώσσας: να ξεχωρίζει το ζήτα από το ξι, το φι από το ψι». Για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά «ο καίριος αποσταθεροποιητικός παράγων για την Ελλάδα δεν είναι η τουρκική απειλή ούτε η κρίση της Βαλκανικής. Είναι το αυξανόμενο ποσοστό των λειτουργικώς αναλφαβήτων».

Αντιλαμβάνεται κανείς την πρωταρχική σημασία που έχει το αλφάβητο στη σκέψη και την αγωνία του Γιανναρά, ο οποίος αλλού διαπιστώνει κατηγορηματικά: «Κι όμως τη γλώσσα του πατρο – Κοσμά την καταλάβαιναν οι αναλφάβητοι Έλληνες της Τουρκοκρατίας», ενώ «μέσα σε μια γενιά διακόπτεται η γλωσσική συνέχεια τριών χιλιάδων χρόνων». Άρα υπάρχουν αναλφάβητοι και αναλφάβητοι. Υπάρχουν αυτοί που γνωρίζουν εμπειρικά το αλφαβητάρι της πίστης, υπάρχουν αυτοί που συλλαβίζουν κυριολεκτικά τις λέξεις λόγω γλωσσικής αφασίας, υπάρχουν άλλοι που δεν καταλαβαίνουν ότι το αλφάβητο είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση, αφού όπως λέει ο Ελύτης «η Ελλάδα είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση» και ίδια αίσθηση – λέει ο Γιανναράς – είναι η γραφή της γλώσσας. «Χίλια χρόνια στο λεγόμενο Βυζάντιο, τα παιδιά μάθαιναν ανάγνωση και γραφή με αλφαβητάρι τον Όμηρο. Και στην Τουρκοκρατία, με το Ψαλτήρι και το Οκταήχι», σημειώνει ο Γιανναράς. Δηλαδή, αυτά τα αλφαβητάρια είναι τα αναγνωσματάρια του Ελληνισμού.
Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα προσπαθεί να εντοπίσει την επίγνωση της ελληνικής ιδιαιτερότητας, δηλ. της ταυτότητας των Νεοελλήνων. Αυτή η περίφημη ταυτότητα προϋποθέτει τα περιεχόμενα του βιβλίου: αυτεπίγνωση, μνήμη, φρόνημα, γλώσσα, παιδεία, τέχνη, αυτοκριτική, προοπτική.

Διαβάζοντας κανείς το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα αρχίζει να υποψιάζεται αυτό που έγραψε ο καθηγητής Χ. Γιανναράς σ’ ένα κείμενό του για τον Οδυσσέα Ελύτη:
«Την ελληνική ταυτότητα την ορίζει η σοφία της ποίησης, όχι η αποδεικτική της Ιστορίας. Ο τρόπος της παραίτησης, της άοπλης μέθεξης. Της εκούσιας απώλειας που είναι πάντα εύρεση. Αυτό που ήταν πάντοτε η αποφατική Ελλάδα».
Νομίζω ότι για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά ισχύει αυτό που είπε ο Ελύτης για την Ελλάδα: "Υπάρχει μια Ελλάδα των αθλιοτήτων και υπάρχει μια ιδανική μες στο κεφάλι μας, και εγώ αυτή νοσταλγώ". Πάντοτε συγκινούμαι όταν ο Γιανναράς αναφέρεται στον ελληνικό τρόπο ζωής ως αρχοντικό: «Αρχοντιά αιώνων κοινωνία της ζωής». Και ο Ελύτης τον δικαιώνει όταν λέει με παράπονο σε μια συνέντευξή του: «Είμαστε πρίγκιπες και δεν το ‘χουμε καταλάβει».

Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα έχει ως υπότιτλο «Κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας». Το βιβλίο Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει κείμενα που χαρακτηρίζονται ως «επικαιρικά παλινωδούμενα». Όμως όποιος διαβάσει τόσο τα ανθολογούμενα κείμενα όσο και αυτά του καθηγητή Γιανναρά που είχαν δημοσιευθεί ως άρθρα σε εφημερίδες, θα διαπιστώσει ότι αυτά έχουν διαχρονική αξία. Η επικαιρότητα τους είναι σαν αυτή του αλφαβήτου. Αν δεν γνωρίζεις το αλφάβητο δεν μπορείς να διαβάσεις και να γράψεις σωστά.
Αν δεν προσεγγίσεις τα βιβλία αυτά ως καρπό μόνιμης αγάπης και αγωνίας ελπιδοφόρου, είσαι αναλφάβητος. Γιατί τα βιβλία αυτά αποτελούν πρόταση. Μη λησμονούμε: Η πρόταση αποτελείται από λέξεις και οι λέξεις από γράμματα του αλφαβήτου. «Η εδώ πρόταση – σημειώνει ο καθηγητής Γιανναράς – απαιτεί τουλάχιστον μιαν υποψία για την επικαιρότητα και γονιμότητα της διαχρονικής ελληνικής εμμονής στο φωτισμό νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης και συνύπαρξης – στη γιγαντομαχία περί της ουσίας, στη ζήτηση του ενός ούτινος εστι χρεία».
Είμαι πεπεισμένος πλέον πως το συνολικό έργο του Χ. Γιανναρά μας παρακινεί – όπως γράφει ο ίδιος σ’ ένα κείμενό του για τον Ελύτη – «να ψηλαφίσουμε την εύρεση του απορριμένου λίθου, να συλλαβίσουμε ελεγεία στην οξώπετρα, να ψάλλουμε μαζί του τον Ιησού του ήλιου, τον μετά κάθε Σάββατο ανατέλλοντα».
Ακολουθεί το βίντεο της εκδήλωσης. 

Μάρτιο του 2005 ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς με τίμησε παραχωρώντας μου μια συνέντευξη για το περιοδικό "το δόντι". 

-Κύριε καθηγητά, διαβάζοντας το βιβλίο του Γ. Καραμπελιά «Η θεμελιώδης παρέκκλιση» είδα ότι σας δικαιώνει για την πρότασή σας περί «προσώπου»: επιστροφή στο αρχαιοελληνικό πρότυπο του πολίτη -που δεν έχει καμία σχέση με το νεώτερο ατομισμό- και στο ορθόδοξο πρότυπο του προσώπου. Νομίζετε ότι μπορεί να βρει πρόσφορο έδαφος στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αι. μια τέτοια «επιστροφή»;

Από όσο έχω καταλάβει, η αρχαιοελληνική εκδοχή του πολίτη και η εκκλησιαστική εκδοχή του προσώπου προϋποθέτουν μιαν εμπεδωμένη στην καθημερινή βιοτή οντολογία -έμπρακτη συνέπεια συγκεκριμένης νοηματοδότησης της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αιώνα αυτές οι λέξεις μόνο ως ιδεολογήματα μπορούν από την πλειονότητα να προσληφθούν. Ή ως προσωπικό κριτήριο αναζήτησης.

-Η σπουδή σας στον Χάιντεγκερ και την πατερική παράδοση αποτελεί ταυτόχρονα και πρόταση για μια ιδιαίτερη νεοελληνική φιλοσοφική σκέψη, στον αντίποδα, μάλιστα, της σύγχρονης δυτικής;

Αυτό δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Απλώς πιστεύω ότι η εκκλησιαστική εμπειρία απαντούσε πάντοτε στις προκλήσεις των επίκαιρων φιλοσοφικών ερωτημάτων, ήταν εμπειρία που αναμετριόταν με τον εκάστοτε υπαρκτικό προβληματισμό των ανθρώπων. Ο φιλόσοφος λόγος των εκχριστιανισμένων Ελλήνων ήταν το προϊόν έκφρασης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με τη γλώσσα (ορολογία, μέθοδο, προβληματική) της ελληνικής παράδοσης. Σήμερα υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια τέτοια σύνδεση;

-Ειπώθηκε κατά καιρούς ότι ο λόγος σας για τα πράγματα είναι πεσιμιστικός ή ισοπεδωτικός. Προσωπικά κατανοώ τον παρεμβατικό σας λόγο ως επώδυνη ανησυχία και όχι ως ανέξοδη ρητορεία. Έχετε, όμως, σκεφθεί ότι μπορεί να εκπέμπετε... αρνητισμό;

Δική μου προσπάθεια είναι να σπουδάζω και να κρίνω την πραγματικότητα, να αποφεύγω επιθυμητές ή κυρίαρχες ψευδαισθήσεις, υποκειμενικές εντυπώσεις. Αν η σπουδή και η κρίση μου είναι απροκατάληπτη, αμερόληπτη και ρεαλιστική, τότε το τι «εκπέμπει» ως ψυχολογικά παρεπόμενα έχει πολύ μικρή σημασία. Ο αρνητισμός, ο πεσιμισμός ή ο «ισοπεδωτισμός» είναι προσδιορισμοί που παραπέμπουν στην ψυχολογική πρόσληψη του λόγου, σε ουσιαστική αδιαφορία για τα σημαινόμενα του λόγου.

-Η σύγχυση στον χώρο της παιδείας συνεχίζεται. Ποια θα ήταν, κατά τη γνώμη σας, δυο-τρία καίρια μέτρα που θα έπρεπε να ληφθούν αύριο το πρωί; Κι ακόμη, μπορεί να υπάρξει αληθινός εθνικός διάλογος για την παιδεία;

Νομίζω ότι ο «εθνικός διάλογος» είναι ωμή απάτη και προπαγανδιστικό τέχνασμα που παραβιάζει τους όρους λειτουργίας της δημοκρατίας. Υποτίθεται ότι ο λαός ψηφίζει ένα κόμμα για να εκφράσει το πρόγραμμά του για την παιδεία, όχι για να αρχίσει κουβεντολόι με συνδικαλιστές, κομματικές νεολαίες, ανίδεους γονείς και μαθητούδια. Δυστυχώς τα κόμματα δεν έχουν ιδέα τι συμβαίνει στην παιδεία και εμφανίζουν ως «πρόγραμμα» αφόρητης γενικολογίας ευχολόγια. Ο «εθνικός διάλογος» είναι το καμουφλάζ της ανικανότητας των πολιτικών και της εγκληματικής τους ανευθυνότητας -αναλαμβάνουν να ασκήσουν πολιτική παιδείας αυτοσχεδιάζοντας, εντελώς απροετοίμαστοι.

-Έχετε επισημάνει από πολύ νωρίς τον κίνδυνο θρησκειοποίησης της Ορθοδοξίας και δη της Ελλαδικής. Η πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Εκκλησίας μπορεί να ερμηνευθεί θεολογικά; Η ρίζα του κακού μήπως είναι στην εκκοσμίκευση;

Τολμώ να πιστεύω ότι μόνο η λέξη θρησκειοποίηση μπορεί να ερμηνεύσει την πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Ελλαδικής Εκκλησίας. Τόσο οι παρεκτροπές όσο και η αντιμετώπισή τους είναι το ίδιο άσχετες με το εκκλησιαστικό γεγονός, τυπικά δείγματα φυσικής ορμέμφυτης θρησκευτικότητας.

-Στην κρίση αυτή κάνει αισθητή την παρουσία της η ακαδημαϊκή θεολογία ως... απουσία! Μπορεί άραγε να αρθρώσει λόγο αληθείας;

Ας μπορούσαν να αρθρώσουν λόγο οι πανεπιστημιακές Θεολογικές Σχολές κι ας ήταν λήρος ή και αίρεση. Εδώ και χρόνια οι Σχολές αυτές είναι όπως αυτονόητα τις προϋποθέτει το ερώτημά σας: Νεκρές και γι’ αυτό άφωνες. Απορώ πώς και εσείς τις θυμηθήκατε!

-Έχετε επανειλημμένως αναφερθεί στην ανάγκη κατανόησης από όλους μας του ιλιγγιώδους μεγέθους που ονομάζεται ορθόδοξη λατρεία. Πιστεύετε στις «λειτουργικές αναγεννήσεις» που επιχειρήθηκαν τον τελευταίο καιρό από τη διοικούσα Εκκλησία;

Δεν νομίζω ότι επιχειρήθηκε τίποτα. Υπήρξαν μόνο κάποια «επικοινωνιακά» τεχνάσματα.