Θυσία ή εξουσία;

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Θεολογίας 

Παρότι βρισκόμαστε στην αρχή της τρίτης μετά Χριστόν χιλιετίας, η ανθρωπότητα δεν δείχνει να έχει διδαχτεί τίποτα από τη μακραίωνη ανθρώπινη ιστορία. Και για να κυριολεκτούμε, όχι τόσο η ανθρωπότητα στο σύνολό της αλλά οι επί το πλείστον ηγεσίες της. Ζούμε ίσως τα πιο ανασφαλή χρόνια της παγκόσμιας ιστορίας και αυτό οφείλεται στον φόβο των ηγετών. Δεν πρόκειται για έναν φόβο χωρίς όνομα αλλά συγκεκριμένα για τον φόβο του θανάτου ο οποίος περιέχει όλους τους επιμέρους φόβους. Ωστόσο, η συμπαντική ιστορία αλλά και αυτή η ανθρώπινη ιστορία βασίζονται πάνω στην εντελέχεια της θυσίας, της ζωής που πεθαίνει κενωτικά και αναγεννιέται, της θυσίας η οποία είναι συνυφασμένη με την αγάπη και την ελευθερία. 

Στον αντίποδα της θυσίας κείται η εξουσία, η οποία ως τρόπος ερείδεται στον φόβο και τον εγκλωβισμό, συμπτώματα τα οποία χαρακτηρίζουν έντονα τη σύγχρονη τοπική και παγκόσμια κοινωνία μας. Είναι δηλωτικό το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η πολιτική δεν κινείται μόνο γύρω από την οικονομία αλλά έχει αποδυθεί και σε μία κούρσα εξοπλισμών. Ακόμη και αφοπλισμένα έως χθες κράτη όπως η Γερμανία έχουν αρχίσει να εξοπλίζονται. Οι δε ηγέτες Αμερικής και Ρωσίας απειλούν πλέον ανοιχτά, από την αρχή του ρωσοουκρανικού πολέμου, ο ένας τον άλλον (και όλους τους υπόλοιπους) με πυρηνικό πόλεμο. Καίτοι ο Πρόεδρος Τραμπ πολεμά το Ιράν λόγω της ανάπτυξης του πυρηνικού του προγράμματος, όπως διατείνεται. 

Είναι φανερό ειδικά στις μέρες μας ότι αυτός ο κόσμος ρέπει προς την αυτοκαταστροφή του. Ένας κόσμος χαοτικός με το δίκαιο του ισχυρότερου να βασιλεύει, χωρίς να υπάρχει καμία σοβαρή παρέμβαση θεσμικών οργάνων. Ενώ από την άλλη, η υποχώρηση θεωρείται αδυναμία και ο διάλογος όταν δεν είναι προσχηματικός καταλήγει σε εκατέρωθεν απειλές. Το μέλλον αναδύεται, εν τέλει, εξαιρετικά αβέβαιο και για τους… ισχυρούς. Πόσες αλαζονικές αυτοκρατορίες, άραγε, κατάπιε η ιστορία; 

Σε όλο αυτόν τον κυκεώνα η πατρίδα μας προσπαθεί να σταθεί όρθια. Αλλεπάλληλες κρίσεις την δέρνουν αλύπητα. Κρίση θεσμών, οικονομική κρίση, κοινωνική κρίση εναλλάσσονται σε έναν φαύλο κύκλο ο οποίος δεν λέει να σταματήσει. Δυστυχώς καθημερινά αποδεικνύεται ότι η πολιτική και άλλες εξουσίες βρίσκονται σε ένα ατέρμονο τέλμα. Καμία εξουσία δεν μπορεί πλέον να εμπνεύσει γιατί ως τέτοια έχει απομακρυνθεί από τον λαό και γιατί απλά δεν θυσιάζεται για αυτόν. Άτομα (όχι πρόσωπα) εξουσίας τραγικά, φοβικά, ναρκισσευόμενα, υπερφίαλα. Ζούνε ξέχωρα από τον λαό, μακριά από τις πλατείες, τα μέσα μαζικής μεταφοράς και τους χώρους εργασίας. Κλεισμένοι στο αποστειρωμένο περιβάλλον της αυλής και των αυλικών όταν δεν διαγκωνίζονται για μία φωτογραφία σε κάθε είδους εκδηλώσεις. Ο τρόπος πολιτείας τους εξαντλείται στους εξυπνακισμούς και τις φτηνές ατάκες. 

Σαφώς, ωστόσο, υπήρξαν και υπάρχουν φωτεινές εξαιρέσεις της ιστορίας οι οποίες δυστυχώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα, ως ήλιοι και όχι ως πυροτεχνήματα. Τι να πούμε για τον τρόπο ζωής αλλά και θανάτου προσωπικοτήτων όπως του Ιωάννη Χρυσοστόμου, του Μεγάλου Βασιλείου, του Ιωάννη Καποδίστρια, του Νικολάου Πλαστήρα; Πριν λίγες ημέρες πέρασε ένας χρόνος που έφυγε από τη ζωή ο Χοσέ Μουχίκα, ο Ελ Πέπε του λαού, ο αγρότης και πολιτικός και διατελέσας Πρόεδρος της Ουρουγουάης (2010-2015). Ο τρόπος της πολιτείας αυτού του ανθρώπου έδειξε πραγματικά στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία για το ποιος χρειάζεται να είναι ο τρόπος του αληθινού ηγέτη. Αυτού του τρόπου που ο Χριστός περιγράφει με τη φράση: «Εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος». Μία απόφαση ελευθερίας είναι.

ΑΡΧΙΜ. ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΑΘΑΚΗΣ: ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ

Βασιλικά αναθήματα, όπως καταγράφηκαν και ψηφιοποιήθηκαν από το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών

Αρχιμ. Μιχαήλ Χαρ. Σταθάκης 

Αρχαιολόγος - Θεολόγος

Αν λάβετε υπ’ όψιν σας, όχι κανένα ατελείωτο χρονικό διάστημα, ούτε καν πολλές γενεές, αλλά μόνο τα τελευταία πενήντα χρόνια, θα μπορέσετε να κατανοήσετε από αυτά τη σκληρότητα της τύχης! Μήπως νομίζετε ότι οι Πέρσες θα πίστευαν ποτέ, ότι θα εξαφανιζόταν τελείως το ίδιο το όνομά τους, και ότι οι Μακεδόνες, άγνωστοι πιο πριν, θα κυβερνούσαν τώρα τα πάντα; Αλλά μου φαίνεται, ότι η τύχη αυτή, που δεν συνθηκολογεί με μας τους ανθρώπους, με το να δώσει στους Μακεδόνες την ευημερία, που ανήκε κάποτε στους Πέρσες, δηλώνει σε όλους μας, ότι μας έχει απλώς δανείσει αυτά τα αγαθά, έως ότου αποφασίσει να τα κάνει κάτι άλλο… 

Με αυτά τα λόγια του Πολύβιου ξεκινάμε την αποψινή αφιερωματική εκδήλωση με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατο της Βασίλισσας των Ελλήνων Όλγας. Και αρχίζουμε το ταξίδι της αναμόχλευσης από μια παράμετρο του πολυσχιδούς και πολυπράγμονος βίου της πρωτοπόρου εκείνης γυναίκας έχοντες την πεποίθηση, ότι -αν βρισκόταν σήμερα ανάμεσά μας- θα ήταν πανευτυχής και θα επικροτούσε! και τούτο διότι αρχόμεθα εκ Θεού, παρουσιάζοντες ιερά κειμήλια. Παράμετρος δηλαδή, η οποία σχετίζεται με την πίστη και την προσφορά προς το θείο, έτσι όπως εκείνη γνώριζε να τη μετασχηματίζει σε λατρευτικά αντικείμενα. 

Αναθήματα και μάλιστα βασιλικά, τα οποία -μεταξύ άλλων- φυλάσσονται στους ιερούς ναούς της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και τα οποία κατέγραψε και ψηφιοποίησε το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της αυτής Αρχιεπισκοπής, κατά το διάστημα 2022-2024 με συγχρηματοδοτούμενο από το ΕΣΠΑ σχετικό έργο. Η ψηφιοποίηση εφαρμόστηκε σε 160 ενοριακούς ναούς των Αθηνών και στις δύο παλαίφατες και ιστορικές Μονές Πεντέλης και Πετράκη. Αποτέλεσμα του έργου αυτού υπήρξε η δημιουργία ψηφιακού αποθετηρίου συμβατού με το εθνικό και ευρωπαϊκό και στο οποίο πλέον θησαυρίζονται 27.000 εκκλησιαστικά αντικείμενα και περισσότερες από 500.000 σελίδες παλαιτύπων βιβλίων, αρχείων και λοιπό έντυπο υλικό. 

Η λέξη ανάθημα παράγεται από το αρχαίο ρήμα ανατίθημι, το οποίο σημαίνει: αποδίδω σε κάποιον κάτι, αναφέρω σε κάποιον κάτι, προσάπτω, εμπιστεύομαι, τοποθετώ ως αφιέρωμα ή ανεγείρω κάτι ως αφιέρωμα, πάντα χωρίς να έχω την πρόθεση ανάκτησης του προσφερομένου στον ιερό χώρο και στο ιερό πρόσωπο ανάθημα. 

Το ανάθημα είναι κοινό σε όλους τους πολιτισμούς ανά την οικουμένη και συνδυάζει δύο παραμέτρους α΄. το προσωπικό βίωμα του αναθέτη, που μαρτυρά το πολιτισμικό περιβάλλον και το πολιτιστικό επίπεδο και β΄. το ανάθημα ως παράγωγο υλικό του πολιτισμού, συσσωρεύει μνήμη και νοήματα ικανά να ταξιδέψουν την κοινότητα στο χωροχρόνο του ιερού. 

Η ποικιλία των αναθημάτων είναι εντυπωσιακή, καθώς προέρχονται από βασιλείς και αυτοκράτορες, στρατηγούς και ναυτικούς, ελευθέρους ή δούλους, απλούς ιδιώτες ή πόλεις ολόκληρες. Ας σημειωθεί ότι η επωνυμία του αναθέτη, οποιουδήποτε αναθήματος, αυτομάτως γίνεται εκουσίως ή ακουσίως μέσο κοινωνικής προβολής, πλούτου και αισθητικής που τόνιζαν το κύρος του. 

Τα αναθήματα μπορούμε να τα κατατάξουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α’. σε αυτά που κατατίθενται ως αντικείμενα και β΄. σε αυτά που υποχρεώνουν σε εκτέλεση ευσεβών πράξεων, όπως ένα προσκύνημα ή προσφορά εργασίας σε ιερούς χώρους κ.ά. Επίσης μπορούμε να τα κατατάξουμε και χρονικά σε δύο κατηγορίες α΄. τα πριν και β΄. τα μετά, σε αυτά δηλαδή, που γίνονται προληπτικά, παράκληση για προφύλαξη από κάποιο κακό και αυτά τα οποία έπονται, ως ευχαριστία για την αίσια έκβαση κάποιας υποθέσεως. 

Η λέξη βασιλεύς από την οποία και το βασιλικό ανάθημα του τίτλου της ανακοίνωσης, κατά μία πολύ πιθανή εκδοχή και αποδεκτή, ίσως προέρχεται από τη ρίζα βα του ρήματος βαίνω και από τη λέξη λαός, είναι δηλαδή ο αρχηγός του λαού, αυτός που προηγείται, προπορεύεται και ο λαός τον ακολουθεί. 

Η πόλη των Αθηνών με το πανάρχαιο προσκύνημα της Παρθένου Πολιάδος ήταν τόπος συγκεντρώσεως πάσης φύσεως αναθημάτων τα οποία έστελναν από κάθε σημείο της οικουμένης και είναι αδύνατον να υπολογιστούν οι χιλιάδες εξ αυτών που στέκονταν στον ιερό Βράχο. Η παράδοση αυτή φαίνεται πως αναχαιτίστηκε μετά την επιδρομή των Ερούλων στην Αθήνα, αλλά με την μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανικό τέμενος της φωτοδόχου Παρθένου κατέστη και πάλι η Αθήνα και δη ο Θεομητορικός της ναός πόλος προσκυνήματος και καταθέσεως αναθημάτων. 

Ο άγιος Μιχαήλ ο Χωνιάτης, Μητροπολίτης Αθηνών, υποδεχόμενος στον Παρθενώνα τον Πραίτωρα Μιχαήλ Στρυφνό τον προτρέπει να εποπτεύσει τα ιερά κειμήλια. Είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο να ακούσουμε τι λέει ο άγιος για την επίδραση και μόνο της θέας των ιερών κειμηλίων: «῎Αγε… θεσπεσία μοι κεφαλή… εἴςιθι τῆς θεομήτορος τὸ θεῖον ἀνάκτορον, δᾳδούχησον, χόρευσον ψυχῆς εὐρύθμοις κινήμασι, μυήθητι παρὰ χρῆμα τὰ μεγάλα. Πάντα γὰρ ἐν αὐτῷ μεγάλα καὶ οὐδὲν μικρὸν… Ἐπόπτευσον φῶς ἱερὸν, φῶς ἄξυλον καὶ ἀνήλιον, ἐπόπτευσον ἐν σωματικῷ εἶδει πελειάδος χρυσῆς ἐνάργειαν πνεύματος… Ταῦτ᾽ ἐποπτεύσας καὶ καθηράμενος τὴν διάνοιαν τοῖς μακαρίοις θεάμασι, θεαγωγήθητι καὶ τὴν τῆς δεξιᾶς τοῦ ὑψίστου ἀλλοίωσιν ἀλλοιώθητι καὶ ἄπιθι πανευδαίμων τῷ ὄντι καὶ ὄλβιος». 

Στα τέλη του 17ου αιώνος με τον τριετή εκπατρισμό των Αθηναίων η πόλη λεηλατείται. Σχεδόν κανένα κειμήλιο πριν το 1700 δεν βρέθηκε στους ναούς των Αθηνών κατά την καταγραφή. Από την ίδρυση του Ελληνικού Βασιλείου έως και την οριστική αλλαγή του πολιτεύματος το 1974 επτά βασιλείς και έξι βασίλισσες ανέβηκαν στον ελληνικό θρόνο: 

Ο Όθων και η Αμαλία 

Ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα 

Ο Κωνσταντίνος Α’ και η Σοφία 

Ο Αλέξανδρος 

Ο Γεώργιος Β’ και η Ελισάβετ 

Ο Παύλος και η Φρειδερίκη και τέλος 

Ο Κωνσταντίνος Β’ και η Άννα-Μαρία. 

Σχετικώς ανέφελη βασιλεία ή έστω μακροχρόνια είχαν ο Όθων και η Αμαλία, ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα και ο Παύλος με τη Φρειδερίκη. 

Ο Όθων και η Αμαλία δεν έγιναν Ορθόδοξοι, όπως και ο Γεώργιος Α’. Αυτό θεωρητικώς δεν είναι υπέρ μας στην αναζήτηση βασιλικών αναθημάτων, παρ’ όλα αυτά, όμως, έχουμε και μάλιστα τολμώ να σημειώσω ότι είναι εντυπωσιακά και ιστορικά, όπως η εικόνα που φιλοτεχνήθηκε επί τη θαυμαστή διασώσει της Βασιλίσσης παραμονή του αγίου Σώζοντος του 1861. Ο θρόνος του Όθωνος στον παλαιό Μητροπολιτικό Ναό, σκεύη που φέρουν το μονόγραμμά του και χρονολογία 1847, μεταλλικά ναόσχημα αρτοφόρια, αναλόγια ευαγγελισταρίων επίχρυσα διάλιθα ή με σμάλτινες παραστάσεις ιερών προσώπων και άλλα. 

Του Κωνσταντίνου και της Σοφίας, των οποίων η βασιλεία ήταν ολιγόχρονη εν μέσω πολέμων και εθνικών καταστροφών, καταγράψαμε ως ανάθημα κεντρικό πολυέλαιο σε ναό του ιστορικού κέντρου.

Ανάθημα από τον ατυχή Αλέξανδρο, που δεν μακροημέρευσε, δεν καταγράψαμε. 

Ο Γεώργιος Β’ στη δεύτερη θητεία του ήρθε ευθύς αμέσως αντιμέτωπος με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου και κατόπιν ακολούθησε η Γερμανική Κατοχή, εν τούτοις καταγράψαμε δωρεές του, όπως έναν κεντρικό πολυέλαιο, μεταλλικό και επίχρυσο, μια υπογεγραμμένη φωτογραφία του ενώ ήταν το θρυλικό ΕΛΛΗ και τέλος εντοπίσαμε το όνομά του στη χρυσή βίβλο των δωρητών και ευεργετών ναού των Αθηνών που ανοικοδομούνταν επί των ημερών του. 

Ένα αφιέρωμα ο Παύλος και ένα η Φρειδερίκη, οι οποίοι προθύμως ανταποκρίθηκαν σε επιστολή του Φώτη Κόντογλου να αναλάβουν το κόστος δυο μικρών φορητών εικόνων για το επιστύλιο τέμπλου ναού των Αθηνών, διότι δε βρισκόταν κανείς ενδιαφερόμενος δωρητής. Πρόκειται για τους αποστόλους Τιμόθεο και Τίτο. 

Έμμεσα αναθήματα των Κωνσταντίνου και Άννης-Μαρίας ας θεωρήσουμε ένα αναμνηστικό από τους βασιλικούς γάμους του 1964 Το ενθύμιο που παραδόξως αναγράφει και το μονόγραμμα του Παύλου προσέφερε σε ιερό ναό των Αθηνών ο τεχνίτης αργυροχόος που τα κατασκεύασε μαζί με μια χειροκίνητη πρέσα μινιατούρα. 

Φυσικά η μερίδα του λέοντος ανήκει όπως αντιλαμβάνεστε στην πεντηκονταετή περίοδο βασιλείας των Γεωργίου και Όλγας. Όπως αναφέρει ο εκκλησιαστικός συγγραφέας από την Ίμβρο, ο Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανός διευθυντής της σχολής της Χάλκης επί Πατριάρχου Γρηγορίου του ΣΤ’, αλλά και όπως αναφέρθηκε από πολλούς άλλους συγγραφείς ο Γεώργιος Α’ ήταν απόγονος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και της συζύγου του Σοφίας, οι οποίοι είχαν γιο τον Ιωάννη. Εκείνος διαφεύγοντας τη μανία των Οθωμανών για να σωθεί μεταφέρθηκε στην Ιταλία και με το ψευδώνυμο Ιωάννης Χριστιανός κατάφερε να αναλάβει διάφορες στρατιωτικές θέσεις στη Βενετία, τη Βιέννη και τη Γαλλία, ώσπου έφτασε στη Δανία και νυμφεύτηκε την κόρη του Δανού βασιλιά. Από αυτόν κατάγονται όλοι οι βασιλείς με το όνομα Χριστιανός της Δανίας, όπως και ο πατέρας του Γεωργίου Α’. 

Η Όλγα σύμφωνα με τον Σούτσο είχε επίσης Βυζαντινή καταγωγή, ως διάδοχος της Σοφίας, κόρης του Θωμά Παλαιολόγου. 

Φυσικά τα πενήντα έτη της βασιλείας τους ήταν αρκετά για να καθορίσουν και να σημαδέψουν τον χαρακτήρα του εύπλαστου ακόμα νεοελληνικού κράτους. Πάνω σε βάσεις που έθεσαν οι προκάτοχοι τους, οι βασιλείς αυτοί εργάσθηκαν και έδωσαν ευρωπαϊκό ήθος και συνήθειες στον λαό μας, τις οποίες εν πολλοίς διατηρούμε έως σήμερα. Από το χριστουγεννιάτικο δένδρο και τους χορούς της Πρωτοχρονιάς, την καθιέρωση ως πένθιμου χρώματος του μωβ, την αναμόρφωση του σωφρονιστικού συστήματος, την προβολή του λαογραφικού πλούτου της χώρας, τη στήριξη της εγχώριας παραγωγής, τη προβολή της γυναίκας, τις υποδομές που έχουμε μέχρι σήμερα στην υγεία, το κίνημα εθελοντισμού, ακόμα και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, που έχει σήμερα η ανθρωπότητα, ήταν προσωπικό στοίχημα του Γεωργίου. 

Επί των ημερών τους διπλασιάστηκαν σχεδόν οι ενορίες των Αθηνών, οι οποίες καυχώνται για κάποιο ιερό σκεύος ή άμφιο που προσέφερε η Βασίλισσα ερχόμενη με κάποια ευκαιρία στο ναό τους. Το ιερό σκήνωμα του ιερομάρτυρος Πατριάρχου Γρηγορίου Ε’ έφτασε στην Αθήνα από την Οδησσό, όπου φυλασσόταν, χάρη στη Βασίλισσα. 

Ας αναφέρω ενδεικτικώς μόνο τον Άγ. Νικόλαο Πευκακίων στην οδό Ασκληπιού, τον οποίο η Όλγα φρόντισε να θεμελιώσει ο γιος της, ο πρίγκιπας Νικόλαος, τους Αγ. Αναργύρους στην πλ. Κουμουνδούρου, το μοναδικό παρεκκλήσιο του Ευαγγελισμού που επιμελήθηκε η ίδια η βασίλισσα και ως πρώτος νεοβυζαντινός ναός με τέμπλο που σχεδίασε ο πρίγκιπας Νικόλαος κατέχει ξεχωριστεί θέση στην νεοελληνική ιστορία της τέχνης και πολλοί άλλοι ναοί. 

Όμως δύο εξ αυτών φέρουν ανεξίτηλη τη σφραγίδα της… Ο ένας είναι ο Άγ. Κωνσταντίνος Ομονοίας, ο οποίος ανιδρύθηκε επί τη γεννήσει του Διαδόχου Κωνσταντίνου και ολοκληρώθηκε με ίδια έξοδα της Όλγας. Κάτι που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι εντός του ναού αυτού υπάρχουν δύο εγκαινιασμένα παρεκκλήσια, του Αγ. Γεωργίου προς τιμήν του Βασιλέως Γεωργίου Α’ αγιογραφημένο όλο από τον Κόντογλου με μινιατούρες και σήμερα σε αθλιωτάτη κατάσταση, και το άλλο της Αγ. Όλγας. Ιερά σκεύη δεσποτικά μανουάλια αλλά ακόμα και το μαρμάρινο τέμπλο είναι προσωπικές δωρεές της Όλγας.

Τέλος ο ναός που, αν και βυζαντινός, υπάρχει σήμερα επειδή η τσαρική οικογένεια τον ανακαίνισε, είναι η Σώτειρα του Λυκοδήμου, η γνωστή μας Αγ. Τριάδα της οδού Φιλελλήνων, η ενορία πλέον που εξυπηρετεί της σλαβόφωνη κοινότητα των Αθηνών. Η Πνευματική Ρωσική Αποστολή των Αθηνών αιτήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση και της παραχωρήθηκε το 1852 ο εν λόγω ναός. Όλη η ανακαινιστική εργασία, η αναστήλωση, οι τοιχογραφίες, το κωδωνοστάσιο, η τεράστια καμπάνα των οκτώ τόνων, τα ιερά σκεύη, στέμματα γάμου, σταυροί ευλογίας, οι φορητές εικόνες, επιτάφιοι, ιερατικά χρυσοποίκιλτα άμφια κ.λπ. είναι δωρεά της Τσαρικής οικογένειας των Ρομανώφ. Η έλευση της Βασιλίσσης Όλγας και η φροντίδα της για το ναό της ρωσικής παροικίας έφερε ακόμα περισσότερα αναθήματα στο ναό. 

Εκ Ρωσίας ανάθημα πριγκιπικό σε ναό της Μικράς Ασίας και εν συνεχεία σε αθηναϊκό θυσιαστήριο είναι και το μοναδικό επίχρυσο αρτοφόριο, με τα ολόγλυφα αγαλματίδια και τις εξαίρετες εγχάρακτες παραστάσεις. 

Αν σήμερα μπορούμε να μιλάμε για βυζαντινό πολιτισμό και πως αυτός ως έκφραση καλλιτεχνική συνίστατο από μοντέρνες γραμμές μέσα σε αρχαία σχήματα και τρόπους, αν διαφυλάχθηκαν κειμήλια της πίστεως και της πατρίδος, το χρωστούμε στη Βασίλισσα Όλγα, η οποία, εν μέσω αλόγιστης και εν τέλει επιβλαβούς αρχαιολατρίας, έθεσε υπό την προστασία της και στήριξε εμπράκτως με δωρεές και την προσωπική της παρουσία την ίδρυση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, η οποία την περασμένη εβδομάδα διοργάνωσε με επιτυχία το 45 διεθνές συμπόσιό της! 

Η ψηφιοποίηση των κειμηλίων που διενεργήθη, εν πολλοίς οφείλεται στην Όλγα. Έχουμε καταγράψει κειμήλια που έχουν σχέση με την πολιτική ή πολιτειακή ηγεσία αλλά δεν γνωρίζουμε με ασφάλεια από που ξεκίνησαν και πως έφτασαν έως εδώ, αξίζουν, όμως μια απλή αναφορά. Θρόνοι ξυλόγλυπτοι με σύμβολα των Ηγεμόνων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, η πολυθρόνα του στρατηγού και πρωθυπουργού Πλαστήρα, μια εικόνα με τους αγίου Γεώργιο, Δημήτριο, Τρύφωνα και Σεραφείμ τον εν Δομβώ, αφιέρωμα υπουργού την εποχή που ενέσκηψε η ακρίδα στην Αττική το 1924, κηροπήγια με σφραγίδες από σουηδικό βασιλικό εργαστήριο και άλλα. 

Με μια ευρύτερη έννοια ανάθημα θεωρώ πως είναι κάθε τι που πήγασε από την πίστη της Βασίλισσας ότι θρησκεία μας πρέπει να είναι ο πόνος των άλλων. Αυτή η πεποίθηση γέννησε αναθήματα όπως το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός και άλλα όμοια. Η Βασίλισσα Όλγα συνεργάστηκε στενότατα με τους πατέρες της Μονής των Ασωμάτων Πετράκη. Άλλωστε λίγα μέτρα ανατολικότερα της Μονής και μεταξύ αυτής και του ΝΙΜΙΤΣ η Μονή διατηρεί μετόχιο προς τιμήν της αγίας Όλγας, εις ανάμνησιν βεβαίως της συνεργασίας τους για την αξιοποίηση της περιουσίας της Μονής την οποία και ευχαρίστως διέθετε κάθε φορά που η Βασίλισσα ζητούσε γη για να στηρίξει με την υψηλή της προστασία και προσωπική εργασία μια δράση, μια υποδομή, ένα θεραπευτήριο κ.λπ. Το μεγαλύτερο μέρος των γαιών που δώρησε η Μονή για την ίδρυση κυρίως Νοσοκομείων, αλλά και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων ήταν επί της Βασιλείας του Γεωργίου και της Όλγας. Γι’ αυτό και στις 25 Μαρτίου 1881 απενεμήθη ο αργυρούς σταυρός των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος στον εκ Κερατέας Ηγούμενο της Μονής Συμεών Κοροβέση και στις 3 Φεβρουαρίου 1892 έγινε η προαγωγή του Ηγουμένου Συμεών εις τον χρυσούν Σταυρόν των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος. 

Όπως είπε η μακαριστή Βασίλισσα Όλγα στην Ιουλία Καρόλου όταν τα πάντα γύρω έμοιαζε να αποδίδονται στον όλεθρο «τώρα Γιουλού μου μόνο τα απάνθρωπα είναι δυνατά». Είχε απόλυτο δίκιο η υπό πάντων αποκαλουμένη και όντως τη αληθεία αγία Βασίλισσα Όλγα!... Και τι δεν έδωσε υπέρ της αγαπημένης της Ελλάδος. Το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός που ανιδρύθη επί γαιών δωρεάς Μονής Πετράκη και με χρήματα του Γεωργίου, του Τσάρου Αλεξάνδρου και της αυτοκρατορικής οικογενείας των Ρομανώφ, της Όλγας και πολλών μεγάλων ευεργετών, κατέστη έως σήμερα ένα εκ των μεγαλυτέρων ευρωπαϊκών νοσοκομείων… Η Απάνθρωπη όμως διοίκηση του ιδρύματος μετέτρεψε το ανάθημα σε «ανάθεμα» με το να προσπαθεί να ρίψει στη λήθη στανικώς να ονόματα των ευεργετών παρά τις επιμόνως ευγενικές οχλήσεις των. 

Η βασίλισσα Όλγα είναι μια εξαίρεση για να επιβεβαιώσει τον κανόνα. Ήταν πραγματικά βασίλισσα γιατί ήταν όλα δικά της και τα διαχειριζόταν όπως η γυναίκα στη Σοφία του Σολομώντος αξιοποίησε τα υπάρχοντά της. Είναι μία από εκείνους που προσφέρουν αναθήματα στο Θεό και στην επί γης εικόνα του, τους συνανθρώπους μας. Ούτε ως πρόληψη ούτε ως ευχαριστία τα προσέφερε η Όλγα. Ποτέ δεν φοβήθηκε την Τύχη γιατί πίστευε στην πρόνοια του Θεού. 

Κλείνω τη σύντομη αυτή παρουσίαση με την ανακοίνωση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας επί τω θανάτω της Βασιλίσσης Όλγας: 

«…Πρὸ τῆς Ἱερᾶς Σκιᾶς Της ὑποκλινόμεθα πάντες σήμερον μνήμονες τῶν μεγάλων Αὐτῆς ἀρετῶν.᾿ Ἀλλ᾿ ἰδιαιτέρως κλίνει εὐλαβὲς γόνυ πρὸ Αὐτῆς ἡ Χριστιανική ᾿Αρχαιολογική Ἑταιρεία, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμὴς τῆς ἱδρύσεώς της εὔρεν ἐν τῷ κόλπῳ τῆς ῾Αγίας ταύτης γυναικός, Μητρὸς καὶ Βασιλίσσης τὸ μάννα καὶ τὴν ἀμβροσίαν. Ὁ δὲ κατ᾿ εὐτυχὴ συγκαιρίαν καὶ σχεδὸν εἰπεῖν κατὰ θείαν σύναρσιν ἱδρυτὴς τῆς ἡμετέρας Ἑταιρείας ἀείμνηστος Γεώργιος Λαμπάκης, διατελῶν παρ' Αὐτῇ ἰδιαίτερος γραμματεύς, εὔρισκεν ἐπὶ τριάκοντα περίπου ἔτη πάντοτε τὴν ἀνεξάντλητον ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν συνδρομήν Της, ἵνα περισυλλέξῃ τοὺς ἀπειραρίθμους ἁπανταχόθεν τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου θησαυρούς, οἵτινες ἀπετέλεσαν σὺν τῷ χρόνῳ τὸ ἡμέτερον Χριστιανικὸν Μουσεῖον. 

Ας στολίσωμεν λοιπὸν σήμερον μὲ λευκὰ ἄνθη καὶ δάφνας τὴν σεπτήν Της σορόν, τὴν παραπλεύρως τοῦ Μάρτυρος Βασιλέως Υἱοῦ Της κατατεθεῖσαν! Εἴη δὲ ἀγήρως ἡ Μνήμη τῆς εὐσεβεστάτης καὶ λατρευτῆς τῶν Ἑλλήνων Βασιλίσσης Όλγας!» 

Σας ευχαριστώ! 

30.IV.2026 

Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» - Αφιέρωμα του Καλλιτεχνικού Συνόλου "Πολύτροπον" στην Βασίλισσα Όλγα 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τις διαφάνειες της διάλεξης του π. Μιχαήλ Σταθάκη και το βίντεο της εκδήλωσης. 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ: ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΟΛΓΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΒΝΑ ΡΟΜΑΝΟΒΑ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Πτυχές τῆς ζωῆς τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα Ρομάνοβα: Ἀπό τήν Ρωσία στήν Ἑλλάδα 

Ἡ Μεγάλη Δούκισσα τῆς Ρωσίας Ὄλγα Κονσταντίνοβνα Ρομάνοβα γεννήθηκε στό Παβλόφσκ, κοντά στήν Ἁγία Πετρούπολη. Τό 2016 στήν γενέτειρά της τιμήθηκαν τά 165 χρόνια ἀπό τήν γέννησή της. Στό πλαίσιο αὐτό διοργανώθηκε ἐκεῖ μία Ἔκθεση, ἀφιερωμένη στήν μνήμη της, στήν ὁποία παρουσιάστηκαν, γιά πρώτη φορά, ἕνα σχέδιο τῆς Μεγάλης Δούκισσας πού φιλοτεχνήθηκε στό Παβλόφσκ, ἕνα πορτραῖτο τοῦ πατέρα της, Μεγάλου Δούκα Κωνσταντίν Νικολάεβιτς, ἀλλά καί πλῆθος ἀντικειμένων σχετιζομένων μέ τήν ζωή της. 

Ἡ σημερινή ἐκδήλωση εἶναι ἀφιερωμένη στά ἑκατό χρόνια ἀπό τόν θάνατο τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα Ρομάνοβα. Ὅπως ἀντιλαμβάνεται κανείς ἀπό τό πλῆρες ὄνομά της, ἡ Ὄλγα ἀνήκει στόν αὐτοκρατορικό Οἶκο τῶν Ρομάνωφ πού διατηρήθηκε στήν ἐξουσία ἐπί 303 χρόνια. Κατά μία χαρακτηριστική συγκυρία, τήν ἴδια χρονιά πού γιορτάστηκαν σέ ὅλη τήν Ρωσία (ἀπό τήν 21η Φεβρουαρίου 1913 καί γιά μερικούς μῆνες) τά 300 χρόνια παρουσίας τοῦ Οἴκου τῶν Ρομάνωφ, δολοφονήθηκε στήν Ἑλλάδα ὁ σύζυγός της Γεώργιος Α’ (18 Μαρτίου 1913). 

Ὁ πατέρας τῆς Ὄλγας ἦταν δευτερότοκος γιός τοῦ τσάρου Νικολάου Α’ καί ἀδελφός τοῦ Ἀλεξάνδρου Β’ πού ἀνῆλθε στόν τσαρικό θρόνο. Τό 1848 ὁ Κωνσταντίν Νικολάεβιτς παντρεύτηκε τήν δεύτερη ξαδέρφη του, Ἀλεξάνδρα τῆς Σαξονίας-Ἄλτενμπουργκ, τήν ἐπονομασθεῖσα Ἀλεξάνδρα Ἰωσήφοβνα. Ἀπό τόν γάμο τους γεννήθηκαν ὁ Νικολάι Κωνσταντίνοβιτς (1850-1918), ἡ Ὄλγα Κωνσταντίνοβνα (1851-1926), ἡ Βέρα Κωνσταντίνοβνα (1854-1912), ὁ Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς (1858-1915), ὁ Ντμίτρι Κωνσταντίνοβιτς (1860-1919) καί ὁ Βιατσεσλάβ Κωνσταντίνοβιτς (1862-1879). 

Ὁ πατέρας τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας ἦταν ἐπί τρεῖς δεκαετίες Ὑπουργός τῶν Ναυτικῶν τῆς Ρωσίας. Ἔχει ἐνδιαφέρον ὅτι ὁ ἴδιος προτάθηκε ὡς ἕνας ἀπό τούς ἕξι ὑποψήφιους Βασιλεῖς τῆς Ἑλλάδος μετά τήν ἀνατροπή τοῦ Ὄθωνα, ἀλλά μέ ἐλάχιστη ἀποδοχή μεταξύ τῶν Ἑλλήνων. Πρόκειται πάντως γιά ἕνα πρόσωπο μέ σημαίνοντα ρόλο στά πολιτικά πράγματα τῆς Ρωσίας καί τό ὁποῖο ἐπηρέαζε τίς ἀποφάσεις τοῦ τσάρου (λ.χ. στήν ὑπόθεση τῆς πώλησης τῆς Ἀλάσκας στούς Ἀμερικανούς). 

Ὁ τσάρος Ἀλέξανδρος Β’ εἶχε δώσει στήν Μεγάλη Δούκισσα Ὄλγα τόν τιμητικό τίτλο τοῦ ναυάρχου τοῦ 2ου Στόλου τῆς Βαλτικῆς Θάλασσας. Ἔκτοτε οἱ ἀξιωματικοί τοῦ 2ου Στόλου ἄρχισαν νά φοροῦν ἕνα χρυσοκέντητο μονόγραμμα «Ο» («γιά τήν Ὄλγα») κάτω ἀπό ἕνα στέμμα στίς ἐπωμίδες τους. Μάλιστα στήν Ἔκθεση στό Παβλόφσκ στήν ὁποία ἀναφέρθηκα παραπάνω, παρουσιάστηκαν οἱ ἐπωμίδες τῆς στολῆς ναυάρχου τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας. 

Στήν σημερινή ὁμιλία δέν θά ἀναφερθῶ σέ ὄψεις τῆς ζωῆς τῆς Ὄλγας, οἱ ὁποῖες, ἄν καί γνωστές, ἀσφαλῶς πάντοτε παραμένουν ἀξιοσημείωτες. Λ.χ. στό ὅτι οἱ γονεῖς της ἀρχικά ἦσαν ἀντίθετοι στόν γάμο μέ τόν πρίγκηπα Γεώργιο, δευτερότοκο γιό τοῦ βασιλιᾶ Χριστιανοῦ Θ’ τῆς Δανίας. Ἐν τούτοις ἔχει ὑποστηριχθεῖ ὅτι ὁ γάμος τῆς Ὄλγας μέ τόν Γεώργιο ἔφερε πιό κοντά τούς δύο Βασιλικούς Oἴκους, τῶν Ρομάνωφ και Γκλύξμπουργκ. Ἤ στό ὅτι ἡ Βασίλισσα Ὄλγα παρουσίασε ἕνα τεράστιο φιλανθρωπικό ἔργο στήν Ἑλλάδα, μέ τό Νοσοκομεῖο τοῦ Εὐαγγελισμοῦ στήν Ἀθήνα ἤ τό Ρωσικό Νοσοκομεῖο στόν Πειραιᾶ. Ἤ ἀκόμη καί στό γεγονός ὅτι ἡ ἴδια στήριξε οἰκονομικά τήν ὀργάνωση τῶν Ολυμπιακῶν Ἀγώνων τοῦ 1896 ἀλλά καί τήν ἔκδοση τῆς μετάφρασης τοῦ Εὐαγγελίου στά Νέα Ἑλληνικά μέ τά γνωστά ἐπακόλουθα. 

Θά μιλήσω λοιπόν γιά δύο θέματα τά ὁποῖα εἶναι, νομίζω, λιγότερο γνωστά. 

Τό πρῶτο ἀφορᾶ τήν ἔκδοση τοῦ βιβλίου τῆς Βασίλισσας Ὄλγας ὑπό τόν τίτλο Изо дня в день. Извлечения из сочинений Лермонтова на каждый день [Ἀπό μέρα σέ μέρα. Ἀποσπάσματα ἀπό τά ἔργα τοῦ Λέρμοντοφ γιά κάθε μέρα], Гос.тип, Санкт – Петербург 1886, σελ. 365. Πρόκειται γιά ἕναν τόμο – θά μποροῦσε νά τόν χαρακτηρίσει κανείς ὡς ἀνθολογία – χωρίς πάντως σελιδαρίθμηση. Αὐτό διότι οἱ σελίδες τοῦ βιβλίου παρουσιάζονται κατά τίς ἡμέρες τοῦ ἔτους. Κάθε σελίδα περιέχει ἕνα ἀπόσπασμα ἀπό κείμενα, ποιητικά καί πεζά, τοῦ σπουδαίου Ρώσου ποιητῆ Μιχαήλ Λέρμοντοφ (1814-1841). Τά ἀποσπάσματα εἶναι τοποθετημένα μέσα σέ ἔγχρωμο διακοσμητικό πλαίσιο, μέ γεωμετρικά καί φυτικά μοτίβα. Πιθανολογεῖται ὅτι τό βιβλίο μέ τά ἰδιαίτερα τυπογραφικά στοιχεῖα καί τήν ὑπέροχη βιβλιοδεσία, τυπώθηκε μέ ἔξοδα τῆς ἴδιας τῆς Βασίλισσας, σέ ἐλάχιστα πάντως ἀντίτυπα. Θά μποροῦσε νά λεχθεῖ ὅτι ἡ ἀγάπη τῆς Ὄλγας γιά τήν λογοτεχνία συσχετίζεται καί μέ τό γεγονός ὅτι ὁ νεότερος ἀδελφός της Μέγας Δούκας Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς ὑπῆρξε διάσημος ποιητής, ἀλλά καί σημαίνων μεταφραστής. (Γιά τό βιβλίο-λεύκωμα τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα βλ. τήν πρόσφατη ἐργασία τῆς Татьяна Александровна Исаченко, «Императорская коллекция / Альбом великой княжны Ольги Константиновны – «королевы эллинов» [«Αὐτοκρατορική Συλλογή/ Τό λεύκωμα τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα, Βασίλισσας τῶν Ἑλλήνων»], Вестник Томского государственного университета. Филология 2022, № 75, С. 276-294). 

Στήν ἀναφορά μου στά ἐκδοτικά πράγματα πού ἀφοροῦν τήν Βασίλισσα Ὄλγα, θά προσθέσω ἐν συνεχείᾳ τήν μνημειώδη σειρά «Бумаги Королевы Греции Великой Княгини Ольги Константиновны» [«Ἔγγραφα τῆς Βασίλισσας τῆς Ἑλλάδος Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα»], Составитель, автор предисловия, комментариев и именного указателя Татьяна Анатольевна Лобашкова, Μ. 2022-2025. Ἔχουν ἤδη ἐκδοθεῖ 7 τόμοι, ὅλοι μέ βάση τό ὑλικό πού διασώζεται στά Κρατικά Ἀρχεῖα τῆς Ρωσικῆς Ὁμοσπονδίας. Σχετικά μέ τήν σημαντική αὐτή ἐκδοτική προσπάθεια, θά παρατηρήσω γενικά ὅτι οἱ ἐκδιδόμενες ἐπιστολές τῆς Βασίλισσας Ὄλγας πρός μέλη τοῦ Οἴκου τῶν Ρομάνωφ παρουσιάζουν πολλά στοιχεῖα γιά τήν ζωή τους, ἀλλά καί γιά τά πολιτικά πράγματα στήν Ἑλλάδα τῆς ἐποχῆς τοῦ Γεωργίου Α’. Ἐξ ἄλλου, οἱ ἐπιστολές τῆς Βασίλισσας Ὄλγας πρός τόν ἀδελφό της Μεγάλο Δούκα καί ποιητή Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς, οἱ ὁποῖες καταλαμβάνουν τούς τόμους 2-5α τῆς ἀναφερθείσης σειρᾶς, ἔχει παρατηρηθεῖ ὅτι θυμίζουν λογοτεχνικά δοκίμια, ἐνῶ παράλληλα δείχνουν τήν ἐπιρροή τοῦ ποιητῆ στήν ἀδελφή του πάνω στό ἐνδιαφέρον της γιά τήν ρωσική λογοτεχνία. 

Τό δεύτερο θέμα στό ὁποῖο θά ἀναφερθῶ, εἶναι ἡ παροχή οἰκονομικῆς βοήθειας ἐκ μέρους τῆς Βασίλισσας – χορήγηση ὑποτροφιῶν θά λέγαμε σήμερα – σέ Ἕλληνες γιά περαιτέρω σπουδές στήν Ρωσία. 

Δύο ἀπό τίς περιπτώσεις Ἑλλήνων τίς ὁποῖες στήριξε οἰκονομικά γιά σπουδές στήν Ρωσία ἡ Βασίλισσα Ὄλγα, παρουσιάζουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον. 

Ἡ Βασίλισσα Όλγα ἐξέφρασε στον Γραμματέα της τήν ἐπιθυμία νά ἀναλάβει τήν οἰκονομική ἐνίσχυση γιά σπουδές στίς Θεολογικές Ἀκαδημίες τῆς Ἁγίας Ρωσίας τοῦ ἐπιμελέστερου μεταξύ τῶν φτωχότερων φοιτητῶν τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Ἔτσι ὁ Γραμματέας τῆς Βασίλισσας καί Ὑφηγητής τῆς Χριστιανικῆς Ἀρχαιολογίας Γεώργιος Λαμπάκης (1854-1914) πρότεινε ὡς ἐπιμελέστερο τόν νεαρό τότε φοιτητή τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Χρυσόστομο Παπαδόπουλο, τόν μετέπειτα καί Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν. Ἀφοῦ ἔμαθε τήν ρωσική, ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος μετέβη πρῶτα στήν Θεολογική Ἀκαδημία τοῦ Κιέβου (1891-1893) καί ἐν συνεχείᾳ στήν Θεολογική Ἀκαδημία τῆς Ἁγίας Πετρούπολης (1893-1895), ὅπου μάλιστα ὑποστήριξε καί τήν διατριβή του μέ τίτλο «Τά συγγράμματα τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου ἀπό φιλολογικῆς ἐπόψεως ἐξεταζόμενα». (Βλ. ἀναλυτικά Димитриос Балтас, «Хризостом Пападопулос и богословский академический ландшафт России XIX века» [«Ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος καί τό θεολογικό ἀκαδημαϊκό τοπίο στήν Ρωσία τοῦ 19ου αἰ.»], Российский журнали истории Церкви. 2021;2 (1), С. 24-30). 

Ἡ δεύτερη περίπτωση χορήγησης ὑποτροφίας ἐκ μέρους τῆς Βασίλισσας Ὄλγας ἀφορᾶ τόν ζωγράφο Κωνσταντῖνο Ἀρτέμη (1878-1972). Ὁ Ἀρτέμης ἦταν μαθητής τοῦ Νικολάου Λύτρα (1883-1927) στήν Σχολή Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ἀθήνας. Ἐνῶ ὁ Ἀρτέμης σκόπευε νά μεταβεῖ γιά περαιτέρω σπουδές στό Μόναχο, τό ἀκόλουθο περιστατικό ἄλλαξε τήν πορεία τῶν πραγμάτων: Σέ ἐπίσκεψή τους στό ἐργαστήριο τοῦ Νικολάου Λύτρα, ὁ βασιλιάς Γεώργιος Α’ καί ἡ βασίλισσα Ὄλγα ἐκδήλωσαν τόν θαυμασμό τους γιά τά ἔργα τοῦ νεαροῦ σπουδαστῆ Κωνσταντίνου Ἀρτέμη. Ἡ Βασίλισσα Ὄλγα ἐνθουσιασμένη ἀναλαμβάνει τότε νά στηρίξει οἰκονομικά τίς σπουδές τοῦ Ἀρτέμη στήν Ἁγιογραφική Σχολή τῆς Αὐτοκρατορικῆς Ἀκαδημίας Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ἁγίας Πετρούπολης, τήν ὁποία εἶχε ἱδρύσει ὁ ζωγράφος, ἐκπρόσωπος τῆς Σχολῆς τῶν Ναζαρηνῶν, Ἀλεξάντρ Ἰβάνωφ (1806-1858). Ἀναφέρεται ὅτι ὁ Ἀρτέμης μαθήτευσε κοντά στόν περίφημο Ρῶσο ζωγράφο, ἐκπρόσωπο τοῦ ρεαλισμοῦ στήν ρωσική ζωγραφική, Ἠλιά Ρέπιν (1844-1930). Ὅσον ἀφορᾶ τήν ἐπίδραση τοῦ Ρέπιν στόν Ἀρτέμη, αὐτή θεωρεῖται ὅτι εἶναι εὐδιάκριτη στό παράδειγμα τῆς «Ἀνάστασης τῆς κόρης τοῦ Ἰαείρου» (1928-1929) στόν ἱερό ναό τῆς ὁδοῦ Μετσόβου στά Ἐξάρχεια, εἰκόνα πού θεωρεῖται ἄμεση ἀναφορά στόν ὁμώνυμο πίνακα (1871) τοῦ Ρώσου ζωγράφου. 

Παρόλο πού δέν γνώριζε τήν ρωσική γλῶσσα, ὁ Κ. Ἀρτέμης πρώτευσε σέ διαγωνισμό τοῦ ἐργαστηρίου. Στήν Ἁγία Πετρούπολη ὁ Ἕλληνας ζωγράφος ἔζησε ἐπί τέσσερα ἔτη, ἔτυχε πολλῶν διακρίσεων, ἀλλά, ὅταν τοῦ προτάθηκε νά παραμείνει ἐκεῖ ὡς καθηγητής τῆς Σχολῆς, προέβαλε λόγους ὑγείας καί ἐπέστρεψε στήν Ἑλλάδα. 

Ἀπό τά παραπάνω παραδείγματα φαίνεται ὅτι ἡ Μεγάλη Δούκισσα τῆς Ρωσίας και Βασίλισσα τῆς Ἑλλάδος Ὄλγα ὑπῆρξε μία πολύπλευρη προσωπικότητα, μέ ποικίλα ἐνδιαφέροντα, ἀκόμη καί στόν χῶρο τῆς λογοτεχνίας καί τῆς τέχνης. 

Παρά τήν μεγάλη ἀγάπη της γιά τήν Ρωσία τήν ὁποία ἀρχικά ἄφησε γιά νά ἔρθει ὡς Βασίλισσα στήν Ἑλλάδα καί ἀργότερα ἔχασε λόγῳ τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1917, εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι ἔδειξε ἐμπράκτως τό ἐνδιαφέρον της γιά τήν Ἑλλάδα καί τούς ἀνθρώπους της.

(Ὁμιλία τοῦ γράφοντος στήν ἐκδήλωση «Ἀφιέρωμα στήν Βασίλισσα Ὄλγα. Ἑκατό χρόνια ἀπό τόν θάνατό της», στό Μέγαρο Μουσικῆς Ἀθηνῶν, 30. 4. 2026)

Ο ΔΡ ΣΩΤΗΡΗΣ ΜΗΤΡΑΛΕΞΗΣ ΕΝ ΕΞΑΛΛΩ!

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στις 2 Μαΐου 2026, με πρωτοβουλία και διοργάνωση του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον», του οποίου έχω την ευθύνη, πραγματοποιήθηκε στο κέντρο της Αθήνας, μία ανοιχτή συζήτηση για την Ρωσοουκρανική σύγκρουση και το Οικουμενικό Πατριαρχείο, με φόντο την Αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας. 

Στην συζήτηση έλαβε μέρος ο δρ Σωτήρης Μητραλέξης, ο οποίος διέρρηξε τα ιμάτια του επειδή προέβην στην αντικειμενική διαπίστωση ότι – δυστυχώς! – πολλά από αυτά που είπε ο συνομιλητής μου κ. Κώστας Κουτσουρέλης, όσο και ο κ. Βασίλης Ξυδιάς, στην δική του τοποθέτηση, αναπαράγονται από αριστερούς, ακροδεξιούς και την γνωστή αντιπατριαρχική εφημερίδα «Ορθόδοξος Τύπος». 

Ο δρ Σωτήρης Μητραλέξης μου επιτέθηκε με σφοδρότητα γι’ αυτήν την αντικειμενική – κατ’ εμέ – διαπίστωσή μου, η οποία άλλωστε προκύπτει συνεχώς από τα γεγονότα. 

Τι λένε, λοιπόν, αρκετοί αριστεροί, ακροδεξιοί και «Ορθόδοξος Τύπος» για το Οικουμενικό Πατριαρχείο; Μα ακριβώς τα ίδια πράγματα. Ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι «αμερικανοκίνητο», ότι δεν έπρεπε να χορηγήσει Αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Ουκρανίας, ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης ευθύνεται για την «κρίση» στην Ορθοδοξία, ότι το Φανάρι εκφράζει τη «διεφθαρμένη» Δύση και άλλες παρόμοιες πομφόλυγες. 

Μόνο η πρόσφατη επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου στην Αθήνα, επιβεβαιώνει πανηγυρικά τις διαπιστώσεις μου. 

Ο πρόεδρος του κόμματος «Ελληνική Λύση» Κ. Βελόπουλος, δεν παρέστη στην ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου στην Βουλή (5-5-2026), και ο ίδιος παραδέχθηκε ότι το πρόβλημά του είναι με το πρόσωπο του κ. Βαρθολομαίου και όχι με τον Πατριαρχικό θεσμό. Ό,τι ακριβώς λένε οι προαναφερθέντες (αρκετοί αριστεροί, ακροδεξιοί και «Ο.Τ.»): Σεβόμαστε τον θεσμό (sic), αλλά όχι τον Πατριάρχη. 

Σημειώσατε ότι πολλοί από αυτούς δεν αποκαλούν τον Οικουμενικό Πατριάρχη «Οικουμενικό», αλλά σκέτο «Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως». 

Έχει ενδιαφέρον ότι ο ανεξάρτητος βουλευτής Νικόλαος Παπαδόπουλος, ο εκλεγείς με το κόμμα ΝΙΚΗ», έκανε δήλωση εξηγώντας τους λόγους της αποχής του από την ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. 

Ο εν λόγω βουλευτής αναπαρήγαγε ακριβώς τη γνωστή ρητορεία όλων των παραπάνω: 

«Με την στάση μου, εκφράζω τη διαφωνία μου με θέσεις και ενέργειες του Πατριάρχη Βαρθολομαίου που πληγώνουν την ορθόδοξη εκκλησία μας. 

Ενδεικτικά αναφέρω: 

– τις συχνές δημόσιες συμπροσευχές του με τον αιρετικό Πάπα, 

– το αυτοκέφαλο στην Ουκρανική εκκλησία, που οδήγησε σε απίστευτες διώξεις ακόμη και στην Λαύρα του Κιέβου, 

– την άρνηση αποκατάστασης του ευλαβούς μητροπολίτη Πάφου Τυχικού, και … τόσα άλλα. 

Δυστυχώς ο Πατριάρχης μας συνεχίζει να αποκλίνει από την αυθεντική Ορθόδοξη πίστη και παράδοση. Προσευχόμαστε ο Πατριάρχης να μετανοήσει και να σταθεί στο ύψος της ιερής αποστολής του, της ιστορίας και των καιρών». 

Αξίζει να σημειωθεί ότι από την ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου στην Βουλή απείχε και η επικεφαλής της Νέας Αριστεράς, Θεοπίστη Πέρκα. 

Σε κάθε περίπτωση, ο δρ Σωτήρης Μητραλέξης θα πρέπει λιγάκι να προβληματιστεί με την αντικειμενική παρατήρηση μου και να μην βγαίνει «εκτός εαυτού» άνευ λόγου. Καλό θα ήταν να μάθει να προφέρει σωστά την πραγματικότητα. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της εκδήλωσης μας, όπου και η παρέμβαση του δρος Σωτήρη Μητραλέξη.

 

ΜΝΗΜΗ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ (18 ΜΑΪΟΥ 2014) - ΟΙ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ"

Σήμερα συμπληρώνονται 12 χρόνια από την εκδημία του Λυκούργου Αγγελόπουλου και φέτος 85 χρόνια από τη γέννηση του. 

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), παρουσίασε, πριν δύο χρόνια, μία εκδήλωση τιμής και μνήμης για τον αείμνηστο δάσκαλο και μύστη της Βυζαντινής Μουσικής Λυκούργο Αγγελόπουλο (21 Σεπτεμβρίου 1941, Πύργος Ηλείας – 18 Μαΐου 2014, Αθήνα), με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από τον θάνατό του. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 15 Μαΐου 2024, στις 7.30 το απόγευμα, στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ομιλητές: 

- Γιάννης Χριστόπουλος, Σολίστ της Εθνικής Λυρικής Σκηνής: «Ο Δάσκαλος Λυκούργος Αγγελόπουλος».

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος – μουσικός: «Ο Λυκούργος Αγγελόπουλος και η Πάτρα». 

Στο μουσικό μέρος, η γνωστή ηθοποιός, σκηνοθέτις, μουσικός και ψάλτρια Φένια Παπαδόδημα και ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, απέδωσαν δύο συνθέσεις του Λυκούργου Αγγελόπουλου. 

- Στίχοι από τον 83ο ψαλμό "Ως αγαπητά τα σκηνώματά σου....", σε ήχο πλ. δ' (αφιερωμένο στον Π. Ανδριόπουλο). 

-  Λειτουργικά σε ήχο δ' (άγια). 

Πρόκειται για την τρίτη κατά σειρά εκδήλωση του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον», που είναι αφιερωμένη στον Λυκούργο Αγγελόπουλο. 

 

 Η πρώτη (2016) αφορούσε στη συμβολή του στη σύγχρονη λόγια ελληνική μουσική, καθώς ο ίδιος (και με την Ελληνική Βυζαντινή χορωδία που ίδρυσε και διηύθυνε) είχε ερμηνεύσει ξεχωριστά έργα ελλήνων συνθετών. 

 

Στην δεύτερη (2017) παρουσιάστηκε σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό από την πολυσχιδή και δράση του Λυκούργου Αγγελόπουλου και έγινε αναφορά στην απήχηση του έργου του στην αραβόφωνη Ορθοδοξία.

Κάμερα - Επεξεργασία βίντεο: Γιώργος Αρβανίτης.

Η εκδήλωση καλύφθηκε και από το blod.gr του Ιδρύματος Μποδοσάκη και μπορείτε να την παρακολουθήσετε ΕΔΩ. 

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΑΒΙΚΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΜΑΣΑΡ

Πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 15 Μαΐου 2026, μουσική και ποιητική βραδιά από τη χορωδία του Μασάρ, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Elias Semaan. 

Η δημιουργία της χορωδίας είναι μια πρωτοβουλία του ιδρυτή του πολιτιστικού φορέα Μασάρ, Ρόνι Μπου Σάμπα, δασκάλου της Αραβικής γλώσσας, μεταφραστή, φιλολόγου και θεολόγου. 

Η εκδήλωση περιλάμβανε αραβικά τραγούδια και απαγγελίες ποιημάτων του Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς, σε μετάφραση της Τζένης Καραβίτη. 

Η βραδιά εντάχθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης της εικαστικού και κεραμίστριας Πέλας Καλογήρου, με τίτλο «Η Παλαιστίνη μου», στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 24 Μαΐου και θα πλαισιωθεί και από άλλες εκδηλώσεις. 

Ευχαριστίες οφείλονται και στον Μιχάλη Θεολογίτη για τις φωτογραφίες. 

Ακολουθεί το καλωσόρισμα της χορωδίας: 

"Καλησπέρα σε όλες και όλους. Χαιρόμαστε βαθιά που βρισκόμαστε απόψε ανάμεσά σας, στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου, σε αυτόν τον χώρο που φιλοξενεί έργα αφιερωμένα στην Παλαιστίνη τα οποία φιλοτέχνησε η εικαστικός και κεραμίστρια Πέλα Καλογήρου. Η αποψινή συνάντηση γεννιέται από μια βαθιά ανάγκη: να κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη. Η χορωδία Μασάρ, που ιδρύθηκε μόλις τον Δεκέμβρη του 2025 εδώ στην Αθήνα, δημιουργήθηκε ακριβώς μέσα από αυτή την ανάγκη. Επαγγελματίες μουσικοί και ερασιτέχνες, άνθρωποι από διαφορετικές διαδρομές, συναντηθήκαμε για να προσεγγίσουμε την αραβική μουσική όχι μόνο ως αισθητική εμπειρία, αλλά ως φορέα πολιτισμού, ιστορίας και ταυτότητας. Υπό τη διεύθυνση του Σύρου μαέστρου Elias Semaan, επιχειρούμε να αποδώσουμε αυτή τη μουσική με σεβασμό και αγάπη. Στην ποίηση του μεγάλου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς, η μνήμη δεν είναι απλώς ανάμνηση· είναι πράξη αντίστασης. Ο Νταρουίς έγραφε για τη γη του_ την Παλαιστίνη, για το όνομά της που δεν σβήνεται, ούτε με τη γενοκτονία που διαπράττει μέχρι αυτή τη στιγμή η σιωνιστική οντότητα. Απόψε, οι στίχοι του Μαχμούντ Νταρουίς, λυρικοί και αντιστασιακοί συνομιλούν με τραγούδια από διάφορες αραβικές χώρες και τα έργα της Πέλας Καλογήρου που εκφράζουν με χρώμα και σχήμα όσα η σιωπή αδυνατεί να κρατήσει. Μέσα από αυτή τη συνομιλία αναδύεται κάτι κοινό: η επιμονή της τέχνης απέναντι στη λήθη. Γιατί όταν οι λέξεις συναντούν τη μουσική, τα σχήματα και τα χρώματα, γεννιέται ένας χώρος όπου η μνήμη δεν ξεθωριάζει, αλλά γίνεται συλλογική εμπειρία. Ευχαριστούμε την Πέλα Καλογήρου για την τιμητική πρόσκληση να ενώσουμε τη φωνή μας με όλους τους φορείς που συμμετέχουν στην έκθεση και τις παράλληλες δράσεις. Ευχαριστούμε και τον μουσικό Στέφανο Αγιόπουλο για τη φιλική συμμετοχή μαζί μας. Σας ευχαριστούμε που είστε εδώ για να μοιραστούμε αυτή τη στιγμή."

Η ΠΟΛΙΤΙΣΣΑ ΚΑΛΥΨΩ ΤΟΥ ΠΟΥΣΚΙΝ ΠΟΥ ΜΟΝΑΣΕ ΣΤΟ ΝΕΑΜΤΣ ΤΗΣ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το 1879 στον «Παρνασσό» δημοσιεύτηκε ένα πολύ ενδιαφέρον δοκίμιο του Κ. Α. Παλαιολόγου: «Ο Ρώσος ποιητής Πούσκιν [1799-1837] ως φιλέλλην εξεταζόμενος». 

Το ξέσπασμα της ελληνικής επανάστασης βρήκε τον Αλέξανδρο Πούσκιν στην εξορία στην νότια Ρωσία. Και το Κασινιόφ, και η Οδησσός έπειτα, που ήταν οι τόποι διαμονής του ανάμεσα στα 1820-1824, υπήρξαν, όπως γράφει ο Παλαιολόγος, «ο πυρήν και το κέντρον της ελληνικής εθνεγερσίας». Οι επαφές τού διάσημου Ρώσου ποιητή με τους Έλληνες της Ρωσίας είναι στενές. 

Το 1821 ο ποιητής γνωρίζει την 17χρονη Καλυψώ Πολυχρόνη (1804-1827), που μαζί με την μητέρα της δραπέτευσε από τη Κωνσταντινούπολη στη Μολδαβία. 

Κοντή, αδύνατη, με ένα μάλλον ευχάριστο και, σύμφωνα με τα τουρκικά έθιμα, έντονα ρουζισμένο πρόσωπο, περιπλανιόταν στην πόλη μόνη της, μερικές φορές συνοδευόμενη από τον Πούσκιν, τυλιγμένη σε ένα μαύρο σάλι. Είχε μεγάλα φλογερά μάτια και μια τεράστια μύτη σαν γεράκι. Είχε μια απαλή, σαγηνευτική φωνή, όταν τραγουδούσε ζοφερά τουρκικά τραγούδια με κιθάρα. Τραγουδούσε σε ανατολίτικο τόνο. Αυτό διασκέδαζε πολύ τον Πούσκιν, ειδικά τα τουρκικά ηδονικά, πένθιμα τραγούδια, συνοδευόμενα από τα μάτια, και μερικές φορές από χειρονομίες. 

Υπάρχουν πληροφορίες ότι η Καλυψώ μιλούσε μόνο τουρκικά, ελληνικά και μολδαβικά. Συνεπώς, δεν μπορούσε να μεταφράσει τους στίχους των τραγουδιών της, και ο Πούσκιν, ακούγοντάς την να τραγουδάει, αντιλαμβανόταν μόνο το συναισθηματικό περιεχόμενο των μελωδιών, μόνο τη μουσική τους ομορφιά. Ανάμεσα στα σχέδια του Πούσκιν υπάρχουν πολλά πορτρέτα της Καλυψούς. Σε ένα από αυτά αναγράφεται η ημερομηνία 26 Σεπτεμβρίου 1821. 

Όμορφη δεν ήταν, και πιθανόν, τον Πούσκιν γοήτευσε το γεγονός, ότι η νεαρά με το μυθολογικό όνομα, ένα φεγγάρι ήταν – σύμφωνα με φήμες - ερωμένη του Μπάιρον. Ο Πούσκιν της αφιέρωσε κάμποσα ποιήματα. 

Στο δοκίμιο του Κ. Παλαιολόγου αναφέρεται και η Καλυψώ Πολυχρόνη, «φημιζομένη επί τη εξαισία ομορφιά αυτής». «Εξαιρετικώς όμως επέσυρε την προσοχήν του Ρώσου ποιητού η Καλυψώ διότι εφημίζετο ότι συνήντησέ ποτέ τον Βύρωνα, όστις δήθεν ηγάπησε αυτήν». «Δεν ήτο καν ωραία (οι σύγχρονοι την περιγράφουν ως εξαιρετικώς μικράν και με τεράστιαν μύτην), —θα γράψει μετά από 50 και πλέον χρόνια ένας άλλος μελετητής του θέματος, ο Μ. Θ. Λάσκαρις, —αλλά είχε το εξής μέγα θέλγητρον: εφημολογείτο ότι την ηγάπησεν ο Βύρων». 

Σε πεζή απόδοση ο Παλαιολόγος μάς δίνει και το αφιερωμένο στην Καλυψώ ποίημα του Πούσκιν «Εις Ελληνίδα», όπου ο ποιητής διαζωγραφίζει την αγαπημένη του. 

Συ εγεννήθης προς αναζωπύρησιν 

Της φαντασίας των ποιητών, 

Να ταράσσης και δεσμεύης αυτήν 

Δια της γλυκείας και επαγωγού ζωηρότητάς σου, 

Δια των παραδόξων ανατολικών λέξεων. 

Ειπέ, ότε ο αοιδός της Αειλάς 

Εν τοις ουρανίοις τόποις απεικόνιζε 

Την αμετάτρεπτον αυτού Ιδέαν, 

Μήπως απεικόνιζέ σε, 

Ο πολυπαθής και προσφιλής ποιητής; 

Πιθανόν εν τη μακράν κειμένη χώρα 

Υπό τον ουρανόν της Ιεράς Ελλάδος 

Σε ο ένθεος μάρτυς 

Ανεγνώρισεν ή είδεν εν ονείρω 

Καί εισέδυσεν η αείμνηστος μορφή σου 

Εν τω βάθει της καρδίας αυτού. 

Πιθανόν δια της μακαρίας λύρας 

Σε ο μάγος, σε επείραζε, 

Ακουσίους δε παλμούς προυξένει εν τη καρδία σου 

Και συ κύψασα επί της πλευράς αυτού... 

Ουχί, ουχί, φίλη μου, της ζηλοτύπου ιδέας 

Την φλόγα δεν επιθυμώ να τρέφω 

Επί πολύ η ευτυχία μοί ήτο ξένη, 

Να απολαύω αυτής είνε όλως νεοφανές, 

Βασανίζομαι δε υπό μυστικής λύπης, 

Φοβούμενος μήπως παν το προσφιλές είνε ψευδές. 

Τι απέγινε, λοιπόν, η Καλυψώ Πολυχρόνη, που ενέπνευσε τον Πούσκιν; Σύμφωνα με τον τοπικό θρύλο, η Καλυψώ, πέρασε τα τελευταία χρόνια της σύντομης ζωής της στο ιστορικό Μοναστήρι Νεάμτς, έναν από τους παλαιότερους και σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους στη Ρουμανία. Λέγεται, μάλιστα, ότι ζούσε στο μοναστήρι μεταμφιεσμένη σε άνδρα, καθώς οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να διαμένουν εκεί. Ακολούθησε, δηλαδή, η Καλυψώ την βυζαντινή παράδοση που ήθελε κάποιες γυναίκες να μονάζουν ως άνδρες σε ανδρικά μοναστήρια. 

Η κάρα της εκτίθεται στο μουσείο της Μονής, που είναι επισκέψιμο, με την επιγραφή: HEAD OF CALIPSO, GREEK, 19TH CENTURY.

Φαίνεται, πάντως, ότι η Καλυψώ είναι διάσημη στην Μολδαβία, καθώς κυκλοφορεί καρτ ποστάλ στο Κισινάου της Μολδαβίας, ήδη επί Σοβιετικής Ενώσεως, το 1981, που απεικονίζει την Καλυψώ και ένα τοπίο από το Πάρκο Πούσκιν, με τον τίτλο "Φθινόπωρο". 

Ο …προοδευτικός νεο-συντηρητισμός στους κόλπους της Εκκλησίας

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τα τελευταία κάμποσα χρόνια συζητιέται στους εκκλησιαστικούς κύκλους το ζήτημα της «λειτουργικής αναγέννησης» στη λατρεία, με κύρια χαρακτηριστικά την απόδοση των ύμνων και των βιβλικών κειμένων στη νέα ελληνική, την εις επήκοον ανάγνωση των ευχών της Θείας Λειτουργίας - προκειμένου να συμμετέχουν καλύτερα οι πιστοί – την σχεδόν κατάργηση του τέμπλου και γενικά την πιο ενεργή συμμετοχή του λαϊκού στοιχείου στην ενοριακή ζωή. 

Όσοι είναι υπέρμαχοι των παραπάνω χαρακτηρίζονται γενικά ως «προοδευτικοί», ενώ όσοι αντιτίθενται πιο …καλογερικοί. 

Όμως, θα πρέπει να τονισθεί ότι η «λειτουργική αναγέννηση» δεν ήταν υπόθεση του μακαριστού αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου ή κάποιων «φωτεινών» μορφών, αλλά υπόθεση των Οργανώσεων (Σωτήρ, Ζωή κ.λπ.), οι οποίες από πολύ νωρίς εφήρμοζαν αυτές τις πρακτικές – περισσότερο ή λιγότερο – στο δικό τους εκκλησιαστικό μόρφωμα. 

Επομένως, οι σημερινοί «προοδευτικοί» δεν είναι κάτι άλλο παρά μια εξελιγμένη μορφή των λεγομένων παρεκκλησιαστικών Οργανώσεων. 

Οι νεανικές ομάδες, συντροφιές, κύκλοι των Οργανώσεων έγιναν εκκλησιαστικές «κοινότητες», «αρχονταρίκια» και άλλα παρόμοια εκκλησιοφανή, ενώ ο πνευματικός των Οργανώσεων αντικαταστάθηκε από τον «γέροντα», ο οποίος έχει μπόλικη δόση «ησυχασμού» ή – σε άλλες περιπτώσεις – καμώνεται τον προοδευτικό, υιοθετώντας μιαν ανέξοδη ρητορεία, επικαλούμενος τάχα την ελευθερία της Εκκλησίας, αλλά στην πραγματικότητα κάνει ό,τι και οι οργανωσιακοί: προσπάθεια χειραγώγησης των πιστών με έμμεσο ή άμεσο τρόπο. 

Η «εκκλησιαστική κοινότητα» μπορεί εύκολα να εξελιχθεί σε σέκτα, όπως η Οργάνωση που ήταν κάστα. 

Και σε αυτή την περίπτωση αναζητείται η εύνοια του «γέροντα», προκειμένου να συμβάλει ο πιστός στο «έργο» της κοινότητος. 

Τα χριστιανικά τραγούδια των Οργανώσεων έδωσαν τη θέση τους στα «παραδοσιακά». Και να οι χοροί και να τα όργανα και βραδιές κοινοτικές, πάντα «παραδοσιακές». Σ’ αυτή τη λογική προσχώρησαν σιγά σιγά ακόμα και οι Οργανώσεις. 

Το κοινωνικό έργο των Οργανώσεων – απόλυτη προτεραιότητα – έγινε και προτεραιότητα των «προοδευτικών», για να μη πω σύνολης της Εκκλησίας. 

Αλλά και στο «πνευματικό» επίπεδο, η οργανωσιακή λογική καλά κρατεί. 

Το Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια υιοθετείται πανηγυρικά, ως τρίπτυχο – πρότυπο, από πολλούς «προοδευτικούς» με άλλο γλωσσικό μανδύα. Η ουσία παραμένει η ίδια. 

Επομένως, όσοι κατηγόρησαν με σφοδρότητα τις Οργανώσεις για οιονεί διαστρέβλωση του χριστιανικού μηνύματος, στην πραγματικότητα δεν αφίστανται πολύ από την ιδεολογία τους. Πρόκειται, απλώς, για μια μετεξέλιξή τους. 

Η Λατρεία δεν προσφέρει κάτι τους πιστούς αν οι ευχές λέγονται εκφώνως ή οι ακολουθίες γίνονται στην δημοτική ή καταργηθεί το τέμπλο. Η Λατρεία δεν είναι ιδιωτική υπόθεση, είναι δοξολογική υπόθεση. Με …μισοκακόμοιρους ή υπερφίαλους ιερείς (οι μεν εκφωνούν «ευλαβώς» τις ευχές της Αγίας Αναφοράς οι δε εκκωφαντικώς, ηδονιζόμενοι ακούγοντας την φωνή τους), δεν διορθώνεται η τεράστια αταξία που επικρατεί, καθώς ο καθένας κάνει ό,τι θέλει, όπως και όταν θέλει. 

Η προσωπολατρεία του γέροντα της «κοινότητας» είναι εδώ και δηλητηριάζει το σώμα της τοπικής Εκκλησίας. Αν δεν απεκδυθούν οι «γεροντάδες» το «αυτείδωλόν» τους, σωτηρία δεν υπάρχει. 

Η ελπίς υπάρχει μόνον από εκείνους – μάλλον πολύ λίγους - που μπορούν να προσφέρουν στον Θεό υιούς ελευθερίας και τέκνα της χάριτος, απαλλαγμένα από βαρίδια, ήτοι ιδεοληψίες και αποποίηση της προσωπικής ευθύνης. 

Και βέβαια απαιτείται άσκηση ειλικρινούς διαλόγου, τον οποίον – φευ! – όλοι φοβούνται και αποφεύγουν. Η μαθητεία στον διάλογο συνιστά και το άνοιγμα της Εκκλησίας στον κόσμο. Με τη λογική, όμως, του Ακαθίστου Ύμνου: «καὶ ἅλμασιν ὡς ᾄσμασιν».

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΖΙΑ «ΤΙ ΑΙΩΝΑ ΚΑΝΕΙ ΕΞΩ;» ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Φωτογραφίες - βίντεο: Ιδιωτική Οδός

Στον χώρο των εκδόσεων «Περισπωμένη», στο κέντρο της Αθήνας, πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 13 Μαΐου 2026, η παρουσίαση της ποιητικής συλλογής του ποιητή Γιώργου Κοζία «ΤΙ ΑΙΩΝΑ ΚΑΝΕΙ ΕΞΩ;» 

Για την ποιητική αυτή συλλογή μίλησαν η Άννα Αφεντουλίδου, κριτικός λογοτεχνίας, Γεν. Γραμματέας της Εταιρείας Συγγραφέων και η Βαρβάρα Ρούσσου, κριτικός ποίησης. 

Ο ποιητής διάβασε ποιήματά του με τον δικό του, ξεχωριστό τρόπο.

   

Η νέα αυτή ποιητική συλλογή του Γιώργου Κοζία (Περισπωμένη, 2025), που έχει πάρει πολλές καλές κριτικές, είναι υποψήφια για το Βραβείο Ποίησης 2026 του περιοδικού «Ο αναγνώστης». 

- Από το 2017 και σταθερά ανά τετραετία μια ποιητική συλλογή αποτελεί την επιμονή του ποιητή στο ήδη κατακτημένο υψηλό και συχνά προφητικό ύφος. Βασικότερο γνώρισμα το ισχυρότατο διακείμενο από το φάσμα της παγκόσμιας γραμματείας και την Ιστορία. 

ΒΑΡΒΑΡΑ ΡΟΥΣΣΟΥ 

- Ο ποιητής αντί να ανατρέξει, να αναλογιστεί και να μνημονεύσει, αντί να χύσει για άλλη μία φορά δάκρυα για το σβησμένο επαναστατικό ήθος, προτιμά να φωνάξει και να εκραγεί, εγκαταλείποντας τα πάντα και λατρεύοντας μόνο αποκαΐδια. 

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ 

- Για τον ποιητή, ο άνθρωπος είναι «ανίατα περαστικός», ένα σώμα που αδυνατεί να ριζώσει στο σήμερα, παγιδευμένο σε έναν αιώνα κενό νοήματος. Το θεμελιώδες ερώτημα μετατοπίζεται: δεν είναι πλέον το «ποιος είμαι;», αλλά το «σε ποιον αιώνα υπάρχω;». 

ΑΓΑΘΗ ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ

ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΜΕ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) διοργανώνει την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026 και ώρα 19:30, μία συναυλία με έργα του σύγχρονου συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου, με τον γενικό τίτλο: Continuum Sacrum. 

Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Θα παρουσιαστούν συνθέσεις του Λουκά Αδαμόπουλου σε ποίηση: Σοφοκλή, Σαπφούς, Παναγιώτη Καποδίστρια, Γαλάτειας Ι. Βέρρα, Νίκου Παλουμπιώτη. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - τραγούδι 

Ανδρέας Αδαμόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμπίνος - πιάνο 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος - αφήγηση 

Artwork: Ιωάννης – Πορφύριος Καποδίστριας 

Παραγωγή: Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον". 

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

Με έργα Λουκά Αδαμόπουλου Continuum Sacrum σε ποιητικά κείμενα Νίκου Παλουμπιώτη (1,2), Γαλάτειας Ι. Βέρρα (3,4), Σοφοκλή-Σαπφούς (6), Παναγιώτη Καποδίστρια (7) 

1. Έαρ - Η νύχτα των κεριών [Μεγάλη Εβδομάδα] 

2. Πορφυρά σανδάλια - Η Πόλη σιωπά [29η Μαΐου 1453] 

3. Ετέχθη ημίν - Φως εκ Φάτνης [Χριστούγεννα] 

4. Μια άλλη γλώσσα - Σκιόφως πόλη 

5. Δωδεκάνθεον I, III, VII 

6. Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν 

7. Της αγάπης μέγας χορηγός - Ωδή ζ΄ 

ΛΟΥΚΑΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ 

Σπουδές: Πιάνο, αρμονία, αντίστιξη, fuga, ενορχήστρωση και σύνθεση με το μουσουργό και πιανίστα Κ. Κυδωνιάτη. Τεχνικές σύνθεσης του 20ου αιώνα (Γερμανία). Μουσικοπαιδαγωγική στην Ανώτατη Ακαδημία Μουσικής και όρχησης (Φιλιππούπολη). 

Εργογραφία: 

- Πολυάριθμα τραγούδια: "Δάκρυ" για φωνή και πιάνο σε ποίηση Σακαλή, Α' βραβείο στον "Πανελλήνιο διαγωνισμό σοβαρού ελληνικού τραγουδιού", (1978), "Επέστρεφε" σε ποίηση Κ.Π. Καβάφη, ήταν ένα από τα 30 τραγούδια στους  "Α' Αγώνες ελληνικού τραγουδιού", που διοργάνωσε ο Μ. Χατζιδάκις (Κέρκυρα 1981) και πολλά άλλα σε στίχους Ελλήνων και ξένων ποιητών. 

- Κύκλους τραγουδιών: "Επτά τραγούδια σε ποίηση Παλαμά" (1988) για φωνή και πιάνο, παραγγελία Δήμου Πατρέων και πλήθος άλλων. 

- Για πιάνο: "Σπουδή – σπονδή" (1986 μετάδοση από Γ΄ Πρόγραμμα) και πλήθος άλλων. 

- Για 2 πιάνα: "Τα 20 δάκτυλα στη χώρα των 5 λογισμών" (2005) κ.α. 

- Για βιολί και πιάνο: "Εις μέτρον περιττόν πλην άρτιον" (1987, πρώτη εκτέλεση στην Εθνική Πινακοθήκη με τους Δ. Βράσκο και Ν. Σεμιτέκολο), "Νεαρά τινά βλέμματα" (1996, πρώτη εκτέλεση αίθουσα συναυλιών Φ. Νάκας με τους Γ. Μαυρίδη και Α. Αδαμόπουλο), κ.α. 

- Για σύνολα: "Χάλκινοι ιριδισμοί" (2001) για κουϊντέτο χάλκινων πνευστών (2004, πρώτη εκτέλεση κουιντέτο χάλκινων Δημοτικού Ωδείου Καλαμάτας" κ.α. 

- Για ορχήστρα εγχόρδων: "Σερενάτα των πιστών και άπιστων εραστών" (1987, παραγγελία του Β' Διεθνούς φεστιβάλ Πάτρας, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο Θέατρο "Απόλλων"), "Ενατος λίθος" (2005, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο συνεδριακό κέντρο Πανεπιστημίου Πατρών). "Ο αόριστος ως ενεστώς και μέλλων"  (2021 βράβευση στο διεθνή διαγωνισμό σύνθεσης Dmitri Shostakovich) κ.α. 

- Για συμφωνική: Τρία συμφωνικά σονέτα (2006-2007), "Λυρικά πλήκτρα" (2008), Concerto για πιάνο και μικρή συμφωνική, "Δάμων & Φειδίας", για πιάνο και ορχήστρα κ.α. 

- Για φωνητικά σύνολα: αντιστικτική επεξεργασία πολλών ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων τραγουδιών για ποικίλα φωνητικά σύνολα. 

- Για μπάντα: "Ερχονται έφιπποι" (2006). 

Έχει συγγράψει το εγχειρίδιο «Η Αρμονική του κλασικού μουσικού συστήματος» (εκδόσεις Φ. Νάκας 1989), το τρίτομο έργο «Κλασική Αρμονία» που συνοδεύεται από τρίτομο λυσάρι (2008-2009), που διδάσκεται σε ωδεία και μουσικά σχολεία και τη μελέτη «Η πολυπράγμων και αμήχανη μουσική μιας πόλης» για τη μουσική της μεταπολεμικής Πάτρας (1995, αίθουσα τελετών Πανεπιστημίου Πατρών).

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ 

Ιδρύθηκε το 2004 από τον θεολόγο και μουσικό Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο και παρουσιάζει στην Ελλάδα και το εξωτερικό πρωτότυπες παραγωγές βασισμένες κυρίως στην ελληνική ποίηση και μουσική. 

Ανάμεσά τους: “Το Τετράδιο του Πατριάρχη” (μελοποιημένη ποίηση από την νεανική ανθολογία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου), «Ο Καβάφης του Πατριάρχη», “Ιερατική Ποίηση”, Το μουσικό έργο της Εύας Πάλμερ – Σικελιανού, «Ο Gustav Mahler του Μάνου Χατζιδάκι», «Η Αραπιά του Βασίλη Τσιτσάνη, της Μάτσης Χατζηλαζάρου, του Νίκου Σκαλκώτα και του Μάνου Χατζιδάκι», «Ο Καβάφης της Συρίας και της Μέσης Ανατολής», «Οι μουσικές των Χριστιανών της Μέσης Ανατολής», «Οι Πύρινες γλώσσες του Γιάννη Χρήστου», «Πατρινοί συνθέτες – Πατρινοί ποιητές», «Θήλεις Άγγελοι – Γυναίκες που ασκήτεψαν σε ανδρικά μοναστήρια», «Ο Κωστής Παλαμάς δύο Πατριαρχών» (ελληνικά και αραβικά), «Επί τα όρη τα Αραράτ» (ελληνοαρμενική συναυλία), «Η Νοσταλγός» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, «Οι εκκλησιαστικές συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη», «Ελληνοαραβική συναυλία», «Το άσμα της Εξόδου» (για το Μεσολόγγι), Mikis Theodorakis le Francais. 

Επίσης, έχει πραγματοποιήσει εκδηλώσεις - αφιερώματα: Στον Μητροπολίτη Αθηνών Άγιο Μιχαήλ Χωνιάτη, στην Βασίλισσα των Ελλήνων Όλγα, στην Ελιά, στον Διονύσιο Σολωμό, στον Νίκο Σκαλκώτα, στον Λυκούργο Αγγελόπουλο, στην Μαρία Χορς, στην Κούλα Πράτσικα, στον Άθω Δημουλά, στον ποιητή π. Παναγιώτη Καποδίστρια, στον Αντρέι Ταρκόφσκι, τους Ρώσους της Διασποράς, τον Ντμίτρι Σοστακόβιτς, τον Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, τον Νικολάϊ Μπερντιάεφ, τον τενόρο της Ε.Λ.Σ. Γιάννη Χριστόπουλο, τον βιολονίστα Γιώργο Λεμπέση κ.α. 

Έχει παρουσιάσει τις παραγωγές του σε αρκετές πόλεις της Ελλάδας, στην Κύπρο, την Γερμανία, την Κωνσταντινούπολη, ενώ την διετία 2017-2019 συνεργάστηκε με τον διάσημο χορογράφο και χορευτή φλαμένκο Israel Galvan. Στο πλαίσιο της documenta14 (Αθήνα και Kassel) συμμετείχε στην παραγωγή La farsa monea και κατόπιν στην παραγωγή του Israel Galvan, La fiesta, σε διεθνή περιοδεία (Φεστιβάλ Grec Βαρκελώνης, Φεστιβάλ Αβινιόν Γαλλίας, παραστάσεις στο Λουξεμβούργο, Μονπελιέ, Πόρτο κ.α.).