Διαβάζοντας τα «Ουκρανικά Εκκλησιαστικά» του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Του Πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Θρόνου ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ 

Πήρα στα χέρια μου το νέο βιβλίο του φίλου Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, Ουκρανικά Εκκλησιαστικά. Το χρονικό του πολέμου, και από τις πρώτες κιόλας σελίδες είχα την αίσθηση ότι ξαναπερνούσα, αυτή τη φορά συγκεντρωμένα, τέσσερα δύσκολα χρόνια της εκκλησιαστικής μας επικαιρότητας. Κείμενα πολλά από τα οποία διαβάσαμε όταν πρωτογράφτηκαν, τώρα, τοποθετημένα το ένα πλάι στο άλλο, λένε κάτι περισσότερο. Το μεταγενέστερο φωτίζει το προηγούμενο και γεγονότα που κάποτε έμοιαζαν ασύνδετα αποκαλύπτουν τη μεταξύ τους συγγένεια. 

Ο τόμος περιλαμβάνει κείμενα από το 2022 έως το 2026 και κλείνει με επίμετρο σχετικό με τα παλαιότερα Ελληνορωσικά του συγγραφέα. Τα περισσότερα δημοσιεύθηκαν αρχικά στον έγκριτο ιστότοπο «Φως Φαναρίου», άρα γράφτηκαν κοντά στον χρόνο των γεγονότων, κάποτε σχεδόν πάνω στην εξέλιξή τους. Ο Ανδριόπουλος ονομάζει όσα παρακολουθεί «εκκλησιαστικές αναταράξεις» του πολέμου. Και πράγματι, περί αυτού πρόκειται: για έναν πόλεμο που πέρασε τα σύνορα των κρατών και μπήκε βαθιά στις σχέσεις μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών. 

Διαβάζοντας το βιβλίο, ολοένα ισχυρότερη γίνεται μέσα μου η πεποίθηση ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία περισσότερο αποκάλυψε, παρά δημιούργησε, την κρίση της σημερινής Ορθοδοξίας. Έφερε στην επιφάνεια πράγματα που υπήρχαν, ίσως αθέατα σε πολλούς ή σκεπασμένα κάτω από την επίφαση μιας διορθόδοξης κανονικότητας: ανταγωνισμούς, εξαρτήσεις, εθνικές βλέψεις, διαφορετικές εκκλησιολογικές αντιλήψεις και, προπάντων, μια προβληματική σχέση μεταξύ εκκλησιαστικής αποστολής και κρατικής ισχύος. 

Γι’ αυτό και, όσο προχωρούν οι σελίδες, η Ουκρανία παύει να είναι μόνη. Δίπλα της εμφανίζονται η Αφρική, η Λιθουανία, η Κύπρος, τα Ιεροσόλυμα, το Άγιον Όρος. Και τότε αντιλαμβάνεται κανείς ότι το θέμα είναι ευρύτερο. Στην Αφρική, λ.χ., η ρωσική εκκλησιαστική παρουσία μέσα στην κανονική δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας παρουσιάζεται με προϊστορία. Ο μακαριστός και πολύκλαυστος Μητροπολίτης Νιγηρίας Αλέξανδρος, σε συνέντευξή του, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο, θυμίζει παλαιότερες κινήσεις δημιουργίας ρωσόφωνης παρουσίας στο Μπενίν και θεωρεί όσα ακολούθησαν εξέλιξη που αναμενόταν από καιρό. 

Εδώ τα πράγματα γίνονται σοβαρότερα. Διότι το ερώτημα παύει να αφορά μόνον ποιος έχει δικαιοδοσία πού. Αφορά το πώς εννοούμε την ίδια την Εκκλησία. Μπορεί η εθνικότητα να δημιουργεί εκκλησιαστικά δικαιώματα έξω από τα κανονικά όρια μιας Τοπικής Εκκλησίας; Μπορεί ο «Ρωσικός Κόσμος» να λειτουργεί ως υπερεθνική εκκλησιαστική επικράτεια, όπου κι αν βρίσκονται οι άνθρωποι που αυτοπροσδιορίζονται ως μέλη του; Το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας μίλησε ευθέως για «καινοφανείς εκκλησιολογικοπολιτικές θεωρίες» περί διαποιμάνσεως του «Ρωσικού κόσμου» ανά την υφήλιο με κριτήριο την εθνικότητα. Η ίδια η λέξη «εκκλησιολογικοπολιτικές» λέει πολλά. 

Κάπου εδώ συναντούμε τον σκληρό πυρήνα του βιβλίου. Ο Ανδριόπουλος επιμένει σε δύο έννοιες, «Ρωσικός Κόσμος» και «θεολογία του πολέμου». Τις θεωρεί καθοριστικές για όσα συμβαίνουν και το υλικό που συγκεντρώνει σε βάθος τετραετίας δείχνει πόσο αυτές οι έννοιες προχώρησαν από τη θεωρία στην πράξη. 

Το 2024 καταγράφεται το κείμενο του «Παγκόσμιου Ρωσικού Λαϊκού Συμβουλίου», υπό την προεδρία του Πατριάρχη Κυρίλλου, όπου η πολεμική επιχείρηση αποκτά τον χαρακτηρισμό «Ιερός Πόλεμος» και συνδέεται με την υπεράσπιση του «ενιαίου πνευματικού χώρου της Αγίας Ρωσίας». Δυο χρόνια αργότερα συναντούμε πλέον βιβλίο του ίδιου του Πατριάρχη Μόσχας για τη «μεταφυσική του πολέμου», με κεφάλαια που φέρουν τίτλους όπως «Πόλεμος κατά του κακού», «Τα μεταφυσικά σύνορα της Ρωσίας» και «Η Εκκλησία και ο πόλεμος». 

Ομολογώ ότι εδώ στάθηκα περισσότερο. 

Διότι μπροστά μας έχουμε κάτι βαρύτερο από μια κανονική διαφορά ή μια σκληρή διπλωματική αντιπαράθεση δύο εκκλησιαστικών κέντρων. Έχουμε τη χρησιμοποίηση θεολογικών εννοιών για την ερμηνεία και τη δικαίωση ενός πολέμου. Ο εθνικός χώρος αποκτά μεταφυσική σημασία, η κρατική επιδίωξη ενδύεται εκκλησιαστικό λόγο, ο στρατιώτης μεταφέρεται από το πεδίο της μάχης στο πεδίο μιας δήθεν ιερής αποστολής. 

Εδώ η θεολογία κινδυνεύει να γίνει ιδεολογία. 

Και γι’ αυτό ακούγεται τόσο καθαρός ο λόγος του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου: «Ιερότης και πόλεμος είναι δύο έννοιες εκ φύσεως αντίθετες μεταξύ τους και αλληλοαναιρούμενες». Χρειάζεται άραγε κάτι περισσότερο; Η Εκκλησία μπορεί να πονά για τους λαούς, να προσεύχεται για στρατιώτες και αμάχους, να ζητεί δικαιοσύνη, να στέκεται κοντά στον άνθρωπο που συντρίβεται. Να βαπτίζει όμως έναν πόλεμο «ιερό», σημαίνει ότι μεταφέρει την ιερότητα από τον Θεό στις ανθρώπινες επιδιώξεις.

Στάθηκα και σε μια άλλη φράση, του Αρχιεπισκόπου Φινλανδίας Ηλία: «Δεν υπάρχει ορθόδοξο πυρηνικό όπλο». Ειπώθηκε ως απάντηση στη σύνδεση του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ με το σοβιετικό πυρηνικό πρόγραμμα. Ο Φινλανδίας υπενθυμίζει το τόσο απλό, που στις μέρες μας φαίνεται ότι χρειάζεται πάλι να ειπωθεί: η Εκκλησία εύχεται σε κάθε Θεία Λειτουργία «υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου». 

Αυτές οι σελίδες με έκαναν να δω και διαφορετικά τον υπότιτλο του βιβλίου, Το χρονικό του πολέμου. Ποιος πόλεμος άραγε; Ασφαλώς ο αιματηρός πόλεμος που άρχισε με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Μέσα στις σελίδες, όμως, διακρίνεται κι ένας άλλος αγώνας, λιγότερο ορατός: ο αγώνας για το ποια εκκλησιολογία θα επικρατήσει στην Ορθοδοξία του αύριο. Μια Εκκλησία ελεύθερη από κρατικές και εθνικές επιδιώξεις ή μια Εκκλησία που θα κινδυνεύει κάθε τόσο να γίνεται πνευματικός βραχίονας μιας κοσμικής δυνάμεως; 

Και ο Ανδριόπουλος εδώ μιλά καθαρά. Αυτή την καθαρότητα τη θεωρώ σημαντική. Υπάρχουν στιγμές που οι ίσες αποστάσεις μοιάζουν βολικές, όμως η πραγματικότητα επιμένει να ζητεί ονόματα. Ο συγγραφέας ονομάζει πρόσωπα, γεγονότα και ευθύνες. Παρακολουθεί τις εκκλησιαστικές εξελίξεις με την παρρησία που γνωρίζουμε από τη μακρά παρουσία του στα εκκλησιαστικά πράγματα και, κυρίως, με σταθερό εκκλησιολογικό κριτήριο. 

Σημαντική είναι και η παρουσία των Ελληνορωσικών στο τέλος του τόμου. Η αναδρομή αυτή μάς θυμίζει ότι η σημερινή κατάσταση έχει παρελθόν. Πολύ χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Αγίου Δανιήλ του Κατουνακιώτη και η μαρτυρία του για όσα συνέβησαν στη Μονή Αγίου Παντελεήμονος τον 19ο αιώνα. Ο ίδιος ο Άγιος έγραφε ότι ήθελε να καταθέσει «γυμνήν την αλήθειαν», μακριά από φανατισμό, ρωσοφοβία ή προσποιητή ρωσοφιλία. Παλιές ιστορίες, θα πει κάποιος. Μόνο που η Ιστορία έχει την παράξενη συνήθεια να επιστρέφει όταν λησμονούμε τα μαθήματά της. 

Και φθάνω στο ερώτημα που ο ίδιος ο συγγραφέας αφήνει από τον πρόλογο να αιωρείται πάνω από το βιβλίο: μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και την εκκλησιαστική εισπήδηση στην Αφρική, πόσο λειτουργική μπορεί να είναι πλέον η ενότητα της Ορθοδοξίας; Και πόσο έτοιμες είναι οι κατά τόπους Εκκλησίες να αντιμετωπίσουν αυτή τη νέα πραγματικότητα; Βαρύ ερώτημα. Και ακόμη βαρύτερο επειδή αφορά εμάς τους ίδιους. 

Η ενότητα της Ορθοδοξίας είναι πολύ περισσότερο από μια φωτογραφία Προκαθημένων γύρω από μία Αγία Τράπεζα. Ζει στην κοινή πίστη, στο Ποτήριο, στην κανονική τάξη, στον σεβασμό του άλλου, στην ελευθερία από κοσμικές εξαρτήσεις. Γι’ αυτό όσα συμβαίνουν στην Ουκρανία μάς αφορούν όλους. Το ίδιο και όσα συμβαίνουν στην Αφρική. Το ίδιο κάθε φορά που το Ευαγγέλιο κινδυνεύει να χρησιμοποιηθεί ως σημαία μιας εθνικής ή πολιτικής σκοπιμότητας. 

Κλείνω το βιβλίο με μια μάλλον πικρή σκέψη. Ο πόλεμος κάποτε θα τελειώσει. Οι νεκροί όμως θα έχουν υπάρξει, οι πόλεις θα έχουν πληγωθεί και μαζί τους θα έχει πληγωθεί βαθιά και η ενότητα της Ορθοδοξίας. 

Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος κατέγραψε, σχεδόν μέρα τη μέρα, αυτή την πληγή καθώς άνοιγε. Και όσο τα κείμενα, που κάποτε δημοσιεύθηκαν χωριστά, βρίσκονται τώρα το ένα κοντά στο άλλο, αποκτούν τη δύναμη της αλληλουχίας. Το 2022 συνομιλεί με το 2026. Η Ουκρανία με την Αφρική. Ο «Ρωσικός Κόσμος» με τον «ιερό πόλεμο». Η γεωπολιτική με τη θεολογία. 

Γι’ αυτό πιστεύω ότι τα Ουκρανικά Εκκλησιαστικά θα μείνουν. Ως χρονικό ασφαλώς, αλλά και ως μαρτυρία μιας δύσκολης εκκλησιαστικής εποχής. Και ίσως ως υπενθύμιση ότι κάποτε χρειάζεται να ειπωθούν καθαρά, με το όνομά τους, πράγματα που πολλοί θα προτιμούσαν να παραμένουν ανείπωτα.

New Book by Panagiotis Ant. Andriopoulos: “UKRAINIAN ECCLESIASTICAL AFFAIRS – A Chronicle of the War”

VEMA OF THS CHURCH

A new book by Panagiotis Ant. Andriopoulos, entitled UKRAINIAN ECCLESIASTICAL AFFAIRS – A Chronicle of the War (Athens, 2026, 352 pp.), has been published. 

In this new work, theologian and author Panagiotis Ant. Andriopoulos critically records all the ecclesiastical developments that have taken place from the Russian invasion of Ukraine to the present day (2022–2026). 

In the book’s preface, he writes: “Throughout this entire period, I followed and recorded the ecclesiastical upheavals—that is, the repercussions of the war upon the ecclesiastical sphere—with the Autocephalous Church of Ukraine now assuming a different role both within the country and internationally, while the Church in Kyiv that depends upon Moscow attempts to survive by every possible means—with Russia’s wholehearted support, of course—while closing its eyes to the relentless war. 

“The fundamental point is that two Russian constructs have emerged here which also determine the ideological background of the war: the ‘Russian World’ theory, concerning which a group of Orthodox theologians from around the world issued an important declaration of condemnation, and the ‘theology of war’. Both of these Russian ‘products’ tend towards the notion of an ‘indivisible’ world—the Russian world—from which anyone who attempts to ‘escape’, as Ukraine has done, deserves hell. Consequently, every such war, every such invasion, becomes ‘holy’! 

“The war in Ukraine is the longest-lasting war in modern times between Orthodox Christians! The Moscow Patriarchate not only has no difficulty with this situation but, by characterising all dissenters as ‘schismatics’, comfortably serves Putin’s policy. 

“Ukrainian Ecclesiastical Affairs records all the repercussions of the war upon the ecclesiastical question up to the present day. The Autocephalous Church of Ukraine remains a ‘scandal’ for Orthodox Christians, since they are unable to comprehend the spirit of freedom that characterises the Ecumenical Patriarchate and which led it to grant Autocephaly. 

“Most Orthodox Christians remain bound to Russian power in one way or another. Consequently, the stance of His All-Holiness Ecumenical Patriarch Bartholomew remains historic: he did not submit to the Russian boot, but chose the difficult path of freedom and of Ukraine’s right, after so much suffering, to have its own Autocephalous Church, completely liberated from Russian domination. 

“At the same time, the circumstances of the war brought about the establishment of the Patriarchal Exarchate in Lithuania, as the Baltic countries look to the Ecumenical Patriarchate for their spiritual freedom from Moscow.” 

The book also includes, as an epilogue, reviews and interviews by Panagiotis Ant. Andriopoulos concerning his book Greek-Russian Affairs, which contains texts dealing with Russian ecclesiastical policy and its penetration into Greece up until the outbreak of the war. 

The author considers that “the Russian invasion of Ukraine, as well as the invasion by the Moscow Patriarchate into the jurisdiction of the Patriarchate of Alexandria, have dramatically altered the landscape of Orthodoxy, and this will become tragically apparent when the war eventually comes to an end. How functional can unity be? The question is whether the Orthodox Churches are prepared for this new reality.”

"ΜΙΚΡΟ ΕΡΩΤΙΚΟ" ΜΕ ΤΗΝ ΔΑΦΝΗ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ

ΜΙΚΡΟ ΕΡΩΤΙΚΟ 

Τραγούδι: Δάφνη Πανουργιά 

Στίχοι: Γιάννης Σαμπάς 

Μουσική: Σπύρος Κουρκουνάκης 

Νεοκλής Νεοφυτίδης, πιάνο 

Γιώργος Σχοινάς, ακκορντεόν 

Θανάσης Σοφράς, κοντραμπάσο, ηλεκτρικό μπάσο 

Κώστας Παπακωστόπουλος, κιθάρες

    

Δεν θέλω τίποτα να πεις 

εγώ δεν μπόρεσα ν’ αλλάξω 

από τα λόγια θα κοπείς 

πάλι για σένα θα τρομάξω 

Μ’ ένα φιλί θα μ’ αρνηθείς 

που δεν θ’ αντέχεις το άρωμά του 

κάτω από δέντρο μη σταθείς 

και γίνεις σκιά μες στη σκιά του 

Ώρα να σβήσουμε το φως 

οι θόρυβοι έξω δυναμώνουν 

να μην ακούσει ο κόσμος πως 

οι αγάπες άδοξα τελειώνουν

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ: ΟΥΚΡΑΝΙΚΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ - Το χρονικό του πολέμου

Σχεδιασμός εξωφύλλου: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Όταν στις αρχές του 2022 κυκλοφορήθηκαν τα «Ελληνορωσικά» ευχόμουν στον πρόλογο του βιβλίου τα επόμενα να βγουν σε συνθήκες ειρήνης. Δυστυχώς διαψεύστηκα. Ο πόλεμος στην Ουκρανία καλά κρατεί - 4,5 χρόνια τώρα - και χωρίς ελπίδα για βιώσιμη ειρήνη. 

Όλο αυτό το διάστημα παρακολούθησα και κατέγραψα - κατά το δυνατόν - τις εκκλησιαστικές αναταράξεις, δηλαδή τις επιπτώσεις του πολέμου στο εκκλησιαστικό πεδίο, με την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας να έχει πλέον έναν άλλο ρόλο στην χώρα και διεθνώς, και την Εκκλησία στο Κίεβο που εξαρτάται από την Μόσχα να προσπαθεί να επιβιώσει με κάθε τρόπο - με την αμέριστη ρωσική υποστήριξη βέβαια - κλείνοντας τα μάτια της στον ανελέητο πόλεμο. 

Το βασικό είναι ότι εδώ αναδύθηκαν δύο ρωσικά κατασκευάσματα που καθορίζουν και το ιδεολογικό υπόβαθρο του πολέμου: η «θεωρία του ρωσικού κόσμου», για την οποία ομάδα θεολόγων ορθοδόξων από όλο τον κόσμο εξέδωσε μία σημαντική διακήρυξη - καταδίκη, και η «θεολογία του πολέμου». Και τα δύο αυτά ρωσικά «προϊόντα» κατατείνουν στην λογική ενός «αδιαίρετου» κόσμου, του ρωσικού, από τον οποίον όποιος προσπαθήσει να …αποδράσει –όπως η Ουκρανία– τού πρέπει η κόλαση. Επομένως κάθε τέτοιος πόλεμος, κάθε τέτοια εισβολή είναι «ιερή»! 

Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι ο μεγαλύτερος σε διάρκεια, στους νεώτερους χρόνους, μεταξύ ορθοδόξων! Το Πατριαρχείο Μόσχας όχι μόνο δεν έχει πρόβλημα με αυτή την συνθήκη, αλλά χαρακτηρίζοντας όλους τους αντιφρονούντας ως «σχισματικούς», υπηρετεί άνετα την πουτινική πολιτική. 

Στα «Ουκρανικά Εκκλησιαστικά» καταγράφονται όλοι οι κραδασμοί του πολέμου στο εκκλησιαστικό ζήτημα μέχρι σήμερα. Η Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας αποτελεί ακόμα ένα «σκάνδαλο» για τους Ορθοδόξους, καθώς αδυνατούν να κατανοήσουν το πνεύμα της ελευθερίας που διέπει το Οικουμενικό Πατριαρχείο και γι’ αυτό χορήγησε την Αυτοκεφαλία. Οι περισσότεροι Ορθόδοξοι παραμένουν δέσμιοι της ρωσικής ισχύος, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Ως εκ τούτου παραμένει ιστορική η στάση του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου, ο οποίος δεν υποτάχθηκε στην ρωσική μπότα και επέλεξε τον δύσκολο δρόμο της ελευθερίας και του δικαιώματος να έχει η πολύπαθη Ουκρανία την δική της Αυτοκέφαλη Εκκλησία, πλήρως αποδεσμευμένη από την ρωσική δεσποτεία.

Ταυτόχρονα, η κατάσταση του πολέμου έφερε την Πατριαρχική Εξαρχία στην Λιθουανία, καθώς οι Βαλτικές χώρες προσβλέπουν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για την πνευματική ελευθερία τους –επιτέλους!– από την Μόσχα. 

Τα κείμενα που δημοσιεύονται εδώ πρωτοδημοσιεύτηκαν στον ιστότοπο «Φως Φαναρίου», τον οποίο διαχειρίζομαι 17 χρόνια τώρα, και προσπαθούν να αποτυπώσουν ποικίλες πτυχές του εκκλησιαστικού ζητήματος την περίοδο του πολέμου. Δράσεις και αντιδράσεις σε διορθόδοξο και διαχριστιανικό επίπεδο, με πρωταγωνιστή, βεβαίως, την «Αγία Ρωσία» που ζητεί να κατακυριεύσει την οικουμένη. 

Ως επίμετρο παρατίθενται κριτικές και συνεντεύξεις μου για τα «Ελληνορωσικά», που προέκυψαν κατά την διάρκεια του πολέμου. Ας σημειώσω εδώ ότι έδωσα πολλές συνεντεύξεις σε ΜΜΕ για την εκκλησιαστική πλευρά του πολέμου, προσπαθώντας να παρουσιάσω την …άλλη διάσταση, που συντελείται με τους ίδιους όρους, δηλαδή της επιβολής ισχύος από την ρωσική πλευρά. 

Ένα είναι σίγουρο: Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, αλλά και η εισβολή του Πατριαρχείου Μόσχας στην δικαιοδοσία του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, έχουν αλλάξει δραματικά το τοπίο στην Ορθοδοξία και αυτό θα φανεί με τραγικό τρόπο όταν θα τελειώσει –κάποια στιγμή– ο πόλεμος. Πόσο λειτουργική μπορεί να είναι η ενότητα. Το ερώτημα είναι αν οι Ορθόδοξες Εκκλησίες είναι έτοιμες γι’ αυτή τη νέα πραγματικότητα.

Η ΕΟΡΤΗ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΥΡΤΙΔΙΩΤΙΣΣΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ

Στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού το βράδυ της Τετάρτης 23 Σεπτεμβρίου 2026, τελέστηκε Ιερά Αγρυπνία επί τη εορτή της Παναγίας της Μυρτιδιωτίσσης, στην οποία είναι αφιερωμένη το παρεκκλήσιο του Ναού. 

Της Αγρυπνίας προέστη ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Ταλαντίου κ. Θεολόγος, ο οποίος μετέφερε προς το εκκλησίασμα τις πατρικές ευχές του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου. 

Με τον Θεοφιλέστατο συλλειτούργησαν ο προϊστάμενος του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης και ο εφημέριος π. Ιωάννης Χριστοδουλάκης. 

Τους ύμνους της εορτής απέδωσε ο τενόρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής κ. Γιάννης Χριστόπουλος, πλαισιωμένος από τους ψάλτες του Ναού. 

ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΓΝΑΔΗΣ: "ΕΝ ΤΩ ΜΗΝΙ ΑΘΥΡ" - ΕΜΜΕΤΡΑ ΕΠΙΤΥΜΒΙΑ ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΑ

Κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις "Πρώτη Ύλη" το νέο βιβλίο του φιλολόγου Γιάννη Λιγνάδη "εν τω μηνί αθύρ", που μας παρουσιάζει έμμετρα επιτύμβια επιγράμματα από την Αίγυπτο των ελληνιστικών και ελληνορωμαϊκών χρόνων. 

Στο πλαίσιο του θρήνου και του επαίνου οι επιτάφιες συνθέσεις συχνά σκιαγραφούν, έστω και ελλειπτικά, την προσωπικοτητα του νεκρού, δίνοντας έμφαση στο τραγικό γεγονός της απώλειας της ζωής του. Άνδρες και γυναίκες κάθε ηλικίας και κάθε λογής αφήνουν πάνω στην πέτρα το ύστατο ίχνος, το «αποτύπωμα» της γήινης-σαρκικής τους ύπαρξης. Με την αναγραφή των στοιχείων της ταυτότητας του νεκρού και την παράθεση αξιόλογων βιογραφικών πληροφοριών τα επιγράμματα αποτελούν ένα είδος βιογραφικού απομνημεύματος και, συνάμα «διαβατηρίου» για το Επέκεινα, συντεταγμένο σε μνημειώδη ποιητική μορφή. Οι αναφορές στους τρόπους θανάτου και στην ηλικία που είχαν τα πρόσωπα, όταν τα άρπαξε ο Άδης, υπογραμμίζουν την ανθρώπινη αμηχανία στην άνιση αναμέτρηση με την μοίρα, εμφαίνοντας το πάθος (τραγικότητα) της θνητότητας. 

Η παρουσίαση του νέου βιβλίου του Γιάννη Λιγνάδη θα πραγματοποιηθεί την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου στις 5:30 μ.μ. στο cafe IANOS (Σταδίου 24). 

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι: 

- Άρης Δαβαράκης, Στιχουργός, Δημοσιογράφος, Ραδιοφωνικός Παραγωγός 

- Πέπη Ραγκούση, Δημοσιογράφος 

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, Θεολόγος, Μουσικός. 

Συντονίζει ο Γιάννης Λιγνάδης, Κλασικός φιλόλογος, Δρ Θεατρολογίας και συγγραφέας του βιβλίου.

Μελοποιημένα, επιτύμβια επιγράμματα, θα αποδώσουν η σοπράνο Δάφνη Πανουργιά και ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ "ΑΝΙΧΝΕΥΣΕΙΣ": π. ΠΕΤΡΟΣ ΜΙΝΩΠΕΤΡΟΣ

ΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ

π. Πέτρος Μινώπετρος: Από την πολιτική στράτευση και τη ρουμανική εμπειρία στον κινηματογράφο, την Εκκλησία και τη μαρτυρία της ελευθερίας 

Ένα αφιέρωμα στη ζωή και το έργο του ιερέα-σκηνοθέτη στο site Ανιχνεύσεις. 

Μια ζωή ανάμεσα σε δύο «λειτουργίες» 

Ο πατέρας Πέτρος Μινώπετρος είναι από εκείνες τις περιπτώσεις ανθρώπων που δεν χωρούν εύκολα σε μία ιδιότητα. Ιερέας και σκηνοθέτης, δάσκαλος του κινηματογράφου, δημιουργός ντοκιμαντέρ, άνθρωπος του θεάτρου, της όπερας και του ραδιοφώνου, έζησε τη νεότητά του μέσα στην πολιτική ένταση της μεταπολεμικής Αριστεράς και την καλλιτεχνική του ενηλικίωση μέσα στη Ρουμανία του Νικολάε Τσαουσέσκου. Η πορεία του είναι η ιστορία μιας μακράς αναζήτησης: πώς μπορεί η εικόνα να υπηρετεί την αλήθεια, πώς μπορεί η τέχνη να αντιστέκεται στον ολοκληρωτισμό και πώς η πίστη μπορεί να συνομιλεί με τον σύγχρονο πολιτισμό. Στη δική του αφήγηση ο κινηματογράφος υπήρξε εξαρχής κάτι περισσότερο από τέχνη ή επάγγελμα. Τον αντιλαμβανόταν ως εσωτερική ανάγκη, αργότερα ως αποστολή και τελικά ως γέφυρα ανάμεσα στον κόσμο των τεχνών και στον χώρο της Εκκλησίας. Αυτή η γέφυρα αποτελεί το σταθερότερο νήμα μιας διαδρομής που ξεκινά στον Πειραιά, περνά από το Βουκουρέστι της κομμουνιστικής δικτατορίας και επιστρέφει στην Ελλάδα, για να καταλήξει στην ιεροσύνη χωρίς να εγκαταλείψει ποτέ την κινηματογραφική ματιά.

Τα περιεχόμενα του αφιερώματος έχουν ως εξής: 

- Καταγωγή και οικογενειακό περιβάλλον 

- Η πολιτική του διαμόρφωση 

- Ο κινηματογράφος Βουκουρέστι, 1977–1982: οι σπουδές μέσα στον κομμουνισμό 

- Οι πρώτες ταινίες / «To Be»: μια απαγορευμένη ταινία που επέστρεψε 

- Επιστροφή στην Ελλάδα: ντοκιμαντέρ και δημόσια τηλεόραση 

- Θέατρο, όπερα και η μαθητεία στον Μίνωα Βολανάκη 

- Ο δάσκαλος του κινηματογράφου 

- Η ιεροσύνη Κινηματογράφος και Εκκλησία: η τέχνη ως διάλογος 

- Η θεολογία της εικόνας 

- Το έργο του σήμερα και η θέση του στην ιστορία 

- Ένα πρόσωπο που έγινε αφήγηση

Δείτε το αφιέρωμα ΕΔΩ

Συντελεστές της ταινίας ΤΟ ΒΕ που σκηνοθέτησε ο Π. Μινώπετρος 

Το πρόγραμμα της Λυρικής Σκηνής για την όπερα "Αραμπώ" που σκηνοθέτησε ο Π. Μινώπετρος 

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο συνθέτης Σώτος Βασιλειάδης (1905-1990) πρόλαβε οριακά να ακούσει την όπερά του "Αραμπώ" τον Απρίλιο του 1990, καθώς απεβίωσε λίγους μήνες μετά τις παραστάσεις, στις 30 Νοεμβρίου 1990.

Ο "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΦΑΡΟΣ" ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ "ΕΛΛΗΝΟΡΩΣΙΚΑ"

ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΦΑΡΟΣ

EΠΙΣTHMONIKON ΘΕΟΛΟΓIKON ΠEPIOΔIKON ΣΥΓΓPAMMA TOY ΠATPIAPXEIOY AΛEΞANΔPEIAΣ KAI ΠΑΣΗΣ AΦPIKHΣ

ΤΟΜΟΣ ϟΑ', ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ 2022-2023

σ. 369-370

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, Ελληνορωσικά, Αθήνα 2022, εκδ. s@ mizdαt, σελ. 253. 

Στον τόμο αυτό, μετά από τον πρόλογο (σ. 13) συγκεντρώνονται, δημοσιεύονται και αναδημοσιεύονται 65 κείμενα το συγγρ., σε δύο μέρη. Στο πρώτο (σ. 17) υπό τον τίτλο «Ελληνορωσικά πολιτιστικά» περιλαμβάνονται 15 κείμενα, ενώ στο δεύτερο, υπό τον τίτλο «Ελληνορωσικά εκκλησιαστικά» (σ. 77) περιλαμβάνονται 50 κείμενα. Πρόκειται για ομιλίες ή προσφωνήσεις, για τοποθετήσεις στα ιστολόγια «Ιδιωτική Οδός» και «Φως Φαναρίου», από το 2009, που κατά κανόνα αφορούν τον ρωσικό πολιτισμό, αλλά και την Εκκλησία της Ρωσίας και την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Μέσα από τα κείμενα, που λόγω του ύφους τους και της εν θερμώ συχνά σύνθεσής τους ο ίδιος ο συγγρ. τους τα χαρακτηρίζει ως «πολεμικά» (σ. 13), φαίνεται η αγάπη και ο θαυμασμός του συγγρ. για τον ρωσικό πολιτισμό και τις εκδηλώσεις του, η αγάπη και η προσήλωσή του στον Οικουμενικό Θρόνο, αλλά και η κριτική του απέναντι στην ρωσική εκκλησιαστική ηγεσία και τις πάγιες επιλογές της, όσον αφορά την σύγκρουση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας, ακόμη δε και τις πρόσφατες αστοχίες της, όπως η εκκλησιαστική εισπήδηση στο κανονικό έδαφος του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής. Αυτήν ακριβώς την ρωσική επεκτατική εκκλησιαστική πολιτική αποδομεί ο συγγρ. συστηματικά με τα κείμενά του σε αυτόν τον τόμο, σχολιάζονται πρόσωπα, καταστάσεις, γεγονότα και επιλογές. Και βέβαια μέσω των κειμένων αυτών εκδηλώνει πασιφανώς την αντίθεσή του στην ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, με τις γνωστές επώδυνες ανθρωπιστικές, πολιτικές και οικονομικές επιπτώσεις, σε τοπικό αλλά και σε διεθνές επίπεδο. Αποδομεί επίσης την ρωσική εκκλησιαστική «θεολογία» που στηρίζει την εισβολή του Προέδρου της Ρωσίας Βλαντ. Πούτιν στην Ουκρανία, όπως άλλωστε έχει συμβεί και με μεγάλο μέρος των επιστημόνων, των διανοητών και των συγγραφέων της Ρωσίας, τόσο στο εσωτερικό, όσο και στο εξωτερικό της χώρας. Τέλος ασχολείται συστηματικά με την προσπάθεια ρωσικής εκκλησιαστικής διείσδυσης στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, και από την πλευρά αυτή το βιβλίο θα αποτελέσει πηγή για τους εκκλησιαστικούς ιστορικούς του μέλλοντος. Σε κάθε περίπτωση, ο συγγρ. εκφράζεται ανοικτά και καθαρά, χωρίς να μετριάζει τα γραφόμενά του, αποτυπώνοντας σε αυτά όσα διαπιστώνει και όσα πιστεύει. Ο τόμος κλείνει με δύο επίμετρα. Στο πρώτο (σ. 218-127) παρατίθεται η αλληλογραφία του για παρόμοια θέματα με τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Πειραιώς κ. Σεραφείμ, με επιλογή και φροντίδα του συγγρ., όπου φαίνεται η μεταξύ τους αντιπαράθεση για ζητήματα που άπτονται με την ουσία όσων το βιβλίο περιλαμβάνει. Στο δεύτερο (σ. 247-253) παρατίθεται υλικό από Βιβλιοπαρουσιάσεις - Βιβλιοκρισίες τις εκδηλώσεις στις οποίες εκφωνήθηκαν ορισμένα από τα κείμενα του πρώτου μέρους, και που άπτονται βεβαίως της θεματολογίας του τόμου. Πρόκειται για βιβλίο με σαφείς και ξεκάθαρες θέσεις και απόψεις, που θα προκαλέσει, όπως άλλωστε και τα επιμέρους κείμενά του όταν δημοσιεύθηκαν ή αναρτήθηκαν, συζητήσεις και σχόλια.

Ο ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ ΤΗΣ ΚΟΥΛΑΣ ΠΡΑΤΣΙΚΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Μια φωτογραφία μας εισάγει δυναμικά στο θέμα μας. Μας λέει ο μέγας Σκαλκωτολόγος Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου: «Το Μάη του 1933, φτάνει στην Αθήνα ο Νίκος Σκαλκώτας, ωπλισμένος ξαφνικά με σημαντική αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία για το μέλλον του εδώ. Άσχετα αν γύρισε «μισόγυμνος» (δηλαδή με μια βαλίτσα ρούχα και στοιχειώδη χρειώδη μόνον), είδε την επιστροφή του αυτή σαν μια σανίδα σωτηρίας από το σκοτεινό Κενό που είχε αρχίσει δύο χρόνια πριν στο Βερολίνο. Μια φωτογραφία, ακριβώς το Μάη του 1933 στην Αθήνα, με τις φίλες του χορογράφους Ματέϋ και Πράτσικα δίπλα σ’ αρχαίες κολώνες, δείχνει τον Νίκο Σκαλκώτα περιχαρή σίγουρο για τον εαυτό του». (Ν. Σκαλκώτας, Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, τόμ. Α’, Σ. 96). 

Νίκος Σκαλκώτας, Πολυξένη Ματέυ – Ρουσοπούλου και η εξαδέλφη της Κούλα Πράτσικα, στους στύλους του Ολυμπίου Διός, έχουν αφήσει πίσω τους τον κύκλο του Βερολίνου, όπου είχαν βρεθεί και οι τρεις, και στήνουν τον κύκλο των Αθηνών. 

Φαίνεται ότι η επίσημη – ας την πούμε έτσι – συνεργασία της Κούλας Πράτσικα με τον Νίκο Σκαλκώτα ξεκίνησε το 1939, με το έργο «Τα Παγανά». 

Εκείνη η χρονιά ήταν εξαιρετικά δημιουργική για την «Επαγγελματική Σχολή Ορχηστικής», που είχε ιδρύσει μόλις πριν δύο χρόνια, το 1937, η Κούλα Πράτσικα και ήταν η πρώτη Σχολή Χορού στην Ελλάδα. 

Το 1939 η Σχολή παρουσίασε τρεις χορευτικές εκδηλώσεις: 

Α. Γιορτή του Νερού στο Μαραθώνα (οργανωμένη από την Περιηγητική Λέσχη). 

Β. Παράσταση στον κήπο των Ανακτόρων της Α.Β.Υ. του Διαδόχου στο Ψυχικό σε επίσημη δεξίωση. 

Γ. Τα «Παγανά», Ορχηστική Χριστουγεννιάτικη Γιορτή, στο θέατρο «Ρεξ» την Παρασκευή 22 Δεκεμβρίου. 

Τα Παγανά είναι μια σουίτα για μικρό σύνολο οργάνων, την οποία ο Νίκος Σκαλκώτας έγραψε το 1939 ύστερα από ανάθεση της Κούλας Πράτσικα. Παράλληλα, η χορογράφος είχε ζητήσει από τον ποιητή Στράτη Μυριβήλη τη σύνθεση δύο ποιημάτων σχετικών με το θέμα της παράστασης. Φαίνεται όμως πως ο Μυριβήλης από αυτήν τη συνεργασία εμπνεύστηκε το διήγημά του «Τα παγανά», το οποίο ολοκληρώθηκε το 1944 και εκδόθηκε ένα χρόνο αργότερα. 

Το θέμα εδώ είναι ότι η συνεργασία Πράτσικα – Μυριβήλη αναδεικνύει την σχέση λογοτεχνίας και χορού στην Ελλάδα της εποχής. Ο Μυριβήλης έγραφε στην εφημερίδα «Ασύρματος» το 1939 πως «αυτός ο τόπος έχει την ωραιότερη παράδοση ρυθμού και γραμμής και πρέπει αυτήν να καλλιεργήσουν οι χορευτές» δίνοντας ως παράδειγμα την Πράτσικα. Την ίδια χρονιά, το 1939, ο Κώστας Ουράνης γράφει επαινετικό για την Πράτσικα κείμενο με τίτλο «Χορός στο φράγμα του Μαραθώνα», με αφορμή τη Γιορτή του νερού στον Μαραθώνα, που έγινε για τον εορτασμό των δέκα χρόνων της κατασκευής του φράγματος. 

Η αναζήτηση της Πράτσικα μέσω της λογοτεχνίας – και μάλιστα της Γενιάς το ’30- αποσκοπεί σαφώς στην δημιουργία ενός νεοελληνικού ρυθμικού ύφους. Έτσι λοιπόν «Τα Παγανά» είναι μια έκφραση αυτής της αναζήτησης. 

Οι καλικάντζαροι ή παγανά εμφανίζονται την παραμονή των Χριστουγέννων και φεύγουν τα Θεοφάνεια. Συμβολίζουν το σκοτάδι και ζουν όλο το χρόνο μέσα στη γη, προσπαθώντας να κόψουν το δέντρο που την κρατάει όρθια. Την παραμονή των Χριστουγέννων και λίγο πριν το πετύχουν, ανεβαίνουν στη γη προσπαθώντας να κάνουν δύσκολη τη ζωή των ανθρώπων. Παραμένουν ανάμεσά τους μέχρι την παραμονή των Φώτων, δηλαδή αφήνουν ήσυχο το δέντρο της Ζωής για δώδεκα μέρες, το οποίο ξαναζωντανεύει και συνεχίζει να στηρίζει τη γη. Τα παγανά στη φαντασία του κόσμου είναι άσχημα, κουτσά, με μάτια κόκκινα, σώμα τριχωτό και πόδια τράγου. Οι άνθρωποι έβρισκαν πάντοτε διάφορους τρόπους για να τα εξουδετερώσουν και να απαλλαγούν από τη δυσάρεστη παρουσία τους.

Αρχικά ο Σκαλκώτας είχε γράψει πρωτότυπη μουσική, για σόλο πιάνο, την οποία θα ενορχήστρωνε για μικρή ορχήστρα, πλην όμως η μουσική του για την παράσταση απορρίφθηκε συλλήβδην από τη χορογράφο ως «τολμηρή» και τελικά άλλαξε κατεύθυνση προς την ασφαλέστερη επιλογή χρήσης προϋπάρχουσας μουσικής άλλων συνθετών, την οποία ο Σκαλκώτας ενορχήστρωσε επιδέξια για μικρό σύνολο οργάνων, προσθέτοντας ενίοτε και την προσωπική του πινελιά στα ενδιάμεσα μέρη. 

Το υλικό των σύντομων κομματιών είναι επιλογή της Κούλας Πράτσικα, σε συνεργασία με τον μουσικολόγο Θρασύβουλο Γεωργιάδη, και αντλείται από επτά παιδαγωγικά πιανιστικά έργα του Μπέλα Μπάρτοκ, ένα του Ίγκορ Στραβίνσκι, ένα κομμάτι παλαιάς μουσικής, καθώς και τα παραδοσιακά ελληνικά κάλαντα. 

Μόνο τα συνδετικά τμήματα αποτελούν ενδεχομένως πρωτότυπες συνθέσεις του Νίκου Σκαλκώτα και είναι ενσωματωμένα με όμορφο τρόπο στο μπαλέτο. 

Το ενδιαφέρον εδώ, όμως, είναι η ενορχηστρωτική δεξιοτεχνία του Σκαλκώτα, που αποδεικνύεται και ευφάνταστη, καθώς η επεξεργασία του συλλαμβάνει τη χωριάτικη ατμόσφαιρα των κομματιών του Μπέλα Μπάρτοκ, δημιουργώντας κλίμα ταιριαστό με τον λαϊκό χαρακτήρα της υπόθεσης. 

Ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής, ειδικός στην Σκαλκωτική ενορχήστρωση, σημειώνει πως «ο Σκαλκώτας, εδώ, δουλεύει το υλικό του σαν γλύπτης, που σμιλεύει τη φόρμα του κομματιού από ένα νότο μάρμαρο, χρησιμοποιώντας τα ορχηστρικά του μέσα με έναν εξαιρετικά ελεύθερο και ευφάνταστο τρόπο». 

Ο μαέστρος και συνθέτης Νίκος Χριστοδούλου ψάχνοντας για τη χαμένη πρώτη γραφή του σπουδαίου μπαλέτου «Η Λυγερή και ο Χάρος» ερεύνησε το αρχείο της Κούλας Πράτσικα, και εκεί εντόπισε μια πολύ καθαρογραμμένη παρτιτούρα, χωρίς όμως όνομα συνθέτη, «Τα Παγανά», μπαλέτο του 1939 για την Πράτσικα που μετά το θάνατο του Σκαλκώτα θεωρήθηκε χαμένο. Το αρχείο βρίσκεται πλέον στο Μουσείο Μπενάκη, που παραχώρησε αντίγραφο της παρτιτούρας στον Νίκο Χριστοδούλου, ο οποίος έκανε την πρώτη παγκόσμια ηχογράφηση των «Παγανών». Ο σχετικός δίσκος περιλαμβάνει Τα Παγανά, αλλά και το κοντσέρτο αρ. 3 για πιάνο και δέκα πνευστά όργανα, και κυκλοφορήθηκε από την BIS πριν 20 χρόνια, το 2004. 

Το 2013 το Kyklos Ensemble υπό τον Μίλτο Λογιάδη παρουσίασε Τα Παγανά, ενώ το 2019 η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υπό την διεύθυνση του Leon Μπότσταϊν (Botstein), παρουσίασε εδώ στο Μέγαρο Μουσικής, στην Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος, «Τα παγανά» του Σκαλκώτα, στο πλαίσιο ενός αφιερώματος στον μεγάλο έλληνα συνθέτη Γιώργο Τσοντάκη. Την κριτική επιμέλεια του μουσικού υλικού του έργου είχε – και στις δύο αυτές συναυλίες - ο μουσικολόγος, ενορχηστρωτής και σολίστ κλαρινέτου, Γιάννης Σαμπροβαλάκης, του Κέντρου Ελληνικής Μουσικής. 

Όμως, υπάρχουν και Τα Παγανά για πιάνο! H πιανιστική παρτιτούρα της πρωτότυπης αυτής μουσικής μπαλέτου για την Κούλα Πράτσικα, εντοπίστηκε το 2015 σε ένα μικροφίλμ του Αρχείου Σκαλκώτα στην Αθήνα από τον μουσικολόγο Γιάννη Σαμπροβαλάκη, ο οποίος επιμελήθηκε και την έκδοση του έργου. Μια πρώτη μερική εκτέλεση του έργου έγινε από την πιανίστρια Λορέντα Ράμου στο Τελλόγλειο της Θεσσαλονίκης στις 3 Δεκεμβρίου 2017, η οποία το ηχογράφησε και μαζί με άλλα πιανιστικά έργα του Σκαλκώτα κυκλοφορήθηκε σε δίσκο από την Σουηδική Εταιρία BIS το 2019, με το γενικό τίτλο «From Berlin to Athens». Αυτή η σκαλκωτική εκδοχή των Παγανών είναι πολύ ιδιαίτερη. Φαντασθείτε τα παραδοσιακά Κάλαντα των Χριστουγέννων σε μια αρκετά τζαζ εκδοχή από τον Νίκο Σκαλκώτα, που τελικά άλλαξε για να γίνει το μπαλέτο που χορογράφησε η Κούλα Πράτσικα. 

Εφτά χρόνια μετά τα Παγανά και τρία χρόνια πριν το θάνατο του, το 1946, ο Σκαλκώτας συνεργάζεται ξανά με την Πράτσικα. Αυτή τη φορά για μία παράσταση κατά την οποία παρουσιάστηκε το παραμύθι «Η πεντάμορφη με το ρόδο» - Ορχηστική παράστασις της Σχολής Κούλας Πράτσικα, η οποία ανέβηκε στο Ηρώδειο τον Ιούνιο του 1946 και στο θέατρο Κοτοπούλη-Ρέξ της Αθήνας τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. 

Εδώ στην φιλόξενη, πλούσια και αγαπημένη Μουσική Βιβλιοθήκη του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής», εντόπισα το πρόγραμμα της παράστασης με ένα ένθετο φυλλάδιο που περιλαμβάνει τα χορικά του παραμυθιού, γραμμένα από τον Στρατή Μυριβήλη. 

Σύνθεσις και χορογραφία: Κούλα Πράτσικα, Ραλλού Μάνου. 

Μουσική: Μπέλα Μπάρτοκ, Ίγκορ Στραβίνσκυ (συνθέτες που τους είδαμε και στα Παγανά) και των γερμανών συνθετών εκείνης της εποχής Walter Rudolph Niemann (10 Οκτωβρίου 1876 – 17 Ιουνίου 1953) και Julius Weismann (26 Δεκεμβρίου 1879 – 22 Δεκεμβρίου 1950). 

Ενορχήστρωση: Νίκος Σκαλκώτας. 

Διεύθυνση Ορχήστρας: Στην παράσταση του Ηρωδείου ο Θόδωρος Βαβαγιάννης ενώ στο θέατρο Ρεξ ο Λεωνίδας Ζώρας, ο σημαντικός νεοέλληνας συνθέτης. 

Συμμετέχουν οι μαθήτριες της Σχολής Πράτσικα και σπουδαίες χορογράφοι στη συνέχεια: Ραλλού Μάνου, Μαρία Χορς, Τούλα Ανδριοπούλου, Μαρία Κυνηγού, Ελένη Κεφάλου και άλλες. Η σύνθεση δεν είναι ακριβώς η ίδια στις δύο παρουσιάσεις. 

Η παρτιτούρα με τις ενορχηστρώσεις του Σκαλκώτα παραμένει ανέκδοτη, καθώς υπάρχει το χειρόγραφο, αλλά περιμένει τον φιλόπονο συνθέτη που θα την αποκαταστήσει ώστε κάποια στιγμή να την ακούσουμε κι εμείς. 

Το πολύ ενδιαφέρον στοιχείο εδώ είναι ότι στην Αυτοβιογραφία της Πράτσικα, με τον τίτλο «Κούλας Πράτσικα Έργα και Ημέρες», δημοσιεύεται το χειρόγραφο μιας παρτιτούρας χορικού του Μυριβήλη με την ένδειξη «τονισμένα από την Κούλα Πράτσικα». Και ο γνωστός ερευνητής και μουσικογράφος Θωμάς Ταμβάκος που έχει το περίφημο Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών, μας παραχώρησε μια επίσης χειρόγραφη παρτιτούρα της Κούλας Πράτσικα με το χορικό «Τα τρία παλικάρια». Θα τα ακούσουμε στη συνέχεια – για πρώτη φορά, νομίζω – στα χρόνια μας από την σοπράνο Δάφνη Πανουργιά. 

Η ίδια η Πράτσικα αποκαλύπτει στην αυτοβιογραφία της την στενή σχέση που είχε με τη μουσική από παιδί: "Ήθελα τα πάντα. Τραγουδούσα, απήγγελα, χόρευα, έπαιζα βιολί. Στο σπίτι μας, κάθε βράδυ, εκτός από τη μουσική που κάναμε συστηματικά όλοι μαζί, έπαιζα θέατρο, με θέματα δικά μου improvisés. Ήθελα να μάθω άρπα. Να τραγουδήσω στην οπερέτα, να παίξω τραγωδία. Να χορέψω πάνω σ' ένα βράχο. Ν' ανεβώ στο θέατρο. Να γράψω ποιήματα. Να γράψω μουσική δική μου, και πρωτάκουστη....". 

Ο Στρατής Μυριβήλης έγραψε για την στενή και ουσιαστική συνεργασία του με την Κούλα Πράτσικα: «Έλαχα από κείνους που στάθηκαν πλάι στην Κούλα Πράτσικα για να την ενισχύσουν στον δύσκολο δρόμο της. Με διαβάσματα λογοτεχνικών έργων μου σ’ αυτό το φιλικό περιβάλλον, με διαλέξεις, με συμμετοχή μου σε πολυήμερες εκδρομές και με τα χορικά που έγραψα για διάφορες χορευτικές παραστάσεις και γιορτές, πρόσφερα τον όβολό μου στην πνευματική ζωή της Σχολής της». 

Αλλά ας μνημονεύσουμε εδώ και το περίφημο μπαλέτο του Νίκου Σκαλκώτα «Η Θάλασσα», που ήταν μια συνεργασία του συνθέτη με την εξαδέλφη της Πράτσικα, χορογράφο και μουσικοπαιδαγωγό Πολυξένη Ματέυ. Ένα έργο που ολοκληρώθηκε λίγο πριν τον πρόωρο θάνατό του το 1949. 

Ο μουσικολόγος και σολίστ Γιάννης Σαμπροβαλάκης μου έδωσε την επίσης ενδιαφέρουσα πληροφορία ότι ο Σκαλκώτας συνέθεσε κι ένα έργο για τις διπλωματικές εξετάσεις στην Σχολή της Πράτσικα, της Αλέκας Κατσέλη, της σπουδαίας αυτής ηθοποιού, η οποία ήταν και πρωθιέρεια, μαζί με τη δασκάλα της Κούλα Πράτσικα, στην πρώτη τελετή αφής της Ολυμπιακής φλόγας το 1936. 

Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι Σκαλκώτας και Πράτσικα είχαν μια δημιουργική συνεργασία που μας απασχολεί ακόμα και σήμερα. 

Νομίζω ότι η Κούλα Πράτσικα ήταν αυτό που είπε η μεγάλη χορεύτρια και χορογράφος Ροζαλία Χλάντεκ: «Η Κούλα είναι μία έννοια»! 

Κι ακόμα κατέστη η πλήρης ενσάρκωση της ελληνικής παράδοσης όπως ακριβώς την περιέγραψε ο Ζήσιμος Λορεντζάτος: "Δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε πεθαμένους και ζωντανούς: και αυτό είναι παράδοση. Έχομε πεθαμένους που κατευθύνουν τη ζωή μας, τη ζωή του σήμερα ή κάθε νιόκοπης γενιάς, όπως έχομε ζωντανούς που όσο περισσότερο φωνάζουν, τόσο περισσότερο βλέπομε πως είναι πρωθύστερα πεθαμένοι. Και κάθε νιόκοπη πάλι γενιά, κατευθύνει εκείνη τη ζωή της παράδοσης: και αυτό είναι παράδοση. Αν εσύ νιότη, δεν είσαι ζωντανή, τα έργα της παράδοσης σου μοιάζουν πεθαμένα. Από σένα εξαρτάται να είναι η παράδοση ζωντανή ή νεκρή. Κάθε νιόκοπη γενιά, αν δε φυσήξει στο κάρβουνο της παράδοσης να το κάνει να κοκκινίσει, κάλλιο να την κλαις. Είναι γενιά νεκρή και τα γεννήματά της κοιλάρφανα. Εσύ νιότη, αν είσαι αληθινά ζωντανή, κάνεις τα έργα της παράδοσης να μην πεθαίνουν. Με την ενδεχόμενη κάθε φορά δημιουργία ή προσθήκη σου. Εσύ συντηρείς την παράδοση και αυτή εσένα συντηρεί. Εσύ είσαι η παράδοση. Όλα είναι παράδοση, δηλαδή ζωή στην ανώτερη φάση της: ζωή και παράδοση ταυτόσημες." 

Ως εκ τούτου δεν παύουμε να μνημονεύουμε την Κούλα Πράτσικα ως την ψυχή που χορεύει εσαεί!

Ακολουθεί σχετικό φωτογραφικό υλικό (Τα Παγανά και η Πεντάμορφη με το Ρόδο) και το βίντεο της εκδήλωσης -αφιέρωμα στην Κούλα Πράτσικα που διοργανώσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον", στην Μουσική Βιβλιοθήκη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, με αφορμή τα 40 χρόνια από τον θάνατο της μεγάλης δασκάλας του χορού. 

Δείτε την εκδήλωση και στο κανάλι του ιδρύματος Μποδοσάκη Blod.gr

Επίσης, το βίντεο με την εκτέλεση του έργου "Τα Παγανά" από το Kyklos Ensemble υπό τον Μίλτο Λογιάδη. 

Mikhail Bakunin: ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Μ. Μπακούνιν, Περί της φιλοσοφίας, εισαγωγή μετάφραση σχόλια Δημήτρης Μπαλτάς, εκδόσεις Firebrand, Αθήνα 2026, σελ. 111 

Η πραγματεία «Περί της φιλοσοφίας» του Μιχαήλ Μπακούνιν, η οποία αποτελείται από δύο άρθρα που είχε συνθέσει ο Ρώσος συγγραφέας και επαναστάτης κατά τα έτη 1838–1839, παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε ελληνική μετάφραση. 

Με την πραγματεία «Περί της φιλοσοφίας» έχουμε μπροστά μας ένα κείμενο από την εγελιανή (προ-αναρχική) περίοδο της σκέψης του Μιχαήλ Μπακούνιν. Εδώ ο Μπακούνιν προσεγγίζει και αποτιμά με ιδιαίτερο θαυμασμό πτυχές της Λογικής και, συνολικά, της φιλοσοφίας του Χέγκελ (Hegel). Γράφει σχετικά: «Η μεγάλη ιδιοφυΐα του Χέγκελ κατάφερε να εισαγάγει την επιστημονικότητα στον χώρο της καθαρής, λογικής σκέψης».Παράλληλα, είναι ενδιαφέρον ότι στο «Περί της φιλοσοφίας» ο Μπακούνιν εκφράζει μια θρησκευτικότητα, από την οποία θα απομακρυνθεί στα επόμενα έργα του. Τονίζει χαρακτηριστικά: «Στη σταδιακή της ανάπτυξη, η φιλοσοφία μπορεί να πέσει σε μονομέρειες ή αφαιρέσεις, αλλά η επιδίωξή της είναι πάντοτε σημαντική, πάντοτε εμποτισμένη με μια βαθιά αγάπη για την αλήθεια. Μια τέτοια φιλοσοφία δεν θα είναι ποτέ άθεη και αναρχική, επειδή η ουσία της ζωής και της κίνησής της συνίσταται στην αναζήτηση του Θεού και μιας αιώνιας, λογικής τάξης».

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ ATHENS REVIEW OF BOOKS ΣΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ Κ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Το τεύχος 186, Σεπτέμβριος 2026, του περιοδικού Athens Review of Books, περιλαμβάνει ένα αφιέρωμα στον αείμνηστο, κράτιστο φιλόλογο Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή (1940-2024). 

Για τον πολύτροπο Χατζηγιακουμή γράφουν φίλοι, μαθητές και συνεργάτες. 

Πολύμνια Αθανασιάδη, Ένας πολλαπλά ταλαντούχος δημιουργός 

Ιωάννης Μ. Κωνσταντάκος, Η μεταφραστική «Οδύσσεια» του Μανόλη Χατζηγιακουμή 

Στέφανος Κακλαμάνης, Πολλοί ᾽ν᾽ οι δρόμοι πόχει ο νους - Μανόλης Χατζηγιακουμής, μελετητής του Νέου Ελληνισμού 

Νίκος Ανδρίκος, Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής - Η ηχογράφηση των σημαντικότερων ψαλτών του β΄ μισού του 20ού αι. από τον Μ. Χατζηγιακουμή 

Όλγα Γκράτζιου, Για την επιστημονική κληρονομιά του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή 

Τάσης Παπαϊωάννου, Τ’ Ασφενδιού της Κω - Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και ο γενέθλιος τόπος του

Μαρία Θεοδωροπούλου, Υπήρξα, και εξακολουθώ να είμαι, μαθήτρια του Μανόλη Χατζηγιακουμή

Αναστασία Δρανδάκη, Δυο λόγια για τον δάσκαλό μου. 

Τα κείμενα του αφιερώματος είναι οι εισηγήσεις των φίλων και μαθητών του Μανόλη Χατζηγιακουμή, που παρουσιάστηκαν στις 27 Φεβρουαρίου 2026, στο Αμφιθέατρο CotsenHall, της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, με αφορμή τη συμπλήρωση δύο χρόνων από τον θάνατό του. 

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο.