ΤΟ ΠΥΡΗΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Άξια και δίκαιη κριτική στον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο άσκησε ο Αρχιεπίσκοπος Φινλανδίας κ. Ηλίας, με αφορμή το πρόσφατο κήρυγμά του για τον Άγιο Σεραφείμ του Σαρώφ, την 1η Αυγούστου στη Μονή Αγίας Τριάδος – Αγίου Σεραφείμ στο Ντιβέγεβο. 

Ο Πατριάρχης, αναπτύσσοντας την περί «ιερού πολέμου» θεολογία του – είναι, άλλωστε, η μόνη «θεολογία» που γνωρίζει - υποστήριξε πως δεν ήταν τυχαίο ότι η σοβιετική ατομική βόμβα αναπτύχθηκε στον τόπο όπου προσευχόταν ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ, αφήνοντας να εννοηθεί σαφώς ότι ο Άγιος «ευλόγησε» τη δημιουργία του ρωσικού πυρηνικού προγράμματος. 

Πολύ σωστά ο Αρχιεπίσκοπος Φινλανδίας κ. Ηλίας απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την ερμηνεία, λέγοντας ότι «αυτό που εξέφρασε ο Πατριάρχης δεν είναι θεολογία, αλλά πολιτική ατζέντα» και τόνισε ότι «είναι βαθιά ανησυχητικό να συνδέει το όνομα του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ, ενός Αγίου της προσευχής, με την ευλογία ενός όπλου μαζικής καταστροφής». 

Ο Αρχιεπίσκοπος Ηλίας επισημαίνει ακόμη ότι, «όταν ο Πατριάρχης Κύριλλος μιλά για τον Θεό με τη γλώσσα της πολιτικής, δεν κηρύττει πλέον το μήνυμα του Ευαγγελίου. Διακηρύσσει μια κρατική ιδεολογία». Υπενθυμίζει ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται σε κάθε Θεία Λειτουργία «υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου» και όχι για τη νίκη οποιουδήποτε στρατού. 

«Δεν υπάρχει ορθόδοξο πυρηνικό όπλο», τονίζει χαρακτηριστικά, και προσθέτει ότι, ενώ τα κράτη μπορούν να συζητούν ζητήματα στρατιωτικής πολιτικής, αποστολή της Εκκλησίας δεν είναι να ευλογεί όπλα που μπορούν να προκαλέσουν μαζική καταστροφή. 

Αναλυτικά η τοποθέτηση του Αρχιεπισκόπου Ελσιγκίου και πάσης Φινλανδίας κ. Ηλία έχει ως εξής:

Στα δάση του Σαρώφ γράφτηκαν δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες. 

Στις αρχές του 19ου αιώνα εκεί ασκήτεψε ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ, ένας ασκητής που ζούσε μόνος του σε ένα μικρό κελί πίσω από τη μονή, τάιζε μια αρκούδα από το χέρι του και δεχόταν κάθε άνθρωπο που έφθανε στην πόρτα του. Έγινε ένας από τους πλέον αγαπητούς αγίους της Ρωσίας. 

Έναν αιώνα αργότερα, στο ίδιο αυτό δάσος και, εν μέρει, μέσα στα ίδια κτήρια, κατασκευάστηκε το πρώτο πυρηνικό όπλο της Σοβιετικής Ένωσης. 

Την 1η Αυγούστου 2026 οι δύο αυτές πραγματικότητες συνδέθηκαν μεταξύ τους. 

Η ομιλία του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου, κατά την εορτή της μνήμης του Αγίου Σεραφείμ στη Μονή Ντιβέγιεβο, προκαλεί σοβαρά ερωτήματα. Ο Πατριάρχης υποστήριξε ότι δεν ήταν τυχαίο το γεγονός πως το σοβιετικό πυρηνικό όπλο αναπτύχθηκε ακριβώς στον τόπο όπου είχε προσευχηθεί ο άγιος. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η δημιουργία του όπλου υπήρξε, κατά κάποιον τρόπο, καρπός των προσευχών του Αγίου Σεραφείμ. 

Μεταξύ των ακροατών βρίσκονταν υψηλόβαθμα στελέχη του ρωσικού κρατικού μηχανισμού, υπεύθυνα για το πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας και πυρηνικών όπλων. Κλείνοντας το κήρυγμά του, ο Πατριάρχης προσευχήθηκε υπέρ της προστασίας της Ρωσίας, του Ορθόδοξου Προέδρου της και των ενόπλων δυνάμεών της. 

Tο κήρυγμα αυτό δεν αφορά θεολογία. Πρόκειται για πολιτική ατζέντα. 

Είναι σοκαριστικό ότι ο Πατριάρχης συνδέει την ευλογία ενός όπλου μαζικής καταστροφής με το όνομα του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ. 

Η γνωστότερη ρήση του Αγίου είναι: «Απόκτησε την εσωτερική ειρήνη και χιλιάδες ψυχές θα βρουν κοντά σου την ηρεμία». Το πυρηνικό όπλο αποτελεί το ακριβώς αντίθετο αυτής της φράσης. Μία μόνο πυρηνική κεφαλή αρκεί ώστε χιλιάδες γύρω σου να αφανιστούν. Ανάμεσα στα δύο δεν υπάρχει περιθώριο διαφορετικής ερμηνείας. 

Η Μονή του Σαρώφ φέρει μια αιματοβαμμένη ιστορία από την περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης. Έκλεισε το 1927. Οι μοναχοί υπέστησαν τους διωγμούς των μπολσεβίκων και πολλοί εκτελέστηκαν. Τα ιερά λείψανα του Αγίου Σεραφείμ βεβηλώθηκαν και αφαιρέθηκαν. 

Στα άδεια κελιά εγκαταστάθηκαν αρχικά άστεγα παιδιά που είχαν συγκεντρωθεί από διάφορες περιοχές της χώρας. Στη συνέχεια, η μονή μετατράπηκε σε στρατόπεδο κράτησης. Τελικά, το 1946, στην περιοχή ιδρύθηκε το ερευνητικό κέντρο σχεδιασμού πυρηνικών όπλων, καθώς το απομονωμένο δάσος προσφερόταν για δοκιμές χωρίς να γίνονται αντιληπτές και τα κτήρια υπήρχαν ήδη. 

Η ίδια η πόλη του Σαρώφ εξαφανίστηκε από τους χάρτες. Αντικαταστάθηκε από την ονομασία Αρζαμάς-16, μια περιφραγμένη πόλη που επισήμως δεν υπήρχε και στην οποία κανείς δεν μπορούσε να εισέλθει χωρίς ειδική άδεια. Εκεί κατασκευάστηκε η πρώτη σοβιετική ατομική βόμβα και εκεί συνεχίζεται μέχρι σήμερα η ανάπτυξη των ρωσικών πυρηνικών όπλων. Το πυρηνικό όπλο δεν εγκαταστάθηκε στο Σαρώφ εξαιτίας της αγιότητας του τόπου. Εγκαταστάθηκε εκεί επειδή προηγουμένως η αγιότητα είχε εκδιωχθεί. 

Σήμερα ο Πατριάρχης Κύριλλος αφήνει να εννοηθεί ότι το ερευνητικό κέντρο που ανεγέρθηκε πάνω στους τάφους των ίδιων των μοναχών της Εκκλησίας αποτελεί καρπό των προσευχών τους. 

Οι νεομάρτυρες παρουσιάζονται έτσι ως εγγυητές του έργου εκείνων που τους καταδίωξαν. 

Όταν ο Πατριάρχης Κύριλλος μιλά για τον Θεό με τη γλώσσα της πολιτικής, δεν κηρύττει πλέον το μήνυμα του Ευαγγελίου. Κηρύττει μια κρατική ιδεολογία. 

Η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται πάντοτε στη Θεία Λειτουργία «υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου» και όχι υπέρ της νίκης των όπλων μιας συγκεκριμένης χώρας. 

Ορθόδοξο πυρηνικό όπλο δεν υπάρχει. Το κράτος ας σταθμίσει την ύπαρξη και τη χρήση των όπλων του. Αποστολή της Εκκλησίας δεν είναι να ευλογεί όπλα μαζικής καταστροφής 

Ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ δεν είναι άγιος μόνο της Ρωσίας. Είναι άγιος ολόκληρης της Εκκλησίας. Η μνήμη του τιμάται και στις ακολουθίες της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Φινλανδίας, ενώ οι εικόνες του κοσμούν και τους δικούς μας ναούς. Είναι ιδιαίτερα αγαπητός στους πιστούς της Εκκλησίας μας. 

Ο Άγιος Σεραφείμ υποδεχόταν κάθε άνθρωπο με τα λόγια: «Χριστός Ανέστη, χαρά μου!» Τον καθένα. Ακόμη και τους ληστές που τον χτύπησαν με τσεκούρι, αφήνοντάς τον ισόβια σκυμμένο. Και όμως, ο ίδιος παρακάλεσε τον δικαστή να μην τιμωρηθούν. 

Η ταπείνωση του Αγίου Σεραφείμ και η λυγισμένη από τα τραύματα πλάτη του αποτελούν την αληθινή κληρονομιά της Ρωσικής Εκκλησίας. Όχι το Αρζαμάς-16. 

Έναν άγιο δεν μπορείς να τον στρατολογήσεις. Μπορείς να χρησιμοποιήσεις το όνομά του ή την εικόνα του, όμως είμαι βέβαιος ότι ο ίδιος δεν θα το αποδεχόταν. 

† Ηλίας Αρχιεπίσκοπος Ελσιγκίου και πάσης Φινλανδίας 

Το συγκεκριμένο θέμα είχαμε θίξει ήδη από το 2015, όταν δημοσιεύσαμε μια φωτογραφία με Ρώσο επίσκοπο να ευλογεί πανηγυρικώς τους ρωσικούς πυραύλους που θα επιχειρούσαν τότε στην Συρία, και εκφράσαμε τον προβληματισμό κατά πόσον η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί να ευλογεί φονικά όπλα, χωρίς την παραμικρή αναστολή ή έστω δεύτερη σκέψη. 

Τότε είχαμε αναφερθεί και στην παρέμβαση του θεολόγου Γεωργίου Βλαντή (Άρχοντος Ιερομνήμονος της Μ.τ.Χ.Ε.) σε μια συζήτηση, στο πλαίσιο συνεδρίου της Ευαγγελικής Ακαδημίας του Βερολίνου, η οποία δημοσιεύθηκε στον τόμο Ines-Jacqueline Werkner/Dirk Rademacker, Menschen geschützt - gerechten Frieden verloren? Kontroversen um die internationale Schutzverantwortung in der christlichen Friedensethik, Berlin 2013. 

Ο Γεώργιος Βλαντής συνοψίζει με δυο λόγια τη θέση του: «Ας παίξουν όλοι σε άλλο εκκλησιαστικό ή πολιτικό πεδίο τα παιχνίδια τους. Θεολογικά δεν νομιμοποιούνται να μιλούν για ιερούς πολέμους. Κακά παραδείγματα από την ιστορία της Εκκλησίας δεν συγκροτούν μέρος της Παράδοσής της• αντιθέτως, συνιστούν υπενθυμίσεις σε επαγρύπνηση ενάντια στην παράχρηση του μηνύματός της». 

Η «ευλογία» πυραύλων ξένισε ακόμα και τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία που ανέδειξαν το θέμα. Ενδεικτικά παραθέτω: 

«Δεδομένου ότι η Ρωσία συνεχίζει να εμβαθύνει την στρατιωτική εμπλοκή της στη Συρία, η σύγκρουση λαμβάνει ολοένα και περισσότερο θρησκευτικές διαστάσεις. Στην φωτογραφία, επίσκοπος της ρωσικής ορθόδοξης εκκλησίας ευλογεί ρωσικούς πυραύλους που προορίζονται για αεροπορικές επιδρομές εναντίον Σύρων ανταρτών. Σύμφωνα με το Reuters, ο επίσκοπος ευλογεί τον πύραυλο πριν τοποθετηθεί στο ρωσικό αεροσκάφος. 

Η ευλογία των πυραύλων πραγματοποιείται μετά την δήλωση του Πατριάρχη της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, Κυρίλλου ότι η επέμβαση της Ρωσίας στη Συρία, η οποία γίνεται εναντίον των ανταρτών που είναι κατά του προέδρου της Συρίας Μπασάρ αλ- Άσαντ, είναι “ιερός πόλεμος”. “Η Ρωσία έλαβε μια υπεύθυνη απόφαση να χρησιμοποιήσει τις ένοπλες δυνάμεις της για την προστασία του συριακού λαού από την τυραννία των τρομοκρατών", δήλωσε τότε ο Μόσχας Κύριλλος». 

Επειδή, τότε, η ανακοίνωση του Γραφείου Τύπου του Πατριαρχείου Αντιοχείας έκανε λόγο για παρερμηνεία των δηλώσεων του εκπροσώπου του Πατριαρχείου της Μόσχας π. Vsevolod Chaplin, απευθυνθήκαμε σε ρωσομαθή φίλο, ο οποίος γνωμάτευσε με υπευθυνότητα: 

Tο ρωσικό κείμενο έχει ως εξής: ''борьба с террором в Сирии для России является священной" 

Σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει: ''Η καταπολέμηση της τρομοκρατίας είναι για την Ρωσία ιερή''. 

Σε κατά λέξη μετάφραση: ''Η πάλη με την τρομοκρατία στην Συρία είναι για την Ρωσία ιερή''. 

Όπως βλέπουμε, η πρώτη λέξη σημαίνει την ''πάλη'', ή τον ''αγώνα'', έστω και την ''καταπολέμηση'', αλλά όχι ακριβώς τον πόλεμο με την έννοια του war, όπως την μετέφρασαν τα αγγλόφωνα sites. Βεβαίως η τελευταία λέξη σημαίνει ''ιερή'' σε κάθε περίπτωση. 

Θεωρούμε, λοιπόν, με βεβαιότητα ότι ο π. Vsevolod Chaplin εννοούσε «ιερό πόλεμο», αφού – δυστυχώς – αυτό είναι που εκφράζει εν τοις πράγμασι η Ρωσική Εκκλησία. Έχει ενδιαφέρον ότι ο π. Vsevolod Chaplin απεπέμφη από την θέση του την παραμονή των Χριστουγέννων του 2015! Ήταν, από το 2009, επικεφαλής του Συνοδικού Τμήματος επί των Σχέσεων Εκκλησίας και Κοινωνίας. 

Αυτά γράφαμε το 2015. 

Το 2019 μια ομάδα κληρικών στο εσωτερικό της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας αμφισβήτησε την πρακτική του αγιασμού του πυρηνικού οπλοστασίου της χώρας. 

Οι Ρώσοι ιερείς ακολουθούν την παλιά παράδοση που επιβάλει τον αγιασμό των όπλων, ακόμη και όταν πρόκειται για πελώριους διηπειρωτικούς πυραύλους. Όμως ορισμένοι ιερείς πίστευαν τότε ότι οι διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι ανήκουν σε διαφορετική κατηγορία απ’ ότι ο ατομικός οπλισμός του στρατιώτη, που παραδοσιακά αποτελεί το συνηθέστερο αντικείμενο αγιασμού. 

Το πυρηνικό οπλοστάσιο, όμως, είναι στην …πρώτη γραμμή του αγιασμού, αφού έχει και τον δικό του προστάτη άγιο, τον Άγιο Σεραφείμ του Σαρώφ (1754-1833), και ο λόγος είναι (sic) επειδή τα λείψανά του είχαν βρεθεί σε ρωσική πόλη που στεγάζει αρκετές πυρηνικές εγκαταστάσεις. 

Ας θυμηθούμε εδώ ότι στις 4 Σεπτεμβρίου 2007 συγκεντρώθηκαν στον καθεδρικό ναό του Σωτήρος Χριστού στην Μόσχα, διοικητές, βετεράνοι και υπάλληλοι της 12ης Κεντρικής Διεύθυνσης του Υπουργείου Άμυνας της Ρωσικής Ομοσπονδίας για μια εορταστικού χαρακτήρα "προσευχή", με αφορμή την 60ή επέτειο από την ίδρυση του συγκροτήματος πυρηνικών όπλων της Ρωσίας. 

Σήμερα, ο Μόσχας Κύριλλος, με αφορμή την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και τον συνεχιζόμενο για Πέμπτη χρονιά πόλεμο, είναι ο διαπρύσιος κήρυξ και ο ένθερμος προστάτης των ρωσικών φονικών πυραύλων. 

Το θέμα θα πρέπει επειγόντως να απασχολήσει σοβαρά την σύγχρονη θεολογία, καθώς διαστρέφει και ανατρέπει την ουσία της διδασκαλίας του Χριστιανισμού.

Ο π. ΜΙΧΑΗΛ ΚΑΡΔΑΜΑΚΗΣ "ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

«Μάταιος ο κόσμος αλλά πέρασμα», λέει ο ποιητής. 

Ο π. Μιχαήλ Καρδαμάκης πέρασε από τον μάταιο τούτο κόσμο έχοντας δώσει μαρτυρία ομορφιάς! 

Το βιβλίο για την Παναγία του π. Μιχαήλ (εκδόσεις «Ακρίτας») είναι ένα εγκόλπιο Ορθόδοξης ζωής: Για τον λαό του Θεού, για τους ποιμένες, για τους μοναχούς, για τις γυναίκες, για τις μητέρες, για τους δασκάλους, για τους ιατρούς, για τους πολιτικούς, για τους Έλληνες, για την πορεία της Εκκλησίας στον κόσμο. 

Ο λόγος του π. Μιχαήλ είναι λόγος αρρενωπός, στιβαρός, αληθινά ωραίος! Δεν έχει σχέση με λόγους που σήμερα ευδοκιμούν – δυστυχώς – στον εκκλησιαστικό χώρο: λόγους έξαλλους, λαϊκιστικούς, λιγωτικά συναισθηματικούς, α-νόητα ψυχολογικούς, κατ’ επίφασιν προοδευτικούς, ανέξοδα «ερωτικούς», λόγους που εν τέλει έχουν ως σκοπό την χειραγώγηση και όχι την εν Χριστώ ελευθερία.

Το βιβλίο του π. Μιχαήλ για την Παναγία είναι μια μαθητεία στην ομορφιά, στο απόθετον κάλλος, αλλά και μια πρόκληση για άσκηση στην ελευθερία και την αγάπη, δηλαδή στα βαρύτερα του νόμου. Κάθε κεφάλαιο θα μπορούσε να αποτελεί υπόθεση βιβλίου. Αλλά ο π. Μιχαήλ μας δίνει συμπυκνωμένη την σοφία του. Κι απ’ αυτήν επιτρέψτε μου να σταθώ σε ενδεικτικά του προφητικού του λόγου σημεία.

Στον π. Μιχαήλ αυτό που ονομάζουμε «προφητικός λόγος» συνίσταται πρωτίστως στην μάχαιρα του πνεύματος, δηλαδή στην «αυτοκριτική», ας το πούμε, έτσι της Εκκλησίας. 

Η Εκκλησία δεν πρέπει να πέφτει στον πειρασμό του προπατορικού αμαρτήματος, ήτοι στην μετάθεση ευθυνών, αλλά να αίρει τον σταυρό της, βοώντας μυστικά το «Ευλογημένος ο ερχόμενος». Επομένως, δεν μπορεί να αναπτύσσει μια ρητορική του στυλ: φταίνε οι άθεοι πολιτικοί, οι αγνωστικιστές επιστήμονες, τα όποια εγκόσμια συστήματα κ.ο.κ. 

Ο π. Μιχαήλ στοιχείται στον Παύλο: «ως περικαθάρματα του κόσμου εγενήθημεν» και στην προς Διόγνητον Επιστολή που λέει για τους χριστιανούς: «Πατρίδα έχουν κι αυτοί ένα ορισμένο τόπο, αλλά ως πάροικοι. Μετέχουν σε όλα ως πολίται και όλα τα υπομένουν ως ξένοι. Κάθε ξένος τόπος είναι πατρίδα τους και κάθε πατρίδα τους ξένος τόπος. Στη γη περνούν τις μέρες τους, αλλά στον ουρανό πολιτεύονται. Υπακούουν στους νόμους του κράτους, αλλά με τη ζωή τους νικούν τους νόμους».

«Εκείνο που απαιτείται», γράφει ο π. Μιχαήλ για τους ποιμένες, «είναι η επίγνωση των πολλών ασθενειών μας ή των εγκληματικών λαθών μας, στην άσκηση της ταπεινόφρονος και ποιμαίνουσας ιερωσύνης μας». Μακριά από τον π. Μιχαήλ η ζητωορθοδοξία, μακριά οι ιαχές περί πιστού λαού, οι κολακείες του πληρώματος, οι ανέξοδες ρητορείες για την καθαρότητα της πίστης. «Το μοναδικό που απαιτείται», μας λέει, «είναι το αναζωπυρείν το χάρισμα της προφητείας, η ποιμαντική συνείδηση ότι αυτή η ώρα του κόσμου είναι το «νυν ή το σήμερον» της σωτηρίας εν Χριστώ, με άλλα λόγια, η αδιάπτωτη επικαιρότητα του μυστηρίου της Ενσαρκώσεως». 

Αν αυτή είναι η θεώρηση της ιερωσύνης τότε: “Η Εκκλησία δεν συγκρούεται με την Πολιτική, γιατί το πολίτευμά της δεν είναι εκ του κόσμου τούτου. Μ’ ένα εντελώς δικό της, χαρισματικό τρόπο, υπερασπίζεται τον άνθρωπο και την ελευθερία του, προσανατολίζοντάς τον προς τις απαρνήσεις και τις υπερβάσεις εκείνες, που κάνουν δυνατή την είσοδό του σε μια μεταμορφωμένη πραγματικότητα, όπου μεταμορφώνονται τα πάντα και φυλάσσονται τα νοήματά τους ή ο κατά Θεόν σκοπός τους. Η Εκκλησία δεν ασκεί Πολιτική αλλά Ποιμαντική, δεν είναι εξουσία αλλά διακονία. Η σωτηρία που ευαγγελίζεται η Εκκλησία δεν είναι η βασιλεία του ανθρώπου αλλά η βασιλεία του Θεού εντός του ανθρώπου, που σημαίνει όχι κυριαρχία, αλλά ταπείνωση Θεού. Και η Θεοτόκος, αλλοίμονο, δεν έχει καμιά σχέση με την Πολιτική, ούτε καν γνωρίζει αν υπάρχει Πολιτική. Ζούσε το μυστήριο της κλήσεως και της εκλογής της, διακονούσε το μυστήριο της σωτηρίας μας, με τρόπο μυστικό ή την κρυμμένη αγιότητά της, διατηρούσε στην καρδιά της όλα τα θαυμάσια του Θεού και έκρυπτε τις πληγές της ρομφαίας όλων των αποφάσεων του Θεού. Παρά ταύτα η Θεοτόκος μας διδάσκει κάτι το ουσιώδες για την Πολιτική ή τους Πολιτικούς [ισχύει φυσικά και για τους εκκλησιαστικούς]: Ότι δηλαδή οφείλουν να σιωπούν ή να αρνούνται τους πολλούς ή κενούς λόγους, τη φλυαρία για όλα ή την ξύλινη γλώσσα, την τάση να τα ορίζουν όλα ή να τα υπόσχονται όλα, και μάλιστα πράγματα όχι αναγκαία ή σημαντικά.” 

Επομένως, σκοπός της Εκκλησίας δεν είναι ούτε η σύγκρουση αλλά ούτε και ο εναγκαλισμός της πολιτικής. Οι πολιτικοί προσβλέπουν συχνά στην Εκκλησία για ψηφοθηρικούς λόγους κι εκείνη καλείται να αντισταθεί στην εργαλειοποίησή της, με τη συνείδηση ότι το πολίτευμα των χριστιανών εν ουρανοίς υπάρχει. Όλα αυτά βέβαια μοιάζουν ουτοπικά σε έναν κόσμο συναλλαγής, δημοσίων σχέσεων και υποταγής στην κάθε φορά εξουσία. Αλλά ο π. Μιχαήλ είναι η ενσάρκωση της εκκλησιαστικής ουτοπίας και γι’ αυτό μας ενδιαφέρει. 

Δείτε τι λέει για τους Μοναχούς, που – δυστυχώς – κάποιοι απ’ αυτούς, συμπεριφέρονται με έναν απίθανο δεσποτισμό μέσα στην Εκκλησία: «Υπάρχει ο κίνδυνος, οι Μοναχοί μας, στην υπερβολή του μη κατ’ επίγνωσιν ζήλου τους να φρονούν, ότι αυτοί είναι οι έσχατοι κριτές για όλους και για όλα, ν’ αρνηθούν δηλαδή την ίδια την παράδοσή τους, που τους θέλει μάρτυρες της φιλανθρωπίας και της ελεημοσύνης του Θεού για όλους και για όλα. Είναι καταθλιπτικό το φαινόμενο οι Μοναχοί μας να επεμβαίνουν σε όλα, να πολυπραγμονούν, να φλυαρούν λόγω και έργω για πράγματα που θα καταργηθούν ή που έχουν απαρνηθεί με τις μοναχικές τους υποσχέσεις». 

Μοναχοί από την Ελλάδα έδιναν συγκεκριμένες οδηγίες για την πανδημία σε ομογενείς μας από τον Καναδά μέχρι την Αυστραλία. Μοναχοί αναλώνονται σε μια πρωτοφανή κοινωνικότητα και εξωστρεφή δραστηριότητα στο όνομα της «προσφοράς» και της «μαρτυρίας», όταν ο π. Μιχαήλ μας καλεί:

«Δεηθείτε στην Παναγία να ανθοφορεί και να καρποφορεί στο περιβόλι της (ενν. το Άγιον Όρος) ο Ορθόδοξος Μοναχισμός, όχι βέβαια για να έχουμε μοντέρνους ή σύγχρονους Μοναχούς, με τις κατά κόσμον αρετές και την κοινωνική δραστηριότητα, αλλά Μοναχούς αναχωρητές, που ποθούν τον βίο της ασκήσεως, ένα βίο που όλοι μας έχουμε ανάγκη». 

Στο κεφάλαιο για τις Γυναίκες, ο π. Μιχαήλ αποφαίνεται ρεαλιστικά ότι «ο κόσμος εξακολουθεί να οικοδομείται ανδροκρατικά και η θεωρούμενη απελευθέρωση της γυναίκας εκφυλίζεται και εκπίπτει σε μια βαθύτερη και απανθρωπότερη υποδούλωσή της, σε μια παρατεινόμενη ειδωλοποίηση ή γελοιοποίηση της φύσεώς της». Ο π. Μιχαήλ επισημαίνει εμφαντικά την βιομηχανία που υπάρχει γύρω από την γυναίκα, αναφέρεται στον «πολιτισμό του κρέατος» και γενικά με τη σκέψη του μας δίνει τα κλειδιά για να προσεγγίσουμε τα προβλήματα των γυναικών στις μέρες μας. Βέβαια ο π. Μιχαήλ διακηρύττει ότι η Εκκλησία παρά τον ανδροκρατικό χαρακτήρα του πολιτισμού μας, οι γυναίκες είναι αυτές που «σηκώνουν το σταυρό της πνευματικής ζωής και της ποιμαντικής μέριμνας της Εκκλησίας». Σημειώνει, μάλιστα, πως «είναι τιμή να το ομολογήσουν οι Ποιμένες, αυτοί που έχουν άμεση γνώση αυτής της πραγματικότητας». 

Ο π. Μιχαήλ δέεται στην Παναγία να ξυπνήσει στην καρδιά των ανθρώπων την αγάπη για τις αδύναμες και πονεμένες μητέρες με τα αδύναμα και πονεμένα παιδιά «σ’ έναν κόσμο, όπου εκατομμύρια παιδιά δε γνωρίζουν την παιδικότητα και την παρθενικότητά της, που πεθαίνουν από την πείνα και τις αρρώστιες ή που ζουν σε τρώγλες και τους υπονόμους, για να μπορούμε εμείς οι πολιτισμένοι να ασκούμε την πολιτική μας ή να οργανώνουμε την φιλανθρωπία μας». Μια κατά πάντα εύστοχη ειρωνεία… 

Εδώ ο π. Μιχαήλ συναντά μυστικά τον Ματθαίο Μουντέ, ο οποίος σε ένα ποίημά του γράφει: 

Η Παναγία δεν είναι μια ξένη σε τούτο τον τόπο. 

Βέβαια, δεν έχει καμιά σχέση με τα φιλόπτωχα ταμεία 

ούτε με τα κλουβιά, ούτε με τα πυροτεχνήματα. 

Όμως κάτι παιδιά είπαν πως την είδαν να κοιμάται 

πολλές βραδιές σ’ εκείνα τα χαλάσματα στο ρέμα. 

Άραγε πληροφορήθηκε για τη λόγχη; 

Τα πηγάδια – ευτυχώς– φέτος γέμισαν. 

Λένε πως βοήθησαν σ’ αυτό πολύ τα δάκρυά της. 

Δυστυχώς υπάρχει μια μαξιμαλιστική λογική μέσα στην Εκκλησία και στον τομέα της φιλανθρωπίας. Δεν μπορεί ο ιερέας στο όνομα ενός κοινωνικού έργου να θέλει να «κατακυριεύσει» τον κόσμο ή να υιοθετεί την λογική "ο σκοπός αγιάζει τα μέσα". Χρειάζεται σύνεση, διάκριση, αληθινή ταπεινοσύνη, δηλαδή επίγνωση των ορίων και των αντοχών. Το όποιο κοινωνικό έργο της Εκκλησίας, για να μην είναι απλώς μία σειρά δράσεων – έστω αγαθών – θα πρέπει να πηγάζει από αυτό που τονίζει ο π. Μιχαήλ για τους ποιμένες: «η καρδιά μας να είναι βαθειά πληγωμένη από αγάπη για την ανθρωπότητα». 

Ένα από τα πλέον έμπονα και βιωματικά ζητήματα του π. Μιχαήλ ήταν αυτό της εκπαίδευσης. «Φωτοδόχον λαμπάδα τοις εν σκότει φανείσαν ορώμεν την Αγίαν Παρθένον», λέμε στους Χαιρετισμούς. 

Και ο π. Μιχαήλ μας λέει: «Οι δάσκαλοι δεν είναι η λαμπάδα που καίγεται για να φωτίζει. Είναι, έτσι τους θέλει η σύγχρονη αντίληψη, οι υπάλληλοι ή οι επαγγελματίες, ιδιαίτερα οι συνδικαλιστές ή πολιτικάντηδες, μ’ ένα λόγο οι Εκπαιδευτικοί, που διαχειρίζονται και διεκπεραιώνουν απέραντα τυποποιημένες γνώσεις και θεωρίες, που με την ταξική τους πάλη ζητούν να κατοχυρώσουν τη διάκρισή τους και να επιβάλλουν την αναγνώρισή τους». 

Είναι προφανές ότι εδώ θεωρεί τους επαγγελματίες συνδικαλιστές, που συνήθως είναι και – φευ! – ισόβιοι, ως τροχοπέδη της αληθινής παιδείας. Επίσης, ψέγει τις αλλεπάλληλες και αλληλοσυγκρουόμενες ή αλληλοαναιρούμενες αποφάσεις και νομοθεσίες, μεταρρυθμίσεις και αντιμεταρρυθμίσεις, που δεν έχουν κανένα ουσιαστικό αντίκρισμα. Θεωρεί πως η ελληνική κοινωνία είναι πνιγμένη κυριολεκτικά στον ωφελιμισμό και τον καταναλωτισμό της κι έτσι η Παιδεία – και η Εκπαίδευση έχουν χωρισθεί από την αλήθεια και την ελευθερία της, από την ύπαρξη και τη ζωή της. Αποτέλεσμα; Οι νέοι να αισθάνονται γηρασμένοι και να ζουν ανέραστα. Τονίζει, μάλιστα πως «αν μιλούμε για την κύρια ευθύνη των δασκάλων, είναι γιατί η Παιδεία μας δεν είναι πια η αγαπητική σχέση δασκάλου και μαθητή και αυτή τη σχέση πρέπει να ξαναβρούμε. Γιατί, μας λέει, «τι είναι οι δάσκαλοι παρά το φλεγόμενο θυσιαστήριο, τα πληγωμένα πουλιά ή οι «χαμένοι ποιητές»…σε μια κοινωνία αποπετρωμένη, που χλευάζει τους ποιητές και περιφρονεί τους πνευματικούς ανθρώπους…».

Ανάλογη είναι η θεώρηση του π. Μιχαήλ και για τους γιατρούς. 

Η ιατρική δεν μπορεί να γίνεται διαχειριστής της ανθρώπινης ασθένειας ή δυστυχίας, της τραγικής αδυναμίας ή απελπισίας του ανθρώπου. Οι ιατροί είναι «προφήτες του μυστηρίου ή του θαύματος της αγάπης». Και εδώ μας διαφωτίζει πλήρως. Σε μια εποχή που οι πιστοί πάσχουν από μιαν απίστευτη θαυματολαγνεία, ο π. Μιχαήλ οριοθετεί το αληθινό θαύμα που «δεν είναι ν’ απαλλαγούμε από την ασθένεια και τον πόνο της, αλλά να κατέχουμε τη χάρη για να μπορούμε να τα υποφέρουμε και να ανακαλύπτουμε τη χαρισματικότητά τους. Το θαύμα είναι να είσαι με το Θεό ή να μη σε χωρίζει τίποτε από την αγάπη του Χριστού: ούτε η θλίψη ούτε η χαρά, ούτε η ασθένεια ούτε η υγεία, ούτε ο θάνατος ούτε η ζωή». 

Στο κεφάλαιο για τους Έλληνες ο π. Μιχαήλ μιλάει για το σύνδρομο της μειονεξίας μας έναντι της Ευρώπης ή για την περιφρονητική στάση της Ευρώπης απέναντι στην ελληνορθόδοξη πραγματικότητα. Σήμερα, όμως, που η Ευρώπη αποχριστιανίζεται και που όντως βιώνει η σύγχρονη μορφή αθεΐας είναι η αδιαφορία, ο π. Μιχαήλ μας λέει κάτι πολύ σημαντικό: «Το πρωταρχικό για μας τους Ελληνορθοδόξους είναι η αυτογνωσία, η επιστροφή στον εαυτό μας, που θα μας επιστρέψει στον τόπο μας και στον πραγματικό έρωτά μας γι’ αυτόν». Μας υποδεικνύει, δηλαδή, τα κλειδιά της πορείας μας: αυτογνωσία και πόθος. Ουσιαστικά ευθύνη και αγάπη. Δεν γίνεται να ζούμε με τη λογική ότι φταίνε οι άλλοι, οι «κακοί», όταν εμείς δεν εκπληρώνουμε την αποστολή μας, δηλαδή όταν δεν φυλάσσουμε τις θεολογικές και εσχατολογικές ρίζες του πολιτισμού μας. 

Γι’ αυτό, ο π. Μιχαήλ μας καλεί να πορευόμεθα «ελεύθεροι από κάθε μοιρολατρεία και αυτοκαύχηση, από κάθε υπερβολή εθνικής εκλεκτικότητας και εθνικιστικού παραληρήματος». 

Ο π. Μιχαήλ – αλίμονο – ποτέ δεν θα έβαζε ως κάλυμμα την ελληνική σημαία στην Αγία Τράπεζα ούτε θα έψαλε τον Εθνικό Ύμνο μέσα στην Εκκλησία, γιατί πίστευε στο θαύμα της παρατεινόμενης ενσαρκώσεως του Χριστού, στο μυστήριο της θεανθρωπινότητος των πάντων. Εκεί δεν χωρούν σχήματα του κόσμου τούτου, ακόμα και τα υψηλόφρονα, όπως ο Ελληνισμός. 

Ο π. Μιχαήλ είναι ο θεολόγος των εσχάτων, της Βασιλείας. Γι’ αυτόν «το θαύμα είναι, ότι σε ώρες ανθρώπινης απομονώσεως, απογυμνώσεως και απογνώσεως, μπορούμε να στρεφόμαστε προς το μυστήριο της θεανθρωπινότητος των πάντων, το μυστήριο που υπηρέτησε η Θεοτόκος». 

Όσοι λευκοφόροι εννοήτωσαν!

ΝΕΦΕΛΗ ΦΩΤΕΙΝΗ Τ' ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

- «Ἐγέρθητε οἱ νωθεῖς, μὴ πάντοτε χαμερπεῖς, οἱ συγκάμπτοντες εἰς γῆν τὴν ψυχήν μου λογισμοί, ἐπάρθητε καὶ ἄρθητε εἰς ὕψος θείας ἀναβάσεως…» 

Από τον Οίκο της Μεταμορφώσεως 

- Ο νους μου τρέχει στα παιδικά χρόνια τέτοια μέρα. Στον μεγαλοπρεπή ναό του Παντοκράτορα της Άνω Πόλης στην Πάτρα, ο ανεπανάληπτος Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, εισόδευε ηγεμονικά για να χοροστατήσει στην ακολουθία του όρθρου της εορτής. Άμα τη ανόδω του στον θρόνο έψαλλε πανηγυρικά τις καταβασίες «Σταυρόν χαράξας» στο αργό μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου (απέξω, φυσικά, κατά την πατριαρχική τάξη) και στη συνέχεια την θ’ ωδή της εορτής, συνεπαίρνοντάς μας με το «Δεῦτέ μοι πείθεσθε λαοί, ἀναβάντες εἰς τὸ ὄρος τὸ Ἅγιον...», που ερμήνευε με απαράμιλλο ενθουσιασμό. 

Προλάβαμε και τα ζήσαμε, ως μοναδικά λειτουργικά γεγονότα!

Σημειώνει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής για τις Καταβασίες του Σταυρού, που ηχογράφησε με τον μακαριστό Δεσπότη: «Το μέλος σ’ αυτές, ομόλογο απόλυτα και πάλι προς την ιδέα του ποιητικού κειμένου, είναι το ίδιο εκφραστικό και πλούσιο, περισσότερο ωστόσο εμβατηριακό και μεσόφωνο. Επίσης, η ερμηνεία, εμφαντική και εύφωνη, κυριαρχείται και εδώ από την αυτεπίγνωση και την άνεση της λειτουργικής εμπειρίας και πράξης. Και επιπλέον, ηχεί με λαμπρό και διαυγές ηχόχρωμα, με εύρος, με αρχοντική και επιβλητική διατύπωση, ακόμη με λιτά και, ταυτόχρονα, πλουσιότυπα μελίσματα. Ένα όντως εξαιρετικό μέλος σε μια, κατά συγκυρίαν, εξαιρετική εκτέλεση.»  

- Διψασμένοι για λίγη λάμψη όρους Θαβώρ 

Ελύτης, Παλίντροπον 

- ΓΕΓΟΝΟΣ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 

Έφερνα γύρους μες στον ουρανό και φώναζα 

Με κίνδυνο ν’ αγγίξω μια ευτυχία 

Σήκωσα πέτρα και σημάδεψα μακριά 

Μιλημένη από τον ήλιο η Μοίρα 

Έκανε πως δεν έβλεπε 

Και το πουλί του κοριτσιού πηρ’ ένα ψίχουλο θαλάσσης 

και αναλήφτη. 

Ελύτης, από Το Φωτόδεντρο και η Δέκατη Τέταρτη Ομορφιά 

- Και κάθε τέτοια μέρα ακούω τη Νεφέλη φωτεινή, του μακαρίτη δασκάλου μας Μιχάλη Αδάμη. Μια σπουδαία εκτέλεση του έργου από την Cappella Romana του Αλέξανδρου Λίγκα παραθέτουμε εδώ.

Μιχάλης Αδάμης: Νεφέλη φωτεινή, για οκτάφωνη μεικτή χορωδία (1999). 

Ερμηνεύει το σύνολο Cappella Romana (Records Album: Live in Greece 2012), υπό τη διεύθυνση του Αλέξανδρου Λίγκα. 

Το κείμενο του χορωδιακού κομματιού είναι δύο καθίσματα από τον όρθρο της εορτής της Μεταμορφώσεως, σε ήχο δ’ και μέλος Παλατινόν. Ένα ιδιαίτερο μέλος που ονομάστηκε έτσι γιατί – κατά την παράδοση – άρεσε στους βασιλείς. 

Να υπογραμμίσουμε ότι η επιλογή των δύο αυτών τροπαρίων δεν είναι καθόλου τυχαία. Συμπυκνώνουν το γεγονός και το θεολογικό βάθος της εορτής της Μεταμορφώσεως. Μη ξεχνάμε ότι ο Αδάμης ήταν και θεολόγος. Ήξερε πολύ καλά την ορθόδοξη υμνογραφία, η οποία αποτελεί, φυσικά, και την πρώτη και κύρια ύλη για τα έργα του τα εμπνευσμένα από την υμνολογία και το βυζαντινό μέλος. 

Ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ Θαβώρ, μετεμορφώθης, Ἰησοῦ, καὶ νεφέλη φωτεινή, ἐφηπλωμένη ὡς σκηνή, τοὺς Ἀποστόλους τῆς δόξης σου κατεκάλυψεν· ὅθεν καὶ εἰς γῆν ἐναπέβλεπον, μὴ φέροντες ὁρᾶν τὴν λαμπρότητα, τῆς ἀπροσίτου δόξης τοῦ προσώπου σου, ἄναρχε Σῶτερ Χριστὲ ὁ Θεός, ὁ τότε τούτοις, τὸ φῶς σου λάμψας, φώτισον τὰς ψυχάς ἡμῶν. 

Ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ Θαβώρ, μετεμορφώθης ὁ Θεός, ἀναμέσον Ἠλιού, καὶ Μωϋσέως τῶν σοφῶν, σὺν Ἰακώβῳ καὶ Πέτρῳ καὶ Ἰωάννῃ, ὁ Πέτρος δὲ συνών, ταῦτά σοι ἔλεγε· Καλόν ὧδέ ἐστι, ποιῆσαι τρεῖς σκηνάς, μίαν Μωσεῖ, καὶ μίαν Ἠλίᾳ, καὶ μίαν σοὶ τῷ Δεσπότῃ Χριστῷ, ὁ τότε τούτοις, τὸ φῶς σου λάμψας, φώτισον τὰς ψυχὰς ἡμῶν.

Το έργο Νεφέλη Φωτεινή, είναι ενδεικτικό της χορωδιακής γραφής του Αδάμη: πολυμελωδική, πολυρυθμική και πολυχορική. Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερα πυκνό και προκύπτει από εξαιρετικά λεπτοδουλεμένες σχέσεις συνηχήσεων επάλληλων οριζόντιων διαδοχών.

Θα λέγαμε πως το έργο αυτό του Αδάμη (διάρκεια 10') μας εισάγει σε μια μυσταγωγική έκσταση και αποτελεί μια ηχητική εικόνα της Μεταμορφώσεως. Ένα έργο καθαρά πνευματικό και απόλυτα μουσικό.

ΘΕΩΡΗΜΑ 

Η Μεταμόρφωση

Κάτω απ' την Ακρόπολη χτισμένοι 

ήμασταν νεκροί φυλακισμένοι 

ένοχοι κριθήκαμε και ξένοι 

για την χώρα για την οικουμένη 

Βγήκαμε παιδιά μιας μάνας χήρας 

ήμασταν γεννήματα της μοίρας 

γίναμε εκφραστές μιας βίας στείρας 

μείναμε οι χορδές μισές μιας λύρας 

Καθιστός ο βίος των Αγίων 

σε δωμάτια λαϊκών πορνείων 

μες στις μυρωδιές των μαγειρείων 

συντελείται ο νόμος των οργίων 

Ήρθαμε ψυχροί σαν τον αγέρα 

Ήταν νύχτα ήταν μια Δευτέρα 

και με πείσμα πάθος και φοβέρα 

φέραμε το μίσος την χολέρα 

Τώρ' αλλάζουμε γινόμαστε άλλοι 

βάλαμε κεραία στο κεφάλι 

γίναμε αστυνόμοι μες στην ζάλη 

άλλο βία κι άλλο βιοπάλη 

Καθιστή η μνήμη των αρχείων 

στα δωμάτια λαϊκών ξενοδοχείων 

στις περγαμηνές των υπουργείων 

συντελείται ο νόμος των Αγίων. 

Στίχοι-μουσική: Μάνος Χατζιδάκις 

Από τις Μπαλάντες της Οδού Αθηνάς
Τραγουδούν: Νένα Βενετσάνου, Βασίλης Λέκκας, 
Ηλίας Λιούγκος, Έλλη Πασπαλά

"ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ" ΣΤΟ DIASTIXO

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος: «Τα Θεοδωρακικά» 

DIASTIXO 

Λεύκη Σαραντινού, ιστορικός και συγγραφέας 

Ο Μίκης Θεοδωράκης, γεννημένος στο όμορφο νησί της Χίου στις 29 Ιουλίου 1925, θεωρείται, και δικαίως, μαζί με τον Μάνο Χατζιδάκι, ένας από τους εθνικούς μας συνθέτες. Μετά τον θάνατό του, στις 2 Σεπτεμβρίου 2021, κυκλοφόρησαν αρκετά βιβλία σχετικά με τον βίο και το έργο του, ένα εκ των οποίων θα μας απασχολήσει εδώ. Έχει τίτλο Τα Θεοδωρακικά και ο συγγραφέας του είναι διακεκριμένος μουσικός, αλλά και μουσικολόγος, ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, ιδρυτής του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον» (2004). Ο Ανδριόπουλος γεννήθηκε στην Πάτρα και έχει πραγματοποιήσει σπουδές στους τομείς της θεολογίας, της ευρωπαϊκής και της βυζαντινής μουσικής, κι έχει συνεργαστεί και με τον Θάνο Μικρούτσικο. Εκτός από το παρόν πόνημα, έχει επίσης γράψει τα βιβλία: Τα Χατζιδακικά, Ελληνορωσικά και Νιγηρίας Αλεξάνδρου παρακαταθήκες. 

Το τελευταίο βιβλίο του εξετάζει πρωτίστως το θεοδωρακικό έργο –και λιγότερο τον βίο του μεγάλου συνθέτη– μέσα από εννέα σύντομα δοκίμια ποικίλης θεματολογίας. Όπως μας λέει ο ίδιος στον πρόλογο της έκδοσης, το πόνημά του αυτό είναι αποτέλεσμα της μεγάλης αγάπης που τρέφει για τον Μίκη Θεοδωράκη και τη μουσική του. 

Το πρώτο δοκίμιο τιτλοφορείται «Οι εκκλησιαστικές υποθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη και η σχέση του με τη βυζαντινή μουσική». Σε αυτό ο συγγραφέας διασαφηνίζει ότι ο Θεοδωράκης είχε δεχτεί πάμπολλες επιδράσεις από τον τομέα της βυζαντινής μουσικής και ότι θεωρούσε, μάλιστα, ως πρώτη μουσική τροφή όλων μας την εκκλησιαστική. Σε αυτό το δοκίμιο αναφέρεται στο τροπάριο με τον τίτλο «Κασσιανή», που συνέθεσε ο Θεοδωράκης για ανδρική χορωδία το 1942, αλλά και στον «Ύμνο στον Θεό», τα «Επιφάνια Αβέρωφ» και την «Αποκάλυψη», όλα πολύ γνωστά έργα του στον τομέα της θρησκευτικής μουσικής. Επίσης, αναφέρεται εκτενώς στη «Νεκρώσιμο Ακολουθία» που έγραψε ο Θεοδωράκης το 1984, αφιερωμένη στους νεκρούς της σφαγής των Καλαβρύτων από τους ναζί στις 13 Δεκεμβρίου 1943. Ο ίδιος ο Θεοδωράκης έλεγε: «Σχετικά με την επίδραση της βυζαντινής μελωδίας στη μουσική μου, μπορώ να πω ότι βρίσκεται μέσα στο κάθε μου έργο, σχεδόν σε κάθε μου μελωδία». Και συνεχίζει ο συγγραφέας: 

Πρόκειται για τον Μίκη Θεοδωράκη που δεν είναι έτσι γνωστός στο ευρύτερο κοινό: ως Βυζαντινός! Φυσικά, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάλογες επιρροές έχει δεχτεί και από τη δημοτική μουσική και από το ρεμπέτικο. Αλλά η βυζαντινή μουσική είναι γι’ αυτόν η πηγή! Η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η μουσική που καθορίζει τον Νέο Ελληνισμό. 

Το δεύτερο δοκίμιο, μικρότερο σε έκταση, ανιχνεύει τους παραλληλισμούς ανάμεσα σε δύο ποιητικές ανθολογίες δύο ατόμων που δεν είχαν επαφή μεταξύ τους στα νιάτα τους, ωστόσο οι ανθολογίες τους ήταν παρεμφερείς, είχαν δηλαδή κοινά σημεία: ο Μίκης Θεοδωράκης και ο μετέπειτα Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Δροσίνης, Μαβίλης και Καβάφης ήσαν οι νεανικές προτιμήσεις τους, στο έργο των οποίων ο Θεοδωράκης έκανε τις πρώτες του απόπειρες στη μελοποίηση. 

Το τρίτο δοκίμιο, πολύ σύντομο σε έκταση, ασχολείται με τη σχέση Νίκου Σκαλκώτα και Μίκη Θεοδωράκη. Το τέταρτο, επίσης πολύ σύντομο, τιτλοφορείται «Τετράγωνο Νο.40, Ένα μπαλέτο του Μίκη Θεοδωράκη για το ελληνικό χορόδραμα» και ασχολείται με το εν λόγω έργο. Το πέμπτο επικεντρώνεται στη σχέση του Θεοδωράκη με τον Νικηφόρο Βρεττάκο, ενώ το έκτο στη σχέση του με τον ποιητή Διονύση Καρατζά. Σε αυτό, ως υποκεφάλαιο, παρουσιάζεται και η τελευταία σύνθεση του Θεοδωράκη, το κύκνειο άσμα του, η «Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων», έργο γραμμένο το 2009. Το επόμενο δοκίμιο, το έβδομο στη σειρά, εξετάζει τη σχέση του Μίκη Θεοδωράκη με τον Θάνο Μικρούτσικο στο έργο του πρώτου «Κατάσταση πολιορκίας». Τα δύο τελευταία δοκίμια είναι αφιερωμένα στο έργο του Μίκη Θεοδωράκη στα γαλλικά και στις μεταφράσεις του που έγιναν στα αραβικά. 

Εν κατακλείδι, δεν πρόκειται για ένα βιβλίο που εξετάζει το έργο του Μίκη Θεοδωράκη στο σύνολό του, αλλά για μία επιλεκτική ενασχόληση από πλευράς του συγγραφέα με ορισμένες πτυχές του θεοδωρακικού έργου: μας συστήνει κάποιες άγνωστες, ενδεχομένως, πλευρές του θεοδωρακικού έργου και, κατ’ επέκταση, του βίου του ίδιου του μεγάλου συνθέτη. Και καταλήγει ο συγγραφέας, εκφράζοντας για άλλη μία φορά τον θαυμασμό του: 

Ο Μίκης Θεοδωράκης εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος «άγνωστος»! Το έργο του είναι πολύπλευρο και τεράστιο για να… χωράει μόνο στα δημοφιλή τραγούδια του. Ο Μίκης Θεοδωράκης σίγουρα είναι υπόθεση του μέλλοντός μας.

Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΟΥ ΚΑΝΟΝΟΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Έζησε μόλις 36 χρόνια! Μαθητής των μεγάλων λογίων του ΙΓ’ αιώνα Γεωργίου Ακροπολίτου και Νικηφόρου Βλεμμύδη. Σπουδαίος θεολόγος και φιλόσοφος. Αριστοτελιστής από τους λίγους! Γνώστης των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών. Και υμνογράφος! 

Αυτές τις μέρες ψάλλουμε, όπως αιώνες τώρα, τον Μεγάλο Παρακλητικό του Κανόνα προς την Υπεραγία Θεοτόκο. 

Αυτός! Ο Αυτοκράτορας των Ρωμαίων Θεόδωρος Β' Λάσκαρις (1222 – 1258). Που δεν πρόλαβε, για τρία χρόνια, να δει την επανάκτηση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Βυζαντινούς. Βασίλεψε στη Νίκαια, λόγω της κατάληψης της Πόλης από τους Φράγκους. Ήταν μια από τις ευγενέστερες και ταυτόχρονα τραγικότερες φυσιογνωμίες του Βυζαντίου. 

Περίφημα έργα του: «Της Φυσικής Κοινωνίας λόγοι εξ» και «Κόσμου εξήγησις ή Κοσμική δήλωσις». Συνέγραψε επίσης θεολογικά και πολιτικά έργα, εγκώμια, σατυρικά, επιστολές και υμνογραφικά. Ο καθηγητής Τωμαδάκης λέει πως δια του κορυφαίου υμνογραφικού του έργου, του Μεγάλου Παρακλητικού Κανόνα, «επί αιώνας αντηχεί η πονεμένη κραυγή του». 

Το ίδιο λέει και ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στο Ρεμβασμό του Δεκαπενταυγούστου. Ο ήρωάς του, ο γερο Φραγκούλας «έλεγε τον Μέγαν Παρακλητικόν Κανόνα τον εις την Παναγίαν, όπου διεκτραγωδούνται τα παθήματα και τα βάσανα μιας ψυχής, και την σειράν όλην των κατανυκτικών ύμνων, όπου είς βασιλεύς Έλλην, διωγμένος, πολεμημένος, στενοχωρημένος, από Λατίνους και Άραβας και τους ιδικούς του, διεκτραγωδεί προς την Παναγίαν τους ιδίους πόνους του, και τους διωγμούς όσους υπέφερεν από τα στίφη των βαρβάρων, τα οποία ονομάζει νέφη». 

Κι εγώ ακούω τον καλοφωνικό ειρμό «Εκύκλωσαν αι του βίου με ζάλαι» (τροπάριο από τον κανόνα του βασιλέως) να τον ερμηνεύει απαράμιλλα ο αείμνηστος αγιορείτης διακο – Διονύσης Φιρφιρής στη σειρά των ηχογραφήσεων του Μανόλη Χατζηγιακουμή, ο οποίος σημειώνει την ιστορία του μέλους: «O Mέγας Παρακλητικός Kανών είναι “Ποίημα του βασιλέως Θεοδώρου Δούκα του Λασκάρεως”, του γνωστού αυτοκράτορα (1254-1258) της Aυτοκρατορίας της Nικαίας. Έργο προσωπικό μιας οδυνώμενης ψυχής, μεστό ποιητικών μεταφορών, πλήρες ικεσιών προς την Παναγία, συντριβής και κατάνυξης, στοιχεία που διακρίνονται έντονα και στο μικρό κείμενο του Καλοφωνικού Ειρμού. Η επιλογή του τροπαρίου αυτού για μελοποίηση από τον Αθανάσιο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (ακμή περ. 1685 – 1711) δεν υπήρξε ασφαλώς τυχαία. Ο ειρμός έχει συντεθεί όταν ο Αθανάσιος, ως Μητροπολίτης Τουρνόβου, βρισκόταν έγκλειστος στη Μονή του Σινά από εθελοκακίαν του Πατριάρχου Διονυσίου Δ’ του Μουσελίμη. Τα συναισθήματα ακριβώς της εμπερίστατης αυτής στιγμής αποτυπώνονται και στο μέλος: ικετευτικό, με αποχρώσεις πικρίας και θλίψεως, και φράσεις υψηλότονες και μεστές».

Ο αυτοκράτορας ποιητής μας συντροφεύει μέχρι σήμερα στις δεήσεις μας προς την Παναγία. Με μιαν ένταση αμείωτη και μ’ ένα φρόνημα αδούλωτο.

Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα θαυμάσιο κείμενο του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας Στυλιανού για τον Αυτοκράτορα - Υμνογράφο και τον Μέγα Παρακλητικό Κανόνα του.

Ἀσφαλῶς δὲν ὑπάρχει πιστὸς ποὺ νὰ μὴν ἄκουσε μὲ συντριβὴ τοὺς σπαραχτικοὺς στίχους τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ Κανόνος, ποὺ ὁμιλοῦν γιὰ τὸν «νοσοῦντα τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχή». Ὅμως ἐδῶ δὲν πρόκειται γιὰ ὀδύνη ἀπογνώσεως, ποὺ συνήθως ὁδήγει στὴν ἀπιστία καὶ στὴν ἀποστασία. Ἡ ὀδύνη τοῦ κατὰ Θεὸν δεινοπαθοῦντος ἀνθρώπου εἶναι ὀδύνη ἐπιγνώσεως, καὶ γίνεται καθαρμὸς καὶ ἀναβαθμός. Γιατί, ἐνῷ τὸν θλίβει καὶ τὸν πληγώνει, δὲν τὸν ἀποξενώνει ἀπὸ τὸν Θεόν, ἄλλα τὸν ὁδηγεῖ σὲ βαθύτερη θεογνωσία. Γι’ αὐτὸ ἡ ὀδύνη κορυφώνεται μὲν ἀλλὰ καὶ συγχρόνως καταπαύει στὴν ἀκόλουθη μορφὴ ἱκεσίας: «Ἐπίβλεψον ἐν εὐμενείᾳ, πανύμνητε Θεοτόκε, ἐπὶ τὴν ἐμὴν χαλεπήν τοῦ σώματος κάκωσιν, καί ἴασαι τῆς ψυχῆς μου τὸ ἄλγος».

Ἀκούοντας κανεὶς ἐπιπόλαια τὶς στροφὲς τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ Κανόνος, ἔχει τὴν ἐντύπωση ὅτι κάποιος ἀνώνυμος ὑμνογράφος διατραγῳδεῖ κοινὰ σὲ ὅλους τοὺς πιστοὺς δεινοπαθήματα τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος. Γιατί πράγματι δὲν ὑπάρχει χριστιανὸς ποὺ νὰ μὴν ἔζησε κατ' ἐπανάληψη, «τῶν παθῶν του τὸν τάραχον» ἤ νὰ μὴν αἰσθάνθηκε ποτὲ «πολλοῖς συνεχόμενος πειρασμοῖς».
Διαβάζοντας ὅμως προσεκτικότερα καὶ ἐμβαθύνοντας περισσότερο σ' αὐτὰ τὰ ἱερὰ στιχουργήματα, διαπιστώνουμε ὅτι ἐδῶ δὲν πρόκειται γιὰ περιγραφὴ καὶ ἐξιστόρηση τῶν ἐν γένει περιπετειῶν τοῦ ἀνθρώπου στὸν καθημερινὸ ἀγώνα τῆς τελειώσεώς του. Πρόκειται γιὰ σπαρακτικὲς κραυγὲς «ἐκ τοῦ φυσικοῦ», γιὰ ὀδύνη καὶ πόνο ποὺ μᾶς ἔρχεται «ἀπὸ πρῶτο χέρι».
Ἑπομένως ἔχομε νὰ κάνωμε μὲ τελείως προσωπικὸ δρᾶμα ποὺ βιώθηκε ἀπὸ πρόσωπο ἱστορικὸ καὶ ἐπώνυμο κάτω ἀπὸ συνθῆκες πραγματικὲς καὶ συγκεκριμένες. Πόσοι ἄραγε ἀπὸ τοὺς ἀνυποψίαστους πιστούς μας ποὺ ψάλλουν κάθε τόσο τὴν παράκληση γνωρίζουν ποιὸ εἶναι τὸ πρόσωπο αὐτό;
Θὰ περίμενε κανεὶς ὁ ὑμνογράφος τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ Κανόνος νὰ εἶναι κάποια εὐαίσθητη γυναικεία ὕπαρξη σάν τὴν Κασσιανή ἤ κάποιος ὑπέργηρος Μοναχός τῆς ἐρήμου. Κι ὅμως μήτε τὸ ἕνα μήτε τὸ ἄλλο. Ὁ συντάκτης αὐτοῦ τοῦ δακρύβρεκτου ὑμνολογικοῦ κειμένου ἦταν ἕνας ἄνδρας στὴν πλήρη ἀκμή του, καὶ μάλιστα ἐστεμμένος.

Ἦταν ὁ Βυζαντινὸς Αὐτοκράτορας τῆς Νικαίας, Θεόδωρος Β' ὁ Λάσκαρις (1222-1258), ποὺ λίγο πρὸ τοῦ θανάτου του ἔκαρη Μοναχὸς καὶ ἔλαβε τὸ ὄνομα Θεοδόσιος. Σύμφωνα μὲ τοὺς βιογράφους του, ἦταν ἰδιαίτερα λεπτὸς καὶ εὐγενικὸς ἄνθρωπος, εἶχε δὲ τὴν εὐκαιρία νὰ ἀποκτήσει σπουδαία μόρφωση γιὰ τὴν ἐποχή του. Ἔζησε ὅμως σὲ πολὺ δύσκολους καιρούς. Οἱ Φράγκοι εἶχαν πάρει τὴν Κωνσταντινούπολη, οἱ Βούλγαροι καὶ τὸ Δεσποτάτο τῆς Ἠπείρου ἔπρεπε νὰ ἀντιμετωπισθοῦν καταλλήλως, οἱ δὲ Μουσουλμάνοι στὴν Μικρὰ Ἀσία ἦταν μία ἄμεση καὶ μόνιμη ἀπειλή.
Ἔχοντας φύση καλλιτεχνικὴ ὁ τραγικὸς αὐτὸς Αὐτοκράτορας, δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ ἀνταποκριθεῖ σὲ τέτοιες σκληρὲς εὐθύνες χωρὶς νὰ κλονισθεῖ ἡ ὑγεία του. Γι' αὐτὸ πέθανε σὲ ἡλικία μόλις 36 ἐτῶν.
Ἡ ζωὴ του χαρακτηριζόταν ἀπὸ πολλὲς ἀντινομίες, ποὺ δὲν ἦταν βέβαια πρωτοφανεῖς μήτε στὰ Βυζαντινὰ Ἀνάκτορα μήτε στὴν ἐν γένει ἀνώτερη γύρω τους κοινωνία. Ὅμως αὐτὸ ἀκριβῶς στάθηκε τὸ μεγαλύτερο θαῦμα τοῦ Βυζαντίου πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα. Τὸ ὅτι δηλ. οἱ ἀντινομίες τοῦ βίου δὲν ἔκλεισαν ποτὲ στὸ πρόσωπο τὴν θέα πρὸς τὴν αἰωνιότητα καὶ τὴν σωτηρία, ἐφ' ὅσον ὑπῆρχε ἡ μετάνοια.
Ἔκαναν καὶ τότε φρικαλέα κάποτε ἐγκλήματα οἱ ἄνθρωποι, ἄλλα μετὰ μὲ ποταμοὺς εἰλικρινῶν δακρύων ἐξαγνίζονταν στὰ μάτια τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἀνθρώπων.
Ὁλόκληρος ὁ Χριστιανικὸς Μεσαίωνας, σὲ Ἀνατολὴ καὶ Δύση σ' αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ χαρακτηριστικότατο σημεῖο διαφέρει ἀπὸ τοὺς νεωτέρους χρόνους. Οἱ νεώτεροι χρόνοι φροντίζουν — ἀπὸ ἀνθρωπισμὸ ὅπως ἰσχυρίζονται — νὰ διαμορφώσουν ἕνα πολίτη νομοταγῆ καὶ ἔντιμο, ἀλλὰ δὲν ἐνδιαφέρονται γιὰ τὶς βαθύτερες πεποιθήσεις του, γιὰ τὴν πίστη καὶ τὴν ἐν γένει πνευματική του ἀγρύπνια. Ἔτσι, αὐτὸς ὁ πολίτης μπορεῖ μὲν ν' ἀποφεύγει προσεκτικότερα σήμερα τὸ ἄμεσο καὶ πρωτογενὲς ἔγκλημα στὶς σχέσεις του μὲ τοὺς συνανθρώπους — πρᾶγμα ποὺ ἀσφαλῶς τὸν ἀναδεικνύει δικονομικὰ τουλάχιστον δικαιότερο ἀπὸ τὸν Χριστιανὸ τοῦ Μεσαίωνα — ὅμως ὁ πολίτης αὐτὸς τῶν νεωτέρων χρόνων καὶ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ ναρκισσευόμενος γιὰ τὴν «αὐτόνομη» καὶ αὐτονομημένη ἠθική του, δὲν ἔχει ποτὲ γνωρίσει τὴν συντριβὴ καὶ τὴν κάθαρση, τὴν μετάνοια καὶ τὸν ἁγιασμὸ ποὺ ἐπιφέρουν τὰ μετὰ τὴν ἁμαρτία δάκρυα.
Καὶ ἐρωτᾶται: Τί σχέση μπορεῖ νά ἔχουν αὐτοῦ τοῦ εἴδους οἱ πολῖτες μὲ τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ: Ἐμεῖς γνωρίζομε δτὶ ὁ Χριστὸς διεκήρυξε: «οὐκ ἦλθον καλέσαι δικαίους, ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν» (Μάρκ. 2,17)' ποὺ σημαίνει ὅτι τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ δὲν τὴν κατοικοῦν οἱ ἄψογοι νάρκισσοι ποὺ δὲν ἐράγισαν ποτὲ μπροστὰ στὰ ἀνεξερεύνητα μυστήρια τοῦ Θεοῦ, ἄλλα οἱ διὰ τῆς μετανοίας ἀναγεννημένοι ἄνθρωποι.
Αὐτὲς ἀκριβῶς τὶς σωτηριώδεις ἀλήθειες γνωρίζοντας καὶ ὁ Αὐτοκράτορας Θεόδωρος Β' Λάσκαρις, ἐνῷ περιγράφει τὸν ἑαυτόν του ὅτι ἦταν «παντοίως τῇ λύπῃ τρωθείς καὶ τιτρωσκόμενος», δὲν ἀπογοητεύεται ἀλλὰ πιστεύει καὶ ἀγρυπνεῖ. Πιστεύει καὶ ἐλπίζει ὅτι μ’ ὅλες τὶς συμφορὲς του ὁ Θεὸς ἀπεργάζεται τὴν σωτηρία του: «Οἴμοι, ὅτι οὐκ ἐμοί γέγονεν οὐδὲν ἄλλο εἴποιμι ἤ ὅτι πάντως κάθαρσις ψυχικὴ καὶ ταπείνωσις σαρκική, ἵνα σώσῃ ὁ πλάστης τὸ συναμφότερον».
Τοῦ μακαριστοῦ Αὐτοκράτορος Θεοδώρου Β' τοῦ Λασκάρεως, ποὺ μᾶς ἐδίδαξε τὸν Παρακλητικὸ Κανόνα, αἰωνία ἡ μνήμη!

Ο συνθέτης Μιχάλης Αδάμης (1929-2013) είναι γνωστό ότι γνώριζε βυζαντινή μουσική και από νέος ασχολήθηκε με την προβολή του εκκλησιαστικού μέλους. 

Σημαντική ήταν η εργασία που έκανε την περίοδο που ήταν διευθυντής της Παιδικής Χορωδίας των Ανακτόρων (1950-1967). Αλλά και μετά έκανε πολλά και πρωτοποριακά με τη χρήση του βυζαντινού μέλους στο έργο του. Ο ίδιος υποστήριζε με πάθος ότι «η βυζαντινή µουσική είναι ένας πλήρης µουσικός πολιτισµός, µε αρχές, ήθος και φιλοσοφία». 

Στα 1999 γράφει μερικά κομμάτια για χορωδία a capella επηρεασμένα από το βυζαντινό μέλος, μεταξύ των οποίων και την πρώτη ωδή («Των λυπηρών επαγωγαί») από τον Μεγάλο Παρακλητικό Κανόνα προς την Υπεραγία Θεοτόκο, σε ήχο πλ.δ΄ τρίφωνο. Η εναρμόνιση του Μιχάλη Αδάμη, ιδιαίτερη και πολυμελωδική, βασίζεται στο παραδεδομένο μέλος του Παρακλητικού Κανόνα και γράφτηκε για γυναικεία χορωδία τρίφωνη. 

Ο συνθέτης Μιχάλης Αδάμης - Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Την παρτιτούρα του έργου δημοσίευσε ο αείμνηστος Αντώνης Κοντογεωργίου στον δεύτερο τόμο του πολύτιμου έργου του "Για τις χορωδίες μας", που εκδόθηκε από τον οίκο "Παπαγρηγορίου - Νάκας" (Αθήνα 2012, σ. 26-30). Στον τόμο αυτό περιλαμβάνονται βυζαντινά μέλη και δημοτικά τραγούδια σε χορωδιακή επεξεργασία από έλληνες συνθέτες.  

Την πρώτη ωδή από τον Μέγα Παρακλητικό Κανόνα, λοιπόν, του Θεοδώρου του Λασκάρεως, του εστεμμένου υμνογράφου, επέλεξε να επεξεργαστεί χορωδιακά ο Μιχάλης Αδάμης. Πρόκειται για τα ακόλουθα τέσσερα τροπάρια: 

Ὑπεραγία Θεοτόκε, σῶσον ἡμᾶς

Τῶν λυπηρῶν ἐπαγωγαὶ χειμάζουσι τὴν ταπεινήν μου ψυχήν, καὶ συμφορῶν νέφη, τὴν ἐμὴν καλύπτουσι, καρδίαν Θεονύμφευτε, ἀλλ' ἡ φῶς τετοκυῖα, τὸ θεῖον καὶ προαιώνιον, λάμψον μοι τὸ φῶς τὸ χαρμόσυνον. 

Ὑπεραγία Θεοτόκε, σῶσον ἡμᾶς 

Ἐξ ἀμέτρητων ἀναγκῶν καὶ θλίψεων, καὶ ἐξ ἐχθρῶν δυσμενῶν, καὶ συμφορῶν βίου, λυτρωθεὶς Πανάχραντε, τῇ κραταιᾷ δυνάμει σου, ἀνυμνῶ μεγαλύνω, τὴν ἄμετρόν σου συμπάθειαν, καὶ τὴν εἰς ἐμέ σου παράκλησιν.

Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι. 

Νῦν πεποιθὼς ἐπὶ τὴν σὴν κατέφυγον, ἀντίληψιν κραταιάν, καὶ πρὸς τὴν σὴν σκέπην, ὁλοψύχως ἔδραμον, καὶ γόνυ κλίνω Δέσποινα, καὶ θρηνῶ καὶ στενάζω, μὴ με παρίδῃς τὸν ἄθλιον, τῶν Χριστιανῶν καταφύγιον. 

Καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἷς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. 

Οὐ σιωπήσω τοῦ βοᾶν τρανώτατα, τὰ μεγαλεῖα τὰ σά· εἰμὴ γὰρ σὺ Κόρη, πάντοτε προΐστασο, ὑπὲρ ἐμοῦ πρεσβεύουσα, τῷ Υἱῷ καὶ Θεῷ σου, τὶς ἐκ τοσούτου με κλύδωνος, καὶ δεινῶν κινδύνων ἐρρύσατο. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την ερμηνεία του συνόλου Capella Romana, υπό τη διεύθυνση του μουσικολόγου, ιδρυτή και διευθυντή του συνόλου Αλέξανδρου Λίγκα, ο οποίος έχει τιμηθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο με το οφφίκιο του Άρχοντος Μουσικοδιδασκάλου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. 

Η εκτέλεση που παραθέτουμε εδώ περιλαμβάνεται στον ψηφιακό δίσκο της Capella Romana “Live in Greece” και ηχογραφήθηκε στον ιστορικό Ναό της Παναγίας Εκατονταπυλιανής στην Πάρο.

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΚΟΥΡΕΝΤΖΗ "ΑΝΩΤΕΡΗ ΟΛΩΝ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Για να διαβάσει κάποιος την ποιητική συλλογή του διάσημου μαέστρου Θεόδωρου Κουρεντζή «Ανώτερη όλων το καλοκαίρι» (εκδόσεις Ίκαρος, 2025), πρέπει να έχει γερό και ασυνήθιστο οπλισμό.

Πέρα από την αδιαμφισβήτητη ποιητική νοημοσύνη, πρέπει να διαθέτει αρχαιογνωσία, να έχει ικανή πρόσβαση σε ευρωπαϊκή παιδεία, γλωσσολογία, εκκλησιαστική υμνογραφία, αγιολογία, βυζαντινή οκτωηχία, να είναι μυημένος στην μουσική ποιητική και να έχει, ταυτόχρονα, αίσθηση του ρυθμού, καθώς τα ποιήματα πρέπει να διαβάζονται και ως παρτιτούρα. 

Ο ίδιος ο Κουρεντζής, άλλωστε, μας δίνει μια ολότελα δική του μουσική εικαστική έκθεση των ποιημάτων του, για να μας εισαγάγει στο δικό του ποιητικό σύμπαν. 

Ως εκ τούτου η ποίηση του Κουρεντζή δεν είναι εύκολη – ευτυχώς!- και προϋποθέτει άσκηση και σχοινοβασία. Δεν είναι, φυσικά, ποίηση συνθηματική ούτε διδακτική. Είναι ποίηση της απελευθέρωσης από κάθε συμβατικότητα και άνοιγμα σε μια ποιητική εσχατολογία. 

Ο Κουρεντζής είναι ένας μύστης και είναι, βέβαια, αυτός που εμπνέει τους μουσικούς του με πολλούς τρόπους. Ίσως ο πιο σημαντικός είναι μελέτη της ελληνικής ποίησης! Οι διεθνείς μουσικοί του Κουρεντζή ξέρουν τον Καβάφη απέξω! Επίσης, ο τρόπος που ζει και εργάζεται με τα σύνολά του ο μαέστρος, απαιτεί αυταπάρνηση, παρόμοια με μοναστικό τάγμα. 

Σε μια συνέντευξή του είχε πει: «Φανταστείτε έναν κόσμο κατασκευασμένο από την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. Οχι μέσα από τις εκρήξεις των λέξεών του, αλλά μέσα από την κατανόηση του αντικειμένου». 

Ο Κουρεντζής, αν και ζει στην Ρωσία και μεγαλουργεί στην οικουμένη, παραμένει βαθιά και γνήσιος έλληνας. Ίσως γι’ αυτό έγραψε τον στίχο: «Η Ιωνική μου φύση με υπόταξε… με κατεύνασε». 

Το 2018 ίδρυσε ένα ξεχωριστό βυζαντινό φωνητικό σύνολο, την musicAeterna byzantina, αναγνωρίζοντας έτσι την μοναδικότητα της βυζαντινής μουσικής και επιδιώκοντας την διεθνή προβολή της. 

Ο ίδιος έχει δηλώσει ότι «στον κόσμο υπάρχει μόνο μία αναρχική κολεκτίβα με απόλυτη σωστή λειτουργία. Το Άγιον Όρος» και πιστεύει ότι όλοι οι άγιοι της Αιγύπτου ήταν οι μεγαλύτεροι θεωρητικοί του αναρχισμού γιατί έκαναν την επανάσταση της συνείδησης. 

Όλα τα παραπάνω – και πολλά ακόμα – αποτυπώνονται στις σελίδες της ποιητικής συλλογής του Κουρεντζή. 

Θα περίμενε κανείς να συναντά εκεί όρους και φράσεις της δυτικής μουσικής, αλλά …σκοντάφτει συνεχώς πάνω στην ορολογία της Ορθόδοξης εκκλησιαστικής υμνογραφίας και μουσικής. 

Για έναν αμύητο πρόκειται για ξένο κόσμο: Κοντάκιον, Οίκος, Ήχος β΄, Απολυτίκιον, ήχος γ΄, ακροστιχίδες (ΒΑΓΙΑ ΣΟΥ ΘΩΡΩ, σελ. 15, ΑΓΡΟΣ ΑΙΜΑΤΟΣ, σ.65), κι ακόμα λέξεις ηχηρές όπως, Γερηφόρος και Πρήγιστος, Βοηδρομιώνος, Αστράνασσα, φωτολοίσθια, και βέβαια παντού εμφανίζονται άγιοι (αρχαίοι και νεώτεροι – από την Οσία Μελάνη στον Χρυσόστομο Σμύρνης), περιτρέχουν άγγελοι, ξεπροβάλλουν άνοιξες, περιφέρονται βαϊοφόροι και επιτάφιοι, μυρίζουν εαρινοί έρωτες και …αλλιώς ανέμελα καλοκαίρια. 

Στο Κοντάκιον 4 (σελ. 51) η βυζαντινή γλώσσα διαλέγεται με τη σύγχρονη, ο Υιός με την Μητέρα, η υμνογραφία με την ποίηση του Κουρεντζή. Τα δάνεια είναι απροκάλυπτα: «Φωτίζου, φωτίζου η νέα Ιερουσαλήμ», λέει η Μήτηρ του Κουρεντζή, ο οποίος τον δανείζεται από τον σπουδαίο υμνογράφο Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό (θ’ ωδή Κανόνος του Πάσχα), που, με τη σειρά του, τον δανείστηκε από τον προφήτη Ησαΐα. 

Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι στίχοι που μιμούνται τον εκκλησιαστικό τρόπο γραφής, εν προκειμένω του Κοντακίου. Για παράδειγμα: 

Και έπιεν ύδωρ, εσκίρτησεν γαρ το βρέφος εν αναμνήσει εν τω σκότει της γαστρός του ευθύς ανεβόα 

… 

Ευθύς τε εσκίρτα τεταραγμένον 

εν τω σκότει της γαστρός 

το βρέφος ανεβόα αλαλάζον 

Προφανώς εδώ ο Κουρεντζής συγκινείται και αναπαράγει το βιβλικόν «εσκίρτησε το βρέφος εν τη κοιλία αυτής» (Λουκ. 1, 41), από την συνάντηση των δύο εγκύων, της Παναγίας και της Ελισάβετ, με το σκίρτημα να αφορά στο έμβρυο Πρόδρομο, που αναγνωρίζει τον Σωτήρα Χριστό. 

Αλλά και η στίξη του Κουρεντζή έχει πολλούς σταυρούς, (γ΄, σελ. 19), πολλά αποσιωπητικά (Κοντάκιον 2, σελ. 22), σταυρούς με παύλα στη βάση τους (ΙΙΙ, σελ. 47), τα μαθηματικά σύμβολα ανισότητας με μια γραμμή στη μέση να τα ενώνει (Ο Οίκος, σελ. 15 και 65), δηλαδή μια εντελώς προσωπική πρόταση εικαστικής στίξης στην ποίηση. Κι ακόμα ο Κουρεντζής διατηρεί, όπως στα Μηναία της Εκκλησίας, το κόκκινο χρώμα για τις σημαντικές ενδείξεις ή φράσεις του. Εννοείται πως επιλέγει το πολυτονικό, γιατί μάλλον το βλέπει σαν παρτιτούρα. 

Η σαλότητα και η απελπισία είναι διάχυτες, μα δεν οδηγούν σε απόγνωση, αφού υπάρχει η αγάπη (Ήχος β΄, σελ. 61). Εδώ το ποιητικό μοτίβο χτίζεται πάνω στην φράση «Αν είναι η αγάπη», σα να μας παραπέμπει διαρκώς στα λαϊκά άσματα «Αν είναι η αγάπη αμαρτία» και «Αν είναι η αγάπη έγκλημα».

Με δεδομένο το γεγονός της μελοποιημένης ποίησης, θα είχε τεράστιο ενδιαφέρον αν ο Κουρεντζής θα μελοποιούσε κάτι από την συλλογή του ή θα επέτρεπε σε κάποιον συνθέτη να το τολμήσει. Ή ποια μουσική, ποιους ήχους, θα επέλεγε για να συνοδεύσουν ή να διαλεχθούν αντιστικτικά με μια απαγγελία της ποίησής του. 

Πάντως, η «Ανώτερη όλων το καλοκαίρι» είναι μια πάμφωτη συλλογή, όπου το ζητούμενο είναι «Σαν ο έρωτας για ουρανό να ήταν το μοναδικό πράγμα που είχε σημασία σ’ αυτόν τον κόσμο και τίποτε άλλο» και "Μαζί για να πεθάνουμε αγκαλιά". 

ΕΝΑ ΜΠΑΛΕΤΟ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΤΟΥ 1957

Στο σημερινό φύλλο (Πέμπτη 30 Ιουλίου 2026) της εφημερίδας ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ, ο δημοσιογράφος Παναγιώτης Ρηγόπουλος παρουσιάζει μια άγνωστη πτυχή, στις μέρες μας, της Πάτρας του 1957, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ. 

Μια παράσταση του περίφημου Ελληνικού Χοροδράματος της Ραλλούς Μάνους στο Δημοτικό Θέατρο "Απόλλων" της Πάτρας, όπου παρουσιάστηκε και το μπαλέτο του Μίκη Θεοδωράκη "Τετράγωνο αρ. 40".  Η ιστορία έχει ως εξής: 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40 ή Αδιέξοδος Πάροδος (1957) 

Μπαλέτο για το Ελληνικό Χορόδραμα

Μουσική Μίκη Θεοδωράκη 

Χορογραφία Ντόρας Τσάτσου 

Σκηνογραφία Σπύρου Βασιλείου 

Πρώτοι διδάξαντες στους κύριους ρόλους: Ντόρα Τσάτσου, Βαγγέλης Σειληνός, Ναταλία Μαντζουβάνη, Γιώργος Εμιρζάς, Ρένα Καμπαλάδου, Ευαγγελία Καπράλου, Ανδρέας Πέρης. 

Υπόθεση: Ένα βράδυ μ’ ένα μεγάλο ασημένιο φεγγάρι οι άνθρωποι μιας μακρυνής γειτονιάς, κι άλλοι από άλλες γειτονιές, πάνε κι έρχονται, ξεκουράζονται, ερωτεύονται, νοσταλγούν, μαλώνουν, πουλούν, αγοράζουν, θυμούνται και χορεύουν. 

BLOCK No 40: Nightfall, under the spell of an enormous, silvery moon. The everyday life of the people in some remote neighborhood, with all its nostalgia and thrilling incidents. Music: M. THEODORAKIS – Choreography: DORA TSATSOU – Scenery: SPYROS VASSILIOU. 

(Τόμος «Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960»). 

Το έργο αυτό έκανε πρεμιέρα στην Πάτρα τον Νοέμβριο του 1957. Κατόπιν προσκλήσεως του τότε Δημάρχου Πατρέων, του ιστορικού Δημάρχου Βασιλείου (Λαλάκη) Ρούφου. Το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου πραγματοποίησε οκτώ παραστάσεις στο Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων» και παρουσίασε για πρώτη φορά τα μπαλέτα του: «Τετράγωνο αρ. 40», «Το ριγκ και η τρομπέτα» (μουσική του Ντάριους Μιγιώ) και «Το Βασίλειο των Ζώων» (μουσική Σαιν Σανς). Την πληροφορία για "πρώτη παρουσίαση" μας δίνει ο τόμος «Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960». 

Στην Πατρινή εφημερίδα «Πελοπόννησος», την Παρασκευή 29 Νοεμβρίου 1957 διαβάζουμε: «Το Ελληνικό Χορόδραμα θα παρουσιάσει σήμερα το β’ πρόγραμμά του που αποτελείται από τα έργα «Ερωφίλη», «Το καταραμένο φίδι», «Βαριεττέ ζώων» και «Τετράγωνο αριθ. 40». Αυτό σημαίνει ότι το Ελληνικό Χορόδραμα, σε αυτό δεύτερο πρόγραμμα του στην Πάτρα, παρουσίασε δύο έργα του Μίκη Θεοδωράκη: την «Ερωφίλη» (1956), βασισμένο στο ομώνυμο κρητικό δράμα του Γεωργίου Χορτάτση, και το «Τετράγωνο αριθ. 40» (Block No 40). 

Στην Πάτρα για τις παραστάσεις του Ελληνικού Χοροδράματος είχε μεταβεί και ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του, Μάνος Χατζιδάκις. Μαζί και ο ζωγράφος και σκηνογράφος Σπύρος Βασιλείου, ο οποίος είχε κάνει - μεταξύ άλλων - και την σκηνογραφία για το «Τετράγωνο αρ. 40». 

Αξίζει να σημειωθεί πως κατά την πρώτη, χρυσή δεκαετία του «Ελληνικού Χοροδράματος», τέσσερις έλληνες συνθέτες έγραψαν μουσική για μπαλέτα που ανέβηκαν: Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Αργύρης Κουνάδης, Γιώργος Σισιλιάνος. 

Διηγείται η Ραλλού Μάνου για την γνωριμία της με τον Μίκη Θεοδωράκη: «Το 1952 γύρευα έναν νέο συνθέτη για να κάνει τη μουσική για το μπαλέτο «Ορφέας και Ευρυδίκη» σε λιμπρέτο του Νότη Περγιάλη. Μου λέει ο Πέλος Κατσέλης: “Ελα να πάμε σ’ ένα κοντσέρτο που δίνει ένας νεαρός συνθέτης, ο Μίκης Θεοδωράκης, μπορεί να σου αρέσει”. Moυ άρεσε το ύφος της μουσικής του, η ελληνικότητα, η ποικιλία των ρυθμών, οι πηγαίες μελωδίες. Ετσι πρωτογνώρισα τον Μίκη. Ηταν στα πρώτα του βήματα […] Την παράστασή μας την είχε ζητήσει η Ελληνική Περιηγητική Λέσχη για να δοθεί στις Μυκήνες, σε μια ειδυλλιακή γωνιά». Επειτα από κάποιες οργανωτικές δυσκολίες η παράσταση δόθηκε: «Ο κόσμος ήταν ενθουσιασμένος». 

Το Ελληνικό Χορόδραμα, την δεκαετία 1950-1960, ανέβασε τέσσερα μπαλέτα με μουσική Μ. Θεοδωράκη: «Ορφέας και Ευρυδίκη», «Ελληνική Αποκριά», «Ερωφίλη» και «Τετράγωνο αρ. 40». 

Τι είναι, λοιπόν, αυτό το «Τετράγωνο αρ. 40», που δεν το ακούμε συχνά ως Θεοδωρακικό έργο; 

Ο Αστέρης Κούτουλας, στο ενημερωμένο βιβλίο του «Ο Μουσικός Θεοδωράκης», μας λύνει τον …γρίφο: Στην ενότητα «Έργα στα οποία χρησιμοποιήθηκε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη», σημειώνει: «ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40: Η σουίτα μπαλέτου Ελληνική Αποκριά σε νέα χορογραφία». Ο Α. Κούτουλας γράφει πως η πρώτη εκτέλεση έγινε στην Αθήνα το 1957. 

Η νέα χορογραφία είναι της Ντόρας Τσάτσου. Αλλά γιατί – άραγε - χρειάστηκε να γίνει η αλλαγή του ονόματος του έργου, με δεδομένο ότι η «Ελληνική Αποκριά» (1953-1954) είχε ήδη διαγράψει μια λαμπρή πορεία, εντός και εκτός Ελλάδος. Κι ακόμα γιατί μια νέα χορογραφία (1957) σε ένα έργο μόλις τριών ετών! 

Και εδώ υπάρχει μια εξήγηση ή καλύτερα ένα ανάλογο προηγούμενο. Τον Σεπτέμβριο 1956 στην Αθήνα, το Ελληνικό Χορόδραμα ανεβάζει το μπαλέτο «Αγάπη και Θάνατος» του Μίκη Θεοδωράκη, που είναι μία παραλλαγή του μπαλέτου «Ορφέας και Ευρυδίκη», το οποίο είχε συνθέσει ο Θεοδωράκης το 1952. 

Φαίνεται πως το μουσικό υλικό του Μ. Θεοδωράκη προσφερόταν για πολλές …αναγνώσεις από την Ραλλού Μάνου και τους συνεργάτες της, κι έτσι έχουμε «θέμα και παραλλαγές»!

Ας σημειωθεί ότι σε Έκθεση που έγινε στην Εθνική Πινακοθήκη (1981), σε συνεργασία με το Ελληνικό Χορόδραμα, και με τίτλο «Ο χορός σε εικόνες», όπου εκτέθηκαν σκηνικά και κοστούμια για τα μπαλέτα, αναφέρεται στον σχετικό κατάλογο και το «Τετράγωνο αρ. 40», το οποίο επιμελήθηκε ο Σπύρος Βασιλείου, όπως, άλλωστε, και την Ελληνική Αποκριά.  

Αλλά και ο ίδιος ο Θεοδωράκης χρησιμοποιούσε ποικιλοτρόπως το υλικό του. Μας λέει: 

«Όταν ο χορογράφος Λόρκα Μασίν μου πρότεινε να κάνουμε έναν καινούργιο Ζορμπά, αποφάσισα να μεταχειριστώ αποσπάσματα από το μπαλέτο μου Ελληνική Αποκριά ή Καρναβάλι, που έγραψα για το Ελληνικό Χορόδραμα στα 1952-53 και που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Όπερα της Ρώμης τον Μάρτιο του 1954 με διευθυντή ορχήστρας τον Ανδρέα Παρίδη». 

Επομένως, από την Ελληνική Αποκριά, στο Τετράγωνο αρ. 40 κι από κει στον Ζορμπά του Λόρκα Μασίν. Έτσι ή αλλιώς, το έργο, όπως λέει ο Μίκης Θεοδωράκης, έμελλε «να γίνει ένας ύμνος στην χαρά της ζωής και προπαντός στον έρωτα».

Ο ΜΙΛΤΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΔΑΦΝΗ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ

Φώτο: Θέμης Ζαφειρόπουλος 

Από την Polyphoniki Records κυκλοφορεί ο δίσκος της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου σε ποίηση Μίλτου Σαχτούρη (29 Ιουλίου 2019 - 29 Μαρτίου 2005), με τίτλο "Πασιφάη". 

Η γνωστή πιανίστα και συνθέτρια Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου κάνει μια ανατρεπτική μουσική κατάθεση προσεγγίζοντας με εκπληκτική συνθετική ωριμότητα τους στίχους του Μίλτου Σαχτούρη. 

Ένα εναλλακτικό και απρόβλεπτο έργο με εξαιρετικές συμμετοχές στο οποίο διαφαίνεται αδιαμφισβήτητα το πόσο επίκαιρος είναι ο Μίλτος Σαχτούρης και πόσο ξεχωριστή είναι η μελοποίηση των στίχων του από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου. 

Μουσική: Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου 

Ποίηση: Μίλτος Σαχτούρης 

Ερμηνευτές: Δάφνη Πανουργιά, Διονύσης Κωστής, Κώστας Θωμαΐδης, Βασιλική Κωνσταντέλλου, Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου.

Παραθέτουμε εδώ τα τραγούδια που ερμηνεύει η Δάφνη Πανουργιά. 

Αρμονία, Φεγγαράδα και Ωροδείχτης.  

Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΙΑΣ ΔΙΑΒΑΖΕΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο ποιητής Γιώργος Κοζίας διαβάζει ποιήματά του από την ποιητική συλλογή του με τίτλο "Πολεμώντας υπό Σκιάν…" και υπότιτλο "Ελεγεία και Σάτιρες" (εκδόσεις "Περισπωμένη"). 

Ο Γιώργος Κοζίας διάβασε τα συγκεκριμένα ποιήματα στις 26 Νοεμβρίου 2016, στην πρώτη εκδήλωση του κύκλου "Πατρινοί συνθέτες - Πατρινοί Ποιητές", που διοργάνωσε το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), στο AN ART στην Αθήνα. 

Ήταν μία "προδημοσίευση" αφού η ποιητική συλλογή "Πολεμώντας υπό Σκιάν…" κυκλοφόρησε μέσα στο 2017.

   

Ο ποιητής διαβάζει ποιήματά του με τον δικό του, ξεχωριστό τρόπο, από τη συλλογή «ΤΙ ΑΙΩΝΑ ΚΑΝΕΙ ΕΞΩ;» (Περισπωμένη, 2025), που παρουσιάστηκε στον χώρο των εκδόσεων «Περισπωμένη», στο κέντρο της Αθήνας, την Τετάρτη 13 Μαΐου 2026.