Ο ΕΛΥΑΡ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ, ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσίασε την Πέμπτη 15 Μαΐου 2025 στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την εκδήλωση με θέμα: «Mikis Theodorakis le Français», με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννηση του μεγάλου συνθέτη. 

Στην εκδήλωση διερευνήσαμε σχέσεις και συνδέσεις με αφορμή τον μεγάλο Γάλλο ποιητή Πωλ Ελυάρ. 

Τι συνδέει τον Μίκη Θεοδωράκη με τον Γιώργο Σεφέρη και τον Οδυσσέα Ελύτη, πριν ακόμα ο συνθέτης καταπιαστεί με τη μελοποίηση των δύο μεγάλων ποιητών μας; Μα φυσικά ο Πωλ Ελυάρ. Ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους ποιητές, που δραστηριοποιήθηκε στα καλλιτεχνικά ρεύματα του ντανταϊσμού και του υπερρεαλισμού. 

Φέτος συμπληρώνονται εκατόν τριάντα χρόνια από τη γέννηση του Ελυάρ (γεννήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 1895) και πέθανε στις 18 Νοεμβρίου 1952, δηλαδή έξι χρόνια πριν συνθέσει ο Μίκης Θεοδωράκης τους κύκλους Ελυάρ. 

Λέει ο Θεοδωράκης: "Διαβάζοντας τους στίχους του Γάλλου ποιητή, αντιλαμβανόμαστε ότι δεν απέχουν πολύ από την ατμόσφαιρα των Ελλήνων ποιητών που μελοποίησα δύο χρόνια αργότερα: του Γιώργου Σεφέρη και κυρίως του Οδυσσέα Ελύτη. Ακούγοντας αυτή τη μουσική μπορεί κανείς να βρει πολλά μουσικά στοιχεία που αποτέλεσαν τη βάση όλης της περιόδου που ακολούθησε, μεταξύ 1960 και 1980, και η οποία ήταν αφιερωμένη αποκλειστικά στη μελοποίηση της ποίησης". 

Ο Πωλ Ελυάρ του Σαλβαντόρ Νταλί 

Άρα, σύμφωνα με τον ίδιο τον Θεοδωράκη, ο Ελυάρ ήταν γι’ αυτόν η απαρχή για τη μετέπειτα λαμπρή πορεία του στη μελοποιημένη ποίηση. Έτσι, ο συνθέτης εμπνέεται από την ποίηση του Πωλ Ελυάρ και μελοποιεί τέσσερα ποιήματά του, στις 14 Φεβρουαρίου 1958, όταν ήταν στο Παρίσι, δηλαδή στη γαλλική του περίοδο. Και μόλις ένα μήνα αργότερα, στις 10 Μαρτίου 1958, μελοποιεί ακόμη έξι ποιήματα, όλα για φωνή και πιάνο. Και οι δύο αυτοί κύκλοι είναι αφιερωμένοι στη λυρική ερμηνεύτρια Τζέιν Μπατορί [Jane Bathori], μεσόφωνο, από τις αγαπημένες τραγουδίστριες του Κλωντ Ντεμπυσσύ, την οποία γνώρισε ο Θεοδωράκης κατά τη διάρκεια παραμονής του στο Παρίσι και η οποία ήταν η πρώτη που τα παρουσίασε στο γαλλικό κοινό. Και δύο μήνες μετά, τον Μάιο του 1958, ο Θεοδωράκης συνθέτει στο Παρίσι τον περίφημο Επιτάφιο, σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου. 

 Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

Ο Ελυάρ σίγουρα ενέπνευσε τον Θεοδωράκη ως επαναστάτης! Υποστήριξε τη Μαροκινή Επανάσταση (ενάντια στους Ισπανούς ως κατακτητές) το 1925 —τη χρονιά που γεννήθηκε ο Θεοδωράκης— και αργότερα κράτησε μια μαχητική θέση απέναντι στον «φρανκισμό». Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πήρε ενεργό μέρος στην Αντίσταση, ως μέλος του κομμουνιστικού κόμματος, και ανακηρύχθηκε μεγάλος ποιητής της Αντίστασης (μαζί με τον Λουί Αραγκόν). Ο ποιητής συμμετέχει σε διάφορα συμβούλια και αποστολές για την Παγκόσμια Ειρήνη και επισκέπτεται αρκετές φορές την Ελλάδα. Τον Ιούνιο του 1949 ανεβαίνει για κάποιες ημέρες στον Γράμμο, θέλοντας να βρεθεί στο πλευρό των Ελλήνων ανταρτών. Γράφει ποιήματα, και στις 25 Μαΐου 1946 ο Ριζοσπάστης δημοσιεύει ένα ποίημα του Πωλ Ελυάρ με τον τίτλο «Αθήνα», μεταφρασμένο από τον Απόστολο Σπήλιο, που ουσιαστικά αποτελεί έναν ύμνο προς τον ελληνικό λαό. Ένας τέτοιος επαναστάτης ήταν λογικό να εμπνεύσει τον επίσης επαναστάτη Μίκη Θεοδωράκη. 

Όμως, ο Ελυάρ είχε πολύ πριν ανακαλυφθεί από τον - αλλιώς επαναστάτη - Οδυσσέα Ελύτη. Ο Ελύτης, επηρεασμένος πάντα από τον Αντρέ Μπρετόν και τον Πωλ Ελυάρ, ανακαλύπτει τη γοητεία του κολάζ. Αρχίζει να δημιουργεί τις δικές του συνθέσεις, τις οποίες παρουσιάζει στην Α΄ Υπερρεαλιστική Έκθεση των Αθηνών που οργανώνεται στο σπίτι του Ανδρέα Εμπειρίκου το 1936. Δημοσιεύει στα Νέα Γράμματα μεταφράσεις ποιημάτων του Πωλ Ελυάρ, τον οποίο παρουσιάζει ως τον ποιητή που «ό,τι γράφει φτάνει αμέσως στην καρδιά μας, μας χτυπάει κατάστηθα σαν κύμα ζωής άλλης βγαλμένης από το άθροισμα των πιο μαγικών ονείρων μας». Πιστεύω ότι ο Θεοδωράκης βρήκε στον Ελυάρ αυτό που έχει γράψει πολύ εύστοχα ο Ελύτης στα Ανοιχτά χαρτιά: 

"Θα μπορούσε να πει κανείς ότι κάθε ποίημα του Éluard είναι ένα μικρό βασίλειο εικόνων. Αλλά τι εικόνων! Δεν πρόκειται πια εδώ για μιαν αριστοτεχνική περιγραφή εξωτερικών τοπίων ή στοιχείων που πέφτουν φωτογραφικά σ’ ένα δέκτη ψυχικό, εντυπώσεων επιφανειακών που ζητάνε αποκρυστάλλωση μέσα στο λόγο. Όλος ο κόσμος για τον Éluard έχει προηγουμένως διαλυθεί στα πρωταρχικά του στοιχεία κι έχει ξανασυντεθεί σε μιαν ολότελα καινούργια νοοτροπία, που ανταποκρίνεται σε μια γνήσια και σύγχρονη ευαισθησία… Ο Paul Éluard, «ευεργέτης οφθαλμών», που μας έκανε πραγματικά να βλέπουμε εκεί που δεν έβλεπε κανένας άλλος". 

Από το βιβλίο "Ο Ναυτίλος του Αιώνα" (επιμέλεια: Ιουλίτα Ηλιοπούλου) 

Και μια συγκυρία: Τον Μάιο του 1958, οπότε ο Θεοδωράκης μόλις έχει συνθέσει τα Ελυάρ και γράφει τον Επιτάφιο, ο Ελύτης επιλέγει, για να παρουσιάσει το πρώτο δείγμα της δουλειάς του για το Άξιον Εστί, την Επιθεώρηση Τέχνης, το εμβληματικό περιοδικό της ελληνικής Αριστεράς. Επομένως, όντως ο Ελύτης ήλθε «φυσιολογικά» στη μουσική ζωή του Θεοδωράκη, μετά τον Ελυάρ. 

Μια αναγκαία υπενθύμιση: Τα ποιήματα του Ελυάρ που μετέφρασε ο Ελύτης περιλαμβάνονται στη Δεύτερη γραφή, ενώ τα ποιήματα του Ελυάρ που μετέφρασε ο Γιώργος Σεφέρης περιλαμβάνονται στις Αντιγραφές. Δύο τόμοι που περιέχουν τις μεταφράσεις ποιημάτων αγαπημένων ποιητών των δύο Νόμπελ της λογοτεχνίας μας. Ας σημειωθεί πως και ο Γιάννης Ρίτσος μετέφρασε Πωλ Ελυάρ. 

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι ο Θεοδωράκης επέλεξε να μελοποιήσει ποιήματα του Ελυάρ, κάποια από τα οποία επέλεξε και ο Ελύτης να μεταφράσει. Ο κοινός, λοιπόν, Ελυάρ των Θεοδωράκη–Ελύτη είναι τα εξής τρία ποιήματα από τον κύκλο Le quatre Éluard: 

- «Ta chevelure d’oranges» (Πορτοκαλένια η κόμη σου) 

- «Je te l’ai dit pour les nuages» (Σου τo ’πα για τα σύννεφα) 

- «La courbe de tes yeux» (Η καμπύλη των ματιών σου). 

Ο Ελύτης στον πρόλογο της Δεύτερης γραφής λέει πως στον Ελυάρ "παρακολουθούμε τη σκόπιμη απομάκρυνση από κάθε λογική συνειρμική ακολουθία, με τον πιο άνετο, θα έλεγα με τον ολιγότερο ενοχλητικό τρόπο. Στη νεανική του περίοδο, που είναι χωρίς αμφιβολία και η καλύτερη, βλέπουμε ανάγλυφα τις επιδιώξεις του Υπερρεαλισμού, την κατάργηση του «θέματος», τη θέληση να γεννηθεί αυτοφυής και αυτάρκης η λογική ουσία". 

Από το Παρίσι, ο Μίκης γράφει γράμμα στους γονείς του, στις 21 Ιουνίου 1958, και τους πληροφορεί για τη συμφωνία που έκλεισε - τελικά - με τον μουσικό εκδοτικό οίκο Salabert, όπως λέει ο ίδιος «τον μεγαλύτερο της Γαλλίας και έναν από τους μεγαλύτερους του κόσμου». Ανάμεσα στα έργα του που θα εξέδιδε ο γαλλικός οίκος, και οι δύο κύκλοι με τα Ελυάρ. 

Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

 Η πρώτη ηχογράφηση των δέκα ποιημάτων του Ελυάρ έγινε σαράντα δύο χρόνια μετά τη μελοποίησή τους, από τη Νένα Βενετσάνου και την Έλενα Μουζάλα στο πιάνο. Ο Θεοδωράκης θεώρησε ότι με αυτόν τον ψηφιακό δίσκο, που κυκλοφόρησε το 2000, οι δύο κυρίες τού έκαναν «ένα μεγάλο δώρο». Στον ίδιο δίσκο η Νένα Βενετσάνου ερμήνευσε και τον Επιτάφιο (Ελυάρ και Επιτάφιος γράφτηκαν την ίδια χρονιά —από τον Φεβρουάριο ως τον Μάιο), με τον Σαράντη Κασσάρα στο πιάνο. 

Μία ακόμα ηχογράφηση των Ελυάρ είναι αυτή με τη μεσόφωνο Αγγελική Καθαρίου και τον Νίκο Σαμαλτάνο στο πιάνο, σε ένα δισκογράφημα που κυκλοφόρησε το 2020 και το οποίο περιλαμβάνει, επίσης, τη μουσική του Θεοδωράκη για το μπαλέτο Ερωφίλη, που αργότερα μετονομάστηκε σε Passacailles pour deux pianos, καθώς και τα περίφημα έξι τραγούδια του Γιάννη Χρήστου σε ποίηση Τ. Σ. Έλιοτ. 

Τέλος, μια αξιοσημείωτη πληροφορία: Στα 1983 - στον σχετικό φάκελο από το Αρχείο του συνθέτη αναγράφεται η ημερομηνία 31.12.1983 - ο Μίκης Θεοδωράκης καταπιάνεται με τα έξι Ελυάρ, προκειμένου να τα διασκευάσει για χορωδία! Έμεινε ημιτελές το έργο αυτό. Όμως ό,τι έχει γράψει ο συνθέτης θα μπορούσε να παρουσιαστεί χορωδιακά. Κι ακόμα, ένα έμπειρο χέρι θα μπορούσε να ολοκληρώσει τη χορωδιακή επεξεργασία. 

Ο Μίκης Θεοδωράκης εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος «άγνωστος»! Το έργο του είναι πολύπλευρο και τεράστιο για να… χωράει μόνο στα δημοφιλή τραγούδια του. Ο Μίκης Θεοδωράκης σίγουρα είναι υπόθεση του μέλλοντός μας.

 Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

Ο Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΒΑΒΥΛΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο ιερομάρτυς Βαβύλας, επίσκοπος Αντιοχείας, του οποίου η Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη στις 4 Σεπτεμβρίου, μαρτύρησε επί βασιλείας του αυτοκράτορα Νουμεριανού (3ος αι.) και ετάφη στην πόλη της Αντιοχείας. 

Για τον βίο του και το μαρτύριο του, έγραψε δύο ομιλίες ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, γεγονός που αποδεικνύει την τιμή που απολάμβανε ο άγιος αυτός στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. 

Στις μέρες μας ο άγιος Βαβύλας δεν είναι ευρύτερα γνωστός στους πιστούς. Κάποιοι …υποψιασμένοι τον γνώρισαν από ένα ποίημα του Καβάφη, ο οποίος αποδίδει στον άγιο την αρχαία του αίγλη: «ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα, ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας». 

Ο ποιητής Κ.Π. Καβάφης λίγους μήνες πριν πεθάνει, συγκεκριμένα μεταξύ Νοεμβρίου 1932 και Απριλίου 1933 (πέθανε στις 29 Απριλίου 1933, ημέρα των γενεθλίων του) έγραψε το τελευταίο ποίημα της ζωής του, το οποίο δεν πρόλαβε να το δημοσιεύσει σε μονόφυλλο, όπως συνήθιζε, με τον τίτλο "Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας". 

Μία παρατήρηση εδώ που χρήζει ιδιαίτερης ανάλυσης: Η Αντιόχεια, η πρωτεύουσα της αρχαίας Συρίας, είναι η πόλη του Καβάφη! Έχει αφιερώσει σ' αυτήν την σημαντική πόλη αρκετά ποιήματα, παρ' ότι δεν πήγε ποτέ! 

Είχε, όμως, κατανοήσει την ξεχωριστή ιστορική θέση της ανά τους αιώνες. Είναι γι' αυτόν "η μοιραία πόλις", η πόλη με τον "περιλάλητο βίο", είναι η "περιώνυμος Αντιόχεια", η "παλαιόθεν ελληνίς". 

Οι αναφορές στην γενέθλια πόλη, την Αλεξάνδρεια, είναι πολύ λίγες σε σχέση με την Αντιόχεια. 

Το τελευταίο ποίημα του Αλεξανδρινού αναφέρεται σε ιστορικό περιστατικό του 362 μ.Χ., όπως μας το παραδίδουν εκκλησιαστικοί ιστορικοί (όπως ο Σωκράτης) του 4ου μ.Χ. αιώνα. Ο Ιουλιανός επισκέπτεται την Αντιόχεια ως αυτοκράτωρ, όταν μαθαίνει πως οι ιερείς του Απόλλωνα δεν θέλουν να δώσουν χρησμό, γιατί εκεί κοντά στο άλσος της Δάφνης, προάστιο της Αντιόχειας, ήταν θαμμένος ο μάρτυρας και επίσκοπος της Αντιόχειας Βαβύλας. Εκνευρισμένος ο Ιουλιανός διατάζει να μεταφέρουν οπωσδήποτε σε άλλο μέρος το λείψανό του. Πραγματικά οι χριστιανοί μεταφέρουν αλλού το λείψανο του μάρτυρα Βαβύλα. Όμως μέσα στη δίνη εκείνων των γεγονότων συνέβη κάτι αναπάντεχο: ξέσπασε μία μεγάλη φωτιά. Ο Ιουλιανός διέδωσε πως οι χριστιανοί έβαλαν τη φωτιά όμως ο Καβάφης παίρνει το μέρος των χριστιανών: «Aς πάει να λέει. / Δεν αποδείχθηκε· ας πάει να λέει. / Το ουσιώδες είναι που έσκασε».

Είναι το τελευταίο από τα 12 "Ιουλιανά" ποιήματα του Καβάφη, εκείνα δηλαδή που αναφέρονται στον αυτοκράτορα Ιουλιανό, ο οποίος ήθελε να επαναφέρει στο Βυζάντιο την αρχαία θρησκεία, αλλά ήταν αργά... Θα λέγαμε ότι είναι και το τελευταίο του από τα "Αντιοχειανά". 

Αξίζει εδώ να δούμε τι λέει για το ποίημα ο Γιώργος Σεφέρης. 

Στη διαμάχη Ιουλιανού-Βαβύλα, όπως τη χαρακτηρίζει ο Γιώργος Σεφέρης, ο νομπελίστας παρατηρεί πως ο Καβάφης τάσσεται αναμφισβήτητα με τον Βαβύλα (Σεφέρης, Γ. Δοκιμές. Τόμος Α΄. Αθήνα: Ίκαρος, σ. 456.). Όμως γιατί ο Σεφέρης υποστηρίζει την άποψη πως ο Αλεξανδρινός θεωρεί τον Βαβύλα δικό του; Η απάντηση του είναι ξεκάθαρη. Το λείψανο του μάρτυρα Βαβύλα του θυμίζει έντονα την τραγική κατάληξη της ζωής που δεν είναι άλλη από το θάνατο. Οι στίχοι Τὸ πήραμε, τὸ πήγαμε τὸ ἅγιο λείψανον ἀλλοῦ· /Τὸ πήραμε, τὸ πήγαμε ἐν ἀγάπη κ’ ἐν τιμῆ είναι για τον Σεφέρη «οι μόνοι μη ειρωνικοί μέσα σε τούτο το ποίημα· οι μόνοι ατόφια συγκινημένοι, οι στίχοι που μιλούν για το λείψανο του “θαυμαστού”, του “καλλίνικου” Βαβύλα· γι’ αυτόν που “αινίττονταν ο ψευτοθεός”, ο αντίπαλος… τώρα απόμεινε ένα λείψανο (ενν. ο Βαβύλας) που το ’παιρναν και το πήγαιναν αλλού. Συλλογιζόμουν» γράφει ο Σεφέρης «τον τελευταίο καιρό του Καβάφη καθώς τριγύριζε από εξάντληση σε εξάντληση, ή από νοσοκομείο σε νοσοκομείο· όχι πια ένα γερασμένο σώμα, αλλά ένα λείψανο, ένας Βαβύλας. Κανείς δεν ξέρει με τι παράξενα αποθέματα μέσα στο θάλαμο ή έξω από το κατώφλι της συνείδησης γίνεται ένα ποίημα».

Άρα μόνο με αυτήν τη συμφωνία κατά τον Γιώργο Σεφέρη ο Καβάφης τάσσεται με το μέρος του Βαβύλα. Με τη συμφωνία ότι θα βρει μία ακόμα αφορμή, μοιραία την τελευταία της ζωής του, για να μιλήσει για την φθαρτότητα και την ματαιότητα της ζωής. 

Ο Καβάφης γράφει το τελευταίο του ποίημα για τόπους και πρόσωπα αγαπημένα που ποτέ δεν είδε και δεν γνώρισε. Η Αντιόχεια τον συνέχει, αλλά δεν την επισκέφθηκε ποτέ. Ο Ιουλιανός, ως ιστορική μορφή τον απασχολεί πάντα, αλλά πάντα σε σχέση με τους χριστιανούς! Ο άγιος Βαβύλας ήταν και γι’ αυτόν άγνωστος, αλλά έγινε τόσο οικείος ως υπόθεση του ποιήματός του. Ενός ποιήματος που μοιάζει με θεατρική παράσταση, με αναφορά στο πρώιμο Βυζάντιο. 

Κι εδώ θυμάμαι τον Γ.Π. Σαββίδη: «... νομίζω πως δεν χωρεί πια καμιά επιφύλαξη και πως είμαστε υποχρεωμένοι να διαβάζουμε με αναδρομικό χριστιανικό φωτισμό κάθε ποίημα του Καβάφη που έχει σχέση με τη θρησκεία, παγανιστική είτε Χριστιανική» (Μικρά Καβαφικά. Αθήνα: Ερμής, 1985).
Ο Καβάφης ήξερε πολλά… Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας όπου τριγυρνούσε, λίγο πριν ξεψυχήσει… 

Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας 

Σαστίσαμε στην Aντιόχειαν όταν μάθαμε 

τα νέα καμώματα του Ιουλιανού.

Ο Aπόλλων εξηγήθηκε με λόγου του, στην Δάφνη! 

Χρησμό δεν ήθελε να δώσει (σκοτισθήκαμε!), 

σκοπό δεν τόχε να μιλήσει μαντικώς, αν πρώτα 

δεν καθαρίζονταν το εν Δάφνη τέμενός του. 

Τον ενοχλούσαν, δήλωσεν, οι γειτονεύοντες νεκροί. 

Στην Δάφνη βρίσκονταν τάφοι πολλοί.— 

Ένας απ’ τους εκεί ενταφιασμένους 

ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα, 

ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας. 

Aυτόν αινίττονταν, αυτόν φοβούνταν ο ψευτοθεός. 

Όσο τον ένοιωθε κοντά δεν κόταε 

να βγάλει τους χρησμούς του• τσιμουδιά. 

(Τους τρέμουνε τους μάρτυράς μας οι ψευτοθεοί.) 

Aνασκουμπώθηκεν ο ανόσιος Ιουλιανός, 

νεύριασε και ξεφώνιζε: «Σηκώστε, μεταφέρτε τον, 

βγάλτε τον τούτον τον Βαβύλα αμέσως. 

Aκούς εκεί; Ο Aπόλλων ενοχλείται. 

Σηκώστε τον, αρπάξτε τον ευθύς. 

Ξεθάψτε τον, πάρτε τον όπου θέτε. 

Βγάλτε τον, διώξτε τον. Παίζουμε τώρα; 

Ο Aπόλλων είπε να καθαρισθεί το τέμενος.» 

Το πήραμε, το πήγαμε το άγιο λείψανον αλλού• 

το πήραμε, το πήγαμε εν αγάπη κ’ εν τιμή. 

Κι ωραία τωόντι πρόκοψε το τέμενος. 

Δεν άργησε καθόλου, και φωτιά 

μεγάλη κόρωσε: μια φοβερή φωτιά: 

και κάηκε και το τέμενος κι ο Aπόλλων. 

Στάχτη το είδωλο• για σάρωμα, με τα σκουπίδια. 

Έσκασε ο Ιουλιανός και διέδοσε— 

τι άλλο θα έκαμνε— πως η φωτιά ήταν βαλτή 

από τους Χριστιανούς εμάς. Aς πάει να λέει. 

Δεν αποδείχθηκε• ας πάει να λέει. 

Το ουσιώδες είναι που έσκασε.

Μνήμη Γεωργίου Χατζηχρόνογλου, Άρχοντος Υμνωδού της ΜτΧΕ

Χρήστος Γκουνέλας, Δρ Θεολογίας, MSc Μουσικολογίας 

Πριν λίγες ημέρες αναχώρησε από τα εφήμερα στα αιώνια ο Άρχων Υμνωδός της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας Γεώργιος Επ. Χατζηχρόνογλου. Ο εκλιπών υπήρξε μεγάλος Δάσκαλος και Μύστης της εκκλησιαστικής και παραδοσιακής μας μουσικής. Γεννημένος σε προσφυγική οικογένεια της Θήβας με πατέρα ψάλτη ακολούθησε, όπως ήταν φυσικό, από μικρό παιδί τον δρόμο της ψαλτικής τέχνης. Ανέλαβε ψαλτικά καθήκοντα ήδη από την εφηβική του ηλικία και μαθήτευσε κοντά σε μεγάλες ψαλτικές προσωπικότητες της εποχής, όπως ο Μανώλης Χατζημάρκος. 

Η εξέλιξή του στην τέχνη του Δαμασκηνού ήταν ραγδαία. Άλλωστε, πώς αλλιώς θα γινόταν αφού επρόκειτο για μία προσωπικότητα εξαιρετικά χαρισματική και με ξεχωριστά τάλαντα; Διακρίθηκε όχι μόνο ως μονωδός, αλλά και ως Δάσκαλος και ως χοράρχης, συγκεντρώνοντας στο πρόσωπο του πολλές ιδιότητες της ψαλτικής τέχνης τις οποίες συνήθως δεν συναντάμε συγκεντρωμένες σε ένα μόνο πρόσωπο. Παράλληλα, είχε και λαμπρή πορεία στον χώρο του ακαδημαϊκού και προπονητικού αθλητισμού και του πρωταθλητισμού, ακόμη και στα κοινά. Ωστόσο, την καρδιά του την έκλεψε η μουσική τέχνη. 

Ως μονωδός διακρίθηκε μεταξύ των αρίστων στη νεότερη ιστορία της εκκλησιαστικής μουσικής διαθέτοντας ερμηνευτική δεινότητα και φωνητική καθαρότητα η οποία αναδείκνυε όλες τις εκφάνσεις του ψαλλόμενου μέλους. Ο Γεώργιος Χατζηχρόνογλου ήταν μία πραγματικά από τις σπάνιες περιπτώσεις σύγχρονων ψαλτών που διέθετε όχι μόνο θεωρητικό υπόβαθρο στην τεχνική στήριξης της φωνής αλλά που παράλληλα την εξασκούσε και στην πράξη. Ενώ, ταυτόχρονα διακρινόταν για την εξαιρετικά εύστροφη φωνή με ξεχωριστή χροιά και μεγάλο φωνητικό εύρος. 

Επιπλέον, υπήρξε και δεινός ερμηνευτής παραδοσιακών τραγουδιών με ιδιαίτερη έφεση στα μικρασιάτικα τραγούδια και δη στην υψηλή τέχνη του αμανέ, στην οποία ήταν αληθινά αξεπέραστος. Ο πόνος του Έλληνα Μικρασιάτη έβρισκε μέσα από τη φωνή του Άρχοντα τον γνήσιο εκφραστή της. Ο δίσκος «Μικρασίας Λύθρος. Τραγούδια του σεβντά» μαρτυρεί και την τραγουδιστική δεινότητα του Γεώργιου Χατζηχρόνογλου, ο οποίος γνώριζε καλά να ξεχωρίζει ερμηνευτικά τον ψαλμό από το τραγούδι. Παράλληλα, έκανε και τολμηρά μουσικά ανοίγματα τόσο σε άλλα μουσικά είδη (όπως σύνθεση ορατόριου) όσο και μέσα από συνεργασίες με καλλιτέχνες της θύραθεν μουσικής. 

Ένα άλλο στοιχείο που διέκρινε κάποιος αμέσως στο πρόσωπο του Γεώργιου Χατζηχρόνογλου ήταν το διδασκαλικό του χάρισμα. Δεν υπήρξε απλά μέτοχος πλούτου γνώσεων αλλά παράλληλα είχε και έναν μοναδικό τρόπο μετάδοσης της γνώσης στους μαθητές του. Η δε διδασκαλική του αγάπη προς τους μαθητές του ήταν και αυτή ξεχωριστή και όλοι όσοι κοινωνήσαμε από αυτή μπορούμε να μαρτυρήσουμε σχετικώς. 

Οι απόψεις του για την εκκλησιαστική μας μουσική, τις οποίες εξέφραζε είτε δημόσια μέσα από τις ραδιοφωνικές του εκπομπές και τις διαλέξεις του είτε κατ’ ιδίαν δεν ήταν δυνατόν να περάσουν απαρατήρητες, διότι πρώτα από όλα αφορούσαν τη σύγχρονη εκκλησιαστική ψαλτική τέχνη και τάξη, αλλά και εν γένει το ύφος και το ήθος που τη συνοδεύουν. Ακόμη κι αν κάποιος διαφωνούσε με μερικές από αυτές ήταν πάντα σεβαστές διότι κατατίθεντο με τρόπο αγάπης, ενδιαφέροντος και αγωνίας εκ μέρους του δυναμικού Δασκάλου για τη συνέχεια και τη διαφύλαξη της Τέχνης του Δαμασκηνού. 

Με τις χορωδίες τις οποίες ίδρυσε στη Βοιωτία και την Αθήνα διέδωσε το ύφος και το ήθος της πατρώας μουσικής σε ολόκληρη την Ελλάδα και στα πέρατα του κόσμου. Μόλις πρόσφατα βραβεύτηκε η χορωδία του, η Βυζαντινή Χορωδία Αθηνών, η οποία υπό τη διεύθυνσή του κατέκτησε το Α'  βραβείο σε σχετική εκδήλωση στο εξωτερικό. Στη δε Βοιωτία συνεχίζουν επάξια το έργο του μαθητές του μέσα από τη χορωδία που ο ίδιος ίδρυσε και διευθύνει ο μαθητής του Αντώνιος Τσαρουχάς. 

Μεγάλη παρακαταθήκη αποτελούν και τα βιβλία του Δασκάλου μέσα από τα οποία φαίνεται όχι μόνο η βαθιά θεωρητική του κατάρτιση αλλά και η δυνατή συνθετική του πένα, πάντα με γνώμονα την αγάπη προς τον ψαλτικό κόσμο και προς την Εκκλησία. Αποτελεί, επιπλέον, διακεκριμένη περίπτωση ψάλτη ο οποίος διείδε τη μεγάλη αξία του ισοκρατήματος στην ψαλτική τέχνη για να αφιερώσει ένα ολόκληρο πρωτότυπο βιβλίο για αυτό. 

Είχα την ευλογία να ξαναβρέθουμε από κοντά με τον Δάσκαλο όταν πριν μερικά χρόνια ήρθε προσκεκλημένος στη Λάρισα για μία διάλεξή του «περί του ισοκρατήματος» από τον Σύλλογο «Θεσσαλοί Μελωδοί» και τον δραστήριο χοράρχη Γιώργο Λεμονόπουλο. Την επομένη, ημέρα Κυριακή, στάθηκα στο πλάι του στο αναλόγιο του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Ελασσώνος Αγίου Δημητρίου. Έψαλε με την ίδια κρυστάλλινη φωνή, την ίδια μαστοριά και την ίδια αρχοντιά, όπως τον θυμόμουνα όταν γνωριστήκαμε στη Βοιωτία και ήμουνα μέλος της χορωδίας του πριν πολλά χρόνια. Στο τέλος μας τραγούδησε και τιμήθηκε και από τη Μητρόπολη Ελασσώνος για το έργο του. Μία ακόμη τιμή για τον μεγάλο Δάσκαλο από τις τόσες πολλές ανά την Ελλάδα και τον κόσμο. Με ύψιστη βεβαίως την τιμή και την ευθύνη συνάμα της απονομής του οφίκιου του Άρχοντος Υμνωδού εκ μέρους του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου. 

Ο Άρχοντας και Δάσκαλος αναπαύεται πλέον στη βοιωτική γη την οποία τόσο αγάπησε και της το απέδειξε έμπρακτα. Ωστόσο, το πολυσχιδές έργο του θα συνεχίσει να υπάρχει ως αιώνια παρακαταθήκη μέσα από τους μαθητές του, τα βιβλία του και τα ακούσματα που μας κατέλιπε. Η θέση του πλέον βρίσκεται στο αναλόγιο του ουρανού όπου συμψάλλει γλυκύφθογγα μέλη μετά των αγγέλων ενώπιον του Θεού.

Ο ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το 2026 συμπληρώνονται 80 χρόνια από την πρώτη παράσταση και 50 χρόνια από το ανέβασμα στο Εθνικό Θέατρο της παράστασης «Καποδίστριας» του Νίκου Καζαντζάκη σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, μουσική Μίκη Θεοδωράκη και μουσική διδασκαλία Έλλης Νικολαΐδη. 

Ηθοποιοί: Ν. Τζόγιας, Ζ. Τσάπελης, Λ. Καλλέργης, Αλέκα Κατσέλη, Θ. Μορίδης, Δ. Μαλαβέτας, Γ. Αργύρης κ.ά. 

Ο Καζαντζάκης έγραψε τον «Καποδίστρια» στην Αίγινα το 1944 και η ιστορική τραγωδία του έγινε θεατρικό έργο. Η πρώτη παράσταση του έργου δόθηκε από το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδος στις 25 Μαρτίου 1946, στο πλαίσιο των εορτασμών για την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η σκηνοθεσία ήταν του Σωκράτη Καραντινού και τα σκηνικά και τα κουστούμια του Νίκου Εγγονόπουλου. Την παράσταση παρακολούθησαν ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη. 

Το έργο ανέβηκε μετά από 30 χρόνια, πάλι από το Εθνικό Θέατρο, το 1976 (ανέβηκε από 5/11/1976-12/12/1976) και επαναλήφθηκε την Θεατρική περίοδο 1981 – 1982 (26/2/1982). 

Η τραγωδία διαδραματίζεται στις τελευταίες στιγμές πριν από τη δολοφονία του Καποδίστρια. Ο ήρωας γνωρίζει ότι υπάρχει συνωμοσία εναντίον του και προσπαθεί να αντιμετωπίσει την κρίση με εσωτερικό και εξωτερικό διάλογο με άλλους ιστορικούς χαρακτήρες, όπως ο Μακρυγιάννης και ο Κολοκοτρώνης. Το έργο εξερευνά την ένταση ανάμεσα στις αρχές της ελευθερίας και της τάξης, και τις συνέπειες της πολιτικής αδιαλλαξίας. 

Από το πρόγραμμα της παράστασης του Εθνικού Θεάτρου

Η μουσική της παράστασης είναι γραμμένη από τον Μίκη Θεοδωράκη για χορωδία, βιολιά (Ι, ΙΙ & ΙΙΙ), φλάουτο, κιθάρα και βιολοντσέλο. Μέσα στην παρτιτούρα ορχήστρας και κυρίως στο σπαρτίτο διακρίνεται η συνοδεία κιθάρας. Ωστόσο, ανάμεσα στις παρτιτούρες δεν βρέθηκε πάρτα για κιθάρα, σύμφωνα με σχετική σημείωση στο Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. 

Στο σπαρτίτο για φωνή και κιθάρα αναγράφονται τα λόγια της φωνής με τις συγχορδίες που την συνοδεύουν καθώς και κάποιες μελωδικές γραμμές, γραμμένες μόνο για φωνή. Οι συγχορδίες φαίνεται να είναι γραμμένες για κιθάρα. Η μουσική απευθύνεται κυρίως στον χορό, εκτός από το σόλο της Γριάς Σουλιώτισσας, το οποίο ερμήνευσε η Αλέκα Κατσέλη. 

Ο Θεοδωράκης στοιχείται στη λογική του συγγραφέα. Ο Καζαντζάκης δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο στον Χορό των Γυναικών, οι οποίες λειτουργούν ως το πολιτισμικό απόθεμα σοφίας, ελπίδας και μελλοντικής ανάτασης της κοινωνίας: «Καινούργια Ελλάδα θυγατέρα βαθιά στον κόρφο μου κρατώ και τη βυζαίνω». 

Ο Καζαντζάκης χρησιμοποιεί γενικά ποιητική γλώσσα και στοιχεία χορού, με έντονη λυρική διάσταση και φιλοσοφικές προεκτάσεις. Η θεατρική γραφή συνδυάζει ιστορικά γεγονότα με υπαρξιακά ερωτήματα σχετικά με την προσωπική ελευθερία, την ηθική ευθύνη και την ιστορική μοίρα. 

Στις παρτιτούρες των χορωδιακών μερών αναγράφονται τα ονόματα των ερμηνευτών του χορού. Πρόκειται για τους Καρδαρά Ασπασία, Φρούση Λένα, Καρτσάτου Κατερίνα, Ιωάννου Ιφιγένεια.

Μουσική δομή της παράστασης: 

Αρ. 1 Οι μεγάλες πόρτες, Χορωδία «Οι μεγάλες πόρτες ανοίξανε» 

Αρ. 2 Αχ στης γης να πιαστώ (unissono), Χορωδία inc. «Αχ στη γης να πιαστώ να ριζώσω» 

Αρ. 3 Ο μεγάλος ο νούς σου. inc. «Ο μεγάλος ο νους σου πατέρα μου» 

Αρ. 4 Κυβερνήτη μας, χορωδία inc. «Κυβερνήτη μας δάφνες σου στρώσαμε» 

Αρ. 4α Το τραγούδι της Σουλιώτισσας (σόλο Αλέκας, αργά), inc. «Αν δεν στοίχειωσε τ’ ανθρωπογεφύρι» 

Αρ. 5 Presto, inc. «Τρεις κυράδες σαν ήρθες σε δέχτηκαν».

Στην κριτική του Μπάμπη Κλάρα, στην εφημερίδα "Η Βραδυνή" (8-11-1976), διαβάζουμε:

"Δύο πράγματα ξεχωρίζουν ακόμα στην παράσταση: Το ένα είναι η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, με τον θρησκευτικά υμνολογικό χαρακτήρα της που εντυπωσιάζει, με τα χορωδιακά της που θέλγουν - κι’ ας μην ακούγονται τα λόγια - και με την υποβλητικότητά της. Το άλλο, είναι τα θαυμάσια κοστούμια εποχής της Ιωάννας Παπαντωνίου, με την καλλιτεχνική τους φόρμα και τα ωραία τους χρώματα". 

«Ἐγώ δέ εἰμι σκώληξ καί οὐκ ἄνθρωπος, ὄνειδος ἀνθρώπων καί ἐξουθένημα λαοῦ»

Φωτ.: Πάρις Ταβιτιάν / LIFO

Νίκος Καρούζος

Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΣΚΟΥΛΗΚΙΟΥ

Άκου Κύριε τον καλό σου φίλο

που αγαπά τους καρπούς και τους τάφους.

Εσύ είσαι ό,τι με συνδέει μ' έναν καρπό και μ' έναν τάφο.

Αλλ' όμως είμαι θέλημά σου

γέννημα στην απέραντη καρδιά σου...

Δεν έχω ερωτήματα

και ταξιδεύω με αργή κίνηση προς τον Πατέρα.

Μάταιος ο κόσμος αλλά πέρασμα.

Και μάταια τα μάτια της σαρκός μου

γλυκά που αγγίζονται με λουλούδια.

"Δεν έχεις ερωτήματα;" - μου λέει το φθαρτό.

Σελήνη φευγαλέα εσύ τάχα ρωτάς αυτή τη νύχτα;

Ή με ρωτούν τα νέφη που σε ακολουθούν;

Χαίρομαι την ευφορία του αργύρου σου

και τη διαπερνώ με την πίστη.

Αυτή 'ναι η αξία εμάς των σκουληκιών

που δεν έχουμε παρά μονάχα ένα δρόμο...

Το χώμα είν' η μοίρα μου αντίκρυ των άστρων.

Αγάπη όνειρο θαλασσί τύλιξέ με.

Ποια ευφροσύνη δεν σου παραστέκει;

Αγάπη, πράξη και ουσία του θεού μου

σερνάμενο κι αν είμαι πλέω στη χαρά.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης 

Από το ποίημα ΔΕΗΣΙΣ 

Πρὸς σὲ τὸν Πλάστην ἔκραξα ἐν συνοχῇ καρδίας, 

σκώληξ τῆς γῆς οἰκτρὸς ἐγὼ καὶ τέκνον ἀσθενείας· 

μὴ ἀποβάλῃς προσευχὴν ἐκ βάθους πεμπομένην 

καὶ μὴ ἀπώσῃ, ὁ Θεός, ψυχὴν συντετριμμένην.

ΕΝΤΓΚΑΡ ΑΛΑΝ ΠΟΕ / ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΑΡΘΑΛΙΤΗΣ, 

Ο νικητής σκώληξ 

....

Μεμιάς τα φώτα σβήνουν όλα. 

Πάνω από κάθε μια μορφή, 

που τρέμει, λες καθώς σουδάρι 

η αυλαία πέφτει ορμητική. 

Σηκώνονται και λεν πως είδαν 

κάτωχροι οι αγγέλοι δυστυχείς 

την τραγωδία «Άνθρωπος», που είναι 

ο σκώληξ πρωταγωνιστής.

ΤΟΜΑΣ ΜΠΕΡΝΧΑΡΝΤ: "Πηγαίνετε σε μια απονομή βραβείου, πόσο γελοίο..."

"Πηγαίνετε σε μια απονομή βραβείου, πόσο γελοίο. Γελοίες μορφές. Όσο μεγαλοπρεπέστερα παρουσιάζονται, τόσο πιο γελοία είναι, είπε, όλα είναι γελοιογραφία και τίποτε άλλο, είπε, όλα ανεξαιρέτως. Αποκαλείτε έναν καλό άνθρωπο φίλο σας και μετά ξαφνικά αφήνει να τον αναγορεύσουν επίτιμο καθηγητή και του λοιπού αποκαλείται καθηγητής και τυπώνει το καθηγητής στα φύλλα της αλληλογραφίας του και η γυναίκα του εμφανίζεται ξαφνικά στο χασάπη ως κυρία καθηγητού για να μη χρειάζεται να περιμένει όσο οι άλλες που δεν έχουν άντρα καθηγητή. Πόσο γελοίο, είπε. Χρυσά σκαλοπάτια, χρυσή πολυθρόνα, χρυσά έδρανα στο Χόφμπουργκ, είπε, και κοντά σ' αυτά αμιγείς ψευτοδημοκράτες ηλίθιοι, πόσο γελοίο. 

Προχωρείτε κατά μήκος της Καίρτνερστρασε και όλα σας φαίνονται γελοία, όλοι οι άνθρωποι είναι γελοίοι και τίποτε άλλο, διασχίζετε ολόκληρη τη Βιέννη κατά μήκος και κατά πλάτος, και ολόκληρη η Βιέννη σάς φαίνεται ξαφνικά γελοία, όλοι οι άνθρωποι που συναντάτε είναι γελοίοι άνθρωποι, όλα όσα συναντάτε είναι γελοία, ζείτε σ' έναν πέρα για πέρα γελοίο και στην πραγματικότητα ξεπεσμένο κόσμο, είπε. Είστε υποχρεωμένος ξαφνικά να μετατρέψετε όλο τον κόσμο σε γελοιογραφία. Έχετε τη δύναμη να μετατρέψετε τον κόσμο σε γελοιογραφία, είπε, την ύψιστη δύναμη του πνεύματος, είπε, που είναι απαραίτητη γι' αυτό, αυτή τη μοναδική δύναμη επιβίωσης, είπε. Μόνο αυτό που βρίσκουμε τελικά γελοίο το κουμαντάρουμε, μόνο όταν βρίσκουμε γελοίο τον κόσμο και τη ζωή στον κόσμο πηγαίνουμε μπροστά, δεν υπάρχει άλλη, δεν υπάρχει καλύτερη μέθοδος, είπε. Σε κατάσταση θαυμασμού δεν αντέχουμε για πολύ και αφανιζόμαστε αν δεν τη διακόψουμε εγκαίρως, είπε. 

Ήμουν, ναι, σ' όλη μου την ζωή πάντοτε πολύ μακριά από την κατάσταση του ανθρώπου που θαυμάζει, ο θαυμασμός μου είναι κάτι ξένο, αφού δεν υπάρχει το θαύμα, μου ήταν πάντοτε κάτι ξένο ο θαυμασμός και τίποτε δεν με απωθεί τόσο όσο το να παρατηρώ τους ανθρώπους που θαυμάζουν, που τους έχει μολύνει ο οποιοσδήποτε θαυμασμός. Πηγαίνετε σε μια εκκλησία και οι άνθρωποι θαυμάζουν, πηγαίνετε σ' ένα μουσείο και οι άνθρωποι θαυμάζουν. Πηγαίνετε σε μια συναυλία και οι άνθρωποι θαυμάζουν, αυτό είναι αποκρουστικό. Το γνήσιο λογικό δεν γνωρίζει το θαυμασμό, παίρνει υπόψη, σέβεται, υπολήπτεται, αυτό είναι όλο, είπε. Οι άνθρωποι μπαίνουν σ' όλες τις εκκλησίες και σ' όλα τα μουσεία σαν να κουβαλούν στην πλάτη ένα σακίδιο γεμάτο θαυμασμό και γι΄αυτό το λόγο έχουν πάντοτε αυτή την αντιπαθητική καμπούρικη στάση που έχουν, ναι, οι πάντες στις εκκλησίες και στα μουσεία, είπε. Δεν έχω δει ακόμη εντελώς φυσιολογικό άνθρωπο να μπαίνει σε μια εκκλησία η σ’ ένα μουσείο, και το πιο αντιπαθητικό είναι να παρατηρείτε τους ανθρώπους στην Κνωσό ή στον Ακράγαντα όταν φτάνουν στο στόχο του απoθαυμαστικoύ τους ταξιδιού, γιατί οι άνθρωποι αυτοί δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά ένα αποθαυμαστικό ταξίδι, είπε. 

Ο θαυμασμός τυφλώνει, είπε ο Ρέγκερ χθες, αμβλύνει το μυαλό του ανθρώπου που θαυμάζει. Οι περισσότεροι άνθρωποι, απ' τη στιγμή που μπαίνουν στην κατάσταση θαυμασμού, δεν βγαίνουν πια απ’ αυτή την κατάσταση θαυμασμού και έτσι γίνονται αμβλύνοες. Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι σ' όλη τους τη ζωή αμβλύνοες για μόνο το λόγο ότι θαυμάζουν. Δεν υπάρχει τίποτε να θαυμάσουμε, είπε ο Ρέγκερ χθες, τίποτε, απολύτως τίποτε. Καθώς ο σεβασμός και η υπόληψη παραείναι δύσκολα για τους ανθρώπους, οι άνθρωποι θαυμάζουν, αυτό τους κοστίζει λιγότερο, είπε ο Ρέγκερ. Ο θαυμασμός είναι πιο εύκολος από το σεβασμό, από την υπόληψη, ο θαυμασμός είναι ίδιον του κουτού είπε ο Pέγκερ. Μόνο ο κουτός θαυμάζει, ο έξυπνος δεν θαυμάζει, εκτιμά, υπολήπτεται, καταλαβαίνει, αυτό είναι. 

Μα για να εκτιμούμε και να υποληπτόμαστε και να καταλαβαίνουμε, απαιτείται βέβαια πνεύμα, και πνεύμα οι άνθρωποι, δεν έχουν, χωρίς πνεύμα και πραγματικά παντελώς ανόητοι ταξιδεύουν στις Πυραμίδες και στους κίονες της Σικελίας και στους ναούς της Περσίας και πασπαλίζουν με θαυμασμό τον εαυτό τους και την αμβλύνοιά τους, είπε. Η κατάσταση θαυμασμού είναι μια κατάσταση πνευματικής αδυναμίας, είπε ο Ρέγκερ χθες, σ' αυτή την κατάσταση της πνευματικής αδυναμίας ζουν σχεδόν όλοι. Όντας σ’ αυτή την κατάσταση πνευματικής αδυναμίας, μπαίνουν όλοι και στο Κούνστχιστορισες Μουζέουμ. Οι άνθρωποι κουβαλούν με μεγάλο κόπο το θαυμασμό τους, δεν έχουν το θάρρος ν' αφήσουν το θαυμασμό τους στην γκαρνταρόμπα όπως το πανωφόρι τους. Κουβαλούν λοιπόν με κόπο τον εαυτό τους, που είναι παραφορτωμένος με θαυμασμό, μέσα σ’ όλες αυτές τις αίθουσες, είπε ο Ρέγκερ, κι έτσι μας ανακατεύουν το στομάχι. Ο θαυμασμός όμως δεν είναι μόνο διακριτικό γνώρισμα του λεγόμενου ακαλλιέργητου, κάθε άλλο μάλιστα, είναι σε απόλυτα φοβερό, ναι, πραγματικά τρομακτικό βαθμό διακριτικό γνώρισμα και όλων των λεγόμενων καλλιεργημένων, πράγμα που είναι ακόμη πιο αποκρουστικό. 

Ο ακαλλιέργητος θαυμάζει επειδή απλούστατα παραείναι κουτός για να μη θαυμάσει, ο καλλιεργημένος όμως παραείναι διεστραμμένος για κάτι τέτοιο, είπε ο Ρέγκερ. Ο θαυμασμός των λεγόμενων ακαλλιέργητων είναι απόλυτα φυσικός, ο θαυμασμός των λεγόμενων καλλιεργημένων όμως είναι μια καθαρά διεστραμμένη διαστροφή, είπε ο Ρέγκερ". 

Τόμας Μπέρνχαρντ (1931-1989), από το βιβλίο "Οι Παλαιοί Δάσκαλοι" 

(μετάφραση: Βασίλης Τομανάς, εκδόσεις Εξάντας, 1994)

ΟΙ ΣΦΟΔΡΕΣ ΕΠΙΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΑΜΒΡΟΣΙΟΥ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο πρ. Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος, τον οποίον αποφάσισε να τιμήσει η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος με παράσημο, είναι ίσως ο μόνος ιεράρχης ο οποίος έχει καταφερθεί – μέσω δημόσιων επιστολών - με σφοδρότητα τόσο εναντίον του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου και της Ιεράς Συνόδου, όσο και εναντίον αρκετών ιεραρχών της Εκκλησίας, για διαφορετικά θέματα κάθε φορά. Ολόκληρος τόμος θα έπρεπε να συγκροτηθεί με αυτές τις αντιαρχιεπισκοπικές και αντισυνοδικές επιστολές του πρ. Καλαβρύτων Αμβροσίου. 

Όμως, ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος κ. Ιερώνυμος είναι μακρόθυμος και αντιπαρέρχεται το …μένος του αδελφού του και τον τιμά στα έσχατα του βίου του. 

Ας θυμηθούμε, όμως, μερικές από τις επιστολές – βόμβες του πρ. Καλαβρύτων εναντίον του Αρχιεπισκόπου. Πρόκειται για άκρως ενδεικτική σταχυολόγηση. 

Τον Μάϊο του 2013 ο Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος απέστειλε προς τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερώνυμο και την Ιερά Σύνοδο μια επικριτική επιστολή όπου κάνει λόγο για τακτική «μυστικής διπλωματίας» και διαπιστώνει πως η Εκκλησία είναι «υπνωτισμένη». “Η φωνή της Εκκλησίας δεν ακούγεται” λέει ο Μητροπολίτης στον Αρχιεπίσκοπο τον οποίο καλεί να, αντισταθεί να “εγερθεί εκ του αναπαυτικού καναπέ της αρχιερωσύνης” και να «ξυπνήσει από τη ραστώνη» και τους ογδόντα έναν Μητροπολίτες. Μάλιστα, τονίζει πως τα πολυδιαφημισμένα συσσίτια της Αρχιεπισκοπής, δεν επιλύουν το πρόβλημα, ενώ τα χαρακτηρίζει “φούσκες”. 

Ιδού ένα απολαυστικό απόσπασμα: 

“Μακαριώτατε άγιε Πρόεδρε, Σεβασμιώτατοι εν Χριστώ Αδελφοί, Ως είναι τοις πάσιν γνωστόν σήμερον τα πάντα ανατρέπονται εις την σύγχρονον Ελλάδα! Το ερώτημα, το οποίον προβάλλει ενώπιόν μας είναι: Πότε επί τέλους η εκκλησιαστική Διοίκησις θα εγκαταλείψη την τακτικήν της «μυστικής Διπλωματίας;» Πότε θα εξέλθη με θάρρος, τόλμην και αποφασιστικότητα εις το πεδίον της μάχης; Πότε θα μας συγκαλέση να δώσωμεν την μάχην υπέρ της πίστεως, ώστε -και εάν ακόμη χάσωμεν την μάχην- να έχωμεν ήρεμον την συνείδησίν μας, ότι τουλάχιστον ηγωνίσθημεν; Το νέον ζήτημα, όπερ τίθεται σήμερον προς νομοθετικήν ρύθμισιν, είναι η ολοκληρωτική κατάργησις της αργίας κατά την ημέραν της Κυριακής! 

Μακαριώτατε άγιε Πρόεδρε, Σεβασμιώτατοι εν Χριστώ Αδελφοί Σας ικετεύω ευλαβώς: Σαλπίσατε! Κηρύξατε γενικήν επιστράτευσιν! Καλέσατέ μας εις γενικήν κινητοποίησιν! …. Και ενώ ταύτα πάντα συντελούνται ημείς «υπνώττομεν υπό τον Μανδραγόραν!» Η φωνή της Εκκλησίας ΔΕΝ ΑΚΟΥΕΤΑΙ! Αντίστασις δεν υπάρχει! Τα πολυδιαφημισμένα συσσίτια της Αρχιεπισκοπής, εις τα οποία τόση έμφασις έχει δοθή, δεν επιλύουν το πρόβλημα! Απλώς συσκοτίζουν την όλην κατάστασιν και παραπλανούν τον Λαόν! Είναι ωσάν τα μπαλόνια της περιόδου των Απόκρεω, τα οποία απορροφούν την προσοχήν των μικρών παιδίων και τα διασκεδάζουν! Αλλά δεν παύουν να είναι «φούσκες»! Όθεν σας ικετεύομεν: Αντισταθήτε! Εγερθήτε εκ του αναπαυτικού καναπέ της αρχιερωσύνης μας! Εξέλθετε εις τας οδούς! Καλέσατέ μας εις Γενικήν επιστράτευσιν! Ξυπνήσατέ μας εκ της ραστώνης, ήτις έχει καταλάβει ημάς τους ογδοήκοντα και έναν (81) Αρχιερείς! Σαλπίσατε το εγερτήριον σάλπισμα, δια να λάβωμεν τα Λάβαρα των ιερών και των οσίων της Φυλής μας, δια να αντισταθώμεν εις την λαίλαπα του κακού, εις την κυριαρχίαν του Διαβόλου!». 

Τον Σεπτέμβριο του 2017 ο Αμβρόσιος εξανίσταται για το μάθημα των Θρησκευτικών και δεν παρίσταται σε έκτακτη συνεδρίαση της Ιεραρχίας. Ιδού τι έγραψε, μεταξύ άλλων: 

"Εν συνεχεία ήλθε η Σύνοδος της Ιεραρχίας της 27ης Ιουνίου ε.έ. Το Σώμα των Ιεραρχών συνήλθε με σκοπό να ενημερωθεί για την εξέλιξη των διαπραγματεύσεων της Εκκλησίας με την Κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Τότε αρνήθηκα να συμμετάσχω στις εργασίες του Σώματος, γράφοντας σε Δημόσια Δήλωσή μου, τα εξής: «Συνέρχεται σήμερα η ολομέλεια του Σώματος των Ιεραρχών της Εκκλησίας της Ελλάδος σε έκτακτη Συνεδρία, προκειμένου να ενημερωθούν οι Σεβασμιώτατοι Μητροπολίτες για τις εξελίξεις πάνω στο καυτό θέμα: «αλλαγές στο μάθημα των Θρησκευτικών». Ένα θέμα, που όχι μόνο έχει ενοχλήσει την Εκκλησία, αλλά και είχε οδηγήσει στην βίαιη απομάκρυνση του κ. Νικ. Φίλη από τη θέση του Υπουργού Παιδείας. Για πρώτη φορά στα σαράντα χρόνια της ποιμαντικής μου και αρχιερατικής πορείας αρνήθηκα να παραστώ στις εργασίας του Σώματος. Το ερώτημα, το οποίον ανακύπτει είναι «Γιατί;». Αρνούμαι να συμμετάσχω στην παρούσα Σύνοδο της Ιεραρχίας, σε ένδειξη διαμαρτυρίας! ΔΕΝ ΕΠΙΘΥΜΩ ΝΑ ΣΥΜΠΡΑΞΩ ΣΤΗΝ ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ! Η δυναμική αυτή Δήλωσή μου ανέμενα να ερεθίσει τα πνεύματα των Αγίων Ιεραρχών μας. Ανέμενα μια σκληρή αντίδραση, αφού ωμίλησα για ΠΡΟΔΟΣΙΑ της Ορθοδοξίας μας! Παρά ταύτα ΔΕΝ ΕΛΑΒΑ είτε ένα επιτιμητικό ή και επαινετικό σχόλιο, μήνυμα, τηλεφώνημα κλπ!!!! Η δήλωσή μου ΔΕΝ ΕΡΕΘΙΣΕ ΤΑ ΠΝΕΥΜΑΤΑ ΤΩΝ ΙΕΡΑΡΧΩΝ ΜΑΣ!". 

Τον Οκτώβριο 2020, με αφορμή σχετική Συνοδική εγκύκλιο για την πανδημία του κορωνοϊού, ο πρ. Καλαβρύτων γράφει προς τους Συνοδικούς αδελφούς του: 

«Αγιοι Συνοδικοί Αρχιερείς με την Εγκύκλιο Σας Νο 3027 ΟΔΗΓΕΙΤΕ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΣΤΗΝ ΑΠΙΣΤΙΑ! Δηλ. τον βγάζετε απο ΤΗΝ ΑΓΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ! Είσθε, λοιπόν, ΕΓΚΛΗΜΑΤΙΕΣ! Είσθε ΔΟΛΟΦΟΝΟΙ!» 

Σε επιστολή του τον Οκτώβριο του 2021 προς τον Αρχιεπίσκοπο, τουύ γράφει: 

"Ἐφαρμόζοντες τυφλῶς τάς ὁδηγίας τοῦ κ. Μητσοτάκη, διελύσατε τήν Ἐκκλησίαν! Κατ’οὐσίαν κατά τό παρελθόν ἔτος κατηργήσατε τήν ἑορτήν τοῦ Πάσχα, ὑποτασσόμενοι ἀναντιρρήτως εἰς τήν Πολιτικήν Ἐξουσίαν καί ἐφαρμόζοντες τυφλῶς τάς ἐντολάς τοῦ κ. Μητσοτάκη, αἵτινες τήν 16ην Μαρτίου 2020 ἐδόθησαν πρός Ὑμᾶς οὐχί διά τινός ὑπηρεσιακῆς συνεργασίας, ἀλλά διαδικτυακά διά τινος ἀναρτήσεως εἰς τό προσωπικόν του Twitter! Ὥστε, λοιπόν, ὁ Πρωθυπουργός αὐτοδιορίζεται καί …..Ἀρχιεπίσκοπος πάσης Ἑλλάδος! Συνεπῶς ἔχετε προδόσει τήν ἀποστολήν Σας, οὐχί ὡς ἄτομα, ἀλλ’ ὡς Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος!". 

Τον Μάϊο του 2024, ο πρ. Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος εξαπολύει επίθεση εναντίον του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου κατηγορώντας τον πως παραβίασε κανόνες της Εκκλησίας και συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, τον οποίον ο Αμβρόσιος αφόρισε και άρση του αφορισμού αυτού δεν έχει γίνει. 

Ο πρ. Καλαβρύτων Αμβρόσιος ενοχλήθηκε, όπως λέει, για την πρώτη συνάντηση μετά τον νόμο για τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών που είχε ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης με τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο! Μαζί επισκέφθηκαν δομές της Αρχιεπισκοπής Αθηνών στο Δήλεσι και στον Ωρωπό. 

Ο πρ. Καλαβρύτων κατηγορεί τον Αρχιεπίσκοπο ότι αμνηστεύει τους «καταφρονητές των νόμων του Ευαγγελίου», αποδέχεται τη νομιμοποίηση του γάμου των ομοφυλοφίλων ως φυσιολογικούς, και «αντιστρατεύεται τους νόμους του Θεού ο οποίος έριξε πυρ εξ ουρανού και κατέκαυσε τα Σόδομα και τα Γόμορα». Και στη συνέχεια ρωτά: «Με ποιο δικαίωμα Μακαριώτατε διαπράττετε αυτό το ηθικό έγκλημα δηλαδή να εναγκαλίζεσθε τον πολέμιο του ηθικού νόμου πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη και να γράφετε στα παλιά σας υποδήματα ακόμη και τους λόγους του Αποστόλου Παύλου; Με όλα όσα πράττετε οι Χριστιανοί κραυγάζουν: «Έπεσε το οχυρό της Ορθόδοξης Ελλάδας επί Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου του Β'»! Τέλος αναφέρει: «Οι εκκλησιαστικοί παράγοντες είτε από σεβασμό στο σεπτό πρόσωπό σας είτε από φόβο για τις κυρώσεις, είτε από ευγένεια, δεν μιλούν και δεν εκφράζονται. Οπότε εσείς, ανενόχλητος πλέον, προβαίνετε συνεχώς σε πράξεις και ενέργειες που συνιστούν το έγκλημα της προδοσίας!». 

Στις 7 Αυγούστου 2024 ο πρ. Καλαβρύτων Αμβρόσιος εξαπολύει νέα πανταχούσα εναντίον του Αρχιεπισκόπου, αυτή τη φορά με αφορμή το γεγονός ότι ο Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος δεν ενοχλήθηκε από την «βεβήλωση των ιερών και των οσίων» κατά την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων στο Παρίσι (εννοεί την «αναπαράσταση» του Μυστικού Δείπνου, που τελικά δεν ήταν έτσι). Και εδώ ο Αμβρόσιος επιτίθεται με σφοδρότητα στον Αρχιεπίσκοπο: 

"…ἄς ἔλθωμεν τώρα εἰς τό ἐπιτελεσθέν ΜΕΓΑ ΕΓΚΛΗΜΑ τῆς Ὑμετέρας Μακαριότητος. ΣΗΜΕΙΟΝ ΠΡΩΤΟΝ: Τό ἔγκλημα τῶν ἀθέων τῆς ἐποχῆς μας: Κατά τήν ἐναρκτήριον Τελετήν τῶν Ὀλυμπιακῶν Ἀγώνων εἰς τό Παρίσι ἐγελοιοποίησαν καί κατεξευτέλισαν τό ἱερόν Μυστήριον τοῦ Μυστικοῦ Δείπνου, καθ’ ὅσον ἐπαρουσίασαν ἐπί σκηνῆς τήν κατωτέρω βλάσφημον ἀπεικόνισιν! ΣΗΜΕΙΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟΝ: Ἡ ἀπεικόνισις αὕτη, δυστυχῶς, δέν ἠνώχλησε τήν Ὑμετέραν Μακαριότητα, ἠνώχλησε ὅμως πολύ ὄχι μόνον θρησκευτικούς Παράγοντες, ὅπως π.χ. τούς Ρωμαιοκαθολικούς ἤ καί παράγοντες τοῦ Ἰράν κ.λ.π., ἀλλά καί κοσμικά Μέσα Ἐνημερώσεως τῶν Ἀθηνῶν, ὅπως π.χ. τόν Ἡμερήσιον Τύπον! Ἡ λέξις «Π Ε Ρ Ι Φ Ρ Ο Ν Η Σ Ι Σ» εἶναι τό ἐκ μέρους Ὑμῶν ἐπιτελεσθέν ΜΕΓΑ ΕΓΚΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΔΟΣΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΑΜΩΜΗΤΟΥ ΗΜΩΝ ΠΙΣΤΕΩΣ". 

ΟΙ ΟΠΕΡΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΤΟΜΗΣ ΤΗΣ ΚΕΦΑΛΗΣ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΤΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Γενεθλίων τελουμένων, του αναιδεστάτου Ηρώδου, της ασελγούς ορχηστρίδος, επληρούτο η διάθεσις του όρκου…", «Ωρχήσατο η μαθήτρια, του παμπονήρου διαβόλου, και την κεφαλήν σου Πρόδρομε, μισθόν αφείλετο…», «…ο επίγειος Άγγελος, πορνικής ορχήσεως, αναδείκνυται έπαθλον..» (Από την υμνολογία της εορτής της Αποτομής της Κεφαλής του Προδρόμου). 

Το όνομα του ασελγούς κορίου δεν μας διασώζει ούτε ο Ευαγγελιστής Μάρκος που περιγράφει τα της αποτομής της κεφαλής του Προδρόμου ούτε η υμνογραφία. Έφθασε ως εμάς μάλλον μέσω του ρωμαίου ιστορικού Φλάβιου Ιώσηπου, ο οποίος περιέγραψε την Σαλώμη ως «τη γυναίκα που χόρεψε στη γιορτή του Ηρώδη και ζήτησε το κεφάλι του Βαπτιστή». 

Αυτή η Σαλώμη μεταμορφώθηκε σε ένα πρόσωπο – σύμβολο μιας ταραχώδους και συνταρακτικής περιόδου στην ιστορία της τέχνης, όπως ήταν το μεταίχμιο του 19ου και 20ου αιώνα. Είναι, όπως ακριβώς η Λούλου του Φρανκ Βέντεκιντ, η τέλεια ενσάρκωση της μοιραίας γυναίκας που οδηγεί στην καταστροφή όλους τους άνδρες που θα βρεθούν στο δρόμο της.
Μαζί της ασχολήθηκαν σπουδαίοι ποιητές, συγγραφείς και ζωγράφοι, όπως ο Στεφάν Μαλαρμέ, ο Ζορί – Καρλ Υσμάν, ο Γκιστάβ Μορώ, μέχρι που ήλθε ο Όσκαρ Ουάιλντ, ο οποίος το 1892 έγραψε ένα θεατρικό έργο με θέμα τη μορφή της Σαλώμης. Μάλιστα, φαίνεται πως η συνάντηση του Ουάιλντ με τον Μαλαρμέ και η συζήτηση για το ημιτελές έργο του τελευταίου Ηρωδιάδα, καθώς και δύο πίνακες του Γκιστάβ Μορό με θέμα τη Σαλώμη και τη Χίμαιρα (όπως επίσης και σχετικά κείμενα που διάβασε γι’ αυτούς), ήταν καθοριστικοί παράγοντες στη σύλληψη και το γράψιμο του έργου.

«Η Σαλώμη χορεύει μπροστά στον Ηρώδη». Πίνακας του Γκιστάβ Μορό
που ζωγράφισε μεταξύ του 1874 και του 1876

Η ΣΑΛΩΜΗ ΤΟΥ ΣΤΡΑΟΥΣ

Όταν ο Ουάιλντ γράφει στη γαλλική γλώσσα τη Σαλώμη, ένα δράμα-μελέτη με θέμα τη σεξουαλική νεύρωση, έρχεται αντιμέτωπος με τα πουριτανικά ήθη της εποχής του αλλά και με τη βικτωριανή λογοκρισία, η οποία απαγορεύει την παράσταση του έργου στην Αγγλία, εξαιτίας τόσο του βιβλικού θέματος όσο και του έντονου αισθησιασμού του. 

Δέκα χρόνια αργότερα ο Ρίχαρντ Στράους χρησιμοποιεί τη γερμανική μετάφραση του Χέντβικ Λάχμαν ως λιμπρέτο της όπερας Σαλώμη, η οποία πρωτοπαρουσιάζεται στην Όπερα της Δρέσδης στις 9 Δεκεμβρίου 1905 με θριαμβευτική επιτυχία. Τα επόμενα χρόνια η όπερα ανεβαίνει στις μεγαλύτερες λυρικές σκηνές του κόσμου καθιερώνοντας διεθνώς το συνθέτη της, ο οποίος πέρασε στην Ιστορία ως ο συνθέτης του πιο σκανδαλώδους θεάματος της γενιάς του. 
Η παρακμή και ο παθιασμένος ερωτισμός που απέπνεε ξένισαν την αστική κοινωνία της εποχής. Το έργο ανέβηκε στη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης τη μία βραδιά για να κατέβει την αμέσως επομένη κατόπιν οργισμένης αντίδρασης του κοινού. Στην πρεμιέρα της Δρέσδης η πρώτη ερμηνεύτρια του ρόλου αντιτάχθηκε στον περίφημο «Χορό των επτά πέπλων» αναφωνώντας: «Δεν πρόκειται να το κάνω. Είμαι μια αξιοπρεπής γυναίκα!».

Σε κάθε ανέβασμά της η Σαλώμη προκαλεί έως και σήμερα ιδιαίτερη αίσθηση και συχνά σκανδαλίζει με τολμηρές σκηνές όπως ο "Χορός των επτά πέπλων" και ο ερωτικός μονόλογος που τραγουδάει η κεντρική ηρωίδα κρατώντας στα χέρια της την κομμένη κεφαλή του Ιωάννη.
Η όπερα αποτελείται από τέσσερις μεγάλες σκηνές οι οποίες χωρίζονται από συμφωνικά ιντερλούδια. Το έργο ακολουθεί τις αρχές του βαγκνερικού μουσικού δράματος, που βασίζεται σε μια συνεχή ροή μουσικής, αμιγώς συμφωνικής, απ’ όπου ξεχωρίζουν ένας μεγάλος αριθμός καθοδηγητικών μοτίβων, που συμβολίζουν τους διάφορους ήρωες του δράματος.
Η όπερα τελειώνει με τον θάνατο της Σαλώμης, που ο Ηρώδης προστάζει, καθώς δεν αντέχει να τη βλέπει να περιφέρει την κεφαλή του Βαπτιστή σε μια κατάσταση μακάβριας έκστασης. Έτσι, με μερικές ωμές και ανελέητες συγχορδίες ολοκληρώνεται αυτή η όπερα του Στράους, που κατέχει κεντρική θέση στο ρεπερτόριο του 20ου αιώνα και πλέον όλων των εποχών. Διάσημος είναι ο περίφημος "Χορός των επτά πέπλων",
Και να σημειώσουμε ότι στις 15 Μαΐου 1926 το αθηναϊκό κοινό είχε την ευκαιρία να απολαύσει τον Γερμανό συνθέτη Ρίχαρντ Στράους, ο οποίος έδωσε συναυλία στο Παναθηναϊκό Στάδιο και δέκα χιλιάδες θεατές συγκεντρώθηκαν για να ακούσουν έργα του.
Κορυφαία στιγμή της συναυλίας ήταν όταν ακούστηκε «Ο χορός της Σαλώμης», από την ομώνυμη όπερα. 

Ο Ρίχαρντ Στράους στην Αθήνα το 1926 διηύθυνε  τον περίφημο "Χορό της Σαλώμης" 

Ο μεγάλος μασέστρος Δημήτρης Μητρόπουλος έχει διευθύνει ιστορικές, θρυλικές ζωντανές ηχογραφήσεις της όπερας «Σαλώμη» (Salome) του Ρίχαρντ Στράους (Richard Strauss), κυρίως με τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης τη δεκαετία του 1950 (όπως η περίφημη εκτέλεση του 1955 με την Christel Goltz και του 1958). 

       

Ηρωδιάς (1843), του Paul Delaroche (1797-1856)

Η ΗΡΩΔΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΣΝΕ
O Γάλλος συνθέτης της δύσης του γαλλικού ρομαντισμού Jules Massenet (1842 – 1912) είναι ο συνθέτης της περίφημης Μανόν (1884) και του Βέρθερου (1892), αλλά πρώτα έγραψε την όπερα Ηρωδιάς (1881).
Η Ηρωδιάς (Hérodiade) είναι όπερα σε τέσσερις πράξεις, σε λιμπρέτο των Πωλ Μιλλιέ και Ανρύ Γκρεμόν, το οποίο βασίστηκε στο ομώνυμο έργο του Γκουστάβ Φλωμπέρ. Έχει ενδιαφέρον η θέση του ίδιου του Φλωμπέρ, όπως την διατυπώνει στην εισαγωγή του βιβλίου του: «Η ιστορία της Ηρωδιάδας, όπως εγώ την εννοώ, δεν έχει καμία σχέση με τη θρησκεία. Εκείνο που με συναρπάζει εκεί μέσα, είναι η επίσημη εμφάνιση του Ηρώδη, που στην πραγματικότητα ήταν ένας νομάρχης και η άγρια προσωπικότητα της Ηρωδιάδας, ένα είδος Κλεοπάτρας...».
Η πρώτη παράσταση του έργου του Μασνέ δόθηκε στο θέατρο των Βρυξελλών Μονέ (Théâtre de la Monnaie) στις 19 Δεκεμβρίου του 1881 και τρία χρόνια μετά εκτελέστηκε στο Ιταλικό Θέατρο του Παρισιού. Για την επανεκτέλεση του έργου, ο Μασνέ διαφοροποίησε τη δομή του και ενώ αρχικά περιλάμβανε τρεις πράξεις και πέντε σκηνές, κατέληξε στη δομή των τεσσάρων πράξεων. Το κείμενο του έργου έχει Βιβλικές αναφορές και περιστρέφεται στον αποκεφαλισμό του Ιωάννη του Προδρόμου και στα αίτια που τον προκάλεσαν. Εκτός από το μίσος της Ηρωδιάδας προς τον Ιωάννη επειδή συνεχώς την έλεγχε, οι συγγραφείς ποιητές του έργου παρουσιάζουν και τη ζηλοτυπία που έτρεφε ο Ηρώδης, που ποθούσε τη Σαλώμη, την κόρη της Ηρωδιάδας από τον πρώτο της γάμο.
Η Ηρωδιάς θεωρείται από τα αρτιότερα και χαρακτηριστικότερα έργα του Μασνέ, στη μουσική του οποίου κυριαρχεί μια τάση έκφρασης αισθησιασμού, μειονέκτημα βέβαια για κάποιους, αλλά άριστα προσαρμοσμένη στη περίπτωση αυτή του θέματος. Αξιομνημόνευτη πάντως είναι η μουσική των μπαλέτων, ιδίως των Εβραίων γυναικών. Από δε τα υπόλοιπα μέρη του έργου ξεχωρίζουν η άρια της Σαλώμης, το ντουέτο Σαλώμης - Ηρώδη, το πρελούδιο της τρίτης πράξης καθώς και η περίφημη μονωδία του Ιωάννη εγκάθειρκτου. Φαίνεται, όμως, ότι στην ιστορία της όπερας η Ηρωδιάς του Μασνέ επισκιάστηκε τελικά από την Σαλώμη του Ρίχαρντ Στράους.
Παραθέτουμε ένα απόσπασμα από την όπερα με την δική μας Αγνή Μπάλτσα στον ομώνυμο ρόλο. Μαζί της οι Juan Pons και Placido Domingo (Βιέννη 1995).

“Εύγε στον μητροπολίτη Κερκύρας” από τον Κυριάκο Βελόπουλο

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Από την πρώτη στιγμή γράψαμε ότι η κίνηση του μητροπολίτη Κερκύρας Νεκταρίου να μεταφέρει την χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος στην «Αγία Ρωσία», είναι μια «πολιτική των λειψάνων». 

Οι δηλώσεις του Κερκύρας περιέχουν σαφές πολιτικό μήνυμα, όσο και αν ο ίδιος παλεύει να το αρνείται. 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος επισκέφθηκε στα τέλη Οκτωβρίου του 2025 την Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη. Συλλειτούργησε με επισκόπους του Πατριαρχείου Μόσχας, και κάποιον από αυτούς τον προσκάλεσε – κατά το κήρυγμά του – στην Κέρκυρα για να λειτουργήσει στον πολιούχο του νησιού, στον Ι. Ναό του Αγίου Σπυρίδωνος. 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος σε ένα κρεσέντο της ομιλίας του είπε προς το εκκλησίασμα: “Υψώνω τα χέρια μου τα αρχιερατικά και ευλογώ τον ευλογημένο λαό της Ρωσίας και σεις να προσεύχεσθε για τον λαό της Ελλάδος, ο οποίος – μην ακούτε τους κυβερνώντες – ο λαός αγαπάει πολύ τη Ρωσία. Αγαπάει πολύ τους ρώσους αδελφούς και σήμερα γι’ αυτό είμαι κοντά σας για να σας μεταφέρω την αγάπη και τον χαιρετισμό”. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρα πολιτικό: «Μην ακούτε τους κυβερνώντες (εννοεί την ελληνική κυβέρνηση) – ο λαός (ο ελληνικός) αγαπάει πολύ τη Ρωσία». 

Στην τωρινή επίσκεψή του στη Ρωσία, απευθυνόμενος προς τον μητροπολίτη Καζάν Κύριλλο, είπε: «Είναι μάταια όλα εκείνα τα εμπόδια τα οποία μας θέτουν, αναμέσον ημών και υμών, προκειμένου να ζήσουμε την εν Χριστώ αγάπη και την εν Χριστώ κοινωνία». 

Ποιοι είναι αυτοί που θέτουν εμπόδια ανάμεσα στους δύο λαούς; Προφανώς η ελληνική κυβέρνηση, η οποία συντασσόμενη με την Ευρωπαϊκή Ένωση, λόγω της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, έχει «παγώσει» τις σχέσεις με την Μόσχα, τις οποίες, όμως, καλλιεργεί με τον δικό του, μοναδικό τρόπο ο Κερκύρας Νεκτάριος. 

Πριν λίγο καιρό ο Κερκύρας Νεκτάριος έπλεξε το εγκώμιο του προέδρου της «Ελληνικής Λύσης» Κυριάκου Βελόπουλου. Οι δηλώσεις του είναι σαφώς πολιτικές. 

Σήμερα ο Κυριάκος Βελόπουλος …ανταποδίδει στον μητροπολίτη Κερκύρας, με δικό του βίντεο, και με την ιαχή «Εύγε στον μητροπολίτη Κερκύρας για την επίσκεψή του στη Μόσχα»! Το σχετικό βίντεο, το οποίο αποτυπώνει την Βελοπούλεια «λογική» πάνω στα θέματα της Ρωσίας και της Κωνσταντινουπόλεως. 

Επομένως, ο Κερκύρας Νεκτάριος εκφράζει οπωσδήποτε το κόμμα Βελόπουλου, αλλά και όλα τα συναφή κομματίδια που ίστανται σταθερά υπέρ της «Αγίας Ρωσίας», ακόμα και τώρα που μαίνεται για πέμπτο χρόνο ο πόλεμος στην Ουκρανία. 

Όταν σήμερα πηγαίνει εκεί ο Κερκύρας Νεκτάριος σημαίνει ότι απορρίπτει την ευρωπαϊκή, αλλά και την ελληνική εξωτερική πολιτική, στηρίζει αναφανδόν τη ρωσική πολιτική, την οποία εκφράζει στερρώς η ρωσική εκκλησία, και θεωρεί ότι η Ουκρανία ως χώρα θα πρέπει να υποταχθεί, με δεδομένο το γεγονός ότι είναι εναντίον και της Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Το εγκώμιο Βελόπουλου στον Κερκύρας είναι εύγλωττο! Ας σημειωθεί ότι είναι ο μόνος πολιτικός που εγκωμιάζει ευθέως τον Κερκύρας για την ρωσική αποστολή του. 

Το λιγότερο που θα έπρεπε να γίνει είναι να λάβει αρμοδίως σαφές μήνυμα ο Κερκύρας Νεκτάριος και να επιστρέψει το λείψανο του Αγίου Σπυρίδωνος πάραυτα στην έδρα του. Να διακοπεί, δηλ., η προγραμματισμένη, σκανδαλώδης περιοδεία στην «Αγία Ρωσία». Αλλά αυτό είναι όνειρο θερινής νυκτός…

Τα σχετικά βίντεο στο ΦΩΣ ΦΑΝΑΡΙΟΥ

ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΥΡΟΥΠΟΥ - ΑΝΔΡΕΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ - ΜΟΥΣΕΙΟ

ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ ΜΟΥΣΕΙΟ 

9 Σεπτεμβρίου 2026, 8:00 μ.μ. 

Σπίτι του Ελύτη - Μουσείο (Διοσκούρων 4 και, Πολυγνώτου, Αθήνα)   

Δύο κύκλοι τραγουδιών του Γιώργου Κουρουπού σ’ ένα ξεχωριστό αφιέρωμα στην ποίηση του Ανδρέα Αγγελάκη. 

Δύο έργα του Γιώργου Κουρουπού, η Ελένη και τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα αποτελούν τον κύριο άξονα στο αφιέρωμα για τον ποιητή και μεταφραστή Ανδρέα Αγγελάκη. Με θέμα την μυθική παρουσία της Ελένης, τραγούδια τρυφερά, της αγάπης και του ονείρου συνδυάζονται μαζί με τα ποιητικά κείμενα του έργου για την Τροία, τον Πάρι, τον Μενέλαο, την ίδια την Ελένη. Μοναδικού λυρισμού και δύναμης τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα και σε μετάφραση Αντρέα Αγγελάκη δείχνουν με άλλον τρόπο την εξαιρετική ποιητική ευαισθησία ενός άδικα «ξεχασμένου» ποιητή. 

Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στην αυλή του Μουσείου.

Τάσης Χριστογιαννόπουλος, τραγούδι

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι

Θανάσης Αποστολόπουλος, πιάνο 

Ιουλίτα Ηλιοπούλου, απαγγελία

Λεπτομέρειες για την εκδήλωση ΕΔΩ

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, πριν δυο χρόνια, στις 24 Αυγούστου 2024, απεβίωσε ο ξεχωριστός καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε εδώ υλικό χρόνων από την πολύτιμη μαθητεία κοντά του. 

Πρώτα, δύο τηλεοπτικές συνεντεύξεις που μας παραχώρησε. 

Η πρώτη με αφορμή την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας που συνήλθε τον Ιούνιο 2016 στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. 

Διερευνώνται τα θέματα: τί είναι Σύνοδος, ποιο το περιεχόμενο του όρου "Πατριαρχείο" σήμερα, ποιος ο σκοπός μιας Συνόδου στον καιρό μας, η αναγκαιότητα του Πρώτου στην Εκκλησία, το πρόβλημα του Ορθοδοξισμού, οι έννοιες "Αυτοκέφαλο" και "Αυτόνομο" ως αντίθετες στην ουσία της Εκκλησίας κ.α.

Η δεύτερη συνεντέυξη τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών Λύχνος. 

Η συνέντευξη, εφ' όλης της ύλης, πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του σταθμού, την 1η Απριλίου 2001, δηλ. πριν 25 χρόνια. 

 

Συνεχίζουμε με την παρουσίαση των βιβλίων του Χρήστου Γιανναρά το "Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα" και "Παιδεία και Γλώσσα" που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών την 1η Απριλίου 2001. 

Μετά τον πρόλογό μας ομιλεί και συνομιλεί με το κοινό ο συγγραφέας και καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Ο πρόλογός μας ήταν ο ακόλουθος: 

Το ανθολόγιο – αλφαβητάρι του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά μάς δίνει το μέτρο «επανεύρεσης μιας ενεργητικής ελληνικότητας. Δηλαδή επίκαιρης πρότασης για τα ουσιώδη της ζωής, που θα αποδείχνεται πρόταση ελληνική (όπως πάντοτε μέσα στους αιώνες) αν ενδιαφέρει πανανθρώπινα». Ανθολογώντας Μακρυγιάννη, Παπαδιαμάντη, Λορεντζάτο, Σεφέρη, Ζηζιούλα αλλά και Χατζιδάκι, Τσαρούχη, Πικιώνη, Βακαλόπουλο, ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς συνθέτει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Και χαρακτηρίζει τα ανθολογούμενα κείμενα – πρόταση, ως κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας. Όπως σημειώνει ο Χ. Γιανναράς στον πρόλογο του βιβλίου «θα ευχόμουν να λειτουργήσει αυτή η ανθολόγηση πραγματικά σαν ένα αλφαβητάρι για το συλλαβισμό απαντήσεων στο πολύ ρεαλιστικό ερώτημα: αν έχει ουσιαστικό θετικό αντίκρυσμα στη ζωή του Νεοέλληνα σήμερα η ελληνική του καταγωγή». 

Τα κείμενα αποτελούν μια σύγχρονη αναζήτηση νοήματος της ελληνικότητας. Μετά το αλφαβητάρι της πίστης, ο καθηγητής Χ. Γιανναράς μάς δίνει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Σκέπτομαι ότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα, με τον τίτλο Το Αλφαβητάρι της πίστης του Νεοέλληνα. Στέκομαι ιδιαίτερα στον όρο αλφαβητάρι, που χρησιμοποιεί ο Γιανναράς, γιατί με ενδιαφέρει ότι παίρνει ένα άλλο νόημα το αυτονόητο που λέγεται αλφάβητο. 

Σκέπτομαι ότι ο Ακάθιστος Ύμνος είναι κατ’ αλφάβητον (24 Οίκοι, όσα και τα γράμματα του αλφάβητου). Στην Υμνολογία συναντούμε πολλούς στίχους και τροπάρια κατ’ αλφάβητον. Το αλφαβητάρι ήταν σχολικό βιβλίο για κάποιες παλιότερες γενιές. Ο Χριστός στην Αποκάλυψη είναι το Α και το Ω. Στη χώρα μας ο αγράμματος αποκαλείται αναλφάβητος.

Ο καθηγητής Χ. Γιανναράς στο βιβλίο του Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει ένα κείμενό του με τίτλο: «Λειτουργικώς αναλφάβητοι». Διερωτάται λοιπόν εκεί: «Τι ποσοστό αντιπροσωπεύουν στον κοινωνικό μας βίο οι λειτουργικώς αναλφάβητοι, πόσοι πτυχιούχοι των παιδαγωγικών μας σχολών καταλαβαίνουν τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, ποιο ποσοστό αποφοίτων του λυκείου δεν γνωρίζει ούτε αυτό που λέμε γραφή – όχι ορθογραφία ή νοηματική των λέξεων, αλλά τη γραπτή σημαντική τής γλώσσας: να ξεχωρίζει το ζήτα από το ξι, το φι από το ψι». Για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά «ο καίριος αποσταθεροποιητικός παράγων για την Ελλάδα δεν είναι η τουρκική απειλή ούτε η κρίση της Βαλκανικής. Είναι το αυξανόμενο ποσοστό των λειτουργικώς αναλφαβήτων».

Αντιλαμβάνεται κανείς την πρωταρχική σημασία που έχει το αλφάβητο στη σκέψη και την αγωνία του Γιανναρά, ο οποίος αλλού διαπιστώνει κατηγορηματικά: «Κι όμως τη γλώσσα του πατρο – Κοσμά την καταλάβαιναν οι αναλφάβητοι Έλληνες της Τουρκοκρατίας», ενώ «μέσα σε μια γενιά διακόπτεται η γλωσσική συνέχεια τριών χιλιάδων χρόνων». Άρα υπάρχουν αναλφάβητοι και αναλφάβητοι. Υπάρχουν αυτοί που γνωρίζουν εμπειρικά το αλφαβητάρι της πίστης, υπάρχουν αυτοί που συλλαβίζουν κυριολεκτικά τις λέξεις λόγω γλωσσικής αφασίας, υπάρχουν άλλοι που δεν καταλαβαίνουν ότι το αλφάβητο είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση, αφού όπως λέει ο Ελύτης «η Ελλάδα είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση» και ίδια αίσθηση – λέει ο Γιανναράς – είναι η γραφή της γλώσσας. «Χίλια χρόνια στο λεγόμενο Βυζάντιο, τα παιδιά μάθαιναν ανάγνωση και γραφή με αλφαβητάρι τον Όμηρο. Και στην Τουρκοκρατία, με το Ψαλτήρι και το Οκταήχι», σημειώνει ο Γιανναράς. Δηλαδή, αυτά τα αλφαβητάρια είναι τα αναγνωσματάρια του Ελληνισμού.
Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα προσπαθεί να εντοπίσει την επίγνωση της ελληνικής ιδιαιτερότητας, δηλ. της ταυτότητας των Νεοελλήνων. Αυτή η περίφημη ταυτότητα προϋποθέτει τα περιεχόμενα του βιβλίου: αυτεπίγνωση, μνήμη, φρόνημα, γλώσσα, παιδεία, τέχνη, αυτοκριτική, προοπτική.

Διαβάζοντας κανείς το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα αρχίζει να υποψιάζεται αυτό που έγραψε ο καθηγητής Χ. Γιανναράς σ’ ένα κείμενό του για τον Οδυσσέα Ελύτη:
«Την ελληνική ταυτότητα την ορίζει η σοφία της ποίησης, όχι η αποδεικτική της Ιστορίας. Ο τρόπος της παραίτησης, της άοπλης μέθεξης. Της εκούσιας απώλειας που είναι πάντα εύρεση. Αυτό που ήταν πάντοτε η αποφατική Ελλάδα».
Νομίζω ότι για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά ισχύει αυτό που είπε ο Ελύτης για την Ελλάδα: "Υπάρχει μια Ελλάδα των αθλιοτήτων και υπάρχει μια ιδανική μες στο κεφάλι μας, και εγώ αυτή νοσταλγώ". Πάντοτε συγκινούμαι όταν ο Γιανναράς αναφέρεται στον ελληνικό τρόπο ζωής ως αρχοντικό: «Αρχοντιά αιώνων κοινωνία της ζωής». Και ο Ελύτης τον δικαιώνει όταν λέει με παράπονο σε μια συνέντευξή του: «Είμαστε πρίγκιπες και δεν το ‘χουμε καταλάβει».

Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα έχει ως υπότιτλο «Κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας». Το βιβλίο Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει κείμενα που χαρακτηρίζονται ως «επικαιρικά παλινωδούμενα». Όμως όποιος διαβάσει τόσο τα ανθολογούμενα κείμενα όσο και αυτά του καθηγητή Γιανναρά που είχαν δημοσιευθεί ως άρθρα σε εφημερίδες, θα διαπιστώσει ότι αυτά έχουν διαχρονική αξία. Η επικαιρότητα τους είναι σαν αυτή του αλφαβήτου. Αν δεν γνωρίζεις το αλφάβητο δεν μπορείς να διαβάσεις και να γράψεις σωστά.
Αν δεν προσεγγίσεις τα βιβλία αυτά ως καρπό μόνιμης αγάπης και αγωνίας ελπιδοφόρου, είσαι αναλφάβητος. Γιατί τα βιβλία αυτά αποτελούν πρόταση. Μη λησμονούμε: Η πρόταση αποτελείται από λέξεις και οι λέξεις από γράμματα του αλφαβήτου. «Η εδώ πρόταση – σημειώνει ο καθηγητής Γιανναράς – απαιτεί τουλάχιστον μιαν υποψία για την επικαιρότητα και γονιμότητα της διαχρονικής ελληνικής εμμονής στο φωτισμό νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης και συνύπαρξης – στη γιγαντομαχία περί της ουσίας, στη ζήτηση του ενός ούτινος εστι χρεία».
Είμαι πεπεισμένος πλέον πως το συνολικό έργο του Χ. Γιανναρά μας παρακινεί – όπως γράφει ο ίδιος σ’ ένα κείμενό του για τον Ελύτη – «να ψηλαφίσουμε την εύρεση του απορριμένου λίθου, να συλλαβίσουμε ελεγεία στην οξώπετρα, να ψάλλουμε μαζί του τον Ιησού του ήλιου, τον μετά κάθε Σάββατο ανατέλλοντα».
Ακολουθεί το βίντεο της εκδήλωσης. 

Μάρτιο του 2005 ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς με τίμησε παραχωρώντας μου μια συνέντευξη για το περιοδικό "το δόντι". 

-Κύριε καθηγητά, διαβάζοντας το βιβλίο του Γ. Καραμπελιά «Η θεμελιώδης παρέκκλιση» είδα ότι σας δικαιώνει για την πρότασή σας περί «προσώπου»: επιστροφή στο αρχαιοελληνικό πρότυπο του πολίτη -που δεν έχει καμία σχέση με το νεώτερο ατομισμό- και στο ορθόδοξο πρότυπο του προσώπου. Νομίζετε ότι μπορεί να βρει πρόσφορο έδαφος στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αι. μια τέτοια «επιστροφή»;

Από όσο έχω καταλάβει, η αρχαιοελληνική εκδοχή του πολίτη και η εκκλησιαστική εκδοχή του προσώπου προϋποθέτουν μιαν εμπεδωμένη στην καθημερινή βιοτή οντολογία -έμπρακτη συνέπεια συγκεκριμένης νοηματοδότησης της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αιώνα αυτές οι λέξεις μόνο ως ιδεολογήματα μπορούν από την πλειονότητα να προσληφθούν. Ή ως προσωπικό κριτήριο αναζήτησης.

-Η σπουδή σας στον Χάιντεγκερ και την πατερική παράδοση αποτελεί ταυτόχρονα και πρόταση για μια ιδιαίτερη νεοελληνική φιλοσοφική σκέψη, στον αντίποδα, μάλιστα, της σύγχρονης δυτικής;

Αυτό δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Απλώς πιστεύω ότι η εκκλησιαστική εμπειρία απαντούσε πάντοτε στις προκλήσεις των επίκαιρων φιλοσοφικών ερωτημάτων, ήταν εμπειρία που αναμετριόταν με τον εκάστοτε υπαρκτικό προβληματισμό των ανθρώπων. Ο φιλόσοφος λόγος των εκχριστιανισμένων Ελλήνων ήταν το προϊόν έκφρασης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με τη γλώσσα (ορολογία, μέθοδο, προβληματική) της ελληνικής παράδοσης. Σήμερα υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια τέτοια σύνδεση;

-Ειπώθηκε κατά καιρούς ότι ο λόγος σας για τα πράγματα είναι πεσιμιστικός ή ισοπεδωτικός. Προσωπικά κατανοώ τον παρεμβατικό σας λόγο ως επώδυνη ανησυχία και όχι ως ανέξοδη ρητορεία. Έχετε, όμως, σκεφθεί ότι μπορεί να εκπέμπετε... αρνητισμό;

Δική μου προσπάθεια είναι να σπουδάζω και να κρίνω την πραγματικότητα, να αποφεύγω επιθυμητές ή κυρίαρχες ψευδαισθήσεις, υποκειμενικές εντυπώσεις. Αν η σπουδή και η κρίση μου είναι απροκατάληπτη, αμερόληπτη και ρεαλιστική, τότε το τι «εκπέμπει» ως ψυχολογικά παρεπόμενα έχει πολύ μικρή σημασία. Ο αρνητισμός, ο πεσιμισμός ή ο «ισοπεδωτισμός» είναι προσδιορισμοί που παραπέμπουν στην ψυχολογική πρόσληψη του λόγου, σε ουσιαστική αδιαφορία για τα σημαινόμενα του λόγου.

-Η σύγχυση στον χώρο της παιδείας συνεχίζεται. Ποια θα ήταν, κατά τη γνώμη σας, δυο-τρία καίρια μέτρα που θα έπρεπε να ληφθούν αύριο το πρωί; Κι ακόμη, μπορεί να υπάρξει αληθινός εθνικός διάλογος για την παιδεία;

Νομίζω ότι ο «εθνικός διάλογος» είναι ωμή απάτη και προπαγανδιστικό τέχνασμα που παραβιάζει τους όρους λειτουργίας της δημοκρατίας. Υποτίθεται ότι ο λαός ψηφίζει ένα κόμμα για να εκφράσει το πρόγραμμά του για την παιδεία, όχι για να αρχίσει κουβεντολόι με συνδικαλιστές, κομματικές νεολαίες, ανίδεους γονείς και μαθητούδια. Δυστυχώς τα κόμματα δεν έχουν ιδέα τι συμβαίνει στην παιδεία και εμφανίζουν ως «πρόγραμμα» αφόρητης γενικολογίας ευχολόγια. Ο «εθνικός διάλογος» είναι το καμουφλάζ της ανικανότητας των πολιτικών και της εγκληματικής τους ανευθυνότητας -αναλαμβάνουν να ασκήσουν πολιτική παιδείας αυτοσχεδιάζοντας, εντελώς απροετοίμαστοι.

-Έχετε επισημάνει από πολύ νωρίς τον κίνδυνο θρησκειοποίησης της Ορθοδοξίας και δη της Ελλαδικής. Η πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Εκκλησίας μπορεί να ερμηνευθεί θεολογικά; Η ρίζα του κακού μήπως είναι στην εκκοσμίκευση;

Τολμώ να πιστεύω ότι μόνο η λέξη θρησκειοποίηση μπορεί να ερμηνεύσει την πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Ελλαδικής Εκκλησίας. Τόσο οι παρεκτροπές όσο και η αντιμετώπισή τους είναι το ίδιο άσχετες με το εκκλησιαστικό γεγονός, τυπικά δείγματα φυσικής ορμέμφυτης θρησκευτικότητας.

-Στην κρίση αυτή κάνει αισθητή την παρουσία της η ακαδημαϊκή θεολογία ως... απουσία! Μπορεί άραγε να αρθρώσει λόγο αληθείας;

Ας μπορούσαν να αρθρώσουν λόγο οι πανεπιστημιακές Θεολογικές Σχολές κι ας ήταν λήρος ή και αίρεση. Εδώ και χρόνια οι Σχολές αυτές είναι όπως αυτονόητα τις προϋποθέτει το ερώτημά σας: Νεκρές και γι’ αυτό άφωνες. Απορώ πώς και εσείς τις θυμηθήκατε!

-Έχετε επανειλημμένως αναφερθεί στην ανάγκη κατανόησης από όλους μας του ιλιγγιώδους μεγέθους που ονομάζεται ορθόδοξη λατρεία. Πιστεύετε στις «λειτουργικές αναγεννήσεις» που επιχειρήθηκαν τον τελευταίο καιρό από τη διοικούσα Εκκλησία;

Δεν νομίζω ότι επιχειρήθηκε τίποτα. Υπήρξαν μόνο κάποια «επικοινωνιακά» τεχνάσματα.