Η ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΜΕ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσίασε την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026 και ώρα 19:30, μία συναυλία με έργα του σύγχρονου συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου, με τον γενικό τίτλο: Continuum Sacrum. 

Η συναυλία πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου "Οι Φίλοι της Μουσικής" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - τραγούδι 

Ανδρέας Αδαμόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμπίνος - πιάνο 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος - αφήγηση Η ποιήτρια Λέτα Κουτσοχέρα απαγγέλλει ένα ποίημά της.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

Με έργα Λουκά Αδαμόπουλου σε ποιητικά κείμενα 

Νίκου Παλουμπιώτη (1,2), Γαλάτειας Ι. Βέρρα (3,4), Σοφοκλή-Σαπφούς (6), Παναγιώτη Καποδίστρια (7) 

1. Έαρ - Η νύχτα των κεριών [Μεγάλη Εβδομάδα] 

2. Πορφυρά σανδάλια - Η Πόλη σιωπά [29η Μαΐου 1453] 

3. Ετέχθη ημίν - Φως εκ Φάτνης [Χριστούγεννα] 

4. Μια άλλη γλώσσα - Σκιόφως πόλη 

5. Δωδεκάνθεον I, III, VII 

6. Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν 

7. Της αγάπης μέγας χορηγός - Ωδή ζ΄

 

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΜΑΝΩΛΗ ΚΑΛΟΜΟΙΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΠΕΤΡΙΔΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

«...Πιστεύω πως μέσα στον Παλαιολόγο έκλεισα όλους τους ψαλμούς και τους χυμούς της γέρικης καρδιάς μου, σαν το παλιό δέντρο που, πριν φύγει για πάντα και γείρει τους κλώνους του να πέσει στη μαύρη γης, θέλει να ανθίσει μια τελευταία φορά και να χαρίσει στον κάμπο τη στερνή του ευωδιά και τα τελευταία του φύλλα. Γι' αυτό αντικρίζω τη μουσική του Παλαιολόγου με κάποιο δέος, ξέροντας πως είναι το στερνό μου τραγούδι...».

Με τις παραπάνω φράσεις συνόδευε στα 1961 ο 78χρονος τότε Μανώλης Καλομοίρης την πέμπτη, τελευταία και πλέον μεγαλόπνοη όπερά του με τίτλο «Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος», βασισμένη στο ομώνυμο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Μια μουσική τραγωδία - θρύλος! Το ποιητικό κείμενο είναι του συνθέτη. 

Με τον «Κωνσταντίνο Παλαιολόγο» κλείνει ο κύκλος της δημιουργίας αλλά και της ζωής του Μανώλη Καλομοίρη αφού λίγους μόλις μήνες μετά την ολοκλήρωση της σύνθεσης ο μεγάλος έλληνας συνθέτης, η δημιουργική πορεία του οποίου συνδέθηκε με την ιδέα μιας συμφωνικής μουσικής που θα «συμπύκνωνε» τα χαρακτηριστικά της εθνικής παράδοσης, έφυγε από τη ζωή. Ο θάνατος τον βρήκε στις 3 Απριλίου 1962 χωρίς να προλάβει να δει επί σκηνής το κύκνειο άσμα του, η πρεμιέρα του οποίου δόθηκε από την Εθνική Λυρική Σκηνή στις 12 Αυγούστου του ίδιου χρόνου και στο πλαίσιο του τότε Φεστιβάλ Αθηνών. Διηύθυνε ο Ανδρέας Παρίδης. 

Η πρεμιέρα του έργου στην Θεσσαλονίκη έγινε στις 26 Οκτωβρίου 1966 στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, σε διεύθυνση πάλι του Ανδρέα Παρίδη. 

Η σύνθεση της τριμερούς όπερας είχε ολοκληρωθεί στις 23 Φεβρουαρίου 1961 και λίγο αργότερα εκδιδόταν η παρτιτούρα του έργου από την Εθνική Λυρική Σκηνή. Οι στίχοι και το εν γένει κείμενο του Καζαντζάκη διατηρήθηκαν αυτούσιοι ­ εκτός από κάποιες μικρές παρεμβολές ­ ενώ για λόγους «μουσικής οικονομίας», όπως ο ίδιος ο Καλομοίρης δήλωνε, η δραματική πλοκή τροποποιήθηκε ελαφρώς με τη συντόμευση ορισμένων σκηνών, χωρίς ωστόσο να αλλοιωθούν «ο χαρακτήρας και το χρώμα του έργου του μεγάλου συγγραφέως». Δημοτικό τραγούδι, βυζαντινό μέλος και θρύλοι απεδείκνυαν για μία ακόμη φορά την έντονη έλξη που ασκούσαν στον συνθέτη.
Η όπερα έχει διάρκεια 2 ώρες και 15 λεπτά. 

Στιγμιότυπο από την παράσταση του Φεστιβάλ Αθηνών 2001

Καταθέτοντας τον «Κωνσταντίνο Παλαιολόγο» στην Ακαδημία Αθηνών ο Μανώλης Καλομοίρης χαρακτήριζε αυτή την τελευταία του όπερα ό,τι καλύτερο είχε στο είναι του «από δύναμη, από ψυχή, από καρδιά, από απελπισία» μεταφράζοντας την τελευταία σε δημιουργική δύναμη.
«Όχι πως νομίζω ότι έγραψα ένα μουσικό αριστούργημα αντάξιο του θαυμαστού δραματικού λόγου» δήλωνε τότε ο συνθέτης. «Ο Θεός φυλάξοι! Πιστεύω όμως πως με τη μουσική μου στον "Παλαιολόγο" εχάραξα μια σελίδα στην ιστορία της Ελληνικής Τέχνης. Και όχι τόσο για το δούλεμα των βυζαντινών ήχων και ψαλμών όσο γιατί έδειξα πως εδώ στην μουσικήν Ελλάδα που δέρνεται από λογής λογής ανέμους και αμφιβολίες κρατώ ακλόνητα τα καλλιτεχνικά μου ιδανικά, τους πνευματικούς μου θεούς, την πίστη μου στην ελληνική μουσική ιδέα».

Ο Καλομοίρης σημείωνε κάπου αλλού δικαιολογώντας την «αθέτηση» μιας παλαιότερης δέσμευσής του: «Δεν ξεχνώ πως κάποτε υποσχέθηκα στον φίλο μου Αντίοχο Ευαγγελάτο να του χαρίσω τη μουσική του "Παλαιολόγου"· όμως το έργο, καθώς διαμορφώθηκε, ξεπέρασε κάθε μου προγενέστερη προσπάθεια... Γι' αυτό τον παρακαλώ να δεχτεί να αφιερώσω τον "Κωνσταντίνο Παλαιολόγο" στον ελληνικό λαό, από τον απλό λαό των ανίδεων και καλών ανθρώπων ως σε όλους που νιώθουνε, όπως ο ίδιος ο Αντίοχος, τον παλμό, τον πόνο και τη δόξα του έθνους και της φυλής...».

Νομίζω πως ο Καλομοίρης όταν έγραφε τα παραπάνω δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι την όπερά του αυτή θα σκηνοθετούσε κάποια στιγμή ο γιος του Αντίοχου Ευαγγελάτου, ο αείμνηστος Σπύρος Ευαγγελάτος, ο οποίος υπέγραψε την σκηνοθεσία στο ανέβασμα της όπερας τον Ιούλιο του 2001 στο Ηρώδειο. 

Από το ανέβασμα της όπερας στην Αθήνα το 1971

Την τελευταία αυτή όπερα του Καλομοίρη μπορείτε να ακούσετε, αγαπητοί φίλοι, από τους ψηφιακούς δίσκους 9-10 του σπουδαίου συλλογικού έργου Αντίς για όνειρο, που περιέχει Έργα Ελλήνων συνθετών 19ου και 20ου αιώνα. Η ηχογράφηση της όπερας προέρχεται από τη συναυλιακή παράσταση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου στη Θεσσαλονίκη το Νοέμβριο του 1997. Διευθύνει ο αρχιμουσικός Βύρων Φιδετζής, ο "απόστολος" της νεοελληνικής μουσικής δημιουργίας.

Το θεατρικό έργο "Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος" του Ν. Καζαντζάκη, μπορείτε να ακούσετε στη συνέχεια από την "Θεατρική βραδιά" του Γ' Προγράμματος. Πρόκειται για μία ηχογράφηση του 1982.

Ο Πέτρος Πετρίδης, σπουδαίος συνθέτης της Εθνικής Μουσικής Σχολής, γεννήθηκε στη Νίγδη της Καππαδοκίας το 1892. Φοίτησε στο Ζωγράφειο Γυμνάσιο και στο Ροβέρτειο Κολλέγιο της Κωνσταντινούπολης, ενώ παράλληλα ξεκίνησε και ιδιωτικά μαθήματα πιάνου. Το 1911 μετέβη για σπουδές στο Παρίσι όπου διέμεινε αρκετά χρόνια της ζωής του, ενώ παράλληλα εργάστηκε ως μουσικοκριτικός συνεργαζόμενος με αρκετές ελληνικές εφημερίδες. Το 1958 εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών και ένα χρόνο αργότερα εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Κηφισιά το 1977. 

Ένα από τα πιο σημαντικά έργα του ήταν το Requiem pour l' Empereur / Ρέκβιεμ για τον Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο: για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα. Το ξεχωριστό αυτό έργο ηχογράφησε - ευτυχώς! - ο απόστολος της Ελληνικής Μουσικής Βύρων Φιδετζής, με πλειάδα σημαντικών συντελεστών και το δισκογράφημα κυκλοφόρησε από την NAXOS. 

Σε συνέντευξή του προς τον δημοσιογράφο της «Καθημερινής» Στέλιο Ι. Αρτεμάκη τον Απρίλιο του 1964, ο Πετρίδης αναφερόμενος στο έργο του αυτό λέει τα εξής χαρακτηριστικά: 

«… Η σύνθεσις Μνημοσύνου Ακολουθίας –Ρέκβιεμ– βασιζομένης με σταθεράν ισορροπίαν στα ορθόδοξα και στα καθολικά κείμενα πηγάζει από το παγχριστιανικόν, το υπερχριστιανικόν, το παγκόσμιον οικουμενικόν πνεύμα, που από διετίας φωτίζει έκλαμπρα τον ορίζοντα του πνευματικού ανθρώπου. Την πρωτοβουλία αυτή ήλθε να ενισχύση αισθητικός παράγων μεγίστης σημασίας. Ως γνωστόν η ορθόδοξος μνημόσυνος ακολουθία διακρίνεται για κατανυκτική τρυφερότητα, για άγχος ζοφερό, για ψυχική κάμψι μπρος στο φάσμα του θανάτου. Με μία μόνο εξαίρεσι, στερείται και των αδρών χαρακτηριστικών, που αγγέλλουν την οργή του Κυρίου έναντι του αμαρτωλού. Η αρμονική, αλληλοσυμπληρούσα συζυγία ορθοδόξων και καθολικών κειμένων προσφέρει πειστικήν εναλλαγή τρυφερών και σκληρών θεμάτων κι εξασφαλίζει πλατειά κι ευμελή αρχιτεκτονική δομή. Το καθαυτό σώμα της ακολουθίας πλαισιώνεται από το τυπικό που ήτο εν χρήσει στην βυζαντινή Αυλή. Πριν ή γίνη η εκφορά του θανόντος αυτοκράτορος ο επί τούτω εντεταλμένος αυλικός απήγγελλε: «Έξελθε, Βασιλεύ, καλεί σε ο Βασιλεύς των Βασιλευόντων και Κύριος των Κυριευόντων». Υπό το φως των ως άνω, το όλον Ρέκβιεμ παρουσιάζεται ως εξής: 

1. «Έξελθε βασιλεύ» 

2. «Ανάπαυσον ο Θεός τον δούλον Σου» (ορθόδοξον) 

3. α) «Ντίες Ίραι» (Ημέρα οργής) (καθολικόν), β) « Ηχούν αι σάλπιγγες» (καθολ.), γ) «Θάνατος και ζωή αναταράσσονται» (καθολ.), δ) «Βίβλος γεγραμμένη» (καθολ.), ε) «Τι νυν ο δυστυχής μαρτυρήσω» (καθολ.) στ) «Βασιλεύ φοβερού μεγαλείου» (καθολ.). 

4. «Άμωμοι εν οδώ, Αλληλούϊα» (ορθόδ.) 

5. «Ακούσωμεν τι κράζει ο Παντοκράτωρ» (ορθόδ.) 

6. «Αγνή Παρθένος» (ορθόδ.) 

7. «Άγιος, άγιος, Κύριος Σαββαώθ» (ορθόδ. και καθολ.) 

8. «Ο Αμνός του Θεού» (ορθόδ. και καθολ.) 

9. «Φως αιώνιον λάμψοι επ’ αυτοίς» (καθολ.) 

10. «Μακάριοι» (ορθόδ.) 

11. «Είσελθε Βασιλεύ» 

Στη σύνθεσι του έργου εδέησε να προβώ σε σημαντικές καινοτομίες εν σχέσει με τα μέχρι τούδε καθιερωμένα. Ο χειρισμός κάθε κομματιού ενός Ρέκβιεμ ακολουθούσε την μορφολογία μιας σκηνής μουσικού δράματος, κοινώς όπερας. Η μουσική γραφή έπαιρνε από εκεί πολύ μεγάλη στροφή προς την αρμονική, την κάθετη λεγομένη τεχνοτροπία. Τούτο, βέβαια, δεν εμπόδισε τον Μότσαρτ, τον Μπερλιόζ, τον Βέρντι να συνθέσουν τα γνωστά μνημειώδη έργα, που φέρουν τον τίτλο του Ρέκβιεμ. Η καθαρά πολυφωνική οριζόντια γραφή βρίσκει στα έργα αυτά ελαχίστη σχέσι. Σήμερα, με την ορμητικήν αναγέννησι του πολυφωνικού πνεύματος στην μουσική σύνθεσι, είμεθα υποχρεωμένοι, με αγαλλίασι μάλιστα, να χαράξωμε εκ διαμέτρου αντίθετη προς τους κλασσικούς γραμμή. Στο Ελληνολατινικό Ρέκβιεμ, που παρουσιάζω, η πολυφωνική οριζόντια γραφή κυριαρχεί σχεδόν αποκλειστικά με την κάθετη, αρμονική πλοκή περιωρισμένη σε συγχορδίες απλές, πλατειές, που εξασφαλίζουν στην πολυφωνία την μέχρις οκταφώνου χορικού άνεσι κινήσεως κι αναπτύξεως. 

Ήτο επόμενο η πολυφωνική γραφή να επιβάλη κι αντίστοιχην αισθητική στην μορφολογική δομή των διαφόρων κομματιών του έργου. Αντί μορφής σκηνής όπερας, έθεσα ως κεντρικό πυρήνα το σχήμα «Χορικό και Παραλλαγές». Κάθε μέρος του Ρέκβιεμ αυτού ξεκινά από ένα χορικό κι αναπτύσσεται πολυφωνικά ακουλουθώντας κι αποκρυσταλλώνοντας την δραματική, την λυρική κατάνυξι κι εξαΰλωσι των κειμένων. Η ευκαιρία ήταν υπέροχα ελκυστική για την αναβίωσι κι ευρύτατη χρησιμοποίησι του ύφους –στυλ– του κοντσέρτο γκρόσσο, που από αιώνος και πλέον έχει παραμεληθή από τους συνθέτες λόγω προφανώς των περιορισμών της κάθετης αρμονικής γραφής. Η παραμέλησις είναι ιδιαίτερα αισθητή στον τομέα της φωνητικής και δη της χορωδιακής συνθέσεως. Στο Ρέκβιεμ τούτο οι τέσσερεις σολίστ κι η χορωδία σπάνια μένουν απομονωμένοι. Συνεργάζονται στενώτατα με περιπτύξεις, αντιθέσεις, αμοιβαίες διεισδύσεις, με διαλόγους που εκτείνονται από διφωνία(ς) μέχρις οκταφώνου διπλού χορικού. 

Τέλος, όπως και στο ορατόριο Άγιος Παύλος, όπου ο αφηγητής χρησιμοποιεί το ύφος λειτουργικού ρετσιτατίβο και στο Ρέκβιεμ, η τεχνοτροπία αυτή διευρύνεται όχι μόνον εις τους σολίστ αλλά και εις την χορωδίαν. Ολόκληρος δε ο αριθμός των «δέκα» (Μακαρισμοί), χρησιμοποιεί την τεχνοτροπίαν του τετραφώνου λειτουργικού ρετσιτατίβο, δεδομένου ότι το κείμενο των μακαρισμών ανήκει εις ύφος στοχαστικόν και φιλοσοφικόν, παρά καθαρά λυρικόν. Κατά τυχόν ελληνικήν εκτέλεσιν, τα λατινικά κείμενα θα αποδίδωνται στα αντίστοιχα ελληνικά. Εκτός Ελλάδος τα ελληνικά κείμενα θα αποδίδωνται στα αντίστοιχα λατινικά. Το έργον αποτελείται από 336 σελίδες μεγάλου σχήματος, 28 πενταγράμμων η δε διάρκειά του θα καλύψη πιθανώς μίαν ώραν και σαράντα περίπου λεπτά. Όσον αφορά την πρώτην παγκόσμιον εκτέλεσιν, προβλέπω ότι το έτος 1965 θα είναι ευοίωνον.»

Παραθέτουμε στη συνέχεια αποσπάσματα του έργου από την μοναδική ηχογράφηση που πραγματοποίησε ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής.

   

Σημείωση: Οι ενδεικτικές παρτιτούρες του έργου είναι από το αρχείο του συνθέτη στην Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

ΑΠΟΨΕ Η ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΜΕ ΕΡΓΑ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) διοργανώνει σήμερα Πέμπτη 28 Μαΐου 2026 και ώρα 19:30, μία συναυλία με έργα του σύγχρονου συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου, με τον γενικό τίτλο: Continuum Sacrum. 

Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - τραγούδι 

Ανδρέας Αδαμόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμπίνος - πιάνο 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος - αφήγηση 

Artwork: Ιωάννης – Πορφύριος Καποδίστριας 

Ο ιδρυτής του "Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών", Θωμάς Ταμβάκος, μουσικογράφος και μουσικοκριτικός έγραψε στο fb για την αποψινή συναυλία: 

Tο Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον», υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, διοργανώνει μια ενδιαφέρουσα συναυλία αφιερωμένη στον Πατρινό συνθέτη, Λουκά Αδαμόπουλο. Η εκδήλωση, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Continuum Sacrum», θα λάβει χώρα την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026, στις 19:30, προσφέροντας στο κοινό μια μοναδική ευκαιρία να έρθει σε επαφή με το έργο του. Ο Λουκάς Αδαμόπουλος, γνωστός για το ιδιαίτερο ύφος και την πλούσια συνθετική του γλώσσα, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους εκπροσώπους της ελληνικής μουσικής σκηνής. Η βραδιά στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών αναμένεται να αναδείξει την πνευματική και καλλιτεχνική του προσέγγιση, μέσα από συνθέσεις που εμβαθύνουν σε θέματα συνέχειας και ιερότητας, όπως υποδηλώνει και ο τίτλος «Continuum Sacrum». 

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

Με έργα Λουκά Αδαμόπουλου σε ποιητικά κείμενα 

Νίκου Παλουμπιώτη (1,2), Γαλάτειας Ι. Βέρρα (3,4), Σοφοκλή-Σαπφούς (6), Παναγιώτη Καποδίστρια (7) 

1. Έαρ - Η νύχτα των κεριών [Μεγάλη Εβδομάδα] 

2. Πορφυρά σανδάλια - Η Πόλη σιωπά [29η Μαΐου 1453] 

3. Ετέχθη ημίν - Φως εκ Φάτνης [Χριστούγεννα] 

4. Μια άλλη γλώσσα - Σκιόφως πόλη 

5. Δωδεκάνθεον I, III, VII 

6. Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν 

7. Της αγάπης μέγας χορηγός - Ωδή ζ΄ 

ΛΟΥΚΑΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ 

Σπουδές: Πιάνο, αρμονία, αντίστιξη, fuga, ενορχήστρωση και σύνθεση με το μουσουργό και πιανίστα Κ. Κυδωνιάτη. Τεχνικές σύνθεσης του 20ου αιώνα (Γερμανία). Μουσικοπαιδαγωγική στην Ανώτατη Ακαδημία Μουσικής και όρχησης (Φιλιππούπολη). 

Εργογραφία: 

- Πολυάριθμα τραγούδια: "Δάκρυ" για φωνή και πιάνο σε ποίηση Σακαλή, Α' βραβείο στον "Πανελλήνιο διαγωνισμό σοβαρού ελληνικού τραγουδιού", (1978), "Επέστρεφε" σε ποίηση Κ.Π. Καβάφη, ήταν ένα από τα 30 τραγούδια στους  "Α' Αγώνες ελληνικού τραγουδιού", που διοργάνωσε ο Μ. Χατζιδάκις (Κέρκυρα 1981) και πολλά άλλα σε στίχους Ελλήνων και ξένων ποιητών. 

- Κύκλους τραγουδιών: "Επτά τραγούδια σε ποίηση Παλαμά" (1988) για φωνή και πιάνο, παραγγελία Δήμου Πατρέων και πλήθος άλλων. 

- Για πιάνο: "Σπουδή – σπονδή" (1986 μετάδοση από Γ΄ Πρόγραμμα) και πλήθος άλλων. 

- Για 2 πιάνα: "Τα 20 δάκτυλα στη χώρα των 5 λογισμών" (2005) κ.α. 

- Για βιολί και πιάνο: "Εις μέτρον περιττόν πλην άρτιον" (1987, πρώτη εκτέλεση στην Εθνική Πινακοθήκη με τους Δ. Βράσκο και Ν. Σεμιτέκολο), "Νεαρά τινά βλέμματα" (1996, πρώτη εκτέλεση αίθουσα συναυλιών Φ. Νάκας με τους Γ. Μαυρίδη και Α. Αδαμόπουλο), κ.α. 

- Για σύνολα: "Χάλκινοι ιριδισμοί" (2001) για κουϊντέτο χάλκινων πνευστών (2004, πρώτη εκτέλεση κουιντέτο χάλκινων Δημοτικού Ωδείου Καλαμάτας" κ.α. 

- Για ορχήστρα εγχόρδων: "Σερενάτα των πιστών και άπιστων εραστών" (1987, παραγγελία του Β' Διεθνούς φεστιβάλ Πάτρας, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο Θέατρο "Απόλλων"), "Ενατος λίθος" (2005, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο συνεδριακό κέντρο Πανεπιστημίου Πατρών). "Ο αόριστος ως ενεστώς και μέλλων"  (2021 βράβευση στο διεθνή διαγωνισμό σύνθεσης Dmitri Shostakovich) κ.α. 

- Για συμφωνική: Τρία συμφωνικά σονέτα (2006-2007), "Λυρικά πλήκτρα" (2008), Concerto για πιάνο και μικρή συμφωνική, "Δάμων & Φειδίας", για πιάνο και ορχήστρα κ.α. 

- Για φωνητικά σύνολα: αντιστικτική επεξεργασία πολλών ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων τραγουδιών για ποικίλα φωνητικά σύνολα. 

- Για μπάντα: "Ερχονται έφιπποι" (2006). 

Έχει συγγράψει το εγχειρίδιο «Η Αρμονική του κλασικού μουσικού συστήματος» (εκδόσεις Φ. Νάκας 1989), το τρίτομο έργο «Κλασική Αρμονία» που συνοδεύεται από τρίτομο λυσάρι (2008-2009), που διδάσκεται σε ωδεία και μουσικά σχολεία και τη μελέτη «Η πολυπράγμων και αμήχανη μουσική μιας πόλης» για τη μουσική της μεταπολεμικής Πάτρας (1995, αίθουσα τελετών Πανεπιστημίου Πατρών).

Ο ΜΑΝΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΣΕ ΑΦΗΝΕΙ ΟΥΤΕ ΝΑ ΠΕΘΑΝΕΙΣ

Έγκον Σίλε, Ο θάνατος και η κόρη

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Ένας κύριος που ακούει στο όνομα Μάνος Λαμπράκης, έχει γίνει εσχάτως ο «εθνικός μας σχολιαστής» στα social media, με μεγάλη επιδραστικότητα σε ανθρώπους πολλών χώρων (πολιτιστικό, εκκλησιαστικό, εκπαιδευτικό κ.ο.κ.). 

Το επ’ εμοί δεν συμμερίζομαι τον ενθουσιασμό του φιλοθεάμονος κοινού για τις τοποθετήσεις του κ. Μάνου Λαμπράκη, καθώς διακρίνω έναν ενοχλητικό εξυπνακισμό, πασπαλισμένο με μπόλικη «φιλοσοφική» σαντιγί και εν τέλει έναν λαϊκισμό που τέρπει τα ώτα ενός κόσμου που αρέσκεται, στις μέρες μας, σε μια …γοητευτική απελπισία σε όλα τα επίπεδα». 

Αυτά έγραφα τον περασμένο Σεπτέμβριο για τον «εθνικό σχολιαστή» μας Μάνο Λαμπράκη. Από τότε μέχρι σήμερα ο εν λόγω έχει γράψει εκατοντάδες αναρτήσεις επί παντός επιστητού, και πολλές από αυτές που άπτονταν εκκλησιαστικών θεμάτων τις αντιπαρήλθα από μία …συγκατάβαση στον ταλαίπωρο «εθνικό σχολιαστή». 

Τώρα όμως, είδα πως κυκλοφορεί στο διαδίκτυο ένα κείμενο του για την θανούσα Γωγώ Μαστροκώστα, το οποίο προκάλεσε πολλές διαμαρτυρίες για το ύφος και το περιεχόμενο. Είναι ένα κείμενο το οποίο, λόγω του αφόρητου συναισθηματισμού του, μυρίζει θανατίλα...

Προσωπικά δεν με εξέπληξε, καθώς από την πρώτη στιγμή είχα επισημάνει την ρηχότητα του Λαμπράκη και την επιστράτευση γλυκερών συναισθηματισμών, προς διέγερσιν του θυμικού. 

Είναι, πάντως, παρήγορο, που κάποιοι, επιτέλους, αντιλαμβάνονται την περίπτωσή του. 

Το τραγικό είναι ότι τύποι σαν τον Μάνο Λαμπράκη δεν σε αφήνουν ούτε να πεθάνεις… 

Ο ΜΟΣΧΑΣ ΚΥΡΙΛΛΟΣ ΑΠΟΛΥΤΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΛΑΡΙΩΝΑ ΑΛΦΕΓΙΕΦ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Διαβάζουμε πως το Ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών θα καλέσει τον επικεφαλής της τσεχικής πρεσβείας στη Μόσχα και θα προβεί σε έντονο διάβημα σχετικά με την κράτηση του Μητροπολίτη Ιλαρίωνα Αλφέγιεφ της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Τσεχική Δημοκρατία. 

Η Ρωσία θεωρεί την κράτησή του στημένη πρόκληση, δήλωσε σήμερα Δευτέρα (25-5-2026) η εκπρόσωπος του υπουργείου Μαρία Ζαχάροβα, όπως ανέφεραν ρωσικά πρακτορεία. 

Ο κληρικός της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, Ιλαρίωνας, συνελήφθη στην Τσεχική Δημοκρατία ως ύποπτος για μεταφορά απαγορευμένων ουσιών. Το κανάλι Telegram του Ιλαρίωνα ανέφερε αυτό το γεγονός ως πρόκληση. Ο Ιλαρίων δήλωσε για το εύρημα ότι «δεν έχει και δεν είχε ποτέ καμία σχέση με το παράνομο εμπόριο ναρκωτικών». Σύμφωνα με τον ίδιο, προηγήθηκε μακροχρόνιας πίεσης στην ορθόδοξη κοινότητα στο Κάρλοβι Βάρι και στον ίδιο τον μητροπολίτη με στόχο να τον αναγκάσουν να εγκαταλείψει τον χώρο εργασίας του. 

Ο Μητροπολίτης Ιλαρίωνας Αλφέγιεφ, κατείχε νευραλγική θέση ως επικεφαλής του Τμήματος Εξωτερικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας από το 2009 έως το 2022 και θεωρούνταν ένας από τους πιθανούς διαδόχους του Ρώσου Πατριάρχη Κυρίλλου. 

Μετά την απομάκρυνση του, εστάλη στην Ουγγαρία και μετατέθηκε στο Κάρλοβι Βάρι της Τσεχίας το 2024. Αυτό συνέβη μετά τη δημοσιοποίηση καταγγελιών για σεξουαλική παρενόχληση και την πολυτελή ζωή του. Σίγουρα οι Τσέχοι δεν διάκεινται ευμενώς προς τους Ρώσους, για πολιτικούς λόγους. 

Σίγουρα ο Ιλαρίων Αλφέγιεφ θα αποτελούσε “στόχο” για την Τσεχική Δημοκρατίας, καθώς τον έβλεπαν ως απειλή. 

Όμως, τις εξηγήσεις πρέπει να τις δώσει – δεν θα το κάνει φυσικά – το Πατριαρχείο Μόσχας. Ο Πατριάρχης Κύριλλος ευθύνεται απόλυτα για τον Ιλαρίωνα. Αυτός τον υπερύψωσε και αυτός τον χαντάκωσε! Γιατί όμως; Τι είναι ο Ιλαρίωνας σήμερα για την Ρωσική Εκκλησία; Ένας αποτυχημένος; Ένας παρίας; Ένας που πρέπει να φύγει από τη μέση; Και με ποιο τρόπο πια; Όλα τα έχουμε δει! 

Το Ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών έσπευσε να προστατεύσει τον πολίτη του. Η Ρωσική Εκκλησία για τον ιεράρχη της; Ούτε λέξη. Ο Πατριάρχης Κύριλλος Γκουντιάγιεφ είναι ο απόλυτος υπεύθυνος για τον Ιλαρίωνα Αλφέγιεφ. Είναι και αυτό ένα μεγάλο κρίμα στο λαιμό τού Μόσχας Κυρίλλου.

O Charles Baudelaire του Λεωνίδα Κανάρη με την Δάφνη Πανουργιά και τη Νικόλ Καραλή

Ο συνθέτης, κιθαριστής και καθηγητής μουσικής Λεωνίδας Κανάρης είναι αναμφισβήτητα από τους πιο αξιόλογους συνθέτες της γενιάς του στο χώρο της σύγχρονης μουσικής. 'Ενα αντιπροσωπευτικό δείγμα της δουλειάς του περιέχεται στον δίσκο - προσωπογραφία One night when... (Sabways) διάρκειας 75 λεπτών. 

Έργα για σόλο πιάνο, για διάφορους συνδυασμούς οργάνων, για φωνητικό σύνολο, καθώς και δέκα μελοποιήσεις του πάνω σε ποίηση Σαρλ Μπωντλαίρ, Κωνσταντίνου Καβάφη, Κώστα Καρυωτάκη και Θέμη Τασούλη, ερμηνευμένα από τους Δάφνη Πανουργιά (σοπράνο), Νικόλ Καραλή (πιάνο), Στέλλα Τσάνη (βιολί), Λευκή Κολοβού (τσέλο), Έλενα Χούντα (πιάνο), Γκέρτα Σινάι (βιόλα) και με τη συμμετοχή του Slowind Wind Quintet, του Μιχάλη Τρανουδάκη (αφήγηση) και του φωνητικού συνόλου Εμμέλεια, υπό τη διεύθυνση του Βαλέρι Ορέσκιν. 

Ο ίδιος ο συνθέτης σημειώνει για τη μουσική του στο ένθετο του δίσκου: 

Θεμελιώδης οδηγός στη σύνθεση της μουσικής μου είναι ο καθορισμός και η οργάνωση των εντυπώσεων, έως και των επιδράσεων που αυτή μπορεί να προκαλέσει στην ανθρώπινη διάθεση και ψυχισμό. Αυτό γίνεται τόσο με καθαρά μουσική σκέψη, όσο και με εξωμουσική (ψυχολογία, αισθητική, ρητορική, εσωτερισμός κ.ά.). Κεντρικό αποδέκτη των έργων μου θεωρώ τον μέσο ‘μυημένο’ ακροατή στην έντεχνη δυτικότροπη μουσική. Η μουσική μου όμως εκφράζει πρώτιστα τις δικές μου ανησυχίες, τις οποίες με μία ‘ψυχαναλυτική’ πρόθεση αισθάνομαι την ανάγκη να κοινοποιήσω και να μοιραστώ με άλλους, σαν ένας τρόπος έκφρασης και επικοινωνίας με ‘μηνύματα’ που μόνο η μουσική με τον δικό της τρόπο μπορεί να μεταφέρει. Γενικότερα η μουσική αποτελεί για μένα την ατραπό για τη γνώση και την αυτογνωσία. 

Στον δίσκο περιέχονται τρία τραγούδια σε ποίηση Charles Baudelaire: 
-The Pagan’s Prayer 
-The Possessed 
-One Night When…

Εδώ παραθέτουμε τα όντως ατμοσφαιρικά και έντεχνα τρία αυτά τραγούδια με την σοπράνο Δάφνη Πανουργιά και την Νικόλ Καραλή στο πιάνο.  

Π.Α.Α.

«Η Προσευχή ενός Ειδωλολάτρη»
Α! μη τις φλόγες σου τις λιγοστεύεις!
πάλι την κρύα μου ζέστανε ψυχή,
εσύ ηδονή που τις καρδιές παιδεύεις!
Ω! Diva, supplicem exaudi!

Θεά πού είσαι στ' αγέρι σκορπισμένη,
φλόγα στο σπήλαιό μας το κρυφό,
άκουσε μιά ψυχή παγωμένη,
που ύμνο σου προσφέρει από χαλκό.

Γίνου ηδονή, μόνη μου βασίλισσα!
Σειρήνας μάσκα φόρεσε, θεά μου,
με σαρκοβελούδινη ομορφιά,

ή δώσε τις βαρύπνιες σου σ' εμένα
μέσ' τα άυλα κρασιά τα μαγεμένα,
ω ηδονή, άπιαστη εσύ σκιά!

 

«Ο Δαιμονισμένος» 

Ο ήλιος σκεπάστηκε από ένα μαύρο πέπλο. Όπως κι αυτός, 

φεγγάρι της ζωής μου, καλύψου απ' τη σκιά. 

Κοιμήσου ή κάπνιζε αν θες, σώπαινε συλλογίσου, 

και πέσε ολόκληρος βαθιά στης πλήξης τον βυθό. 

Μ' αρέσεις έτσι! Μα, αν σήμερα το θες, 

σαν έν' αστέρι που 'λειπε κι απ' το λυκόφως βγαίνει, 

περήφανα να εμφανισθείς στα μέρη τα φραγμένα απ' την παράνοια. 

Έχει καλώς! Bγες απ' τη θήκη σου λεπίδι θελκτικό! 

Άναψε στα μάτια σου φλόγα πολυελαίων! 

Άναψε την αποθυμιά στα μάτια των χυδαίων! 

Όλα σου μ' ευχαριστούν, τρελά ή νοσηρά. 

Γιν' ότι θες, μαύρια νυχτιά ή ρόδινη αυγή. 

Δεν υπάρχει μια ίνα στο τρεμάμενο κορμί μου 

που δεν κράζει: O mon cher Belzebuth, je t' adore!

  

«Μια Νύχτα που...» 

Μια νύχτα που κοντά σε μιαν απαίσια Εβραία κοιτόμουν, 

όπως σε πτώματος πλευρό πτώμα άλλο ξαπλωμένο, 

κοιτώντας πλάι μου το κορμί 'κείνο το πουλημένο 

τη λυπημένη ομορφιά που λαχταρώ σκεφτόμουν. 

Τη γονική της αρχοντιά ο νους μου αναπολούσε, 

το δυνατό το βλέμμα της με χάρες οπλισμένο, 

την κόμη στο κεφάλι της σαν πέπλο μυρωμένο, 

κι η θύμηση αυτή μέσα μου τον έρωτα ξυπνούσε. 

Γιατί τρελά το ευγενικό κορμί σου θα φιλούσα, 

κι απ' τα δροσάτα πόδια σου ως τα μαύρα σου μαλλιά, 

τι θησαυρούς από βαθιά χάδια θε να σκορπούσα, 

αν μια νυχτιά τα μάτια σου μπορούσαν να μου δώσουν 

μόν' ένα δάκρυ αληθινό, ω πέτρινη καρδιά! 

που θα 'κανε τις παγερές κόρες τους να θαμπώσουν.

Το τραγούδι ΕΔΩ

ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΕΠΙΡΡΟΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ Ανδριόπουλου 

Από την έκδοση ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ (Αθήνα, 2025) 

Ο Μίκης Θεοδωράκης έσκυψε με δέος πάνω στη βυζαντινή μουσική, η οποία τον ενέπνευσε με χίλιους τρόπους. Είτε μία φράση, ένα μέλισμα, μια μελωδική γραμμή είτε μια επεξεργασία του παραδοσιακού μέλους με σύγχρονο τρόπο. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» (στο βιβλίο Μουσική για τις μάζες, 1972, σ. 135–163), αναφέρει πολλά παραδείγματα επιρροής του από βυζαντινούς ύμνους, τους οποίους έχει καταγράψει στο πεντάγραμμο. 

Μας λέει ο ίδιος ότι «εκτός από το Τη Υπερμάχω και το Άλαλα τα χείλη των ασεβών υπάρχουν σειρά άλλες βυζαντινές μελωδίες που, επίσης, με επηρέασαν βαθειά, και προ πάντων, οι τρεις μελωδίες του Επιταφίου Θρήνου». Εννοεί τις τρεις στάσεις των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής (Όρθρος Μεγάλου Σαββάτου). Τον συγκινούν και οι μελωδίες των Χαιρετισμών, καθώς και «ο θαυμάσιος βυζαντινός ύμνος Την ωραιότητα της παρθενίας σου». 

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι παρατηρήσεις του Μίκη Θεοδωράκη για τους ύμνους της λατρείας που έχει καταγράψει: 

"Μεγάλη εντύπωση μου έχει κάνει ο δοξαστικός ύμνος «Ον παίδες ανυμνείτε» [καταληκτική φράση τροπαρίων της ζ΄ ωδής του Κανόνα «Κύματι θαλάσσης» του Μεγάλου Σαββάτου] για τον φωτεινό του μουσικό χαρακτήρα, καθώς και το «Ευαγγελίζου» [ειρμός θ΄ ωδής του Κανόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου]. 

Η μελωδία Άγιος άγιος [Επινίκιος ύμνος Θείας Λειτουργίας] με γοητεύει γιατί έχει χαρακτήρα μεγαλοπρεπή. 

Την πρώτη Κυριακή της απομόνωσής μου στη Γενική Ασφάλεια (Αύγουστος ’67) το ραδιόφωνο μου ξαναθύμισε την παρακάτω μελωδία" [η οποία είναι το δημοφιλές τροπάριο της Παναγίας «Την τιμιωτέραν των χερουβείμ»]. 

Φυσικά, ο συνθέτης παραθέτει και τον αναστάσιμο παιάνα «Χριστός ανέστη». Μας διαφωτίζει ο Θεοδωράκης: 

"Σημείωσα πολύ πρόχειρα όσες βυζαντινές μελωδίες μου ήρθαν στο νου που έχουν παίξει κάποιο ρόλο στη διαμόρφωση της μελωδικής μου ομιλίας. Όμως για να ολοκληρωθεί η εικόνα θα παραθέσω μερικά ακόμη μουσικά παραδείγματα μιας και έχω την τύχη να βρίσκεται κοντά μου, στο Στρατόπεδο Ωρωπού όπου είμαι κλεισμένος (Μάρτης του 1970), ο καθηγητής κύριος Παρασκευάς Ζούζουλας που είναι υπέροχος ψάλτης και γνώστης της βυζαντινής μουσικής". 

Ο Θεοδωράκης καταγράφει στο πεντάγραμμο τους ακόλουθους ύμνους, ακολουθώντας τη σειρά της οκτωηχίας: 

- «Ερχόμενος ο Κύριος», ήχος α΄. Ο συνθέτης γράφει: «Των Βαΐων» (ειρμολογικόν Εσπερινού – έψαλε: Π. Ζούζουλας). Πρόκειται για ιδιόμελο των Αίνων του Όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας, που ψάλλεται στην Ακολουθία του Νυμφίου την Κυριακή των Βαΐων εσπέρας. 

- «Άγιος ο Θεός». Η παραδοσιακή μελωδία του Τρισαγίου ύμνου σε ήχο β΄. 

- «Έκστηθι φρίττων ουρανέ», ήχος πλ. β΄. Ο ειρμός της η΄ ωδής του Κανόνα του Μεγάλου Σαββάτου. Ο Θεοδωράκης τον σημειώνει ως: «Παράδειγμα 17 – Καταβασίες της Μ. Πέμπτης». 

- «Δοξολογία» σε ήχο γ΄. Πρόκειται για δύο στίχους («Δόξα σοι τω δείξαντι το φως» και «Ευλογητός ει Κύριε») από τη Δοξολογία του Όρθρου, στο μέλος - τρίφωνο και δημοφιλές τότε - του Ιωάννη Σακελλαρίδη. 

- «Ανοίξω το στόμα μου», ήχος δ΄. Πρόκειται για τον ειρμό της α΄ ωδής του Κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου. Ο Θεοδωράκης το σημειώνει ως «Καταβασίες των Χαιρετισμών, με βάση το ΒΟΥ». 

-  «Αναστάσεως ημέρα», ήχος πλ. α΄. Το Δοξαστικό του Πάσχα. 

- Στον πλάγιο του πρώτου ήχου, ο Θεοδωράκης καταγράφει δύο ακόμα μέλη: «Κύριε, εσφραγισμένου του τάφου υπό των παρανόμων» (με βάση το ΚΕ – λα) και το «Δεύτε λάβετε φως» από την Αναστάσιμη Ακολουθία. 

- «Άξιον εστί», ήχος πλ. β΄. Είναι πραγματικά εκπληκτικό με πόση ακρίβεια ο Μίκης Θεοδωράκης καταγράφει αυτό το έντεχνο μέλος, που ψάλλεται μέχρι σήμερα στη Θεία Λειτουργία και το οποίο αποδίδεται σε πολλούς μελοποιούς, αλλά έχει επικρατήσει ως «Ανωνύμου». Το έψαλε ο Παρασκευάς Ζούζουλας, ο συγκρατούμενός του, και ο συνθέτης το κατέγραψε στις 16 Μαρτίου 1970. 

- «Άξιον εστί», με την ένδειξη: «Γοργόν – Ήχος Βαρύς (Πλάγιος Τρίτος) με βάση το ΖΩ (με ύφεση) και το ΓΑ». 

Στη συνέχεια ο Θεοδωράκης καταγράφει τρεις ύμνους σε βαρύ ήχο: 

Το Μέγα Προκείμενο «Τις Θεός μέγας», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν», το Προκείμενο της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου «Ανάστα ο Θεός», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν του Λαζάρου», και το αναστάσιμο απολυτίκιο του ήχου «Κατέλυσας τω σταυρώ σου τον θάνατον». 

Τέλος, από τον πλάγιο του τετάρτου ήχου, ο συνθέτης καταγράφει το εφύμνιο «Χαίρε Νύμφη ανύμφευτε» από τους Χαιρετισμούς της Παναγίας και ένα «Άξιον εστί» σε επτάφωνο πλ. δ΄. Πρόκειται για το έντεχνο μέλος του μελοποιού Αναστασίου του εκ Πάρλας της Πισιδίας, το οποίο ανθολογείται σε πολλές συλλογές Θείας Λειτουργίας. 

Αφού ολοκληρώνει το οκτώηχο απάνθισμά του, ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει: 

"Μετά τα παραδείγματα αυτά που ολοκληρώνουν τον κύκλο των οχτώ ήχων ακολουθούν διάφορες βυζαντινές μελωδίες ώστε να επεκταθεί όσο το δυνατό πιο πλατειά η γνωριμία μας με τις βαθύτερες ρίζες της μουσικής μας παράδοσης". 

Ο συνθέτης καταγράφει, λοιπόν, τις μελωδίες των εξής ύμνων: 

- «Απόστολοι εκ περάτων», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. 

- «Τον νυμφώνα σου βλέπω», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον των Νυμφίων (Μεγάλη Εβδομάδα). 

- «Τη αθανάτω σου κοιμήσει», ήχος πλ. β΄. Δοξαστικόν των Αίνων της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (απόσπασμα). 

- «Άξιον εστί», σε ήχο δ΄ (λέγετος) και ήχος βαρύ. Δοξολογία σε ήχο πλ. α΄ επτάφωνο (άνω ΚΕ κάτω ΚΕ – χουσεϊνί ασιράν). 

Με βάση όλα τα παραπάνω μέλη ο Θεοδωράκης προβαίνει, στη συνέχεια, στην επισήμανση των πιο χαρακτηριστικών τρόπων μελωδικής λειτουργίας. Αναφέρεται στους «μελωδικούς αρμούς» και στα «βασικά μελωδικά μόρια», με άλλα λόγια στους μελωδικούς χαρακτήρες που σχηματίζουν το ιδιόμορφο πρόσωπο της βυζαντινής μουσικής. 

Τελικά μας υποδεικνύει τα δάνειά του, ήτοι βυζαντινές μελωδίες που χρησιμοποίησε ακόμα και αυτούσιες στο έργο του. Ενδεικτικά σημειώνουμε: 

- Η μελωδία του «Άξιον εστί», του πρώτου τροπαρίου από τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, σε ήχο πλάγιο του πρώτου, αποτελεί το βασικό θέμα στην καντάτα Επιφάνια Αβέρωφ («Κράτησα τη ζωή μου»). 

- Τη μουσική φράση του ύμνου «Την ωραιότητα της παρθενίας σου», σε ήχο τρίτο, τη συναντούμε αφομοιωμένη στα τραγούδια «Να ’χα τ’ αθάνατο νερό» από τον Επιτάφιο και «Μαργαρίτα Μαγιοπούλα» από τη Μαγική πόλη. 

- Στο τραγούδι «Σου είπαν ψέματα πολλά» από τον κύκλο Τα τραγούδια του Αντρέα (1968) χρησιμοποιεί αυτούσια τη βυζαντινή μελωδία του ύμνου «Ευαγγελίζου γη χαράν μεγάλην». 

- Στα τραγούδια «Χάθηκα» και «Άσμα ασμάτων» βλέπουμε τις αρχικές φράσεις —μελωδικά μόρια κατά Θεοδωράκη— από το ιδιόμελο «Ερχόμενος ο Κύριος» της Κυριακής των Βαΐων εσπέρας. 

- Στην Κατάσταση Πολιορκίας ο Θεοδωράκης στηρίζει ολόκληρο το τρίτο μέρος πάνω στην Α΄ Στάση των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής, δηλαδή στο «Η ζωή εν τάφω». 

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: 

"Στο μέρος αυτό πέρα από την ανάπτυξη των μελωδικών στοιχείων —πέρα από τη χρήση της «συνείδησης»— μεταχειρίζομαι ακόμα και το «πρόσωπο» της βυζαντινής μελωδίας. Μια προσεχτική ανάλυση της μουσικής αυτής δείχνει την αντίληψή μου για τη χρήση των παραδοσιακών μας στοιχείων μέσα στο σύγχρονο μουσικό έργο. Από την άποψη αυτή θεωρώ το τρίτο μέρος από την «Κατάσταση Πολιορκίας» σαν μια από τις πιο προωθημένες μου κατακτήσεις στον τομέα της δημιουργικής αφομοίωσης της μουσικής μας κληρονομιάς". 

Ο ίδιος ο συνθέτης μας λέει ότι «και τα πέντε λαϊκά τραγούδια στο Άξιον εστί έχουν τις ρίζες τους στο δημοτικό ή στο βυζαντινό μας τραγούδι». 

Αλλά και σε ένα λόγιο έργο, στο δεύτερο μέρος του κοντσέρτου για πιάνο και ορχήστρα Ελικώνας, δεσπόζει ένα θρηνητικό βυζαντινοπρεπές θέμα, που φέρει επιβλητικά τους ήχους της πένθιμης καμπάνας. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» ο Θεοδωράκης γράφει: 

"Σημείωσα τις πιο χαρακτηριστικές μελωδίες από όσες μου έρχονται πρόχειρα στο νου. Φυσικά το πιο σωστό είναι να πω ότι, καθώς έζησα μέσα στην εκκλησία τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια, με έχουν επηρεάσει βαθειά όλοι οι Ύμνοι και οι Ψαλμοί που άκουσα στις Λειτουργίες, στις Δοξολογίες, στα Μνημόσυνα, στους Χαιρετισμούς. Μεγάλη εντύπωση μου έκανε πάντοτε —κι εξακολουθεί και τώρα να με εντυπωσιάζει— ο τρόπος που λέγεται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο. Δηλ. η τραγουδιστική ανάγνωση που είναι αληθινό χάρισμα και απαιτεί ταλέντο και φαντασία. Για πρώτη φορά στη «Ρωμηοσύνη» μεταχειρίστηκα, σαν απόηχο αυτής της τεχνικής, την τραγουδιστική ανάγνωση περιοριζόμενος μονάχα σε μια νότα. Αργότερα θα την μεταχειριστώ πιο πλατειά, ιδιαίτερα στα «Επιφάνια – Αβέρωφ» (1968) και στην «Κατάσταση Πολιορκίας» (1968)". 

Η εμμελής απαγγελία, «τραγουδιστική ανάγνωση» κατά Θεοδωράκη, αποτελεί τον τρόπο απόδοσης των βιβλικών αναγνωσμάτων στη λατρεία της Εκκλησίας. Οι ρίζες αυτής της μελωδικής εκφοράς ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο. Τη βυζαντινή περίοδο αναπτύχθηκε η εκφωνητική σημειογραφία, η οποία διασώζεται σε πολλούς χειρόγραφους κώδικες Προφητολογίων, Πραξαποστόλων και Ευαγγελισταρίων. Δεν πρέπει να παραθεωρήσουμε και τον ρόλο του ισοκρατήματος, που επίσης παίζει σημαντικό ρόλο στη θεοδωρακική μουσική. 

Ο Θεοδωράκης, εν κατακλείδι, μας δίνει τον τόνο: 

«Σχετικά με την επίδραση της βυζαντινής μελωδίας στη μουσική μου μπορώ να πω ότι βρίσκεται μέσα στο κάθε μου έργο, σχεδόν σε κάθε μου μελωδία». 

Πρόκειται για τον Μίκη Θεοδωράκη που δεν είναι έτσι γνωστός στο ευρύτερο κοινό: ως Βυζαντινός! Φυσικά, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάλογες επιρροές έχει δεχτεί και από τη δημοτική μουσική και από το ρεμπέτικο. Αλλά η βυζαντινή μουσική είναι γι’ αυτόν πηγή! Η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η μουσική που καθορίζει τον Νέο Ελληνισμό.

Θυσία ή εξουσία;

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Θεολογίας 

Παρότι βρισκόμαστε στην αρχή της τρίτης μετά Χριστόν χιλιετίας, η ανθρωπότητα δεν δείχνει να έχει διδαχτεί τίποτα από τη μακραίωνη ανθρώπινη ιστορία. Και για να κυριολεκτούμε, όχι τόσο η ανθρωπότητα στο σύνολό της αλλά οι επί το πλείστον ηγεσίες της. Ζούμε ίσως τα πιο ανασφαλή χρόνια της παγκόσμιας ιστορίας και αυτό οφείλεται στον φόβο των ηγετών. Δεν πρόκειται για έναν φόβο χωρίς όνομα αλλά συγκεκριμένα για τον φόβο του θανάτου ο οποίος περιέχει όλους τους επιμέρους φόβους. Ωστόσο, η συμπαντική ιστορία αλλά και αυτή η ανθρώπινη ιστορία βασίζονται πάνω στην εντελέχεια της θυσίας, της ζωής που πεθαίνει κενωτικά και αναγεννιέται, της θυσίας η οποία είναι συνυφασμένη με την αγάπη και την ελευθερία. 

Στον αντίποδα της θυσίας κείται η εξουσία, η οποία ως τρόπος ερείδεται στον φόβο και τον εγκλωβισμό, συμπτώματα τα οποία χαρακτηρίζουν έντονα τη σύγχρονη τοπική και παγκόσμια κοινωνία μας. Είναι δηλωτικό το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η πολιτική δεν κινείται μόνο γύρω από την οικονομία αλλά έχει αποδυθεί και σε μία κούρσα εξοπλισμών. Ακόμη και αφοπλισμένα έως χθες κράτη όπως η Γερμανία έχουν αρχίσει να εξοπλίζονται. Οι δε ηγέτες Αμερικής και Ρωσίας απειλούν πλέον ανοιχτά, από την αρχή του ρωσοουκρανικού πολέμου, ο ένας τον άλλον (και όλους τους υπόλοιπους) με πυρηνικό πόλεμο. Καίτοι ο Πρόεδρος Τραμπ πολεμά το Ιράν λόγω της ανάπτυξης του πυρηνικού του προγράμματος, όπως διατείνεται. 

Είναι φανερό ειδικά στις μέρες μας ότι αυτός ο κόσμος ρέπει προς την αυτοκαταστροφή του. Ένας κόσμος χαοτικός με το δίκαιο του ισχυρότερου να βασιλεύει, χωρίς να υπάρχει καμία σοβαρή παρέμβαση θεσμικών οργάνων. Ενώ από την άλλη, η υποχώρηση θεωρείται αδυναμία και ο διάλογος όταν δεν είναι προσχηματικός καταλήγει σε εκατέρωθεν απειλές. Το μέλλον αναδύεται, εν τέλει, εξαιρετικά αβέβαιο και για τους… ισχυρούς. Πόσες αλαζονικές αυτοκρατορίες, άραγε, κατάπιε η ιστορία; 

Σε όλο αυτόν τον κυκεώνα η πατρίδα μας προσπαθεί να σταθεί όρθια. Αλλεπάλληλες κρίσεις την δέρνουν αλύπητα. Κρίση θεσμών, οικονομική κρίση, κοινωνική κρίση εναλλάσσονται σε έναν φαύλο κύκλο ο οποίος δεν λέει να σταματήσει. Δυστυχώς καθημερινά αποδεικνύεται ότι η πολιτική και άλλες εξουσίες βρίσκονται σε ένα ατέρμονο τέλμα. Καμία εξουσία δεν μπορεί πλέον να εμπνεύσει γιατί ως τέτοια έχει απομακρυνθεί από τον λαό και γιατί απλά δεν θυσιάζεται για αυτόν. Άτομα (όχι πρόσωπα) εξουσίας τραγικά, φοβικά, ναρκισσευόμενα, υπερφίαλα. Ζούνε ξέχωρα από τον λαό, μακριά από τις πλατείες, τα μέσα μαζικής μεταφοράς και τους χώρους εργασίας. Κλεισμένοι στο αποστειρωμένο περιβάλλον της αυλής και των αυλικών όταν δεν διαγκωνίζονται για μία φωτογραφία σε κάθε είδους εκδηλώσεις. Ο τρόπος πολιτείας τους εξαντλείται στους εξυπνακισμούς και τις φτηνές ατάκες. 

Σαφώς, ωστόσο, υπήρξαν και υπάρχουν φωτεινές εξαιρέσεις της ιστορίας οι οποίες δυστυχώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα, ως ήλιοι και όχι ως πυροτεχνήματα. Τι να πούμε για τον τρόπο ζωής αλλά και θανάτου προσωπικοτήτων όπως του Ιωάννη Χρυσοστόμου, του Μεγάλου Βασιλείου, του Ιωάννη Καποδίστρια, του Νικολάου Πλαστήρα; Πριν λίγες ημέρες πέρασε ένας χρόνος που έφυγε από τη ζωή ο Χοσέ Μουχίκα, ο Ελ Πέπε του λαού, ο αγρότης και πολιτικός και διατελέσας Πρόεδρος της Ουρουγουάης (2010-2015). Ο τρόπος της πολιτείας αυτού του ανθρώπου έδειξε πραγματικά στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία για το ποιος χρειάζεται να είναι ο τρόπος του αληθινού ηγέτη. Αυτού του τρόπου που ο Χριστός περιγράφει με τη φράση: «Εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος». Μία απόφαση ελευθερίας είναι.

ΑΡΧΙΜ. ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΑΘΑΚΗΣ: ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ

Βασιλικά αναθήματα, όπως καταγράφηκαν και ψηφιοποιήθηκαν από το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών

Αρχιμ. Μιχαήλ Χαρ. Σταθάκης 

Αρχαιολόγος - Θεολόγος

Αν λάβετε υπ’ όψιν σας, όχι κανένα ατελείωτο χρονικό διάστημα, ούτε καν πολλές γενεές, αλλά μόνο τα τελευταία πενήντα χρόνια, θα μπορέσετε να κατανοήσετε από αυτά τη σκληρότητα της τύχης! Μήπως νομίζετε ότι οι Πέρσες θα πίστευαν ποτέ, ότι θα εξαφανιζόταν τελείως το ίδιο το όνομά τους, και ότι οι Μακεδόνες, άγνωστοι πιο πριν, θα κυβερνούσαν τώρα τα πάντα; Αλλά μου φαίνεται, ότι η τύχη αυτή, που δεν συνθηκολογεί με μας τους ανθρώπους, με το να δώσει στους Μακεδόνες την ευημερία, που ανήκε κάποτε στους Πέρσες, δηλώνει σε όλους μας, ότι μας έχει απλώς δανείσει αυτά τα αγαθά, έως ότου αποφασίσει να τα κάνει κάτι άλλο… 

Με αυτά τα λόγια του Πολύβιου ξεκινάμε την αποψινή αφιερωματική εκδήλωση με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατο της Βασίλισσας των Ελλήνων Όλγας. Και αρχίζουμε το ταξίδι της αναμόχλευσης από μια παράμετρο του πολυσχιδούς και πολυπράγμονος βίου της πρωτοπόρου εκείνης γυναίκας έχοντες την πεποίθηση, ότι -αν βρισκόταν σήμερα ανάμεσά μας- θα ήταν πανευτυχής και θα επικροτούσε! και τούτο διότι αρχόμεθα εκ Θεού, παρουσιάζοντες ιερά κειμήλια. Παράμετρος δηλαδή, η οποία σχετίζεται με την πίστη και την προσφορά προς το θείο, έτσι όπως εκείνη γνώριζε να τη μετασχηματίζει σε λατρευτικά αντικείμενα. 

Αναθήματα και μάλιστα βασιλικά, τα οποία -μεταξύ άλλων- φυλάσσονται στους ιερούς ναούς της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και τα οποία κατέγραψε και ψηφιοποίησε το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της αυτής Αρχιεπισκοπής, κατά το διάστημα 2022-2024 με συγχρηματοδοτούμενο από το ΕΣΠΑ σχετικό έργο. Η ψηφιοποίηση εφαρμόστηκε σε 160 ενοριακούς ναούς των Αθηνών και στις δύο παλαίφατες και ιστορικές Μονές Πεντέλης και Πετράκη. Αποτέλεσμα του έργου αυτού υπήρξε η δημιουργία ψηφιακού αποθετηρίου συμβατού με το εθνικό και ευρωπαϊκό και στο οποίο πλέον θησαυρίζονται 27.000 εκκλησιαστικά αντικείμενα και περισσότερες από 500.000 σελίδες παλαιτύπων βιβλίων, αρχείων και λοιπό έντυπο υλικό. 

Η λέξη ανάθημα παράγεται από το αρχαίο ρήμα ανατίθημι, το οποίο σημαίνει: αποδίδω σε κάποιον κάτι, αναφέρω σε κάποιον κάτι, προσάπτω, εμπιστεύομαι, τοποθετώ ως αφιέρωμα ή ανεγείρω κάτι ως αφιέρωμα, πάντα χωρίς να έχω την πρόθεση ανάκτησης του προσφερομένου στον ιερό χώρο και στο ιερό πρόσωπο ανάθημα. 

Το ανάθημα είναι κοινό σε όλους τους πολιτισμούς ανά την οικουμένη και συνδυάζει δύο παραμέτρους α΄. το προσωπικό βίωμα του αναθέτη, που μαρτυρά το πολιτισμικό περιβάλλον και το πολιτιστικό επίπεδο και β΄. το ανάθημα ως παράγωγο υλικό του πολιτισμού, συσσωρεύει μνήμη και νοήματα ικανά να ταξιδέψουν την κοινότητα στο χωροχρόνο του ιερού. 

Η ποικιλία των αναθημάτων είναι εντυπωσιακή, καθώς προέρχονται από βασιλείς και αυτοκράτορες, στρατηγούς και ναυτικούς, ελευθέρους ή δούλους, απλούς ιδιώτες ή πόλεις ολόκληρες. Ας σημειωθεί ότι η επωνυμία του αναθέτη, οποιουδήποτε αναθήματος, αυτομάτως γίνεται εκουσίως ή ακουσίως μέσο κοινωνικής προβολής, πλούτου και αισθητικής που τόνιζαν το κύρος του. 

Τα αναθήματα μπορούμε να τα κατατάξουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α’. σε αυτά που κατατίθενται ως αντικείμενα και β΄. σε αυτά που υποχρεώνουν σε εκτέλεση ευσεβών πράξεων, όπως ένα προσκύνημα ή προσφορά εργασίας σε ιερούς χώρους κ.ά. Επίσης μπορούμε να τα κατατάξουμε και χρονικά σε δύο κατηγορίες α΄. τα πριν και β΄. τα μετά, σε αυτά δηλαδή, που γίνονται προληπτικά, παράκληση για προφύλαξη από κάποιο κακό και αυτά τα οποία έπονται, ως ευχαριστία για την αίσια έκβαση κάποιας υποθέσεως. 

Η λέξη βασιλεύς από την οποία και το βασιλικό ανάθημα του τίτλου της ανακοίνωσης, κατά μία πολύ πιθανή εκδοχή και αποδεκτή, ίσως προέρχεται από τη ρίζα βα του ρήματος βαίνω και από τη λέξη λαός, είναι δηλαδή ο αρχηγός του λαού, αυτός που προηγείται, προπορεύεται και ο λαός τον ακολουθεί. 

Η πόλη των Αθηνών με το πανάρχαιο προσκύνημα της Παρθένου Πολιάδος ήταν τόπος συγκεντρώσεως πάσης φύσεως αναθημάτων τα οποία έστελναν από κάθε σημείο της οικουμένης και είναι αδύνατον να υπολογιστούν οι χιλιάδες εξ αυτών που στέκονταν στον ιερό Βράχο. Η παράδοση αυτή φαίνεται πως αναχαιτίστηκε μετά την επιδρομή των Ερούλων στην Αθήνα, αλλά με την μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανικό τέμενος της φωτοδόχου Παρθένου κατέστη και πάλι η Αθήνα και δη ο Θεομητορικός της ναός πόλος προσκυνήματος και καταθέσεως αναθημάτων. 

Ο άγιος Μιχαήλ ο Χωνιάτης, Μητροπολίτης Αθηνών, υποδεχόμενος στον Παρθενώνα τον Πραίτωρα Μιχαήλ Στρυφνό τον προτρέπει να εποπτεύσει τα ιερά κειμήλια. Είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο να ακούσουμε τι λέει ο άγιος για την επίδραση και μόνο της θέας των ιερών κειμηλίων: «῎Αγε… θεσπεσία μοι κεφαλή… εἴςιθι τῆς θεομήτορος τὸ θεῖον ἀνάκτορον, δᾳδούχησον, χόρευσον ψυχῆς εὐρύθμοις κινήμασι, μυήθητι παρὰ χρῆμα τὰ μεγάλα. Πάντα γὰρ ἐν αὐτῷ μεγάλα καὶ οὐδὲν μικρὸν… Ἐπόπτευσον φῶς ἱερὸν, φῶς ἄξυλον καὶ ἀνήλιον, ἐπόπτευσον ἐν σωματικῷ εἶδει πελειάδος χρυσῆς ἐνάργειαν πνεύματος… Ταῦτ᾽ ἐποπτεύσας καὶ καθηράμενος τὴν διάνοιαν τοῖς μακαρίοις θεάμασι, θεαγωγήθητι καὶ τὴν τῆς δεξιᾶς τοῦ ὑψίστου ἀλλοίωσιν ἀλλοιώθητι καὶ ἄπιθι πανευδαίμων τῷ ὄντι καὶ ὄλβιος». 

Στα τέλη του 17ου αιώνος με τον τριετή εκπατρισμό των Αθηναίων η πόλη λεηλατείται. Σχεδόν κανένα κειμήλιο πριν το 1700 δεν βρέθηκε στους ναούς των Αθηνών κατά την καταγραφή. Από την ίδρυση του Ελληνικού Βασιλείου έως και την οριστική αλλαγή του πολιτεύματος το 1974 επτά βασιλείς και έξι βασίλισσες ανέβηκαν στον ελληνικό θρόνο: 

Ο Όθων και η Αμαλία 

Ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα 

Ο Κωνσταντίνος Α’ και η Σοφία 

Ο Αλέξανδρος 

Ο Γεώργιος Β’ και η Ελισάβετ 

Ο Παύλος και η Φρειδερίκη και τέλος 

Ο Κωνσταντίνος Β’ και η Άννα-Μαρία. 

Σχετικώς ανέφελη βασιλεία ή έστω μακροχρόνια είχαν ο Όθων και η Αμαλία, ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα και ο Παύλος με τη Φρειδερίκη. 

Ο Όθων και η Αμαλία δεν έγιναν Ορθόδοξοι, όπως και ο Γεώργιος Α’. Αυτό θεωρητικώς δεν είναι υπέρ μας στην αναζήτηση βασιλικών αναθημάτων, παρ’ όλα αυτά, όμως, έχουμε και μάλιστα τολμώ να σημειώσω ότι είναι εντυπωσιακά και ιστορικά, όπως η εικόνα που φιλοτεχνήθηκε επί τη θαυμαστή διασώσει της Βασιλίσσης παραμονή του αγίου Σώζοντος του 1861. Ο θρόνος του Όθωνος στον παλαιό Μητροπολιτικό Ναό, σκεύη που φέρουν το μονόγραμμά του και χρονολογία 1847, μεταλλικά ναόσχημα αρτοφόρια, αναλόγια ευαγγελισταρίων επίχρυσα διάλιθα ή με σμάλτινες παραστάσεις ιερών προσώπων και άλλα. 

Του Κωνσταντίνου και της Σοφίας, των οποίων η βασιλεία ήταν ολιγόχρονη εν μέσω πολέμων και εθνικών καταστροφών, καταγράψαμε ως ανάθημα κεντρικό πολυέλαιο σε ναό του ιστορικού κέντρου.

Ανάθημα από τον ατυχή Αλέξανδρο, που δεν μακροημέρευσε, δεν καταγράψαμε. 

Ο Γεώργιος Β’ στη δεύτερη θητεία του ήρθε ευθύς αμέσως αντιμέτωπος με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου και κατόπιν ακολούθησε η Γερμανική Κατοχή, εν τούτοις καταγράψαμε δωρεές του, όπως έναν κεντρικό πολυέλαιο, μεταλλικό και επίχρυσο, μια υπογεγραμμένη φωτογραφία του ενώ ήταν το θρυλικό ΕΛΛΗ και τέλος εντοπίσαμε το όνομά του στη χρυσή βίβλο των δωρητών και ευεργετών ναού των Αθηνών που ανοικοδομούνταν επί των ημερών του. 

Ένα αφιέρωμα ο Παύλος και ένα η Φρειδερίκη, οι οποίοι προθύμως ανταποκρίθηκαν σε επιστολή του Φώτη Κόντογλου να αναλάβουν το κόστος δυο μικρών φορητών εικόνων για το επιστύλιο τέμπλου ναού των Αθηνών, διότι δε βρισκόταν κανείς ενδιαφερόμενος δωρητής. Πρόκειται για τους αποστόλους Τιμόθεο και Τίτο. 

Έμμεσα αναθήματα των Κωνσταντίνου και Άννης-Μαρίας ας θεωρήσουμε ένα αναμνηστικό από τους βασιλικούς γάμους του 1964 Το ενθύμιο που παραδόξως αναγράφει και το μονόγραμμα του Παύλου προσέφερε σε ιερό ναό των Αθηνών ο τεχνίτης αργυροχόος που τα κατασκεύασε μαζί με μια χειροκίνητη πρέσα μινιατούρα. 

Φυσικά η μερίδα του λέοντος ανήκει όπως αντιλαμβάνεστε στην πεντηκονταετή περίοδο βασιλείας των Γεωργίου και Όλγας. Όπως αναφέρει ο εκκλησιαστικός συγγραφέας από την Ίμβρο, ο Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανός διευθυντής της σχολής της Χάλκης επί Πατριάρχου Γρηγορίου του ΣΤ’, αλλά και όπως αναφέρθηκε από πολλούς άλλους συγγραφείς ο Γεώργιος Α’ ήταν απόγονος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και της συζύγου του Σοφίας, οι οποίοι είχαν γιο τον Ιωάννη. Εκείνος διαφεύγοντας τη μανία των Οθωμανών για να σωθεί μεταφέρθηκε στην Ιταλία και με το ψευδώνυμο Ιωάννης Χριστιανός κατάφερε να αναλάβει διάφορες στρατιωτικές θέσεις στη Βενετία, τη Βιέννη και τη Γαλλία, ώσπου έφτασε στη Δανία και νυμφεύτηκε την κόρη του Δανού βασιλιά. Από αυτόν κατάγονται όλοι οι βασιλείς με το όνομα Χριστιανός της Δανίας, όπως και ο πατέρας του Γεωργίου Α’. 

Η Όλγα σύμφωνα με τον Σούτσο είχε επίσης Βυζαντινή καταγωγή, ως διάδοχος της Σοφίας, κόρης του Θωμά Παλαιολόγου. 

Φυσικά τα πενήντα έτη της βασιλείας τους ήταν αρκετά για να καθορίσουν και να σημαδέψουν τον χαρακτήρα του εύπλαστου ακόμα νεοελληνικού κράτους. Πάνω σε βάσεις που έθεσαν οι προκάτοχοι τους, οι βασιλείς αυτοί εργάσθηκαν και έδωσαν ευρωπαϊκό ήθος και συνήθειες στον λαό μας, τις οποίες εν πολλοίς διατηρούμε έως σήμερα. Από το χριστουγεννιάτικο δένδρο και τους χορούς της Πρωτοχρονιάς, την καθιέρωση ως πένθιμου χρώματος του μωβ, την αναμόρφωση του σωφρονιστικού συστήματος, την προβολή του λαογραφικού πλούτου της χώρας, τη στήριξη της εγχώριας παραγωγής, τη προβολή της γυναίκας, τις υποδομές που έχουμε μέχρι σήμερα στην υγεία, το κίνημα εθελοντισμού, ακόμα και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, που έχει σήμερα η ανθρωπότητα, ήταν προσωπικό στοίχημα του Γεωργίου. 

Επί των ημερών τους διπλασιάστηκαν σχεδόν οι ενορίες των Αθηνών, οι οποίες καυχώνται για κάποιο ιερό σκεύος ή άμφιο που προσέφερε η Βασίλισσα ερχόμενη με κάποια ευκαιρία στο ναό τους. Το ιερό σκήνωμα του ιερομάρτυρος Πατριάρχου Γρηγορίου Ε’ έφτασε στην Αθήνα από την Οδησσό, όπου φυλασσόταν, χάρη στη Βασίλισσα. 

Ας αναφέρω ενδεικτικώς μόνο τον Άγ. Νικόλαο Πευκακίων στην οδό Ασκληπιού, τον οποίο η Όλγα φρόντισε να θεμελιώσει ο γιος της, ο πρίγκιπας Νικόλαος, τους Αγ. Αναργύρους στην πλ. Κουμουνδούρου, το μοναδικό παρεκκλήσιο του Ευαγγελισμού που επιμελήθηκε η ίδια η βασίλισσα και ως πρώτος νεοβυζαντινός ναός με τέμπλο που σχεδίασε ο πρίγκιπας Νικόλαος κατέχει ξεχωριστεί θέση στην νεοελληνική ιστορία της τέχνης και πολλοί άλλοι ναοί. 

Όμως δύο εξ αυτών φέρουν ανεξίτηλη τη σφραγίδα της… Ο ένας είναι ο Άγ. Κωνσταντίνος Ομονοίας, ο οποίος ανιδρύθηκε επί τη γεννήσει του Διαδόχου Κωνσταντίνου και ολοκληρώθηκε με ίδια έξοδα της Όλγας. Κάτι που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι εντός του ναού αυτού υπάρχουν δύο εγκαινιασμένα παρεκκλήσια, του Αγ. Γεωργίου προς τιμήν του Βασιλέως Γεωργίου Α’ αγιογραφημένο όλο από τον Κόντογλου με μινιατούρες και σήμερα σε αθλιωτάτη κατάσταση, και το άλλο της Αγ. Όλγας. Ιερά σκεύη δεσποτικά μανουάλια αλλά ακόμα και το μαρμάρινο τέμπλο είναι προσωπικές δωρεές της Όλγας.

Τέλος ο ναός που, αν και βυζαντινός, υπάρχει σήμερα επειδή η τσαρική οικογένεια τον ανακαίνισε, είναι η Σώτειρα του Λυκοδήμου, η γνωστή μας Αγ. Τριάδα της οδού Φιλελλήνων, η ενορία πλέον που εξυπηρετεί της σλαβόφωνη κοινότητα των Αθηνών. Η Πνευματική Ρωσική Αποστολή των Αθηνών αιτήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση και της παραχωρήθηκε το 1852 ο εν λόγω ναός. Όλη η ανακαινιστική εργασία, η αναστήλωση, οι τοιχογραφίες, το κωδωνοστάσιο, η τεράστια καμπάνα των οκτώ τόνων, τα ιερά σκεύη, στέμματα γάμου, σταυροί ευλογίας, οι φορητές εικόνες, επιτάφιοι, ιερατικά χρυσοποίκιλτα άμφια κ.λπ. είναι δωρεά της Τσαρικής οικογένειας των Ρομανώφ. Η έλευση της Βασιλίσσης Όλγας και η φροντίδα της για το ναό της ρωσικής παροικίας έφερε ακόμα περισσότερα αναθήματα στο ναό. 

Εκ Ρωσίας ανάθημα πριγκιπικό σε ναό της Μικράς Ασίας και εν συνεχεία σε αθηναϊκό θυσιαστήριο είναι και το μοναδικό επίχρυσο αρτοφόριο, με τα ολόγλυφα αγαλματίδια και τις εξαίρετες εγχάρακτες παραστάσεις. 

Αν σήμερα μπορούμε να μιλάμε για βυζαντινό πολιτισμό και πως αυτός ως έκφραση καλλιτεχνική συνίστατο από μοντέρνες γραμμές μέσα σε αρχαία σχήματα και τρόπους, αν διαφυλάχθηκαν κειμήλια της πίστεως και της πατρίδος, το χρωστούμε στη Βασίλισσα Όλγα, η οποία, εν μέσω αλόγιστης και εν τέλει επιβλαβούς αρχαιολατρίας, έθεσε υπό την προστασία της και στήριξε εμπράκτως με δωρεές και την προσωπική της παρουσία την ίδρυση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, η οποία την περασμένη εβδομάδα διοργάνωσε με επιτυχία το 45 διεθνές συμπόσιό της! 

Η ψηφιοποίηση των κειμηλίων που διενεργήθη, εν πολλοίς οφείλεται στην Όλγα. Έχουμε καταγράψει κειμήλια που έχουν σχέση με την πολιτική ή πολιτειακή ηγεσία αλλά δεν γνωρίζουμε με ασφάλεια από που ξεκίνησαν και πως έφτασαν έως εδώ, αξίζουν, όμως μια απλή αναφορά. Θρόνοι ξυλόγλυπτοι με σύμβολα των Ηγεμόνων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, η πολυθρόνα του στρατηγού και πρωθυπουργού Πλαστήρα, μια εικόνα με τους αγίου Γεώργιο, Δημήτριο, Τρύφωνα και Σεραφείμ τον εν Δομβώ, αφιέρωμα υπουργού την εποχή που ενέσκηψε η ακρίδα στην Αττική το 1924, κηροπήγια με σφραγίδες από σουηδικό βασιλικό εργαστήριο και άλλα. 

Με μια ευρύτερη έννοια ανάθημα θεωρώ πως είναι κάθε τι που πήγασε από την πίστη της Βασίλισσας ότι θρησκεία μας πρέπει να είναι ο πόνος των άλλων. Αυτή η πεποίθηση γέννησε αναθήματα όπως το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός και άλλα όμοια. Η Βασίλισσα Όλγα συνεργάστηκε στενότατα με τους πατέρες της Μονής των Ασωμάτων Πετράκη. Άλλωστε λίγα μέτρα ανατολικότερα της Μονής και μεταξύ αυτής και του ΝΙΜΙΤΣ η Μονή διατηρεί μετόχιο προς τιμήν της αγίας Όλγας, εις ανάμνησιν βεβαίως της συνεργασίας τους για την αξιοποίηση της περιουσίας της Μονής την οποία και ευχαρίστως διέθετε κάθε φορά που η Βασίλισσα ζητούσε γη για να στηρίξει με την υψηλή της προστασία και προσωπική εργασία μια δράση, μια υποδομή, ένα θεραπευτήριο κ.λπ. Το μεγαλύτερο μέρος των γαιών που δώρησε η Μονή για την ίδρυση κυρίως Νοσοκομείων, αλλά και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων ήταν επί της Βασιλείας του Γεωργίου και της Όλγας. Γι’ αυτό και στις 25 Μαρτίου 1881 απενεμήθη ο αργυρούς σταυρός των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος στον εκ Κερατέας Ηγούμενο της Μονής Συμεών Κοροβέση και στις 3 Φεβρουαρίου 1892 έγινε η προαγωγή του Ηγουμένου Συμεών εις τον χρυσούν Σταυρόν των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος. 

Όπως είπε η μακαριστή Βασίλισσα Όλγα στην Ιουλία Καρόλου όταν τα πάντα γύρω έμοιαζε να αποδίδονται στον όλεθρο «τώρα Γιουλού μου μόνο τα απάνθρωπα είναι δυνατά». Είχε απόλυτο δίκιο η υπό πάντων αποκαλουμένη και όντως τη αληθεία αγία Βασίλισσα Όλγα!... Και τι δεν έδωσε υπέρ της αγαπημένης της Ελλάδος. Το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός που ανιδρύθη επί γαιών δωρεάς Μονής Πετράκη και με χρήματα του Γεωργίου, του Τσάρου Αλεξάνδρου και της αυτοκρατορικής οικογενείας των Ρομανώφ, της Όλγας και πολλών μεγάλων ευεργετών, κατέστη έως σήμερα ένα εκ των μεγαλυτέρων ευρωπαϊκών νοσοκομείων… Η Απάνθρωπη όμως διοίκηση του ιδρύματος μετέτρεψε το ανάθημα σε «ανάθεμα» με το να προσπαθεί να ρίψει στη λήθη στανικώς να ονόματα των ευεργετών παρά τις επιμόνως ευγενικές οχλήσεις των. 

Η βασίλισσα Όλγα είναι μια εξαίρεση για να επιβεβαιώσει τον κανόνα. Ήταν πραγματικά βασίλισσα γιατί ήταν όλα δικά της και τα διαχειριζόταν όπως η γυναίκα στη Σοφία του Σολομώντος αξιοποίησε τα υπάρχοντά της. Είναι μία από εκείνους που προσφέρουν αναθήματα στο Θεό και στην επί γης εικόνα του, τους συνανθρώπους μας. Ούτε ως πρόληψη ούτε ως ευχαριστία τα προσέφερε η Όλγα. Ποτέ δεν φοβήθηκε την Τύχη γιατί πίστευε στην πρόνοια του Θεού. 

Κλείνω τη σύντομη αυτή παρουσίαση με την ανακοίνωση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας επί τω θανάτω της Βασιλίσσης Όλγας: 

«…Πρὸ τῆς Ἱερᾶς Σκιᾶς Της ὑποκλινόμεθα πάντες σήμερον μνήμονες τῶν μεγάλων Αὐτῆς ἀρετῶν.᾿ Ἀλλ᾿ ἰδιαιτέρως κλίνει εὐλαβὲς γόνυ πρὸ Αὐτῆς ἡ Χριστιανική ᾿Αρχαιολογική Ἑταιρεία, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμὴς τῆς ἱδρύσεώς της εὔρεν ἐν τῷ κόλπῳ τῆς ῾Αγίας ταύτης γυναικός, Μητρὸς καὶ Βασιλίσσης τὸ μάννα καὶ τὴν ἀμβροσίαν. Ὁ δὲ κατ᾿ εὐτυχὴ συγκαιρίαν καὶ σχεδὸν εἰπεῖν κατὰ θείαν σύναρσιν ἱδρυτὴς τῆς ἡμετέρας Ἑταιρείας ἀείμνηστος Γεώργιος Λαμπάκης, διατελῶν παρ' Αὐτῇ ἰδιαίτερος γραμματεύς, εὔρισκεν ἐπὶ τριάκοντα περίπου ἔτη πάντοτε τὴν ἀνεξάντλητον ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν συνδρομήν Της, ἵνα περισυλλέξῃ τοὺς ἀπειραρίθμους ἁπανταχόθεν τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου θησαυρούς, οἵτινες ἀπετέλεσαν σὺν τῷ χρόνῳ τὸ ἡμέτερον Χριστιανικὸν Μουσεῖον. 

Ας στολίσωμεν λοιπὸν σήμερον μὲ λευκὰ ἄνθη καὶ δάφνας τὴν σεπτήν Της σορόν, τὴν παραπλεύρως τοῦ Μάρτυρος Βασιλέως Υἱοῦ Της κατατεθεῖσαν! Εἴη δὲ ἀγήρως ἡ Μνήμη τῆς εὐσεβεστάτης καὶ λατρευτῆς τῶν Ἑλλήνων Βασιλίσσης Όλγας!» 

Σας ευχαριστώ! 

30.IV.2026 

Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» - Αφιέρωμα του Καλλιτεχνικού Συνόλου "Πολύτροπον" στην Βασίλισσα Όλγα 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τις διαφάνειες της διάλεξης του π. Μιχαήλ Σταθάκη και το βίντεο της εκδήλωσης.