Mikhail Bakunin: ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Μ. Μπακούνιν, Περί της φιλοσοφίας, εισαγωγή μετάφραση σχόλια Δημήτρης Μπαλτάς, εκδόσεις Firebrand, Αθήνα 2026, σελ. 111 

Η πραγματεία «Περί της φιλοσοφίας» του Μιχαήλ Μπακούνιν, η οποία αποτελείται από δύο άρθρα που είχε συνθέσει ο Ρώσος συγγραφέας και επαναστάτης κατά τα έτη 1838–1839, παρουσιάζεται για πρώτη φορά σε ελληνική μετάφραση. 

Με την πραγματεία «Περί της φιλοσοφίας» έχουμε μπροστά μας ένα κείμενο από την εγελιανή (προ-αναρχική) περίοδο της σκέψης του Μιχαήλ Μπακούνιν. Εδώ ο Μπακούνιν προσεγγίζει και αποτιμά με ιδιαίτερο θαυμασμό πτυχές της Λογικής και, συνολικά, της φιλοσοφίας του Χέγκελ (Hegel). Γράφει σχετικά: «Η μεγάλη ιδιοφυΐα του Χέγκελ κατάφερε να εισαγάγει την επιστημονικότητα στον χώρο της καθαρής, λογικής σκέψης».Παράλληλα, είναι ενδιαφέρον ότι στο «Περί της φιλοσοφίας» ο Μπακούνιν εκφράζει μια θρησκευτικότητα, από την οποία θα απομακρυνθεί στα επόμενα έργα του. Τονίζει χαρακτηριστικά: «Στη σταδιακή της ανάπτυξη, η φιλοσοφία μπορεί να πέσει σε μονομέρειες ή αφαιρέσεις, αλλά η επιδίωξή της είναι πάντοτε σημαντική, πάντοτε εμποτισμένη με μια βαθιά αγάπη για την αλήθεια. Μια τέτοια φιλοσοφία δεν θα είναι ποτέ άθεη και αναρχική, επειδή η ουσία της ζωής και της κίνησής της συνίσταται στην αναζήτηση του Θεού και μιας αιώνιας, λογικής τάξης».

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ ATHENS REVIEW OF BOOKS ΣΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ Κ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Το τεύχος 186, Σεπτέμβριος 2026, του περιοδικού Athens Review of Books, περιλαμβάνει ένα αφιέρωμα στον αείμνηστο, κράτιστο φιλόλογο Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή (1940-2024). 

Για τον πολύτροπο Χατζηγιακουμή γράφουν φίλοι, μαθητές και συνεργάτες. 

Πολύμνια Αθανασιάδη, Ένας πολλαπλά ταλαντούχος δημιουργός 

Ιωάννης Μ. Κωνσταντάκος, Η μεταφραστική «Οδύσσεια» του Μανόλη Χατζηγιακουμή 

Στέφανος Κακλαμάνης, Πολλοί ᾽ν᾽ οι δρόμοι πόχει ο νους - Μανόλης Χατζηγιακουμής, μελετητής του Νέου Ελληνισμού 

Νίκος Ανδρίκος, Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής - Η ηχογράφηση των σημαντικότερων ψαλτών του β΄ μισού του 20ού αι. από τον Μ. Χατζηγιακουμή 

Όλγα Γκράτζιου, Για την επιστημονική κληρονομιά του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή 

Τάσης Παπαϊωάννου, Τ’ Ασφενδιού της Κω - Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και ο γενέθλιος τόπος του

Μαρία Θεοδωροπούλου, Υπήρξα, και εξακολουθώ να είμαι, μαθήτρια του Μανόλη Χατζηγιακουμή

Αναστασία Δρανδάκη, Δυο λόγια για τον δάσκαλό μου. 

Τα κείμενα του αφιερώματος είναι οι εισηγήσεις των φίλων και μαθητών του Μανόλη Χατζηγιακουμή, που παρουσιάστηκαν στις 27 Φεβρουαρίου 2026, στο Αμφιθέατρο CotsenHall, της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, με αφορμή τη συμπλήρωση δύο χρόνων από τον θάνατό του. 

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο. 

Βιβλίο του Νικολάου Π. Καποδίστρια για τη Ζάκυνθο, την οικογένεια Μακρή και τα Ορλωφικά

Κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Ηρόδοτος το βιβλίο του Ζακυνθινού ιστορικού Νικολάου Π. Καποδίστρια, με τίτλο «Αρχοντική εξουσία και τσαρική επιρροή στο βενετικό Ιόνιο. Η οικογένεια Μακρή και τα Ορλωφικά», με 510 σελίδες. 

Η μελέτη επικεντρώνεται στη Ζάκυνθο του δεύτερου μισού του 18ου αιώνα και εξετάζει τις σχέσεις εξουσίας που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό της τοπικής κοινωνίας σε μια περίοδο σημαντικών πολιτικών μετασχηματισμών. Στο επίκεντρο βρίσκεται η ισχυρή αρχοντική οικογένεια Μακρή και ιδιαίτερα ο επικεφαλής της, κόντε Ιωάννης Μακρής, ο οποίος διέθετε εκτεταμένο δίκτυο συγγενών και εξαρτωμένων, με διασυνδέσεις τόσο στο βενετικό κράτος όσο και στην οθωμανική Πελοπόννησο. 

Η μεγάλη επιρροή που ασκούσε στη δημόσια ζωή της Ζακύνθου προκάλεσε, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1760, την ανησυχία των βενετικών αρχών. Την ίδια εποχή, η αυξανόμενη παρουσία της Ρωσίας στην Ανατολική Μεσόγειο και η δράση Ρώσων πρακτόρων στον ελληνικό χώρο δημιουργούσαν νέες πολιτικές προσδοκίες, οι οποίες κορυφώθηκαν με τα Ορλωφικά και τον Ρωσοοθωμανικό Πόλεμο του 1768–1774. 

Μέσα από την περίπτωση της οικογένειας Μακρή, το βιβλίο εξετάζει τη λειτουργία των τοπικών ελίτ, τα δίκτυα εξουσίας και εξάρτησης, καθώς και τις σχέσεις ανάμεσα στη βενετική διοίκηση και τους υπηκόους της. Παράλληλα, αναδεικνύει την τσαρική επιρροή ως έναν νέο παράγοντα που συνέβαλε στην αναδιαμόρφωση των πολιτικών ισορροπιών στο Ιόνιο λίγες δεκαετίες πριν από το τέλος της βενετικής κυριαρχίας. 

Ο Νικόλαος Π. Καποδίστριας, γεννημένος στη Ζάκυνθο το 1988, είναι διδάκτωρ Ιστορίας Νέου Ελληνισμού του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει διατελέσει υπότροφος ερευνητής στο Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας, ενώ μελέτες του έχουν δημοσιευθεί στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Πώς διαρθρώνονταν οι σχέσεις εξουσίας σε μια ελληνοβενετική νησιωτική μικροκοινωνία στο μεταίχμιο του βενετικού και του οθωμανικού κόσμου και πώς αναδιαμορφώθηκαν με τη δυναμική ανάδυση του ρωσικού παράγοντα στην ανατολική Μεσόγειο; Το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα υπήρξε για τα Ιόνια νησιά περίοδος σημαντικών μετασχηματισμών, καθώς η ενίσχυση της παρεμβατικής πολιτικής της Βενετίας συνέπεσε με τις ανακατατάξεις που προκάλεσε ο α΄ ρωσοοθωμανικός πόλεμος (1768-1774). Όπως αναδεικνύεται από εκτεταμένη αρχειακή έρευνα, πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτές τις εξελίξεις διαδραμάτισε η ζακυνθινή αρχοντική οικογένεια Μακρή. Ο επικεφαλής της, κόντε Ιωάννης, βρισκόταν στο κέντρο ενός εκτεταμένου δικτύου συγγενών και εξαρτώμενων, με διασυνδέσεις στο βενετικό κράτος και στην οθωμανική Πελοπόννησο, και ασκούσε καθοριστική επιρροή στη δημόσια ζωή του νησιού. Ωστόσο, στις αρχές της δεκαετίας του 1760, η «ανεξέλεγκτη» ισχύς του τον έθεσε στο στόχαστρο των βενετικών αρχών. Επρόκειτο για την περίοδο κατά την οποία η δράση Ρώσων πρακτόρων στον ελληνικό χώρο και οι προσδοκίες που καλλιεργούσε η «φιλορθόδοξη» πολιτική της Μεγάλης Αικατερίνης, με αποκορύφωμα την εξέγερση των Ορλωφικών, διαμόρφωναν νέους ορίζοντες στρατιωτικής και πολιτικής κινητοποίησης. Στο βιβλίο εξετάζεται η δράση της οικογένειας Μακρή, η δομή των δικτύων εξουσίας και εξάρτησης, οι σχέσεις βενετικής διοίκησης και υπηκόων. Παράλληλα, αναδεικνύεται η τσαρική επιρροή ως παράγοντας που αναδιαμόρφωσε τις πολιτικές προσδοκίες στο Ιόνιο λίγες δεκαετίες προτού τερματιστεί η βενετική κυριαρχία. 

Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου

 

Περιεχόμενα 

Εισαγωγή 

Αρχοντική εξουσία και τσαρική επιρροή στο βενετικό Ιόνιο. Η οικογένεια Μακρή και τα Ορλωφικά (1770) 

Μέρος Α΄. Ο ευρωπαϊκός 18ος αιώνας, η βενετική πολιτεία και το Κράτος της Θάλασσας 

Κεφάλαιο Α΄. Η αναδιάταξη των διπλωματικών ισορροπιών στον ευρωπαϊκό χώρο 

Κεφάλαιο Β΄. Η Γαληνοτάτη στο περιθώριο των διεθνών εξελίξεων 

Κεφάλαιο Γ΄. Από το κέντρο στην περιφέρεια: γεφυρώνοντας αντιθέσεις 

Κεφάλαιο Δ΄. Η φύση της βενετικής εξουσίας στο Ιόνιο 

Μέρος Β΄. Στάσεις και μορφές αρχοντικής εξουσίας στη βενετική Ζάκυνθο 

Κεφάλαιο Α΄. Οι ιόνιες ελίτ ως φυγόκεντρες δυνάμεις 

Κεφάλαιο Β΄. Πώς δομείται μια φατρία 

Κεφάλαιο Γ΄. Το κυνήγι της αναγνώρισης σε μια κοινωνία τιμής 

Κεφάλαιο Δ΄. Λίγο πριν από το 1770: «πόλεμος» φατριών και αναζήτηση νέων πολιτικών εναλλακτικών

Μέρος Γ΄. Η οικογένεια Μακρή και τα Ορλωφικά 

Κεφάλαιο Α΄. Η ναυτική εκστρατεία των Ρώσων στη Μεσόγειο και η διατάραξη των βενετο-οθωμανικών σχέσεων 

Κεφάλαιο Β΄. Ο αντίκτυπος των Ορλωφικών στη Ζάκυνθο 

Κεφάλαιο Γ΄. Το ερώτημα της αθρόας μετάβασης των χωρικών στις οθωμανικές ακτές 

Κεφάλαιο Δ΄. Η τύχη των πρωταγωνιστών και η στάση της Βενετίας 

Επίλογος - Συμπεράσματα 

Βιβλιογραφία 

Πηγές 

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία 

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία 

Χρονολόγιο

Η ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΛΑΣ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

Henri Cartier-Bresson: Ο Γιάννης Τσαρούχης και η Μαρία Κάλλας στην Επίδαυρο (1961). 

Στην τελευταία επίσκεψή του στην Ελλάδα, ο Γάλλος φωτογράφος παρακολούθησε στην Επίδαυρο την "Medea" του Luigi Cherubini με πρωταγωνίστρια την Μαρία Κάλλας, σε σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή και με σκηνικά - κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη. Σε εκείνον οφείλονται οι γνωστότερες φωτογραφίες των δοκιμών και της παράστασης. 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Μνήμη Μαρίας Κάλλας σήμερα... 

Σαν σήμερα, πριν 49 χρόνια, η ντίβα που έγινε συνώνυμη της όπερας, πέθανε μόνη στο Παρίσι... Κλεισμένη στο διαμέρισμά της και στον εαυτό της.
Η Μαρία Κάλλας είναι ο ορισμός της ντίβας! Και της τραγικότητας... Η περίπτωσή της υπήρξε στην κυριολεξία μοναδική! Καθόρισε οριστικά την όπερα στον καιρό μας, έζησε την απόλυτη δόξα και πέθανε μόνη...
Η σιωπή στην οποία έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής της, είναι από τα σπουδαιότερα μαθήματα μουσικής που μας άφησε. Ανήκει στην προσωπική μου μυθολογία, όπως και εκατομμυρίων άλλων ανθρώπων.
Η Κάλλας πέθανε από έρωτα... Η μετά Κάλλας εποχή που ζούμε εξελίσσεται βαθειά αντιερωτική. Ευτυχώς που υπάρχουν οι ηχογραφήσεις της για να ακονίζουν ακόμα - και εσαεί, νομίζω - την ευαισθησία των αληθινά ερωτικών όντων.
Δίνω τον λόγο στον Γιάννη Τσαρούχη, ο οποίος είχε συνεργαστεί μαζί της, μα κυρίως είχε κατανοήσει βαθειά την ολότελα ξεχωριστή περίπτωσή της.

Είναι, άλλωστε, γνωστή η φράση του: "Αγαπώ την Κάλλας και την Μπέλλου. Και δεν αισθάνομαι διχασμένος". 

Παραθέτω εδώ φωτογραφικό υλικό από την συνεργασία του Τσαρούχη με την Κάλλας στην "Μήδεια" του Κερουμπίνι. 

Tου Γιάννη Tσαρούχη 

EIMAI ένας απ' τους πρώτους, αν όχι ο πρώτος, που έμαθε στην Αθήνα το θλιβερό άγγελμα του θανάτου τής Mαρίας Kάλλας. 

Tο ’μαθα έτσι τυχαίως, τηλεφωνώντας στο Παρίσι σε μια φίλη μου. Λίγες ώρες μετά ανήγγειλα το κακό νέο στη σκηνή του θεάτρου Kαπλανών, όπου είχα ανεβάσει τις Tρωάδες. 

Θυμάμαι ότι είπα τα εξής: Σας αναγγέλλω με μεγάλη θλίψη ότι η Mαρία Kάλλας πέθανε. Hταν μια θεά και θα μείνει αθάνατη. Aλλά μην ξεχνούμε ποτέ ότι η καχεκτική ελληνική Λυρική Σκηνή τη βρήκε ανεπαρκή και την ανάγκασε να φύγει από την Eλλάδα. 

Με αφιέρωση του Γ. Τσαρούχη στον Μ. Χατζιδάκι

Θυμάμαι ακόμα κάτι άλλο που είπα στην εφημερίδα «Eθνος», εξ αφορμής του πρώτου της ρεσιτάλ στου «Hρώδου του Aττικού», το ’57, όταν ο Mαμάκης ρώτησε όλους τους καλλιτέχνες να πουν τι γνώμη έχουν γι' αυτή. Επανέλαβα απλώς μια φράση του Eυαγγελίου: «Λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες εις κεφαλήν γωνίας εγένετο». 

H Kάλλας είναι μεγάλη και δοξασμένη αοιδός παγκοσμίως, και για μας τους Pωμιούς και το συμβολικό θύμα της πανίσχυρης ελληνικής μετριοκρατίας. Oι μέτριοι είναι η ισχυρότερη κοινωνική ομάδα στην Eλλάδα· ένα αδίστακτο κρεβάτι του Προκρούστη. 

Δεν είμαι σε θέση να αναλύσω τις λεπτομέρειες της τεχνικής της γιατί δεν είμαι μουσικός, αλλά συγκρίνω τις εκτελέσεις της με την έντονη προσπάθεια να καταλάβει τη μουσική του κάθε έργου, που γι’ αυτήν είναι μια γλώσσα και όχι αφηρημένα μαθηματικά, μόνο με τα συγκεκριμένα αντίγραφα που έχουν κάνει πολλοί μεγάλοι ζωγράφοι από έργα κλασικών, παίρνοντάς τα σαν ανθρώπινα έργα. 

Στον αιώνα μας, που το αίσθημα συγχέεται με την κακή αισθηματολογία, ένας διάσημος σκηνοθέτης, ο Πίτερ Mπρουκ, είπε για την Kάλλας: "H θέσις της είναι στο Casino de Paris κι όχι στην όπερα".

Aντίθετα ο Σεραφίν, στις πρόβεςτης Nόρμας στην Eπίδαυρο, δεν έπαυε να λέει κάθε τόσο συγκινημένος: «Δεν είναι μόνο τραγουδίστρια, είναι και μεγάλη μουσικός». 

Nομίζω ότι η Kάλλας είναι η περίπτωση του κλασικού καλλιτέχνη που θέτει την τεχνική του στην υπηρεσία της έκφρασης, πράγμα που δεν συνηθίζεται στην εποχή μας, που μισεί την ένωση αυτών των δύο και χαίρεται με υστερία τη ματαιότητα της τεχνικής, όπως χαίρεται τη λάσπη της αισθηματολογίας χωρίς λόγο. 

H Kάλλας, τραγουδώντας ιταλικά, είναι Eλληνίδα. Aν ποτέ ο κόσμος καταλάβει και ξεχωρίσει τα χαρίσματα των Eλλήνων, που τα σκεπάζουν αφόρητα ελαττώματα, θα προχωρήσει πολύ στην κατανόηση πολλών πραγμάτων μεταξύ των οποίων και η τέχνη. 

Σημείωση: Tο κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Bασίλη Nικολαΐδη «Mαρία Kάλλας». Eκδόσεις «Kέδρος», Aθήνα. 

Μαρία Κάλλας - Αλέξης Μινωτής - Γιάννης Τσαρούχης

Ήταν αρχές Οκτωβρίου όταν συνάντησα την Κάλλας στο μεγάλο ξενοδοχείο της Νέας Υόρκης, το "Waldorf Astoria", για να συζητήσουμε για τα κουστούμια της Μήδειας. Έφθασα στη Νέα Υόρκη με μιά βαλίτσα γεμάτη βιβλία και φωτογραφίες με ό,τι σχετικό υπάρχει για τη Μήδεια, τον Κερουμπίνι και τον Ευρυπίδη και με τέσσερα τόπια υφάσματα. 

Ασφαλώς θα με ρωτήσετε ποιά ήταν η πρώτη εντύπωση της γνωριμίας μου με την Κάλλας. Με υποδέχτηκε στο πολυτελές διαμέρισμα του ξενοδοχείου τη μ' ένα πέτσινο μπλουζάκι. Ήταν σεμνή και αθώα σαν κοριτσάκι 18 χρονών. 

Βρισκόμουν μπροστά σε μια γυναίκα που γνώριζε την κλασική εποχή και σε μια καλλιτέχνιδα με καταπληκτική διεισδυτικότητα και ένστικτο. Την παρακολούθησα να ξανασχεδιάζει μαζί μου και να προσαρμόζει ένα μεγάλο ρόλο της σ' ένα καινούργιο πνεύμα σκηνοθεσίας. Η διαίσθησή της δεν την αφήνει να κάνει λάθος. Ξέρει ποιό είναι το σωστό για την κάθε στιγμή. 

Ενθουσιάζεται με κάθε σωστή ιδέα. 

"Ναί, ναί, λέει, έτσι πρέπει να βγεί η Μήδεια στην πρώτη πράξη. Έχετε απόλυτο δίκιο. Πρέπει να είναι ατημέλητη χωρίς κανένα στολίδι. Είναι τόσο ταραγμένη που δεν έχει καιρό για στολίδια. Το σκοτεινό κοστούμι με τη στενή, κόκκινη ζώνη, θα δώσει τον σωστό δραματικό τόνο". (...) 

"Η Μήδεια στην τελευταία πράξη δεν είναι γυναίκα πιά", παρατηρεί η Κάλλας. "Κάνει πράξεις που δεν τις κάνει μια γυναίκα. Μεταβάλλεται σε μια δαιμονισμένη φλόγα που καίει με το τρομερό πάθος της εκδικήσεως". (...) 

Στην Όπερα του Ντάλλας στο Τέξας ανέβηκε η «Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι
με την Μαρία Κάλλας. Σκηνοθέτης ο Αλέξης Μινωτής, σκηνικά - κοστούμια από τον Γιάννη Τσαρούχη.
Μαζί τους ο Φράνκο Τζεφιρέλι και η Ισπανίδα μέτζο σοπράνο Tereza Berganza. Ήταν 6 Αυγούστου του 1958.

Η παράσταση αρχίζει. Η μουσική ιδιοφυία και το υποκριτικό δαιμόνιο της Κάλλας συνεπαίρνουν το κοινό. Στη σκηνή κινείται μια μεγάλη ηθοποιός που ζωντανεύει μια τραγική μορφή. Το κοινό χειροκροτεί με το πάθος και την ειλικρίνεια ενός ποδοσφαιρικού αγώνος. (...) 

- Γιάννης Τσαρούχης, "λίθον ον απεδοκίμασαν οι οικοδομούντες". 

Το 1957, σε μια επιστολή του ο Γιάννης Τσαρούχης στον Γιάννη Μόραλη, από το Ντάλας του Τέξας, για την παράστασή της εκεί, την αποκαλούσε: Μεγάλη σαν τον Γκρέκο! 

Η παράσταση αυτή της "Μήδειας" του Κερουμπίνι, παίχτηκε στο Ντάλλας το 1958 (σ' αυτή την παράσταση αναφέρεται ο Τσαρούχης) και στη συνέχεια στο Λονδίνο το 1959, στην Επίδαυρο το 1961 και στο Μιλάνο το 1961 και το 1962. Στον ρόλο του Ιάσωνα ήταν ο Jon Vickers. Σκηνοθεσία του Μινωτή και σκηνικά-κοστούμια του Γ. Τσαρούχη. 

Στο βίντεο που ακολουθεί, ακούτε ηχογραφημένη εκτέλεση σε στούντιο του 1957 (χορωδία και ορχήστρα της Σκάλας του Μιλάνου), οπτικοποιημένη με φωτογραφίες από την παράσταση του 1958.

.

Nicola Rescigno, Αλέξης Μινωτής, Mαρία Κάλλας, Γιάννης Τσαρούχης στη διάρκεια πρόβας (Ντάλλας 1958)

Γιάννης Τσαρούχης, Κωστής Μπαστιάς, Μαρία Κάλλας, Αλέξης Μινωτής (1961)

Φράνκο Τζεφιρέλι, Γιάννης Τσαρούχης, Μαρία Κάλλας στη διάρκεια πρόβας  (Ντάλλας 1958)

Θεατρικό κοστούμι του Γιάννη Τσαρούχη για τη Μαρία Κάλλας στη Μήδεια
(Αθήνα 1958, Συλλογή Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος, Ναύπλιο).

"Μήδεια" του Luigi Cherubini στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου (6-8-1961).
Ο σκηνογράφος της παράστασης, Γιάννης Τσαρούχης, ο σκηνοθέτης, Αλέξης Μινωτής
και η Μαρία Κάλλας υποκλίνονται στο κοινό.

"Μήδεια" του Luigi Cherubini στο αρχαίο θέατρο Επιδαύρου (6-8-1961):
η Κική Μορφονιού, ο σκηνογράφος της παράστασης Γιάννης Τσαρούχης, ο διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Κωστής Μπαστιάς, η Μαρία Κάλλας και ο σκηνοθέτης της παράστασης, Αλέξης Μινωτής.

Τα σκηνικά και τα κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη για την "Μήδεια" με την Μαρία Κάλλας

Ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Αλέξης Μινωτής κατά την προετοιμασία των κοστουμιών για την
Μήδεια του Κερουμπίνι, που παρουσιάστηκε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με την Μαρία Κάλλας (1961). 

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΕΝΑΝ ΘΑΝΑΤΟ

Πάμπλο Πικάσο, Ο θάνατος του Κασαχέμας (1901)

Μαρία Χατζηαποστόλου 

Διδάκτωρ Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ. 

«Αλλά κάτεχε ότι μονάχα κείνος που παλεύει το σκοτάδι μέσα του 

θα ’χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο». 

Οδυσσέα Ελύτη, «Το Άξιον Εστί» 

«Είχε μπει, θαρρώ, ένας γκρίζος και παγερός Νοέμβρης χιόνιζε κρυσταλλωμένο χιόνι. Μια βραδιά από δίπλα ακούσαμε ένα μονότονο τραγούδι με αργή και συρτή φωνή. Έπειτα ακούστηκαν ρυθμικοί χτύποι, σαν κάποιος να χτυπούσε με το χέρι ένα πιάτο ή ένα ταψί. Κι έπειτα ρυθμικά βήματα χορού. Τραγούδι, χτύποι και χορός μια άρχιζαν και μια σταματούσαν. Κι αυτό κράτησε ως τα βαθιά μεσάνυχτα. Ο ένας κοίταζε τον άλλο με ζωηρά απορημένα μάτια. Αλλά πρωί πρωί η χοντρούλα γειτόνισσα, που μας είχε ανακοινώσει τον πόλεμο των Γερμανών, μπήκε στην κουζίνα μας σαν αέρας. Μας είπε πνιχτά πως η Αννούλα πέθανε βαθιά χαράματα, κι οι δικοί της πριν πεθάνει τραγούδησαν και χόρεψαν, όπως το ’θελε η ίδια. Μετά είπε το “Θεός σχωρέστην”, κι έκανε ελαφρά δακρυσμένη το σταυρό της, λιγάκι ωστόσο χαμογελώντας θλιμμένα, και πρόσθεσε πως ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Κανένας δεν έλεγε κουβέντα. Το δικό μου το μυαλό σφηνώθηκε στο τραγούδι και στο χορό της περασμένης νύχτας. Δεν μπορούσα να δώσω μια εξήγηση. Εντούτοις ήμουνα πάντοτε έτοιμος να δεχτώ πως στο θάνατο συμβαίνουν ολότελα περίεργα πράγματα. (Αργότερα τι μπορούσαν να μου πουν οι κατοπινές σοφίες που διάβαζα για το μοιρολόγι;)».1

Αυτά τα λόγια του αγαπημένου δασκάλου Ματσούκα ήλθαν και πάλι στον νου μου τούτες τις μέρες. Κι αναρωτήθηκα. Τραγούδι και χορός μπροστά στον θάνατο; Είναι δυνατόν; Φυσικά. Μόνο αυτό έχουμε. Τις φωνές που γεμίζουν τα σοκάκια τις νύχτες, την ξαφνική μουσική που ξεχύνεται από αμάξι περαστικό κι αν τύχει να παίζει και τραγούδι που σου αρέσει, σιγοτραγουδάς κι εσύ μαζί με τον οδηγό του. Τον εργάτη που χτίζει, ακούγοντας τις μελωδίες που χτίζουν τη δική του ψυχή. Τον ερωτευμένο που αγρυπνά, απαλύνοντας την καρδιά με στίχους υπερουράνιους. Κι αν του θανάτου του πρέπει η σιωπή και μια αγκαλιά προς τους πενθούντες, ωστόσο απέναντι στο παράλογο του θανάτου, ποιος μπορεί να παραμείνει λογικός; 

Γι’ αυτό ο θρυλικός Ζορμπάς δεν ξέρει να μοιρολογεί, παρά μονάχα να χορεύει πάνω στην καταστροφή. Ακόμη και όταν παραδίδει την τελευταία του παρακαταθήκη στον αγαπημένο του «καλαμαρά» τον Νίκο Καζαντζάκη –που δεν είναι άλλη από το αγαπημένο του σαντούρι– τη συνοδεύει μαζί με μια πρόκληση-πρόσκληση.2  Έτσι, όταν ο συγγραφέας ζητά από τον Ζορμπά να του μάθει χορό, στην ουσία του ζητά να του μάθει να ζει. Και σε μια άλλη στιγμή τους, απίστευτα συγκλονιστική, ο συγγραφέας ακούει γεμάτος δέος τον Ζορμπά να του εξομολογείται: «‒ Γιατί δὲ γελᾶς; ρώτησε. Τί μὲ κοιτᾶς ἔτσι; Τέτοιο εἶναι τὸ σκαρί μου. Ἕνας διάολος εἶναι μέσα μου καὶ φωνάζει, καὶ κάνω ὅ,τι μοῦ πεῖ. Κάθε ποὺ πάω νὰ πλαντάξω, μοῦ φωνάζει: “Χόρεψε!” καὶ χορεύω. Ξεπλαντάζω. Μιὰ φορὰ ποὺ πέθανε τὸ παιδί μου, ὁ Δημητράκης μου, στὴ Χαλκιδική, ἔτσι σηκώθηκα πάλι καὶ χόρεψα. Οἱ συγγενεῖς κι οἱ φίλοι ποὺ μὲ θωροῦσαν νὰ χορεύω μπροστὰ ἀπὸ τὸ λείψανο, χύθηκαν νὰ μὲ πιάσουν. “Τρελάθηκε ὁ Ζορμπᾶς, φώναξαν, τρελάθηκε ὁ Ζορμπᾶς!”. Μὰ ἐγώ, τὴ στιγμὴ ἐκείνη, ἂν δὲ χόρευα, θὰ τρελαίνουμουν ἀπὸ τὸν πόνο. Γιατί ’ταν ὁ πρῶτος μου γιὸς κι ἦταν τριῶν χρονῶν καὶ δὲν μποροῦσα νὰ βαστάξω τὸ χαμό του. Κατάλαβες τί σοῦ λέω, ἀφεντικό, ἢ μιλῶ τοῦ ἀγέρα;».3

Για τους φίλους που έφυγαν άδικα, ο απολογισμός είναι πάντοτε δυσβάσταχτος για την ανθρώπινη ψυχή. Όμως, πάντα στο τέλος η αναστάσιμη προοπτική γεμίζει τον άνθρωπο με την πεποίθηση πως ο θάνατος αποτελεί μια παρούσα κατάσταση που δεν αφορά το μέλλον, καθώς θα αντιμετωπιστεί και θα αποτελέσει διά παντός παρελθόν. Παρόλα αυτά και έως την τελική υπαρξιακή λύτρωση, ο απάνθρωπος θάνατος παραμένει και θα παραμένει μέγεθος δυσβάσταχτο και απερίγραπτο στην ανθρώπινη λογική. Κάτι το αδιανόητο. Αδικία κατάφορη. 

Όμως, δεν ξεχνώ πως ακόμη κι ο Χριστός δάκρυσε μπροστά στο μνήμα του Λαζάρου. Και τούτο το δάκρυ ήταν η αρχή του τέλους του θανάτου. Στην ανοιχτή αγκαλιά του Εσταυρωμένου γεννιέται η ελπίδα όλου του κόσμου. Αλλά μπροστά στη σκοτεινιά του θανάτου, ακόμη και ο Θεάνθρωπος συν-κινείται στη θέα του νεκρού φίλου.4  Κι ας ξέρει πως στην επόμενη στιγμή, ως Θεός, θα τον αναστήσει. Ο άνθρωπος Χριστός δακρύζει.5  Γιατί ο θάνατος δεν παύει ποτέ να είναι παράλογος. Και το παράλογο του θανάτου6 γεννάει μέσα στον άνθρωπο ένα μεγάλο και ερωτηματικό «γιατί». Ένα αναπάντητο, βασανιστικό, μεγάλο «γιατί». 

Γιατί ο θάνατος στέκει πάντα εκεί, κρυμμένος ύπουλα στο βαθύ σκοτάδι, καρτερώντας υπομονετικά και παραμονεύοντας για το επόμενο θήραμα, θύτης αμετανόητος εκείνος που παραμένει πάντοτε ακριβής στις συναντήσεις του.7  Με κάθε τρόπο βιώνεται καθημερινά από τον άνθρωπο,8  παραμένοντας αμίλητος, ασυγκίνητος και αδηφάγος. Αλλά και ηττημένος,9  καθώς οι κεκοιμημένοι σαν το ξανθό σιτάρι θα φυτρώσουν και πάλι στη γη. Οι αγαπημένες μορφές των φίλων αποτελούν το κλειδί για την είσοδο στην άλλη διάσταση και παραμυθία για τη δύσκολη, αλλά όμορφη ζωή που καλούμαστε να βιώσουμε, όλοι εμείς, οι ζώντες. 

Στο διάβα των διαστάσεων υπάρχουν ζώντες-κεκοιμημένοι, αλλά και ζωντανοί-νεκροί. Σαν να μην αρκεί ο αβάσταχτος πόνος του θανάτου. Υπάρχουν τούτοι οι δολοφόνοι-εραστές του μαμωνά που απαξιώνουν την ανθρώπινη ζωή. Υπάρχουν και όλοι εκείνοι οι Φαρισαίοι με το λαμπρό φωτοστέφανο να τους τυφλώνει και την ψευδαίσθηση εκείνη της δήθεν εξουσίας που νομίζουν πως έχουν τη δικαιοδοσία να κρίνουν τους πάντες. Οι ανώνυμοι ψευδοεπαναστάτες του πληκτρολογίου. Και όχι μόνο.

Αισθάνονται σαν τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή. Δικάζουν τον άλλον. Καταδικάζουν προσωπικές επιλογές. Παραμονεύουν σαν τον θάνατο να εντοπίσουν την όποια αστοχία, το όποιο θανάσιμο –κατ’ αυτούς– λάθος-πάθος, ρίχνοντας σπονδές στον ειδωλολάτρη θεό-τιμωρό τους. Λες και η ζωή που δόθηκε στον άλλον, ανήκει σ’ εκείνους. Κι όσο πιο άξια πορεύτηκε ο κεκοιμημένος στην παρούσα ζωή, όσο πιο πολύ αγαπήθηκε, τόσο μεγαλύτερο είναι και το λυσσαλέο μίσος τους που κάνει ακόμη και τον Εωσφόρο ν’ απορεί. 

Μεγαλώνουμε, κάνουμε σχέδια, γοητευόμαστε, απογοητευόμαστε. Καμωνόμαστε τους σπουδαίους. Πασχίζουμε ν’ αυξήσουμε το γόητρό μας. Αλλά λησμονούμε το πιο σημαντικό. Να ζήσουμε. Να απολαύσουμε κάθε ηλιοβασίλεμα που βάφει τη θάλασσα και κάθε σελήνη που στολίζει το στερέωμα. Να δούμε το πρόσωπο του Θεού στο πρόσωπο του συνανθρώπου. Να καταλάβουμε πως καμία στιγμή δεν είναι ίδια με την προηγούμενη. Αλλά όταν το κατανοούμε η ύβρη απέναντι στη ζωή έχει ήδη διαπραχθεί. Ο έσχατος εχθρός έχει κερδίσει ήδη έδαφος. Και απειλεί τη μικρή ζωή μας. 

Το κακό πέφτει πάνω στον κόσμο σαν νοητός λύκος, όμως η ομορφιά εξουσιάζει τα πάντα και στο τέλος νικά. Κάποτε οι ψυχές καταργούν τον θάνατο και αποκτούν και πάλι αίμα. Και είναι όλοι εκείνοι οι γνωστοί και άγνωστοι ίσκιοι, που αναμένουν υπομονετικά τον ερχόμενο κεκοιμημένο για να τον συνοδεύσουν προς το φως: «Έξω, στον μικρό δρόμο, και μέσα στο κηπάκι ακόμα, είχαν μαζευτεί και τον περίμεναν για να τον πάρουν, όλοι τους αόρατοι και υπομονετικοί, οι μάρτυρες και οι φίλοι του οι ψαράδες, οι συγγενείς και οι παλαιοί γείτονες, γιαγιάδες και παππούδες, γονείς και αδέλφια, όλοι οι άγιοι και οι προφήτες-ποιητές, ντυμένοι όλοι το υπερούσιο φως των ουρανών και της θάλασσας».10

Προσπάθησα να τον μερέψω τον θάνατο. Τον είπα Αρχάγγελο. Τον έκανα φίλο μου από εχθρό. Και τότε κατάλαβα πως δεν είναι το τέλος. Είμαστε φτιαγμένοι από το υλικό των άστρων, αποτελούμε κομμάτι του ουρανού. Και κουβαλώντας εκείνον μέσα μας, παλεύουμε να τον συναντήσουμε και πάλι. Αγωνιζόμαστε για την ένωση. Τούτες τις ώρες τις μικρές που ο ύπνος απέχει έτη φωτός και η αγρύπνια έχει εγκαθιδρύσει το βασίλειό της, αναλογίζομαι πως κάθε κεκοιμημένος αναμένει την αγάπη της μνήμης να τον αναστήσει. Κρατώ την αγάπη. Εκείνη ως κραταιά δύναμη νικά τον θάνατο. 

________

1. Νίκου Ματσούκα, Γλυκόπικρες ρίζες. Μυθιστορηματική αυτοβιογραφία, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1991, σσ. 79-80. Επίσης, βλ. Χρυσόστομου Σταμούλη, Τα τραγούδια στη θεολογία του Νίκου Ματσούκα, Αντίδοσις, Παρασκευή 12 Οκτωβρίου 2012. Ηλεκτρονική πηγή: https://antidosis.wordpress.com/2012/10/12/ 

2. Νίκου Καζαντζάκη, Βίος καὶ πολιτεία τοῦ Ἀλέξη Ζορμπᾶ, εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2008, σ. 315: «Νὰ κοπιάσετε νὰ κοιμηθεῖτε σπίτι της καὶ νὰ παραλάβετε, τὸ πρωὶ ποὺ θὰ φύγετε μὲ τὸ κάλο, καὶ τὸ σαντούρι». 

3. Νίκου Καζαντζάκη, Βίος καὶ πολιτεία τοῦ Ἀλέξη Ζορμπᾶ, εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2008, σ. 84. 

4. Αλεξάνδρου Σμέμαν, Ἔσχατος ἐχθρός καταργεῖται ὁ θάνατος, μετάφραση-επιμέλεια έκδοσης Βασίλη Αργυριάδη, εκδ. Ἐν πλῷ, Αθήνα 2006, σ. 38: «Όμως ο Χριστός δακρύζει μπροστά στο μνημείο του φίλου Του και μ’ αυτήν την πράξη αποκαλύπτει τη δική Του πάλη με το θάνατο˙ την άρνησή Του να αγνοήσει το θάνατο και να συμβιβαστεί μοιρολατρικά μαζί του. Άξαφνα, ο θάνατος παύει να αποτελεί μιά “φυσιολογική” κατάσταση, και φαντάζει σαν κάτι αλλότριο, αφύσικο, διεστραμμένο κι αποτρόπαιο. Αναγνωρίζεται ως εχθρός: “Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος”». 

5. Ίσως, ο πιο συγκλονιστικός στίχος ολόκληρου του Ευαγγελίου, ο οποίος ταυτοχρόνως φανερώνει τη βαθιά ανθρωπινότητα του Ιησού, ανήκει στον Ιωάννη τον Θεολόγο. Βλ. Ιω. 11, 35: «ἐδάκρυσεν ὁ Ἰησοῦς». 

6. Ιδιόμελον Νεκρωσίμου Ακολουθίας: «Θρηνῶ καί ὀδύρομαι, ὅταν ἐννοήσω τόν θάνατον [...] Τί τό περί ἡμᾶς τοῦτο γέγονεν μυστήριον;». 

7.  Βλ. Μάνου Ελευθερίου, Ἀνταπόδοση, Ἡ σφαγὴ, εκδ. Προβολή, Αθήνα 1965, σ. 66: «Τὴν πρώτη φορὰ ποὺ ἔζησε τὸ θάνατό του, ἤτανε στὶς δώδεκα τὸ μεσημέρι, μιὰ Μεγάλη Τετάρτη». 

8. Βλ. Μάνου Ελευθερίου, Τό ἄγγιγμα τοῦ χρόνου, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1994, σ. 53: «[…] κάθε ὥρα τῆς ἡμέρας παρακολουθοῦσα αὐτή τή σκοτεινή καί μυστηριώδη μεταμόρφωση τοῦ θανάτου μου, […]». 

9. Όπ. παρ., σ. 20: «Ἤθελες νά πᾶς τυλιγμένη μέ τό ροῦχο μιᾶς δόξας καί μιᾶς ἀνάστασης». 

10.  Μάνου Ελευθερίου, Άνδρες του αίματος, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2019, σ. 426.

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΑΣ ΣΕ ΜΟΥΣΙΚΟΠΟΙΗΤΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΟΛΙΒΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

Η ΕΛΛΗΝΟΛΙΒΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ – GLCU διοργανώνει Μουσικοποιητική βραδιά με τίτλο: «Αντίλαλοι της Μεσογείου: Διάλογος ποίησης και μουσικής ανάμεσα στον Κέδρο του Λιβάνου και την Ελληνική Ελιά», προς τιμήν των πρωτοπόρων της σκέψης και της δημιουργίας στην ποίηση, λογοτεχνία και τη μουσική: Γεμπράν Χαλίλ Γεμπράν – Οδυσσέα Ελύτη, Κική Δημουλά – Μπάσιμα Μπατούλι, Μίκη Θεοδωράκη. 

Παρουσιάζει και ερμηνεύει ο τενόρος Γαβριήλ Αμπντέλ Νουρ. 

Επίτιμοι καλεσμένοι: 

- Παναγιώτης Ανδριόπουλος (μουσικός και συγγραφέας) 

- Δάφνη Πανουργιά (σοπράνο) 

- Ρίμα Σαϊράφι (δημοσιογράφος). 

Με τη συμμετοχή του πιανίστα: Κέιτα Κιούτσι (Keita Kiuchi). 

Αίθουσα Διδασκαλίας Μουσικής Βιβλιοθήκης, Σύλλογος Οι Φίλοι της Μουσικής ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 

Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026, ώρα 20:00 

Είσοδος δωρεάν. 

ΜΝΗΜΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ (1953-2026)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Οι νεκροί γέμισαν τους διαδρόμους. Έφυγε για κει ο φίλος και συγγραφέας μας Αλέξανδρος Αδαμόπουλος». 

Με αυτόν τον τρόπο γνωστοποίησε ο ποιητής Γιώργος Χρονάς (στην σελίδα του στο fb), την αναχώρηση από τα επίγεια του συγγραφέα Αλέξανδρου Αδαμόπουλου, ο οποίος είχε συμβάλλει τα μέγιστα στην διάδοση του έργου τού μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου. 

Στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού «Οδός Πανός» (211, Οκτ. – Δεκ. 2026) υπάρχουν σελίδες για τον Γιάννη Χρήστου και μια εκτενής συνομιλία του Γιώργου Χρονά με τον Αλέξανδρο Αδαμόπουλο. Άλλωστε, ο Αλέξανδρος Αδαμόπουλος έχει γράψει και το βιβλίο «Για τον Γιάννη Χρήστου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Οδός Πανός». 

Μόλις τον περασμένο Ιούνιο κάναμε δύο συνεντεύξεις με τον Αλέξανδρο Αδαμόπουλο, στον χώρο του, στο γραφείο του στο Κολωνάκι, στο πλαίσιο των διαδικτυακών εκπομπών μας «ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ». 

Η μία για τον Γιάννη Χρήστου, με αφορμή την φετινή επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του και η άλλη για το λογοτεχνικό έργο του Αλέξανδρου Αδαμόπουλου, που παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον (κυρίως ο περίφημος «Σιμιγδαλένιος» και τα διηγήματά του). 

Παραθέτουμε στη συνέχεια, τις δύο συνεντεύξεις του, «εις μνημόσυνον αιώνιον»! 

   

Έτυχε· στα μέσα της δεκαετίας του 1960, έφηβος εγώ τότε, να κοιταζόμαστε με τον συνθέτη σχεδόν κάθε μέρα, αντικριστά απ' το μπαλκόνι μας καθένας· μιας και ήμασταν κοντινοί γείτονες: Μια πολύ ιδιόμορφη επικοινωνία, για μια πενταετία περίπου, η οποία όμως δεν θα είχε και ιδιαίτερη σημασία αν κάμποσα χρόνια μετά, όταν εκείνος δεν ζούσε πλέον, δεν αρχίζαμε να κοιταζόμαστε απ' το ίδιο μπαλκόνι με μια κοπέλα. Όχι για κανέναν άλλο λόγο· μα γιατί άρεσε ο ένας στον άλλον. Εκ του οράν το εράν', άλλωστε. Άρα θέλοντας και μη, πλησίασα και έζησα μέσα στον κόσμο του Γιάννη Χρήστου· αφού με την κοπέλα εκείνη τη Σάντρα· που ήτανε κόρη του- πορευτήκαμε για πολλά χρόνια μαζί ως νεαροί ερωτευμένοι, ως σύζυγοι, χωρισμένοι, φίλοι. Αλλά κι αυτό ακόμη, από μόνο του, δεν σημαίνει και πολλά. Ο ξαφνικός θάνατος όμως του συνθέτη στα σαράντα τέσσερά του χρόνια, τα είχε τινάξει όλα στον αέρα κι έτσι έλαχε σ' εμάς, νέο ζευγάρι τότε, να πασκίζουμε να βάλουμε κάποια τάξη όπου ήταν εφικτό. "Διάσωση" και "διάδοση", ήταν η επωδός μας. Με σεβασμό και σοβαρότητα. Με τα ίδια αισθήματα πάντα προσπάθησα να φτιάξω και το χρονικό αυτό καταγράφοντας ό,τι είχε συσσωρευτεί από τότε μέσα μου. Χωρίς να κάνω ένα τυπικό μνημόσυνο τιμώντας τη μνήμη του, ούτε μιαν αγιογραφία, και ασφαλώς όχι κάποιαν επιστημονική διατριβή. Χωρίς να απευθύνομαι σε ειδικούς. Χωρίς σοβαροφάνεια και ψεύτικη βαρύτητα. Θέλοντας μόνο να φτιάξει ένα ενδιαφέρον ελπίζω ανάγνωσμα· ακριβές και ειλικρινές μέσ' από καταστάσεις και γεγονότα που έζησα. 

(Αλέξανδρος Αδαμόπουλος, από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

 

Ο Αλέξανδρος Αδαμόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Νομικά στο ΕΚΠ, σκηνοθεσία, κλασική κιθάρα στην Αθήνα και παρακολούθησε μεταπτυχιακά Sociologie Politique στη Σορβόννη. Υπήρξε ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος τής μη κερδοσκοπικής "Εταιρείας Φίλων Μουσικής Γιάννη Χρήστου". Διετέλεσε μέλος και γενικός γραμματέας τού Δ.Σ. τού Εθνικού Θεάτρου. 

Οι συλλογές διηγημάτων του «Δώδεκα και ένα ψέματα» και «Ψέματα πάλι» κυκλοφόρησαν στη Γαλλία Γερμανία Ολλανδία Τουρκία Ινδία. Το θεατρικό «Ο Σιμιγδαλένιος» παρουσιάστηκε αγγλικά στο Wesley College τής Μελβούρνης, τουρκικά στο Κρατικό Şehir Tiyatro τής Κωνσταντινούπολης, ενώ εδώ έχει ανέβει σε πάνω από 85 διαφορετικές παραγωγές (Εθνικό Θέατρο, Κ.Θ.Β.Ε, πολλά ΔΗΠΕΘΕ κ.α.) 

Άλλα έργα: «Το τσιγάρο και η γιόγκα», «Οχιναιλέγοντας», «Ίναχος ο γιός τού Ωκεανού», «Τα όχι τού ΝΑΙ», «Οι Δαιμονισμένοι», «Auguste Rodin Διαθήκη», «Ο Αδάμ και το μήλο», «Ο κύκλος που δεν κλείνει», «Χύμα», «Για τον Γιάννη Χρήστου».

ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΥΡΟΥΠΟΥ ΚΑΙ ΑΝΔΡΕΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ - ΜΟΥΣΕΙΟ

Την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου 2026, το βράδυ, στην αυλή στο Σπίτι του Ελύτη - Μουσείο στην Πλάκα, πραγματοποιήθηκε μια ξεχωριστή εκδήλωση, με τον γενικό τίτλο: "Ελένη συννεφάκι...". 

Παρουσιάστηκαν δύο κύκλοι τραγουδιών του συνθέτη Γιώργου Κουρουπού σε ποίηση του Ανδρέα Αγγελάκη: Η Ελένη και τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα αποτέλεσαν τον κύριο άξονα στο αφιέρωμα για τον ποιητή και μεταφραστή Ανδρέα Αγγελάκη. 

Με θέμα την μυθική παρουσία της Ελένης, τραγούδια τρυφερά, της αγάπης και του ονείρου συνδυάστηκαν ιδανικά μαζί με τα ποιητικά κείμενα του έργου για την Τροία, τον Πάρι, τον Μενέλαο, την ίδια την Ελένη. 

Μοναδικού λυρισμού και δύναμης τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα και σε μετάφραση Ανδρέα Αγγελάκη μας αποκάλυψαν με άλλον τρόπο την εξαιρετική ποιητική ευαισθησία ενός άδικα «ξεχασμένου» ποιητή. 

Ερμήνευσαν οι: 

Τάσης Χριστογιαννόπουλος, τραγούδι - απαγγελία

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Θανάσης Αποστολόπουλος, πιάνο 

Ιουλίτα Ηλιοπούλου, απαγγελία

ΜΝΗΜΗ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΦΛΩΡΟΥ (1930-2026)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φλώρος εκπροσωπεί την ...άλλη Ελλάδα. Αυτήν της οικουμενικότητας, της σοβαρότητας, της επιστημονικής εργασίας που μένει εις τον αιώνα. 

Ο Κ. Φλώρος είναι πολύ λίγο γνωστός στην Ελλάδα κι αυτό είναι ένα πρόβλημα της χώρας μας. Ακόμα δεν γνωρίζει τους Έλληνες που την τιμούν με το παραπάνω ανά την οικουμένη. 

Επιχειρούμε ένα ελάχιστο αφιέρωμα σε πτυχές μόνο του πολυσχιδούς έργου του, μιας και ο καθηγητής πέρασε πριν από λίγες μέρες στην αιωιότητα πλήρης ημερών. 

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στα 1930. Μετά από σπουδές νομικής στην Ελλάδα, σπούδασε στη Βιέννη μουσικολογία, ιστορία της τέχνης, φιλοσοφία και ψυχολογία. Διδακτορική διατριβή στα 1955. Διπλώματα σύνθεσης (Α. Uhl) και διεύθυνσης ορχήστρας (Η. Swarovsky, G. Kassowitz) στα 1953. Υφηγεσία στα 1961 στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, με τρίτομη εργασία για τα Κοντάκια της μεσοβυζαντινής περιόδου. Από το 1967 έως το 1995, Καθηγητής Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει πρώτος τις πιο παλιές βυζαντινές και σλαβικές σημειογραφίες. Μέλος της Ακαδημίας των επιστημών της πόλης Erfurt, της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών της Βιέννης επίτιμο μέλος του συνδέσμου Richard Wagner στο Αμβούργο, του συνδέσμου Alban Berg Society της Ιαπωνίας, πρόεδρος του συλλόγου Gustav Mahler στο Αμβούργο ως ειδικός ερευνητής του έργου του Γκούσταβ Μάλερ, καθώς και επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΑΠΘ. Έχει συγγράψει συνολικά 57 βιβλία και 38 ειδικά μουσικολογικά ερευνητικά άρθρα σε μορφή συγγραμμάτων, διαγράφοντας και προσδιορίζοντας ένα ευρύτατο φάσμα του πεδίου ερευνών και ενδιαφερόντων της μεταπολεμικής ιστορικής μουσικολογίας. Επίκεντρο της μεθοδολογίας του υπήρξε η σημασιολογική - ερμηνευτική μουσική ανάλυση σε σχέση με τη εμβάθυνση στη βιογραφική ανθρώπινη διάσταση και την κοινωνικοψυχολογική -φιλοσοφική σημασία της μουσικής δημιουργίας. Το 1998 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου Η Ελληνική Παράδοση στις Μουσικές Γραφές του Μεσαίωνα, Εισαγωγή στη Νευματική Επιστήμη των εκδόσεων Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1998, σε μετάφραση Κώστα Κακαβελάκη, που έγινε υπό την επίβλεψη του συγγραφέα, αποτελεί αναμφισβήτητα σταθμό! Πρόκειται για το πρώτο βιβλίο του Κ. Φλώρου στα ελληνικά. Άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του παραμένει ακόμα άγνωστο στο ελληνικό κοινό. 

Στο βιβλίο αυτό, ο Κ. Φλώρος επιχειρεί να καταδείξει με τρόπο επιστημονικό, μακρυά από θρησκευτικές ιδεοληψίες και εθνικιστικές κορώνες, την ιστορική πορεία των ελληνικών νευμάτων και πώς πάνω σ’ αυτά βασίστηκαν οι παλαιοσλαβικές σημειογραφίες, αλλά και ολόκληρο το γρηγοριανό μέλος. Το συμπέρασμα που προκύπτει από τις αποδείξεις που προσφέρει η συστηματική σύγκριση ανατολικών και δυτικών σημειογραφιών είναι ότι «η Ρώμη πήρε τη χορική της σημειογραφία, με ορισμένες αλλαγές, απευθείας από το Βυζάντιο».

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική - πλέον - εκπομπή του Κωνσταντίνου Κακαβελάκη, ο οποίος συνομιλεί με τον καθηγητή ιστορικής Μουσικολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου Κωνσταντίνο Φλώρο για θέματα της μακρόχρονης έρευνας του πάνω στην συγκρισιολογία των νευματικών σημειογραφιών και τις αλληλεπιδράσεις τους, αλλά και για άλλα σημαντικά θέματα.

   

Αγαπημένο βιβλίο του μεγάλου καθηγητή το "Ο άνθρωπος, ο έρωτας και η μουσική" ((μτφ. Γιώργος Αγραφιώτης, Νεφέλη 2003). 

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε: 

"Η μουσική δεν είναι μόνο ένα ηχητικό παιχνίδι ή ένα απλό σύμπλεγμα ήχων, αντιθέτως έχει μια σημαντική ψυχική, πνευματική και κοινωνική υπόσταση. Δεν δημιουργείται ούτε στα σύννεφα ούτε στον πύργο από ελεφαντοστούν, αλλά συνθέτεται, αυτοσχεδίαζεται, και ερμηνεύεται από ανθρώπους και για ανθρώπους». Με αυτά τα θεωρήματα εγκαινιάζει ο συγγραφέας την αγόρευσή του για μια «ανθρώπινη μουσική». Ξεκινώντας από το ερώτημα της εν γένει σημασίας της μουσικής και βασιζόμενος σε νέες διεπιστημονικές έρευνες εξετάζει στο πρώτο μέρος του βιβλίου τα κύρια δεδομένα μιας «ανθρωπιστικής μουσικής»: τα δυνατότερα συναισθήματα, μουσικά πορτρέτα, την κοινωνική διάσταση της μουσικής, αστρολογικά θέματα και πολυπολιτιστικά φαινόμενα. Η μουσική σαν ηχητική γλώσσα του έρωτα αποτελεί το αντικείμενο του δεύτερου μέρους, όπου, βάσει του μουσικού θεάτρου του Mozart, της ενόργανης μουσικής του Beethoven, της μουσικής για πιάνο του Schumann, των μουσικών δραμάτων του Wagner, της «Σαλώμης» του Richard Strauss και πολλών άλλων νεότερων έργων, τεκμηριώνεται για πρώτη φορά η εξέλιξη των αντιλήψεων για τον έρωτα από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Μια πρωτότυπη ιστορία και φιλοσοφία της τέχνης, της μουσικής και του πολιτισμού μέσα από το πρίσμα του ανθρωπισμού". 

Ο μουσικολόγος Κωνσταντίνος Φλώρος, υπήρξε μεγάλος μαλεριστής και έγραψε πέντε τόμους για τον μεγάλο αυστριακό συνθέτη. Στις 7 Μαρτίου 2010, η Διεθνής Εταιρεία Γκούσταβ Μάλερ της Βιέννης (Internationale Gustav Mahler Gesellschaft) του απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο Μάλερ ως αναγνώριση του έργου του.

Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά (2010) στα ελληνικά, το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου με τίτλο Gustav Mahler, οραματιστής και δυνάστης, σε μετάφραση Ιωάννη Φούλια. 
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία" (που δεν υπάρχει πια) και τον Γιάννη Τριανταφύλλου ο Κωνσταντίνος Φλώρος μας λέει τα εξής ενδιαφέροντα:

Γιατί χαρακτηρίζετε τον Μάλερ οραματιστή και δυνάστη;
«Ο Μάλερ ζούσε κυρίως για τον εσωτερικό του κόσμο, για την τέχνη του, αλλά ταυτόχρονα, θεωρώντας την κάτι το ιερό και καταβάλλοντας μεγάλες προσπάθειες για ν' αγγίξει το τέλειο μέσα από αυτήν, γινόταν και δυνάστης. Ηταν πολύ αδιάλλακτος όταν ήταν αρχιμουσικός στο Αμβούργο ή αργότερα γενικός διευθυντής της Αυτοκρατορικής Οπερας της Βιέννης. Δεν έδειχνε την παραμικρή συγκατάβαση. Οποιος δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του, έφευγε».
Μπορεί να θεωρηθεί ιδιοφυΐα της μουσικής;
«Από μικρό παιδί έπαιζε φυσαρμόνικα και πιάνο, ενώ άρχισε πολύ νωρίς να συνθέτει. Υπάρχει η εμφάνιση μιας μεγάλης ιδιοφυΐας αλλά συγχρόνως και μιας τεράστιας πειθαρχίας. Για να γράψει κανείς τέτοιες συμφωνίες και τραγούδια, απαιτείται συνεχής απασχόληση. Η τραγωδία του ήταν η εξής: ήθελε να γίνει συνθέτης αλλά δεν μπορούσε να ζήσει από την σύνθεση. Επρεπε λοιπόν να γίνει διευθυντής ορχήστρας, ξεκινώντας από τις μικρές πόλεις. Αργότερα, στη Βιέννη, ασχολούνταν με διοικητικά θέματα. Δυσφορούσε με όλα αυτά γιατί μπορούσε να συνθέσει μόνο κατά τους θερινούς μήνες όταν είχαν διακοπές τα θέατρα. Πήγαινε σε διάφορα σπίτια απομονωμένα, έχτιζε σπιτάκια μέσα στο δάσος για να μην τον ενοχλούν οι θόρυβοι και συγκεντρωνόταν στο έργο του. Το χειμώνα, το πρωί πριν πάει στην όπερα και το βράδυ όταν επέστρεφε, τελειοποιούσε τις παρτιτούρες του».

Η ερωτική του ζωή συνδέεται με την προσωπικότητά του και τη λατρεία του για τη μουσική;
«Ο Μάλερ ελκόταν από μορφωμένες, πνευματώδεις γυναίκες. Γνώρισε στο Αμβούργο την Αννα Φον Μίλντενμπουργκ και είχε μια ερωτική σχέση μαζί της, η οποία όμως χάλασε επειδή η Αννα θεωρούσε την εργασία του αντίζηλό της. Ανάλογα ισχύουν και για το γάμο του με την Αλμα, μια πολύ προικισμένη συνθέτρια. Της απαγόρευσε να συνθέτει, γιατί νόμιζε ότι δεν γίνεται να υπάρχουν σε μια οικογένεια δύο συνθέτες. Βέβαια, τότε ήταν το πατριαρχικό σύστημα και ίσχυαν πράγματα ακατανόητα για μας. Η Αλμα θεωρούσε τον εαυτό της παραμελημένο ενώ και σεξουαλικά δεν αισθανόταν ικανοποιημένη. Και άρχισε μια σχέση με τον αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους. Ο Μάλερ καταβαραθρώθηκε. Σ' αυτά τα βιώματά του οφείλουμε τη δεκάτη συμφωνία του, την οποία δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει αφού τον επόμενο χρόνο πέθανε. Το έτος 1907 είναι πολύ κρίσιμο στη ζωή του. Ηταν 47 ετών και το ένα κοριτσάκι του πέθανε ενώ ένας γιατρός τού διέγνωσε καρδιακή πάθηση. Ο Μάλερ ήταν σπόρτσμαν, έκανε αναβάσεις σε όρη, διέσχιζε μεγάλες αποστάσεις με το ποδήλατο, οπότε πλέον άλλαξε η ζωή του. Παρ' όλα αυτά εξακολουθούσε να διευθύνει πολύ εντατικά ακόμη και στην Αμερική, στη Μετροπόλιταν Οπερα, στο Κάρνεγκι Χολ. Πέθανε το 1911, πριν συμπληρώσει το 51ο έτος της ηλικίας του».
Θα μπορούσε να θεωρηθεί επίκαιρος σήμερα; Θα μπορούσε να συνθέσει το σάουντρακ της εποχής μας;
«Η αναγέννηση του Μάλερ άρχισε το 1960, έπαιξε ρόλο και "Ο θάνατος στη Βενετία" του Βισκόντι, το βιβλίο του Αντόρνο και πολλά άλλα. Στην εποχή μας πολλοί ταυτίζονται με την προσωπικότητά του. Πρώτον, γιατί ήταν ουσιαστικά άπατρις. Είχε γεννηθεί στη Βοημία, ζούσε στην Αυστρία αλλά δεν θεωρούσε τον εαυτό του πολίτη κάποιας χώρας, επειδή ήταν Εβραίος. Σ' αυτό το θέμα της μετακινήσεως, του γκλομπαλισμού είχε ήδη εντρυφήσει. Πίστευε, μάλιστα, ότι ο καλλιτέχνης τις ώρες της έμπνευσής του γίνεται προφήτης. Πραγματικά, η έκτη του συμφωνία είναι ένα έργο που δείχνει την καταστροφή. Πολλοί λένε ότι διαισθάνθηκε και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στο έργο και στην ψυχή του υπάρχουν πολλές αντιφάσεις, επίσης χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής μας. Δεν υπάρχει σήμερα κανείς μεγάλος συνθέτης που να μην αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα του Μάλερ, ενός πειραματιστή που αγωνιζόταν να φτάσει η μουσική του στον πολύ κόσμο».

Στα τέλη του 2021 κυκλοφορεί το βιβλίο του Κ. Φλώρου "Πάθος για Μουσική – Επιστημονική αυτοβιογραφία" (μτφ. Νίκος Σταμπάκης, Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2021). 

Ο ίδιος ο συγγραφέας σημειώνει: 

"Ως μουσικολόγος, έχω την τιμή να ανήκω στους περιθωριακούς. Ο αξιέπαινος Βρετανός δημοσιολόγος Νόρμαν Λέμπρεχτ (Norman Lebrecht) έγραψε σε ένα άρθρο για την έρευνα του Κουρτ Μπλάουκοπφ (Kurt Blaukopf) και τη δική μου πάνω στον Μάλερ: «Καλύτεροι όλων ήταν ο Κουρτ Μπλάουκοπφ και ο γεννημένος στην Ελλάδα Κωνσταντίνος Φλώρος, ο οποίος, ως περιθωριακός, είχε μια σκοπιά συχνά διεισδυτική. Σημειωτέον ότι αμφότεροι έτυχαν καλύτερης υποδοχής σε αγγλική μετάφραση παρά στα [πρωτότυπα] Γερμανικά». Το κρίσιμο ερώτημα για μένα είναι: ποιο είναι το επίσημο δόγμα των κατεστημένων συναδέλφων, και γιατί εγώ είμαι περιθωριακός; Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να δώσει μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Παρουσιάζει μια σειρά από εξέχοντες συνθέτες και μουσικολόγους και αποπειράται να διαυγάσει τη φύση του μουσικού φαινομένου από ποικίλες σκοπιές. Η κύρια εστίασή του άπτεται θεμάτων πολιτισμικών, βιογραφικών, ψυχολογικών, φιλοσοφικών, κριτικών, αισθητικών και αξιολογικών". 

Εντελώς πρόσφατο βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου στα ελληνικά το "Ακρόαση και Κατανόηση - Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της" (μτφ Κωνσταντίνος Κακαβελάκης, Παπαγρηγορίου-Νάκας 2024). 

Διαβάζουμε από την εισαγωγή στην ελληνική έκδοση: 

"Η πολυδιάστατη και εμπεριστατωμένη πραγματεία του καθηγητή ιστορικής μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου Κωνσταντίνου Φλώρου «Ακρόαση και κατανόηση. Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της» (Horen und verstehen: Die Sprache der Mu-sik und ihre Deutung) κυκλοφόρησε πρωταρχικά στην Γερμανία το 2008 από τον περιώνυμο μουσικό εκδοτικό οίκο Schott και απέκτησε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σημαντική απήχηση στο ευρύτερο παγκόσμιο μουσικόφιλο κοινό αλλά και στους ειδικούς ερευνητές που ασχολούνται με τα θέματα του τρόπου ακρόασης της μουσικής και τις συσχετιζόμενες δυνατότητες κατανόησής της. Η μεθοδολογική και συστηματική σκέψη του συγγραφέα που αναπτύσσεται σαν ένα καλειδοσκοπικό μωσαϊκό στην έρευνα αυτή δεν εξετάζει μόνο το γνωσιακό, πρακτικό ερμηνευτικό και συναισθηματικό πεδίο προσέγγισης της ανθρώπινης μουσικής ενεργητικής ανταπόκρισης. Εδώ διερευνάται με μια ιδιαίτερη συστηματική προσέγγιση η συμβολή των ηχοχρωμάτων, οι δυναμικές διαδικασίες, οι ίδιοι οι μουσικοί χαρακτήρες και οι εκφράσεις αλλά συνάμα και αυτές οι βαθύτερες διαστάσεις της ανθρώπινης αντίληψης που συσχετίζονται με την μυσταγωγική - αινιγματική εμπειρία της εσωτερικής ακρόασης και της πολυδιάστατης και περίπλοκης σχέσης της με το ασυνείδητο. Σε αυτά προστίθενται η σύμπραξη των αισθήσεων και το φαινόμενο της συναισθησίας. Στη μελέτη αυτή μέσα από εμπεριστατωμένα παραδείγματα φωταγωγείται ο τρόπος που μεγάλοι στοχαστές, φιλόσοφοι, επιστήμονες και μουσουργοί περιέγραψαν το βίωμα της δικής τους μουσικής ενδοσκόπησης και εμβάθυνσης στον κόσμο της μουσικής. Η πιθανή δυνατότητα σύνδεσης της ανθρώπινης εσωτερικής ακρόασης με τη συνείδηση της ίδιας της μουσικής αναδεικνύεται σε ένα κεντρικό ζήτημα αποκωδικοποίησης με διαχρονικό χαρακτήρα στη διερευνητική αναζήτηση του συγγραφέα και αφορά την μεθοδολογική δυνατότητα αποκάλυψης του ίδιου του απολεσμένου μουσικού νοήματος και την ευτυχή συνάντησή μας με την υψηλή μουσική πνευματικότητα και τον μύθο ως απόηχο του αρχαίου κόσμου. Κάθε φορά εκ νέου δύναται να μας επαναπροσεγγίζει μέσα από την αδιόρατη ακροαματική διαδικασία μιας αέναης ηχητικής ανακύκλησης". 

Και η τελευταία παρακαταθήκη του στα ελληνικά, το βιβλίο "Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ - Ένα δώρο στην ανθρωπότητα" (Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2026). 

Ο αείμνηστος καθηγητής μας διαφωτίζει: 

"Η έντονη ενασχόλησή μου με τον σπουδαίο συνθέτη από το Σάλτσμπουργκ Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ (W. A. Mozart) διαποτίζει τη ζωή μου. Ξεκίνησε στα χρόνια που ήμουν φοιτητής στη Βιέννη (1951-1955) και τελείωσε πριν τα 90ά μου γενέθλια. Αυτό το βιβλίο βασίζεται αρχικά στις μελέτες μου στον Μότσαρτ, που εξεδόθησαν το 1979 από τις εκδόσεις Breitkopf & Hartel. Η μελέτη The "Program" in Mozart's Master Overtures [Το πρόγραμμα στις πιο σημαντικές ουβερτούρες του Μότσαρτ], που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1964, εγκαινιάζει τη σειρά των "σημασιολογικών αναλύσεων" που έχω αναπτύξει. Ειδικά στις αγγλόφωνες χώρες, το βιβλίο ενέπνευσε αρκετούς ερευνητές να πραγματοποιήσουν δικές τους περαιτέρω έρευνες όπως οι Daniel Heartz, Julian Rushton, Richard Will και Christoph Wolff. Στη συνέχεια, το βιβλίο επεκτείνεται και σε άλλες μελέτες του συγγραφέα, οι οποίες αφορούν κεντρικά ζητήματα της έρευνας γύρω από τον Μότσαρτ όπως π.χ. η οικουμενικότητα του Μότσαρτ, η σχέση μεταξύ έργου και βιογραφίας, μεταξύ ευθυμίας και μελαγχολίας, μεταξύ δομής και σημασιολογίας, η σχέση μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας, η γλώσσα της μουσικής και της σκηνικής αισθητικής του Μότσαρτ ενώ επίσης εξετάζονται ορισμένα σημαντικά διερωτήματα".