ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ" ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ Μ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

Νικόλας Ζώης 

Η Καθημερινή / Μ. Παρασκευή, 10 Απριλίου 2026 

Από μια στενή, ορθολογική άποψη πρόκειται για μια επαναλαμβανόμενη κηδεία. Η οποία, όμως, προσελκύει «οικείους και συγγενείς», εδώ και αιώνες, τέτοια ημέρα του χρόνου. Και παρότι αποτελεί την πιο πένθιμη, την πιο οδυνηρή κορύφωση ενός ήδη φοβερού δράματος, η Μεγάλη Παρασκευή δεν μπορεί να μη γίνει βίωμα από όσους τους αφορά. Από την αρχαιότητα, έτσι συμβαίνει με τους αγαπημένους νεκρούς· προ ετών, σε ένα μικρό χωριό της Πίνδου, όταν έγινε γνωστό στους χωριανούς, λίγο πριν από την Ακολουθία του Επιταφίου, ότι ο ιερέας της περιοχής δεν θα ξεμπέρδευε εγκαίρως από τις γύρω εκκλησίες, εκείνοι αποφάσισαν να τελέσουν την περιφορά μόνοι τους. «Να αφήσουμε τον Χριστό άταφο;», είχε αναρωτηθεί ένας από αυτούς, όχι ο πιο πιστός από όλους. 

«Θα έλεγα ότι είναι πολύ σημαντικό να ζήσει κανείς όλη την πορεία του Πάθους, που ξεκινάει από το Σάββατο του Λαζάρου και κορυφώνεται τη Μεγάλη Παρασκευή, όταν βλέπουμε τον Ιησού στον τάφο και επικρατεί μια σιγή δέους, μια κατάνυξη», λέει ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης, θεολόγος και πρωτοψάλτης στον Ιερό Ναό Αγίων Αναργύρων στην Πλάκα. «Μια κατάνυξη», συνεχίζει, «που προέρχεται και από τη φράση των Εγκωμίων του Επιταφίου ότι πρέπει να ζήσουμε “ως νεκρόν τον ζώντα”, τον Χριστό. Για να βιώσουμε όμως όσα λέγονται, πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν συνιστούν περιγραφή, δεν πρόκειται για θεατρική σκηνή. Μνημονεύονται πράγματα του παρελθόντος, αλλά θα πρέπει κανείς να καταλάβει ότι και εκείνη την ώρα, ακριβώς μπροστά του, τελούνται γεγονότα». 

Οι κορυφαίες στιγμές 

Η Ακολουθία του Επιταφίου, προσθέτει ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, θεολόγος και ψάλτης στον Αγιο Γεώργιο Νέου Ψυχικού, μας πηγαίνει ακόμη πιο πίσω, στους επιτάφιους λόγους της αρχαίας Ελλάδας. «Εκεί έχουμε τον Επιτάφιο του Περικλέους, εδώ τον Επιτάφιο του Θεανθρώπου, δηλαδή έναν ύμνο με τον οποίο η Εκκλησία προπέμπει –συνοδεύει– τον νεκρό Χριστό», εξηγεί. Οι κορυφαίες στιγμές αυτής της Ακολουθίας είναι, για εκείνον, τρεις: ο περίφημος κανόνας του Ορθρου, γνωστός ως «Κύματι θαλάσσης», έπειτα τα συγκλονιστικά Εγκώμια του Επιταφίου, μια μεγάλη σύνθεση σε τρεις «στάσεις», από την οποία οι περισσότεροι γνωρίζουν το «Ω γλυκύ μου Εαρ» («εδώ ο Χριστός παρομοιάζεται με την άνοιξη», υπενθυμίζει ο κ. Ανδριόπουλος) και, τέλος, ένα ιδιόμελο τροπάριο, με τίτλο «Τον ήλιον κρύψαντα», που ψέλνεται στην περιφορά του Επιταφίου. «Το θέμα του ιδιόμελου είναι ότι ο Ιωσήφ ζητεί από τον Πιλάτο το σώμα του Ιησού», εξηγεί ο κ. Ανδριόπουλος και συμπληρώνει: «Υπάρχει μια επωδός, όπου ο Ιωσήφ λέει “Δος μοι τούτον τον ξένον”. Ταυτίζεται δηλαδή ο Ιησούς με τον κάθε ξένο, ο οποίος είναι “εμπερίστατος”, περιστοιχισμένος από δυσκολίες και δεν θέλουν ούτε να τον θάψουν».

Υπάρχει βέβαια και το μουσικό κομμάτι. Δεν ξεχωρίζει από το ποιητικό. «Εχουμε μια καταπληκτική σύζευξη λόγου και ύμνων από τη μια και εκκλησιαστικού μέλους από την άλλη, βυζαντινών ήχων δηλαδή, που περιβάλλουν, ως μουσικό ένδυμα, αυτά τα έξοχα ποιήματα. Η ψαλτική τέχνη έρχεται πάντα ως αρωγός στο να βιώσουμε και να θαυμάσουμε όλο αυτό το μυστήριο», τονίζει ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης. «Μπορεί τα μέλη να ακούγονται σε κάποιον ίδια, αλλά δεν είναι. Χρειάζεται πραγματικά μεγάλη τέχνη ώστε το ποιητικό κείμενο να αποδοθεί σωστά και με τον κατάλληλο ρυθμό. Ο ρυθμός είναι και αυτός αρχαιοελληνική υπόθεση και έχει μεγάλη σημασία. Δηλαδή, με άλλο ρυθμό λέμε ένα αργό μέλος, όπως “Τον ήλιον κρύψαντα”, με άλλον τα Εγκώμια και με άλλον τα λεγόμενα “Αναστάσιμα Ευλογητάρια”», σημειώνει ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος. 

Κλασική δημοσιογραφική ερώτηση: Πρέπει να πιστεύει κανείς για να ψάλλει; «Πολλοί άνθρωποι, που δεν είναι τόσο πιστοί, θρησκευόμενοι ή ένθεοι, συγκινούνται από την υψηλή ποίηση αυτών των ημερών. Είναι μια ποίηση ιλιγγιώδης, επομένως πολλοί, ενώ δεν έχουν στενή σχέση με την Εκκλησία, έρχονται γι’ αυτούς τους καταπληκτικούς ύμνους», σχολιάζει ο κ. Ανδριόπουλος. «Οσο για τον ψάλτη, δύσκολο να μην είναι ένθεος. Παλαιότερα λέγαμε ότι οι ψάλτες είναι κατώτεροι κληρικοί», συμπληρώνει. «Οχι, δεν υπάρχει εξαρχής η προϋπόθεση της πίστης», λέει ο κ. Αγγελίδης. «Είμαι όμως σίγουρος ότι αν κάποιος εγκύψει με αποκλειστικά μουσικό ενδιαφέρον στην ψαλτική τέχνη –η οποία έχει μια μακραίωνη παράδοση και μια ένδοξη ιστορία–, τελικά θα του μιλήσει εσωτερικά η υμνογραφία». 

Ο κ. Ανδριόπουλος υπογραμμίζει τη σημασία της γλώσσας. «Φυσικά και ένας ψάλτης χρειάζεται καλή φωνή και αίσθηση του ρυθμού, πρέπει όμως να έχει και μια παιδεία ώστε να αντιλαμβάνεται τα νοήματα του κειμένου. Υπάρχουν νέα παιδιά με πραγματικό ζήλο να ψάλουν, αλλά κάνουν πολλά λάθη διότι δεν έχουν επάρκεια στα αρχαία ελληνικά. Συναντούν δυσκολίες, όπως βέβαια και μερικοί νέοι ιερείς που δεν έχουν εξοικείωση με τα εκκλησιαστικά κείμενα. Οταν καταλαβαίνεις το κείμενο, ξέρεις πού να δώσεις έμφαση, με μια έκφραση διαφορετική. Αλλιώς θα πεις “Πώς σε κηδεύσω, Θεέ μου” και αλλιώς θα πεις “Ανάστα ο Θεός”». 

Τρόπος ερμηνείας 

Και έπειτα έχει σημασία και η ανάγνωση των Ευαγγελίων και των άλλων κειμένων. «Δεν πρέπει να είναι μια ξερή αποτύπωση φθόγγων και χαρακτήρων, αλλά να υπάρχει και μια μουσική ερμηνεία. Η οποία όμως προϋποθέτει το να έχει εμβαθύνει κάποιος και στον θεολογικό λόγο», λέει ο κ. Αγγελίδης, επισημαίνοντας ενδεικτικά το λεγόμενο «Αναστάσιμο Προανάκρουσμα» που διαβάζεται μετά το τέλος της περιφοράς του Επιταφίου και βεβαιώνει την Ανάσταση του Χριστού. «Γενικά, τα Ευαγγέλια δεν διαβάζονται σαν να είναι εφημερίδα», τονίζει ο κ. Ανδριόπουλος. «Υπάρχει κάτι που λέγεται εμμελής απαγγελία, ένα υποτυπώδες μέλος δηλαδή, το λεγόμενο “λογαοιδικό”, που σημαίνει ότι, όπως και στην αρχαία τραγωδία, τίποτα δεν λέγεται με πεζό τρόπο. Είναι ένα στοιχείο που χάνεται σταδιακά, διότι αρκετοί ιερείς, θέλοντας να γίνει κατανοητό το κείμενο, το διαβάζουν με στόμφο. Στην Εκκλησία όμως δεν μας ενδιαφέρει ο στόμφος, ούτε ο διδακτισμός», συνεχίζει ο κ. Ανδριόπουλος και καταλήγει: «Το θέμα δεν είναι μια ρηχή, μια επιφανειακή συγκίνηση, αλλά μια εσωτερική δόνηση. Ο ψάλτης έχει αυτόν τον δύσκολο ρόλο με την τέχνη του: να αγγίξει, να κεντήσει την καρδιά των πιστών».

Η ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ ΣΤΟΝ Ι. ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Ακολουθία των Παθών στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

Μεγάλη Πέμπτη, 9 Απριλίου 2026. 

Με τους ψάλτες του Ναού ψάλλουν ο Γιάννης Χριστόπουλος, τενόρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και η καλλιτέχνις Φένια Παπαδόδημα. 

Βίντεο - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

 

ΕΡΩΣ ΘΕΟΥ ΑΧΡΙ ΘΑΝΑΤΟΥ

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Συστηματικής Θεολογίας 

Στο ερώτημα γιατί σταυρώθηκε ο Χριστός προσπάθησαν να απαντήσουν τόσο θεολόγοι και φιλόσοφοι όσο και απλοί πιστοί ή μη. Άλλοι λοιπόν μίλησαν για ανάγκη ικανοποίησης της θείας Δικαιοσύνης η οποία προσβλήθηκε από τους πρωτόπλαστους. Άλλοι πάλι ότι δια της σταύρωσης άνοιξε ο δρόμος της λύτρωσης και της επανόρθωσης ένεκα του αμαρτήματος του Αδάμ και της Εύας. Πάντως, είτε έτσι είτε αλλιώς πρόκειται για προοπτικές οι οποίες εστιάζουν στην προπατορική αμαρτία και εκ των πραγμάτων καταλήγουν σε ενοχικές και δικανικές προτάσεις. Υπάρχει όμως και μία άλλη προοπτική, αυτή του θείου Έρωτα για τον άνθρωπο και την κτίση. Ο Χριστός σταυρώνεται επειδή η αγάπη είναι πάντα θυσιαστική με το έσχατο σημείο της να είναι ο θάνατος. Ο Χριστός δεν σταυρώνεται και ανασταίνεται για να δείξει τη δύναμή Του, αλλά για να φανερώσει ότι Αυτός είναι ο δρόμος της αγάπης: η συνύπαρξη του Σταυρού και της Ανάστασης. Ακόμη και στη Δεύτερη Παρουσία Του θα προηγηθεί το τρόπαιο του Σταυρού (Κύριλλος Ιεροσολύμων) και θα ακολουθήσει ο Βασιλιάς με τα σημάδια των καρφιών πάνω Του. Για βασιλικό στέμμα θα έχει το ακάνθινο στεφάνι Του και αντί για δαχτυλίδια τις πληγές Του. Παράδοξο θέαμα. Για αυτό θα το ζήσουν μόνο οι τρελοί (άγιοι και μη) όπως και οι αμαρτωλοί («πόρνες και τελώνες»). Οι υποκριτές θα μείνουν έξω του νυμφώνος (νυφικό δωμάτιο) Χριστού, ως μη γνωρίζοντες από έρωτα επειδή οι ίδιοι δεν θέλησαν να Τον γνωρίσουν. 

Η παράδοση του Χριστού πάνω στον Σταυρό είναι η έσχατη ελεύθερη ερωτική Του πράξη για τον Θεό, τον άνθρωπο και ολάκερη την κτίση. Ενώθηκε («προσηλώθη») ως ερωτευμένος («Νυμφίος») με τον Σταυρό Του. Γυμνός πάνω στον σταυρό, όπως στον έρωτα («Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται…», Ιγνάτιος ο Θεοφόρος). Χωρίς Θεό («ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;»), χωρίς ανθρώπους, χωρίς είδωλα και ψευδαισθήσεις, χωρίς εαυτό, χωρίς θέλημα («να γίνει όπως Εσύ θέλεις»), χωρίς ρούχα… Κρέμεται από τον σταυρό… Ερωτευμένος με τον Σταυρό Του παραδίνεται και χάνεται κυριολεκτικά στην αγκαλιά Του. Ο ένας αγκαλιάζει τον άλλο: Χριστός και Σταυρός. Το όλα αγκαλιάζει το τίποτα και το τίποτα το όλα. 

Στην αγκαλιά του τίποτα που τα έχει όλα. Στην αγκαλιά του όλα που δεν έχει τίποτα. Ο Χριστός συναντά το τίποτα και ο Σταυρός το όλα. Χριστός και Σταυρός έγιναν ένα και ετέχθη η Ανάσταση. Η κατάφαση του θανάτου είναι κατάφαση της ζωής. Η άρνηση της ζωής είναι άρνηση του θανάτου. Στον Σταυρό του Χριστού ο έρωτας και ο θάνατος διασταυρώνονται. Ο Χριστός πάνω στον σταυρό μας λυτρώνει επειδή μας δείχνει τον δρόμο της ελευθερίας. Της ελευθερίας που προηγείται της αθανασίας. Είναι ελεύθερος για αυτό δεν τον κρατάει ούτε η ζωή ούτε ο θάνατος. Πεθαίνει ολόκληρος και πεθαίνει για όλους. Ζει ολόκληρος και ζει για όλους. Στον Σταυρό του Χριστού σταυρώνονται και πεθαίνουν περιληπτικά τόσο ο Πατέρας και το Άγιο Πνεύμα, όσο και ο άνθρωπος και η κτίση ολόκληρη. Στη δε Ανάστασή Του ανασταίνονται όλοι και όλα. Τίποτα και κανένας δεν μένει έξω από αυτόν τον έρωτα με τη ζωή και τον θάνατο.

Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ ΜΙΛΤΟΣ ΣΓΟΥΡΙΔΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο θεολόγος του Αρσακείου Σχολείου Ιωαννίνων Μίλτος Σγουρίδης, μιλάει για το νόημα του Πάσχα σε εκπομπή στον τηλεοπτικό σταθμό Ioanninatv.

 

ΜΝΗΜΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΤΑΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος (1903-1984), ανήκει στη χορεία εκείνων των υπέροχων ανθρώπων, που σπανίζουν αν δεν έχουν εκλείψει πια στη χώρα μας. Δεινός μαθηματικός, Δάσκαλος με ολάκερη τη σημασία της λέξης – θα μπορούσε να ‘χει συγγράψει τη δική του «Παιδαγωγική» - Μουσικός τής τε πατρώας, βυζαντινής, αλλά και της ευρωπαϊκής μουσικής, αφού ζούσε κυριολεκτικά τον καιρό του, όπου τα δύο μουσικά ρεύματα υπήρχαν παράλληλα, συγκρούονταν ή διαλέγονταν με τρόπους πρωτόφαντους.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος, από την Κατούνα της Λευκάδας, ήταν ο εκφραστής της σύνθεσης.
Διδάχτηκε την βυζαντινή μουσική από τον εξαίρετο δάσκαλο Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα στην Λευκάδα.
Αργότερα ως φοιτητής έψελνε στην χορωδία του Ιωάννου Σακελλαρίδη στην Αθήνα.
Είχε αποκτήσει, όμως, και ικανή θεωρητική κατάρτιση της ευρωπαϊκής λεγόμενης μουσικής και λεπτομερή, για την εποχή, γνώση γύρω από το κλασικό ρεπερτόριο και την όπερα.
Συγκροτούσε χορωδίες εκκλησιαστικής μουσικής (συνήθως τρίφωνες), και όχι μόνο, όπως στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων, η οποία αριθμούσε πάνω από 30 νέους (μαθητές) και 20 ενήλικες και στους Αγίους Αναργύρους Λευκάδας, επίσης με μαθητές του.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος είχε την τύχη να είναι ομοτράπεζος διακεκριμένων εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων όπως ο Ιωαννίνων Σπυρίδων, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος, και ο πολύς Κοζάνης Διονύσιος. Ήταν ένας γνήσιος Ορθόδοξος και Έλληνας, ο οποίος υποστήριζε με την ίδια του τη ζωή τα πιστεύω του. Εκτός από σπουδαίος θεράπων της μαθηματικής επιστήμης, αναδείχθηκε και μύστης της μουσικής και δη της εκκλησιαστικής.
Το μικρό, αλλά σημαντικό μουσικό του αρχείο, που φυλάσσει με επιμέλεια η κόρη του, αρχιτέκτων – πολεοδόμος Χαρά Παπαδάτου – Γιαννοπούλου, μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για μια ολόκληρη μουσική εποχή, που εκτείνεται σχεδόν σε δύο αιώνες (19ος-20ος).

Η κόρη του κ. Χαρά Παπαδάτου Γιαννοπούλου έγραψε για την ηχογράφηση του Τροποαρίου της Κασσιανής σε ερμηνεία του πατέρα της: 

"Σάν σήμερα (Μ. Τρίτη) ἀκούω πάντα τό Τροπάριο τῆς Κασσιανῆς ἀπό τόν πατέρα μου. Πλησίαζε τά 80 ὅταν ἔκανα τήν μαγνητοφώνηση μέ ἔνα ἀνεπαρκές μαγνητόφωνο. Τό τροπάριο ἀρχίζει στό 6.56ο λεπτό. Ἀπολαμβάνω πάντα τήν ἠρεμία καί κατάνυξη τοῦ δύσκολου αὐτοῦ τροπαρίου. Στίς ἀρχές τοῦ περασμένου αἰώνα ἦρθε στήν Κατούνα Λευκάδας ἕνας δάσκαλος βυζαντινῆς μουσικῆς ὁ Ἀσημακόπουλος. Πολλοί ἔστειλαν νά παιδιά τους νά μάθουν, μεταξύ αὐτῶν καί ὁ πατέρας μου. Διδάχθηκε τήν βυζαντική μουσική ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων καί ἀργότερα ὡς φοιιτητής μαθηματικῶν στήν Ἀθήνα ἦταν μέλος τῆς χορωδίας τοῦ Σακελλαρίδη στήν Ἁγία Είρήνη". 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την σχετική, ιστορική πλέον ηχογράφηση, που περιλαμβάνει στίχους από την Δοξολογία, το "Άξιον εστί" του ανωνύμου, σε ήχο πλ.β' (μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιοπρόσωπη ερμηνεία), και το Τροπάριο της Κασσιανής, σε μια απόδοση "εποχής"! 

 

Το αρχείο του Ιωάννου Παπαδάτου περιλαμβάνει χειρόγραφα και έντυπα μουσικά βιβλία.
Τα έντυπα είναι:
- Τα άπαντα του Ιωάννη Σακελλαρίδη (1853 – 1938), του οποίου το τρίφωνο σύστημα επηρέασε τις μουσικές εξελίξεις στο τέλος του 19ου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Ι. Παπαδάτος είχε προσλάβει, καθώς φαίνεται, το σύστημα Σακελλαρίδη και το διέδιδε με τη σειρά του, κυρίως μέσω της συγκρότησης τρίφωνων χορωδιών για λειτουργικές ανάγκες, που ήταν άλλωστε και η γενικότερη τάση της εποχής.
- Βυζαντινή Μουσική σε τετράφωνη αρμονία: Τα άσματα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Υπό Ελισαίου Γιανίδη
Αθήναι, υπό μουσικού οίκου Μιχ. Κωνσταντινίδη.
Πρόκειται για ένα από τα τρία τεύχη της σειράς με τον γενικό τίτλο «Βυζαντινή μουσική σε τετράφωνη αρμονία» που δημοσιεύθηκε ανάμεσα στα 1937 – 1939.
Δεν ξέρω πόσο… τυχαία υπάρχει στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου αυτό το βιβλίο. Ο Ελισαίος Γιανίδης (Νιχώρι Βοσπόρου 1865 – Αθήνα 1942) είχε πολλά κοινά με τον Ι. Παπαδάτο: Ήταν μαθηματικός και μουσικός ταυτόχρονα, γλωσσολόγος και λόγιος, διέθετε σ’ ένα σπάνιο συνδυασμό την καθαρή επιστημονική σκέψη από τη μια και την αισθητική αντίληψη των πραγμάτων από την άλλη. Επιδιδόταν στη συγκρότηση χορωδιών, με πρώτο υλικό μαθητές του, και πρέσβευε ενθέρμως την εναρμόνιση της βυζαντινής μουσικής.
- Μουσικά βιβλία των εκδόσεων της Αδελφότητος Θεολόγων «Η ΖΩΗ» (Ευσεβής μελωδία, Γ.Δ. Παναγιωτόπουλου, 1930 και Μουσικός Πανδέκτης τόμος 4ος Θ. Λειτουργία, 1936).
Βιβλία που θεωρούνταν «κλασικά» για την εποχή εκείνη κι έτσι έφτασαν σχεδόν ως τις μέρες μας.
- Τριώδιον, κατά διασκευήν Εμμανουήλ Ι. Φαρλέκα, Εν Αθήναις 1931, Εκ του τυπογραφείου η «Μέλισσα».
Ο Εμμ. Φαρλέκας (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959) είναι εκπρόσωπος στην Αθήνα της Μικρασιατικής μουσικής παράδοσης. Ως μελοποιός δεν είναι καθόλου εύκολος. Κι όμως είχε θέση στη μουσική βιβλιοθήκη του Ι. Παπαδάτου, ο οποίος φαίνεται πως αφουγκραζόταν όλες τις μουσικές εκφάνσεις της εποχής.
- Νέον Ταμείον Μουσικής Ανθολογίας
Υπό Γεωργίου Μ. Χαλιορή
Εν Αθήναις 1890, Τυπογραφείον Κουσουλίνου και Αθανασιάδου.
Πρόκειται για ένα μουσικό βιβλίο του Υδραίου πρωτοψάλτη του 19ου αιώνα Γ. Χαλιορή, που γνώρισε μεγάλη διάδοση στην εποχή του.
- Στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου υπάρχουν επίσης τεύχη με διάφορες περιστατικές ακολουθίες του αειμνήστου Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου Ψαριανού (Ιερά Μητρόπολις Σερβίων και Κοζάνης, Δοξολογία επί τη εις Κοζάνην ελεύσει της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Αθηναγόρα, Κοζάνη 1963, Τάξις της Θείας Λειτουργίας επί τη πτήσει εις την σελήνην, υπό Μητροπολίτου Σερβίων καί Κοζάνης Διονυσίου, Αθήναι 1969) καθώς και οι Μουσικολογικαί Μελέται και Άρθρα, Κοζάνη 1969.
Με τον μακαριστό Κοζάνης Διονύσιο ο Ι. Παπαδάτος είχε φιλική σχέση, η οποία οφειλόταν και στο κοινό πάθος τους για την εκκλησιαστική μουσική.
Το αρχείο του Ι. Παπαδάτου περιλαμβάνει και πολλά χειρόγραφα ευρωπαϊκής μουσικής. Παρτιτούρες εναρμονισμένων εκκλησιαστικών μελών γραμμένες μετ’ επιμελείας σε τετράδια. «Παρελαύνουν» οι «πατριάρχες» της τετραφωνίας στην Ελλάδα:
Αλέξανδρος Κατακουζηνός (Τεργέστη 1824 ή 1830 – Αθήνα 1892), ο μαθητής του Θεμιστοκλής Πολυκράτης (Φιλιππούπολη 1863 – Αθήνα 1926), και οι Λευκάδιοι Δημήτριος Μαχαιράς (Λευκάδα 1887 – Αθήνα 1958) και Δημήτρης Σταματέλος. Επίσης συνθέσεις του Χρήστου Σαράτση, πρωτοψάλτη στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων. Στη χορωδία του ναού αυτού συμμετείχε ο Ιωάννης Παπαδάτος όταν υπηρετούσε ως εκπαιδευτικός στα Γιάννενα. Και βέβαια συναντούμε Χερουβικά του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη εκκλησιαστικής μουσικής D. Bortniansky (1751 – 1825). Η διάδοσή του στην Ελλάδα οφείλεται καθαρά στην Βασίλισσα Όλγα, η οποία προσπαθούσε να μεταφέρει στην Αθήνα του 1870 κάτι από το μουσικοεκκλησιαστικό κλίμα της πατρίδας της.
Επίσης, στο αρχείο σώζονται μουσικές για την αρχαία τραγωδία του Κωνσταντίνου Ψάχου (Προμηθέας Δεσμώτης) και του Ιω. Σακελλαρίδη (Αντιγόνη). Πρόκειται για χειρόγραφα όπου έχει αντιγραφεί, προφανώς από κάποια άλλη πηγή, το συγκεκριμένο μουσικό υλικό.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος αντιγράφει και κάποιες ακόμα συνθέσεις σε ευρωπαϊκή σημειογραφία (όπως τον Ύμνο στον Απόλλωνα του Κ. Ψάχου), όλες σε τετράδια μουσικής με πεντάγραμμο.

ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ Θ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Θεόδωρος Ιωάν. Ασημακόπουλος ήταν «μουσικοδιδάσκαλος εξ Ηπείρου». Μας το βεβαιώνει ο ίδιος στην χειρόγραφη Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου του Πενταπολίτου, που συνέγραψε ο ίδιος στις 14 Μαΐου 1911 και έχει διασώσει ο σημερινός φιλόμουσος εφημέριος της Κατούνας Λευκάδος π. Βασίλειος Κακλαμάνης.
Στην Κατούνα υπάρχει ναΐσκος του Αγίου Βαρβάρου, ο οποίος ασκήτεψε τον 9ο αιώνα σε μια σπηλιά στο χωριό Τρύφο Ξηρομέρου. Η γειτνίαση Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας δικαιολογεί την κοινή τιμή στον Άγιο αυτό.
Ο Θ. Ασημακόπουλος αντιγράφει με τα χέρια του την ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, προφανώς από κάποιο παλαιότερο χειρόγραφο, την παραμονή της εορτής του Αγίου (15 Μαΐου). Η Ακολουθία αυτή είναι σχεδόν ίδια, με μικρές διαφορές, με αυτή που δημοσίευσε το 1955 ο αρχιμανδρίτης Σωφρόνιος Παπακυριακού, ιεροκήρυκας της Ι. Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας, στο βιβλίο του «Βίος και Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Βαρβάρου του Πενταπολίτου».
Η Ακολουθία φαίνεται πως έχει συνταχθεί κατά τον ιζ’ αιώνα από τον ιερομόναχο Ματθαίο της Ι. Μονής του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου Πόρτας Ξηρομέρου, γιατί ο Θ. Ασημακόπουλος στο τέλος του χειρογράφου του παραθέτει τον βίο του Αγίου Βαρβάρου μνημονεύοντας την πηγή του, δηλ. τον Ματθαίο της Μονής της «καλουμένης Πόρτας» (περί του Αγ. Βαρβάρου βλ. και το βιβλίο του αρχιμ. Παύλου Ντανά «Ο Βάρβαρος που έγινε Άγιος», Βόνιτσα 2000).
Το γεγονός ότι ο Θ. Ασημακόπουλος έγραψε ιδίαις χερσί την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, με μουσικό παράρτημα (τόνισε ο ίδιος τα Δοξαστικά του Εσπερινού και το Απολυτίκιο), σημαίνει πως ήταν ενεργό μέλος της «κώμης Κατούνης», όπως ο ίδιος σημειώνει. Άλλωστε η ιδιόχειρη σημείωσή του δεν αφήνει καμία αμφιβολία: «Αφιερωθείσα (η Ακολουθία) εις τον εν Κατούνη πάνσεπτον ναόν του Αγίου Βαρβάρου».
Ο Ιωάννης Παπαδάτος (που γεννήθηκε το 1903) διδάχθηκε την βυζαντινή μουσική, μαθητής ακόμα του δημοτικού σχολείου, από τον Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος είχε προσληφθεί από τις δύο εκκλησίες του χωριού της Κατούνας για να διδάξει στους νέους την βυζαντινή μουσική. Στα 1911, οπότε γράφει την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, ο Θ. Ασημακόπουλος φαίνεται πως είναι σε πλήρη ακμή και δράση.
Έτσι, στο αρχείο του Ιω. Παπαδάτου υπάρχει χειρόγραφο του δασκάλου του Θ. Ασημακόπουλου, το οποίο αφιέρωσε στον Παπαδάτο ο φίλος του Ιωάννης Πάνου Κοντοπρίας, προφανώς συμμαθητής του στη βυζαντινή μουσική και ιεροψάλτης για χρόνια στο ναό της Παναγίας στην Κατούνα.
Το χφ. του Θ. Ασημακόπουλου, που είναι είναι μια συρραφή – δεν διασώζεται ακέραιο – είναι πολύτιμο, κυρίως διότι διασώζει την παράδοση του Ανθίμου του Αρχιδιακόνου (1794-1879) - που υπήρξε σπουδαίος μουσικοδιδάσκαλος στο Μεσολόγγι - και των μαθητών του, δηλ. την παράδοση της μουσικής σχολής της Αιτωλοακαρνανίας τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου.
Ελάχιστες από τις συνθέσεις του Ανθίμου και των μαθητών του έχουν εκδοθεί σε έντυπα μουσικά βιβλία. Ο κύριος όγκος των συνθέσεών τους παραμένει ανέκδοτος.
Επομένως το χειρόγραφο αυτό είναι πηγή. Περιλαμβάνει ως επί το πλείστον συνθέσεις του Ανθίμου, 35 τον αριθμό (χερουβικά, μεγαλυνάρια, κοινωνικά και άλλα μέλη της Λειτουργίας), και ελάχιστες των Δανιήλ Πρωτοψάλτου (1), Θεοδώρου Φωκαέως (8), Πέτρου Εφεσίου (2), Γεωργίου Σκρέκου (2), Νικολάου Σμύρνης (1), Σεβαστιανού Λεσβίου (2), Αρσενίου Ιερομονάχου (1). Τέλος, μέλη τονισμένα από δύο μαθητές του Ανθίμου, τον Ανδρέα Παλαμά (1) και τον Αναστάσιο Σκαρβέλη (3).
Ο Ανδρέας Ε. Παλαμάς, θείος του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά, ήταν σπουδαία προσωπικότητα του Μεσολογγίου τον 19ο αιώνα. Μορφωμένος, συγγραφέας και ρήτορας, ψάλτης στον Ι. Ν. Αγίου Παντελεήμονος, αλλά και υμνογράφος, αφού συνέθεσε την Ακολουθία του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης στον Άγιο, ο οποίος θεράπευσε το αυτί του. Ο Α. Παλαμάς είχε προστρέξει στο Μοναστήρι της Αμπελακιώτισσας Ναυπακτίας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα η χείρα του Αγίου Πολυκάρπου.
Εν κατακλείδει, το χειρόγραφο του Θ. Ασημακόπουλου μας διασώζει συνθέσεις που αποτελούν ουσιαστικά την εκκλησιαστική ψαλτική παράδοση του 19ου αιώνα. Ειδικά για την περίπτωση του Ανθίμου το χφ. έχει μεγάλη αξία ακριβώς επειδή περιλαμβάνει ικανό αριθμό ανέκδοτων μέχρι σήμερα συνθέσεων του μεγάλου μουσικοδιδασκάλου.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ

Την 1η Αυγούστου 2008 με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, του οποίου έχουμε την ευθύνη, παρουσιάσαμε στην Κατονα της Λευκάδας, μπροστά από τον ιστορικό ναό της Παναγίας, χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το μουσικό αρχείο του Ιωάννη Παπαδάτου.
Σ’ αυτή την εκδήλωση μνήμης ομίλησαν για τον Ιω. Παπαδάτο ο εφημέριος της Κατούνας π. Βασίλειος Κακλαμάνης, ο φιλόλογος, δοκιμιογράφος και ποιητής Ντίνος Φωτεινός και ο γράφων.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την φροντίδα της κ. Χαράς Γιαννοπούλου – Παπαδάτου και την υποστήριξη του Δήμου Λευκαδίων.
Το πρόγραμμα της ιδιαίτερης αυτής συναυλίας είχε ως εξής:
- Χορικά από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (αποσπάσματα). Μετάφραση Ι. Γρυπάρη. Μουσική: Κωνσταντίνος Ψάχος (1866 – 1949).
- Χορικά από την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Μουσική: Ιωάννης Θ. Σακελλαρίδης (1853 – 1938).
- Ο επινίκιος ύμνος και το «Σε υμνούμεν…». Ήχος πλ. α’ (πουσελίκ). Μέλος Ανδρέου Παλαμά (αρχές 19ου αι. – 1878).
- «Άξιον εστίν…», Μεγαλυνάριον της Λειτουργίας του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ήχος πλ. δ’. Μέλος Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου (1912 – 1997). Μεταγραφή στα αραβικά: Peter Saliba
- «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη…», Μεγαλυνάριον Λειτουργίας Μ. Βασιλείου. Ήχος α’. Μέλος Ανθίμου Αρχιδιακόνου (1794 – 1879).
- «Αινείτε τον Κύριον…» Κοινωνικόν Κυριακής. Ήχος α’. Μέλος Αναστασίου Σκαρβέλη (1860περ. – αρχές 20ου αι.).
- «Έραναν τον τάφον…», από την Γ’ στάση των Εγκωμίων (ελληνικά και αραβικά). Εναρμόνιση: Δημήτριος Σταματέλος (γενν. 1950).
- «Σε υμνούμεν…», Μουσική: Δημήτριος Μαχαιράς
(1887 – 1958).

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον αποτελούνταν από τους:
Παναγιώτη Ανδριόπουλο, Τάσο Σπηλιωτόπουλο, Γιώτα Ανδρεοπούλου (φλάουτο),Δημήτρη Καραδήμα, Roni Bou Saba, Peter Saliba.
Συμμετείχαν ευγενώς: ο π. Βασίλειος Κακλαμάνης και η κόρη του Μαρία Κακλαμάνη.
Στο τέλος της εκδηλώσεως ακούστηκε από αρχειακή ηχογράφηση ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος απαγγέλλοντας εμμελώς μια αποστολική περικοπή.
Την εκδήλωση έκλεισε ο γνωστός βιολονίστας Παντελής Σταματέλος, ο οποίος έπαιξε στη μνήμη του θείου του Ιωάννη Παπαδάτου ένα μουσικό κομμάτι για σόλο βιολί του Τέλεμαν.

Η ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΟΥ ΟΡΘΡΟΥ ΤΗΣ Μ. ΤΕΤΑΡΤΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Ακολουθία του Νυμφίου, Όρθρος Μ. Τετάρτης, 7 Απριλίου 2026, στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

Το περιώνυμο Τροπάριο της Κασσιανής ερμηνεύει η Φένια Παπαδόδημα.

Βίντεο - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου. 

 

ΤΟ ΤΡΟΠΑΡΙΟ ΤΗΣ ΚΑΣΣΙΑΝΗΣ ΣΕ ΑΠΟΔΟΣΗ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ ΚΑΙ ΜΕΛΟΠΟΙΗΣΗ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΗΝΑΚΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Πασχαλινή συναυλία της Συμφωνικής Ορχήστρας και της Χορωδίας Δήμου Αθηναίων.

22 Απριλίου 2019 - Ολύμπια Δημοτικό Μουσικό Θέατρο "Μαρία Κάλλας". 

Δημήτρης Μηνακάκης: Ορατόριο "Προs το Εκούσιον Πάθοs" (Απόσπασμα) 

V. Τροπάριον της Κασσιανής σε απόδοση Κωστή Παλαμά 

Σολίστ: Αντωνία Καλογήρου (σοπράνο), Ινέs Ζήκου (μέτζο σοπράνο), Αντώνns Κορωναίοs (τενόροs) Τάσοs Αποστόλου (βαθύφωνοs) 

• Αφηγητήs: Αλέξηs Κωστάλαs 

• Διδασκαλία Χορωδίαs: Σταύροs Μπερήs 

Μουσική διεύθυνση: Ελευθέριοs Καλκάνns 

Λιμπρέτο Βασισμένο σε Ύμνους της Μ. Εβδομάδας: Γιάννης Χριστόπουλος 

 

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΗΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΟ ΜΑΡΩ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην 86η εκπομπή προσκεκλημένη η μουσικός και συγγραφέας Μάρω Θεοδωράκη. 

Παρουσίαση: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος

Κάμερα - επξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

Η Μάρω Θεοδωράκη στην συνέντευξή της αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στους σημαντικούς γονείς της Γιάννη Θεοδωράκη και Νίτσα Λουλέ, στον θείο της, Μίκη Θεοδωράκη, στην σχέση της με την μουσική, στο πλούσιο συγγραφικό της έργο, στις εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις της. Αναφέρεται, επίσης, στην ξεχωριστή συνεργασία της με το ιστορικό Ζωγράφειο Λύκειο της Κωνσταντινούπολης και στην μοναδική μορφή του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου.

   

Η Μάρω Θεοδωράκη γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Περιτριγυρισμένη από την ποίηση και τη μουσική – πράγμα φυσικό, αφού είναι ανιψιά του διεθνώς αναγνωρισμένου μουσικοσυνθέτη και στιχουργού Μίκη Θεοδωράκη και κόρη του Γιάννη Θεοδωράκη (ποιητή/δημοσιογράφου) και της Νίτσας Λουλέ (συγγραφέα/δημοσιογράφου). Σπούδασε πιάνο στο Εθνικό Ωδείο (Αθήνα) και έλαβε το δίπλωμα πιάνου με ομόφωνη ψήφο αριστείας (First Class Honours with Distinction). Επιπλέον, σπούδασε “Τραγούδι και Φωνητική”, ενώ παρακολούθησε σεμινάρια για τη “Μουσικοκινητική Αγωγή”, καθώς και για τη “Δραματουργία της Φωνής”. 

Σήμερα, είναι μια καταξιωμένη συγγραφέας. Έχει γράψει περισσότερα από 65 βιβλία για παιδιά, ενώ αποσπάσματα των ιστοριών της έχουν συμπεριληφθεί σε ελληνικά σχολικά βιβλία. Εκτός από τη συγγραφική της καριέρα, η Μάρω Θεοδωράκη διδάσκει το μάθημα “Εκπαίδευση φωνής & υποκριτική μέσα από το τραγούδι” σε διάφορες ελληνικές σχολές υποκριτικής από το 1998 και έχει εργαστεί ως καθηγήτρια “Φωνής και Λόγου” στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος (Deree College). Έχει επίσης συνθέσει πρωτότυπη μουσική για αρκετές ελληνικές θεατρικές παραστάσεις και έχει συμμετάσχει ως Music Instructor (Voice Teacher & Singing Coach) σε πολλές μουσικές παραστάσεις. Κορυφαία στιγμή στην καριέρα της Μάρως υπήρξε η συνεργασία της με τον Έλληνα σκηνοθέτη Μένιο Δεληιωτζάκη. Συνέθεσε τη μουσική για την αναγνωρισμένη από την κριτική σειρά ντοκιμαντέρ του The Dark Turtle Dove – ένα αφιέρωμα στον διάσημο Έλληνα συγγραφέα Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη – που προβλήθηκε στην Ελληνική Εθνική Τηλεόραση το 2011.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΕ "Ο ΠΛΟΥΣ" ΤΟΥ ΡΕΝΟΥ - ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΠΑΥΛΑΚΗ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Σάββατο 4 Απριλίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού οι Εκδόσεις ΑΚΡΙΤΑΣ παρουσίασαν το βιβλίο  «Ο Πλους, Μία συζήτηση για την ζωή και τον θάνατο» του Ρένου – Νεκτάριου Παυλάκη,  

Για το βιβλίο μίλησαν οι: 

- Αιδεσιμ. Πρωτοπρεσβύτερος π. Παναγιώτης Χαβάτζας, πτυχ. Θεολογίας, ΕΚΠΑ, πτυχ. Νομικής ΕΚΠΑ, Εφημέριος Ιερού Ναού Αγ. Γεωργίου Κυψέλης 

- Ιωάννης Σκέλλας, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, πτυχ. Φυσικής, Δρ. Βιοφυσικής 

- Ο συγγραφέας του βιβλίου Ρένος – Νεκτάριος Παυλάκης. 

Την εκδήλωση χαιρέτισε ο Πανοσ. Αρχιμανδρίτης π. Μιχαήλ Σταθάκης και συντόνισε ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, Θεολόγος, Μουσικός. 

Αποσπάσματα από το βιβλίο διάβασε η εκδότρια Μαρία Κοκκίνου. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της εκδήλωσης, που επιμελήθηκε η Κατερίνα Λεονάρδου. 

ΑΗΘΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗ ΣΤΟΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ ΚΟΥΤΣΟΥΡΕΛΗ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ "ΝΕΟ ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Όταν εκοιμήθη ο Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος, το λογοτεχνικό περιοδικό ΝΕΟ ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ μού έκανε μια σφοδρή επίθεση δημοσιεύοντας ένα κείμενο με τίτλο «Θα πεθάνει αμετανόητος!» Ο Αναστάσιος και οι οφφικιάλιοι του Φαναρίου, το οποίο υπέγραφε Ο ΦΙΛΟΡΘΟΔΟΞΟΣ. 

Από το κείμενο αυτό παραθέτω στη συνέχεια τα αφορώντα εις εμέ: 

«Αδιανόητο να ξεχαστεί η κατακλείδα λιβελλογραφήματος του Άρχοντος Δικαιοφύλακος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, οφφικιάλιου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Παναγιώτη Ανδριόπουλου: ο Αλβανίας Αναστάσιος, λέει ο Άρχων Δικαιοφύλαξ του Φαναρίου, «θα πεθάνει αμετανόητος» (12 Αυγούστου 2023). Το κείμενο είναι ένα από τα πολλά που βρίσκουμε στην ημι-επίσημη ιστοσελίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου Φως Φαναρίου και σε άλλες του ίδιου κλίματος, εάν βεβαίως δεν έχουν κατέβει μέχρι την ανάρτηση αυτού εδώ του σημειώματος. Όταν λέμε «ημι-επίσημο», κυριολεκτούμε: «ημι-επίσημο» σημαίνει να μπορείς πάντοτε να αρνείσαι ότι είναι δικό σου, αλλά να τιμάς αυτούς που το έφτιαξαν και το τρέχουν με οφφίκια όπως «Άρχων Δικαιοφύλαξ», δείχνοντας την εύνοια και την ευδοκία σου στο έργο τους εν τοις πράγμασι, όχι στα λόγια. 

Το παράδειγμα δεν είναι μεμονωμένο και ατομικό. Και τι δεν γράφτηκε για να σπιλωθεί ο Αλβανίας Αναστάσιος ως «θεολόγος του πολέμου» (ο Αναστάσιος!) και «άθυρμα της Μόσχας» (ο Αναστάσιος!). Τι μας λένε οι αντιρρήσεις του Αλβανίας Αναστασίου; Μα, ότι ήταν «πολεμοχαρής» και «ρωσόφιλος», τι άλλo… 

Αλλά να μην κοροϊδευόμαστε μεταξύ μας, να έχουμε λίγη αξιοπρέπεια. Εάν δεν είχαν την εύνοια, την ευδοκία, ή τουλάχιστον την ανοχή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αυτά τα κείμενα δεν θα έβγαιναν ποτέ σε ιστότοπο με αυτόν τον τίτλο υπό χειροθετημένα στελέχη του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ούτε θα γράφονταν και θα υπογράφονταν διάφορα από σωρεία θεολόγων «της αυλής». 

Όλα αυτά δεν αφορούν μόνο τη δικαιοσύνη ως προς τη μνήμη του Αλβανίας Αναστασίου. Αφορούν και έναν άλλο θρήνο, έναν άλλο θάνατο: το να βλέπεις τον αδιανόητα σημαντικό θεσμό του Οικουμενικού Πατριαρχείου να έχει ξεπέσει, με ή χωρίς θεσμικό «Αρχοντικό» περιτύλιγμα και τιμές, σε τέτοιους είδους λιβέλλους ενάντια στο γιγαντιαίο ηθικό κύρος του Αναστασίου. Χωρίς να υπάρχει ουδεμία συναίσθηση του τι ζημιά προκαλεί αυτό το καινοφανές κατάντημα στον ίδιο τον ιστορικό και τόσο πολύτιμο θεσμό, του πώς τον διασύρει, του πόσο δραστικά σμικρύνει την εμβέλειά του και το δικό του ηθικό κύρος στη συνείδηση του ελληνικού λαού. Δε μας παίρνει να αυτοχειριαζόμαστε έτσι». 

Η άμεση αντίδρασή μου ήταν να στείλω ένα μέιλ στον διευθυντή του περιοδικού, τον κ. Κώστα Κουτσουρέλη, στο οποίο τού έγραφα: 

Αγαπητέ μου κ. Κουτσουρέλη, 

μου είπαν πολλοί και είδα το κείμενο σας για την ελαχιστότητά μου, σε σχέση με τον μακαριστό Αλβανίας Αναστάσιο. Για τον Αρχιεπίσκοπο έχω κάνει δεκάδες εγκωμιαστικές αναρτήσεις από πολλά χρόνια, οι οποίες μάλλον δεν έπεσαν στην αντίληψή σας. Στο Ουκρανικό διαφώνησα ανοιχτά μαζί του και υπήρξε και σχετικός διάλογος με την Εκκλησία της Αλβανίας. Τα κείμενα μου είναι πολύ περισσότερα από όσα παραπέμπετε. Μακριά από μένα κάθε προσπάθεια “σπίλωσης” του Αρχιεπισκόπου. Γεγονότα και κείμενα αναφέρω. Δεν σπιλώνω ούτε συκοφαντώ. Το τι έκανε ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος – τον οποίο θαυμάζω και τιμώ – για να με φιμώσει δεν θα θέλατε να ξέρετε.

Το έχω πει σε όλους όσοι με εγκαλούν, το λέω και σε σας: Σας καλώ σε ανοιχτό διάλογο για το θέμα. Να τα πούμε πρόσωπο με πρόσωπο και δημόσια. Εγώ παρρησία λελάληκα. 

Σας ευχαριστώ 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Ο διευθυντής του ΝΕΟ ΠΛΑΝΟΔΙΟΝ Κώστας Κουτσουρέλης μου απάντησε ευχαριστώντας με για το μήνυμα και διευκρινίζοντας μου ότι δεν είναι ο συντάκτης του κειμένου και ότι θα μετέφερε «αμελλητί» στον ανώνυμο συντάκτη την πρόσκληση μου για δημόσιο διάλογο. Φυσικά καμία περαιτέρω επικοινωνία και επομένως περιμένω ακόμα για τον διάλογο… 

Αυτά τα γράφω τώρα με αφορμή μια χυδαία ανάρτηση του κ. Κουτσουρέλη στην προσωπική του σελίδα στο fb, όπου βάζει μία φωτογραφία του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου με τον Πρόεδρο της Ουκρανίας Ζελένσκι – από την χθεσινή συνάντησή τους στο Φανάρι – και από κάτω βάζει δύο «ήρωες» του μάπετ σόου, με τη φράση «Αστέρια της κωμωδίας»! Δηλαδή ο κ. Κώστας Κουτσουρέλης χαρακτηρίζει τον Οικουμενικό Πατριάρχη «αστέρι της κωμωδίας»! Στην ανάρτηση υπάρχει και ένα συκοφαντικό για τον Πατριάρχη σχόλιο κάποιας Isidora Pasalidou. 

Επομένως, το πρόβλημα για τον κ. Κουτσουρέλη δεν ήταν η «επίθεσή» μου στον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Αλβανίας Αναστάσιο, αλλά ο ίδιος ο Οικουμενικός Πατριάρχης, τον οποίο ξεκάθαρα στοχοποιεί λόγω της υποστήριξής του στην Ουκρανία. 

Και επειδή ο συντάκτης του κ. Κουτσουρέλη έγραφε σε εκείνο – το προ έτους – λιβελλογράφημα του για «την επιτυχή και ταχύτατη μετατροπή ενός πανάρχαιου θεσμού [του Οικουμενικού Πατριαρχείου] με αιώνες πείρας στη διπλωματία, και με άλλοτε συναίσθηση του βάρους της ιστορίας και των αιώνων πέρα από την επικαιρότητα και της ισορροπίες της στιγμής, σε παίγνιο και άθυρμα συγκεκριμένης πτέρυγας της αμερικανικής εξουσίας: στη μετατροπή του σε βραχίονα θρησκευτικής πολιτικής του State Department», μήπως θα πρέπει να το ξανασκεφτεί – αν μπορεί – τώρα που η Αμερική του Τραμπ είναι εναντίον της Ουκρανίας, ενώ το Οικουμενικό Πατριαρχείο μένει αμετακίνητο στη γραμμή του και υποστηρίζει με όλη του την δύναμη την Ουκρανία που δοκιμάζεται σκληρά από την ρωσική εισβολή τέσσερα και πλέον χρόνια τώρα. 

Είναι ηλίου φαεινότερον ότι ο κ. Κουτσουρέλης είναι τόσο ταυτισμένος με την «Αγία Ρωσία» του Πούτιν, που ο Οικουμενικός Πατριάρχης τού φαίνεται – φευ! – «κωμικός», επειδή υποστηρίζει την πολύπαθη Ουκρανία. 

Εδώ είμαι κ. Κουτσουρέλη. Πανέτοιμος για διάλογο μαζί σας. Ελπίζω να τολμήσετε, να μη φανείτε δειλός και να μην αρκεσθείτε στις …κουτσουλιές σας…

Η ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΒΑΪΩΝ ΣΤΟΝ Ι. ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ

Σήμερα, Κυριακή των Βαΐων, 5 Απριλίου 2026, στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού τελέστηκε η πανηγυρική Θ. Λειτουργία της Δεσποτικής εορτής, προεστώτος του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Ταλαντίου κ. Θεολόγου, Διευθυντού του Ιδρύματος Ποιμαντικής Επιμόρφωσης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών. 

Παρέσησαν συμπροσευχόμενοι: ο Αναπλ. Υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών κ. Νικόλαος Παπαθανάσης, ο Αντιδήμαρχος Δήμου Φιλοθέης-Ψυχικού κ. Ηλίας Αγγελόπουλος, δημοτικοί σύμβουλοι και πλήθος πιστών. 

Τον θείο λόγο κήρυξε ο Θεοφιλ. Επίσκοπος Ταλαντίου κ. Θεολόγος, ο οποίος μετέφερε στο εκκλησίασμα τις πατρικές ευχές του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου Β' και αναφέρθηκε στο υψηλό νόημα της εορτής. 

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ: «Πρέπει να 'ταν των Βαΐων τ' ουρανού…»

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

ΤΩΝ ΒΑΪΩΝ

Πρέπει να 'ταν των Βαΐων τ' ουρανού     επειδή και τα πουλιά κατέ-
βαιναν μ' ένα κλαδάκι πράσινο στο ράμφος     και στον ύπνο μου

Ένα κορίτσι δίχως λόγο είχε σταθεί     κι άφηνε το μπλουζάκι του ξε-
κούμπωτο

Γυαλί στο φως     και μέσα του πλακάκια της κουζίνας όσο το μάτι μου
έπαιρνε     ανεμίζοντας τούλια μια κορμοστασιά     διπλή απ' το σπίτι
σε ύψος με τα δάχτυλα στο πόμολο το αόρατο

Νταγκ λάμψη αέρας     νταγκ λάμψη αέρας     ασταμάτητα     Όπως
ύστερα που κάποιος άγιασε και τα καινούρια φαίνονται κι εκείνα σαν
παλαιά

Και τα παιδιά που γύριζαν από το πετροκάραβο με τα χταπόδια     κι οι
γυναίκες απ' το ελαιοτριβείο     κι η φωνή του γαϊδάρου ξημερώματα
πάνω από τα μποστάνια     πόσα χρόνια     πόσους αιώνες

«Αναντάμ μπαμπαντάμ» έλεγε η μάνα μου     και το χέρι της το αρθρι-
τικό σταματούσε σαν φύλλο της μπεγκόνιας

Τέλος     Κι οι μνήμες παν κι αυτές πίσω απ' τα πράγματα να τα προ-
φτάσουν     Όπου τα παλαιά φαίνονται πάλι κι εκείνα σαν καινούρια

Θρυλική θα μείνει στους μεταγενέστερους η μέρα που κανείς δεν
είπε να βαρυγκομήσει     αλλ' οργιές ανοιχτά στα φυλλώματα φέγγα-
νε     στιλπνά λεμόνια ηλιίσκοι των αιθέρων.

ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΕΛΥΤΗΣ: ΤΟ ΦΩΤΟΔΕΝΤΡΟ ΚΑΙ Η ΔΕΚΑΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΟΜΟΡΦΙΑ (1971)

Το παραπάνω ελυτικό ποίημα δεν χρειάζεται σχολιασμό. Είναι απολύτως «βαγιανό».

Στη σκηνή της Βαϊοφόρου ο Χριστός εικονίζεται "καθήμενος επί πώλου όνου" κατά τον συνήθη, στην Ανατολή, γυναικείο τρόπο. Στο αριστερό του χέρι κρατεί ειλητάριο, ενώ με το δεξιό ευλογεί. Η διάταξη της εικόνας έχει συνήθως τον Κύριο πάνω στο πουλάρι, στο μέσον, περίπου, της όλης σύνθεσης.

Πίσω του (αριστερά ως προς τον θεατή) εικονίζονται οι μαθητές να ακολουθούν τον διδάσκαλό τους με σπουδή. Η κεφαλή του Χριστού -πλαισιωμένη πάντοτε από φωτοστέφανο- είναι συνήθως στραμμένη προς τους Ιουδαίους (σε κάποιες παραστάσεις ο Χριστός έχει στραμμένη την κεφαλή του προς τους αποστόλους) ενώ η έκφραση του προσώπου Του είναι πραεία και θλιμμένη, "προδηλούσα το πάθος".

Στο βάθος της εικόνας το κάστρο της Ιερουσαλήμ με ανοιχτές καστρόπορτες και πλήθος Εβραίων, ανδρών, γυναικών και παιδιών, που σπεύδουν να προϋπαντήσουν τον Χριστό. Το πλήθος σπρώχνεται να βγει από την πύλη, γέροντες και νέοι που κρατούν βαΐα, και γυναίκες που σηκώνουν νήπια στην αγκαλιά τους ή βρέφη τους ώμους τους. Άλλοι φαίνονται να ξεπροβάλλουν από τα τείχη ή τα παράθυρα για να δουν τον Χριστό.

Πάνω από τη συνοδεία υψώνεται δένδρο στο οποίο ανεβαίνουν παιδιά που κόβουν με τσεκούρια κλαδιά και τα ρίχνουν στη γη, ενώ άλλα στρώνουν τα ρούχα τους για να πατήσει πάνω το θεοφόρο ονάριο. Η επιγραφή της εικόνας είναι: Η ΒΑΪΟΦΟΡΟΣ.

Την δική του, εικαστική και …θαλασσινή εκδοχή της Βαϊοφόρου μας έδωσε ο Ελύτης στο κολάζ του «Οι δρόμοι της θάλασσας» (1972). Τη θέση του Χριστού πάνω στο γαϊδουράκι έχει ένα κορίτσι, ενώ κάτω δεξιά ένα παιδί με φωτοστέφανο, μας θυμίζει ότι τα παιδιά πρωταγωνιστούν στη σκηνή της Βαϊοφόρου, κάτι που φαίνεται πως συγκινεί τον Οδυσσέα Ελύτη, ο οποίος στη συλλογή του "Εκ του πλησίον", γράφει τον στίχο "Από παιδιά και μόνον φτιάχνεις Ιεροσόλυμα", δικαιώνοντας θα λέγαμε τον ψαλμικό στίχο: "Εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατηρτίσω αίνον".

Στη συλλογή «Ο Μικρός Ναυτίλος» ο ποιητής έχει ξεχωριστές αναφορές στην εικόνα.

Είναι γνωστό πως ο Ελύτης εκτιμούσε πολύ τη βυζαντινή ζωγραφική και τη γνώριζε καλά, όπως άλλωστε και την βυζαντινή υμνογραφία. Πρέπει να θεωρούμε βέβαιο ότι είχε διαβάσει και το Κοντάκιον του αγαπημένου του Ρωμανού του Μελωδού στην Κυριακή των Βαΐων. 

Στο ΜΥΡΙΣΑΙ ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΝ [IV] διαβάζουμε.

«Την άνοιξη δεν τη  βρήκα τόσο στους αγρούς, ή, έστω, σ’ έναν Botticelli όσο σε μια μικρή Βαϊφόρο κόκκινη».

Η άνοιξη για τον Ελύτη είναι πάντα το ζητούμενο. Εδώ μας ομολογεί ότι καλύτερα κι από την φύση, αλλά κι από την περίφημη "Άνοιξη" του Μποτιτσέλλι, βρήκε την άνοιξη σε μια «μικρή Βαϊφόρο κόκκινη». Εννοεί, μάλλον, σε μια εικόνα της Βαϊοφόρου, όπου κυριαρχούν οι αποχρώσεις του κόκκινου και υπάρχουν αρκετές τέτοιες παραστάσεις, με κορυφαία, ίσως, αυτήν την μεταβυζαντινή του Θεοφάνους του Κρητός (1490-1559 μ.Χ.) από το Δωδεκάορτο του τέμπλου της Μονής Σταυρονικήτα στο Άγιον Όρος. 

Ο Ελύτης επιμένει ελληνικά, θα λέγαμε, αφού δεν του αρκεί η πασίγνωστη "Αλληγορία της Άνοιξης" του Μποτιτσέλλι, που είναι ένα έργο το οποίο αφραγίζει την Ιταλική Αναγέννηση (περίπου το 1478 μ.Χ) και προτιμά μια παράσταση της Βαϊοφόρου, με όλη τη χαρμολύπη που κουβαλάει.

Στο ΟΤΤΩ ΤΙΣ ΕΡΑΤΑΙ [Αιγαιοδρόμιον], ο Ελύτης παραθέτει μόνο λέξεις. «Αλλά λέξεις που οδηγούσαν μ’ ακρίβεια σ΄αυτό που γύρευα», σημειώνει. Ανάμεσά τους οι λέξεις των βαγιώνε: «βάγια» και «δαφνόφυλλα».

Τέλος, στο ΟΤΤΩ ΤΙΣ ΕΡΑΤΑΙ [Ο Ταξιδιωτικός Σάκος] στο ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ, ο Ελύτης θα έπαιρνε μαζί του την Βαϊοφόρο από την Καπέλλα Παλατίνα (Παλέρμο).  Πρόκειται για ένα εξαίσιο ψηφιδωτό βυζαντινής τεχνοτροπίας του 12ου αιώνα, στο Παλέρμο της Σικελίας.

Τελικά έχει δίκιο ο Ελύτης: «Πρέπει να 'ταν των Βαΐων τ' ουρανού…».

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ "Ο ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ" ΤΟΥ ΝΕΣΤΟΡΑ ΤΑΙΗΛΟΡ

Εκδόθηκε από τον Μουσικό Οίκο Νικολαΐδη, το νέο βιβλίο του καταξιωμένου συνθέτη και θεωρητικού Νέστορα Ταίηλορ, με τίτλο "Ο Εσπερινός της Αγάπης".  

Πρόκειται για τρία εμβληματικά, υμνητικά χορικά του Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ για τετράφωνη χορωδία, τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά σε έμμετρη απόδοση στα ελληνικά, συνοδευόμενα από μία εξαιρετικά αναλυτική ιστορική αναδρομή για το χορικό, από τον συγγραφέα. 

Ένα ξεχωριστής αξίας έργο, το οποίο όλες οι χορωδίες θα έχουν πλέον την ευκαιρία να εντάξουν στο ρεπερτόριό τους. 

Το βιβλίο προλογίζουν ο θεολόγος - μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος  και ο Διευθυντής χορωδίας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Αγαθάγγελος Γεωργακάτος. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, μία συνέντευξη του συνθέτη Νέστορα Ταίηλορ στον Π. Ανδριόπουλο, στο πλαίσιο της εκπομπής "Προς Εκκλησιασμόν", που είναι μία παραγωγή του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού.

Η απόγνωση της Μόσχας για την προέλαση του Οικουμενικού Πατριάρχου

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Σε μια απεγνωσμένη κίνηση, η Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών προέβη σε μια δεύτερη επίθεση εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου. 

Στην πρώτη επίθεση, μόλις τον περασμένο Ιανουάριο, η SVR ισχυριζόταν ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης είχε σχέσεις με τις μυστικές υπηρεσίες της Βρετανίας, ότι βασίζεται στους ιδεολογικούς του συμμάχους, που εκπροσωπούνται από τοπικούς εθνικιστές και νεοναζί, σε μια προσπάθεια να αποσπάσει τις Ορθόδοξες Εκκλησίες της Λιθουανίας, της Λετονίας και της Εσθονίας από το Πατριαρχείο της Μόσχας, παρασύροντας τους ιερείς και τους πιστούς τους σε τεχνητές θρησκευτικές δομές που έχουν δημιουργηθεί από την Κωνσταντινούπολη. 

Επίσης, η Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών επισήμανε, τότε, ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης σκοπεύει να παραχωρήσει αυτοκεφαλία στην μη αναγνωρισμένη Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου με σκοπό να πλήξει την Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία. 

Καταλογίζει μάλιστα στον κ. Βαρθολομαίο «επιθετική διάθεση» που «δεν περιορίζεται στην Ουκρανία και τις χώρες της Βαλτικής» και έκαναν λόγο για «ύπουλο πνεύμα» εκ μέρους του Πατριάρχη. 

Τώρα, η SVR …ανησυχεί για την Γεωργία. Κατηγορεί τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο για προσπάθειες παρέμβασης στα εσωτερικά της Γεωργιανής Εκκλησίας – με σκοπό να ελέγξει την εκλογή του νέου Πατριάρχη - και για «διαίρει και βασίλευε» πολιτική εντός του παγκόσμιου ορθόδοξου χώρου.

Δύο σκληρές επιθέσεις, με βαρύτατους χαρακτηρισμούς για τον Προκαθήμενο της Ορθοδοξίας, μέσα σε τρεις μήνες! 

Το αμόκ της Μόσχας οφείλεται στην παταγώδη αποτυχία της να μειώσει το κύρος του Οικουμενικού Πατριάρχου. Το πάλεψε πολύ αυτό, με αφορμή το Ουκρανικό, αλλά το αποτέλεσμα ήταν αντίθετο!

Οι Βαλτικές χώρες προσβλέπουν αταλάντευτα στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, ως την Εκκλησία της ελευθερίας και της αληθούς θεολογίας. 

Ο νέος Πατριάρχης Βουλγαρίας Δανιήλ, πολέμιος του Οικουμενικού Πατριάρχου ως μητροπολίτης Βιδινίου, τώρα επιδιώκει λόγω και έργω την κοινωνία με το Φανάρι, σε πολλά επίπεδα. 

Ο νέος Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Ιωάννης, διατηρεί, επίσης, αγαστές σχέσεις με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. 

Η Εκκλησία της Γεωργίας δέχθηκε τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο ως Οικουμενικό, όπως ακριβώς είναι, για την κηδεία του μακαριστού Πατριάρχου Γεωργίας Ηλία. 

Η Γαλλία τίμησε παντοιοτρόπως τον Οικουμενικό Πατριάρχη, με αφορμή την εισδοχή του ως εταίρο εκ του εξωτερικού στην Γαλλική Ακαδημία Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών. 

Γενικώς, η φήμη και η απήχηση του Πατριάρχου Βαρθολομαίου είναι όντως οικουμενική, όταν ο Μόσχας Κύριλλος έχει ουσιαστικά τελειώσει! 

Όπως και να έρθουν τα πράγματα ο Μόσχας Κύριλλος δεν μπορεί να έχει πλέον την παραμικρή επίδραση στον δυτικό κόσμο. Αυτοκατέστη ανεπιθύμητο πρόσωπο. Ο Πούτιν, ως πολιτικός, μπορεί να υπάρχει στην διεθνή σκακιέρα. Ο Μόσχας Κύριλλος όχι. 

Ο μόνος Ορθόδοξος ηγέτης ο οποίος μπορεί να σταθεί διεθνώς είναι αναμφισβήτητα ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. 

Οι ρωσικές επιθέσεις αποτελούν πλέον και εύσημά του. Για τους δυστυχείς ρώσους ισχύει το του ποιητού: «Το γαρ πολύ της θλίψεως γεννά παραφροσύνη». 

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης αποδεικνύεται συνεχώς και αδιαλείπτως, 35 χρόνια τώρα, όντως οικουμενικός! Καμία Ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών και κανένας Πατριάρχης Μόσχας δεν μπορεί να τον αναχαιτίσει. Προελαύνει προς την οικουμένη «ένεκεν αληθείας και πραότητος και δικαιοσύνης».

Μύθοι, Τεχνητή Νοημοσύνη και Αθανασία

Του Χρήστου Γκουνέλα 

PhD Συστηματικής Θεολογίας, MSc in Bioethics 

Στην ανθρώπινη ιστορία, οι μύθοι συνυπάρχουν πολλές φορές με την ιστορική πραγματικότητα. Το ένα τροφοδοτεί το άλλο. Και τα δύο είναι αλληλοσυμπληρούμενα στοιχεία και εκ των πραγμάτων αναγκαία μεταξύ τους. Θα ήταν ερευνητικό λάθος αν προσπαθούσαμε να ξεκόψουμε το ένα από το άλλο ταυτίζοντας τον μύθο με το ψέμα και την ιστορία με την αλήθεια. 

Ήδη από τα πανάρχαια χρόνια η ιστορία συναντήθηκε με τους αρχέγονους μύθους. Πολλοί δε εξ αυτών συγκλίνουν στην ύβρι την οποία επιφέρει η γνώση στον άνθρωπο, ακολουθούμενη από τη νέμεσι και την τίσι των Θεών ή της φύσης. Δια της γνώσης, σύμφωνα με τους μύθους, ο άνθρωπος γνώρισε τον θάνατο, τον πόνο, την ασθένεια και τα γηρατειά. Δια της γνώσης, επίσης, απομακρύνθηκε από τους Θεούς και τη φύση ακολουθώντας τον δικό του δρόμο: της γνώσης η οποία θεοποιεί αλλά και δαιμονοποιεί, «του καλού και του κακού». 

Στην Παλαιά Διαθήκη ειδικότερα, ο άνθρωπος προσωποποιημένος από τον Αδάμ και την Εύα δοκιμάζει τον καρπό από «το δέντρο της γνώσης του καλού και κακού» σπάζοντας τα όρια που του έθεσε ο Θεός και έτσι απομακρύνεται από τον «παράδεισο» με άμεση συνέπεια τη γνώση του θανάτου, του πόνου και του κάματου που επιφέρει η καλλιέργεια της γης. Ο αρχέγονος μύθος της Παλαιάς Διαθήκης και η Αγροτική Επανάσταση φαίνεται, κατά τη γνώμη μας, να συμπλέκονται. Ο άνθρωπος δια της πρώτης μεγάλης Επανάστασης στην ιστορία του γίνεται από καρποσυλλέκτης καλλιεργητής της γης. 

Στη συνέχεια, ακολούθησαν και άλλες επαναστάσεις μέχρι να φτάσουμε σήμερα στην Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση (Industry 4.0), την Ψηφιακή Επανάσταση και λίγο πριν την έναρξη της Πέμπτης (Industry 5.0). Έτσι, με την πρώτη επανάσταση εισήλθε στην ιστορία το κακό ενώ με όλες τις επόμενες έως και ειδικά την ψηφιακή ο άνθρωπος προσπαθεί εμμέσως ή αμέσως πλέον να γίνει αθάνατος. Καίτοι οι αρχέγονοι μύθοι προσπάθησαν πρωταρχικώς να προσεγγίσουν την αιτία του θανάτου και του κακού εν γένει, οι σύγχρονοι επιστημονικοί μύθοι απεργάζονται την αθανασία. 

Αυτή την αρχέγονη δίψα του ανθρώπου για αθανασία και αιωνιότητα έρχονται να θεραπεύσουν τα σύγχρονα μυθοπλαστικά, αναφορικά με την αθανασία, κινήματα του ψηφιακού υπερανθρωπισμού και του τεχνικού ή του κριτικού μετανθρωπισμού. Ο ψηφιακός υπερανθρωπισμός (digital transhumanism) πρεσβεύει την αναβάθμιση της ανθρώπινης συνθήκης μέσω της γενετικής μηχανικής, της ρομποτικής, της πληροφορικής και της νανοτεχνολογίας. Για τους θιασώτες του, ο θάνατος, ο πόνος, τα γηρατειά και η ασθένεια αποτελούν τεχνικά προβλήματα τα οποία δύναται να εξαλείψει η επιστήμη ως ξένα στοιχεία και μη εναρμονιζόμενα με την ανθρωπότητα. 

Από την άλλη, ο τεχνικός μετανθρωπισμός (technical posthumanism) επιθυμεί τη μετεξέλιξη του ανθρώπου από τη βιολογική ανθρωπότητά του στην αμιγώς τεχνική. Κατά τον τεχνικό μετανθρωπισμό, ο άνθρωπος είναι ένα ενδιάμεσο στάδιο στην εξέλιξή του έως να κατορθώσει να γίνει μηχανή και να εκπληρώσει έτσι την αποστολή του για αθανασία, αιωνιότητα και εποικισμό του διαστήματος. Ο δε κριτικός μετανθρωπισμός (critical posthumanism) δεν εστιάζει μόνο στον άνθρωπο αλλά βλέπει ολιστικά τόσο τον ίδιο τον άνθρωπο όσο και τη φύση ως ανάγκη για μετεξέλιξη πέρα από διχαστικούς δυϊσμούς, όπως σώμα/ψυχή, άνθρωπος/φύση ή ύλη/πνεύμα. 

Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των κινημάτων είναι η επίκληση στην ανθρώπινη αυτονομία. Ειδικότερα δε ο θάνατος συνιστά για αυτά προσβολή της ανθρώπινης ελευθερίας και προσωπικότητας, απόρροια ίσως και της χριστιανικής διδασκαλίας. 

Στον αντίποδα κείται ο ψηφιακός ανθρωπισμός (digital humanism) ο οποίος υποστηρίζει τη χρήση της ψηφιακής, βιοεπιστημονικής και μηχανικής γνώσης για την ανθρώπινη ευδαιμονία με κέντρο πάντα τον άνθρωπο, την ανθρωπινότητα και την ανθρωπότητά του. Στο ίδιο μήκος κύματος εν γένει βρίσκεται και η ορθόδοξη θεολογία η οποία δεν θεωρεί τη σύγχρονη επιστήμη και γνώση a priori κακή. Αντίθετα, όταν αυτή υπερασπίζει τον άνθρωπο και τη φύση τότε δικαιολογεί αυτό για το οποίο υπάρχει. Κατά τη γνώμη μας, η προσπάθεια εξάλειψης του θανάτου με τεχνικά μέσα είναι εξ ορισμού ουτοπική. Ωστόσο, φανερώνει την ανθρώπινη οίηση (άμετρος συγκεκαλυμμένος φόβος του θανάτου) πως με τη δύναμη της επιστήμης μπορεί να λυθεί ακόμη και αυτό το πρόβλημα του θανάτου. Ακόμη όμως και να γινόταν αυτό, τότε ο άνθρωπος θα δημιουργούσε την οντολογική του φυλακή καταργώντας μια για πάντα την ελευθερία του προσώπου του. Εν τέλει, το διακύβευμα δεν (θα πρέπει να) είναι η αθανασία και η αιωνιότητα αλλά η ελευθερία. Η ζωή είναι συνυφασμένη οντολογικά με τον θάνατο, αφού αίτιος τόσο της ύπαρξης όσο και της ανυπαρξίας είναι ο ίδιος ο Θεός (Μάξιμος Ομολογητής). Χωρίς αυτή την οντολογική σύζευξη και ταυτόχρονη διάζευξη, δεν δύναται να υπάρξει ούτε η ελευθερία. Καταργώντας τεχνικά τον θάνατο, καταργείται και η ίδια η ζωή. Άλλωστε, ποια η αξία της ζωής αν δεν μπορεί ο άνθρωπος να τη θυσιάσει αγαπητικά και ελεύθερα και να μετέχει της θυσιαστικής αθανασίας και αιωνιότητας του Θεού και των άλλων ανθρώπων εντός του Μη Όντος; Χωρίς τον θάνατο πώς είναι δυνατόν να πονάς, να χαίρεσαι, να συμπονάς και να αγαπάς έως θανάτου; Αλλά και χωρίς τον θάνατο και τη φθορά πώς δύναται να υπάρξει πρόοδος; 

Προηγείται, μάλλον, η ελευθερία και έπεται η αθανασία και η αιωνιότητα. Η ελευθερία που σφυρηλατείται διαρκώς από την ανάγκη, το απρόσμενο και την απροσδιοριστία.