ΜΙΑ ΕΚΔΟΣΗ - ΣΥΜΒΟΛΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ ΟΥΚΡΑΝΟ ΣΥΝΘΕΤΗ ΒΛΑΔΙΜΗΡΟ ΘΕΜΕΛΙΔΗ

Βλαδίμηρος Θεμελίδης (1905-1931) 

"Επετειακή Συμφωνία" για συμφωνική ορχήστρα (1927) 

Οι εκδόσεις "Σύγχρονη Εποχή" μας έδωσαν μια ιδιαίτερη δίγλωσση (ελληνικά και αγγλικά) έκδοση: Την παρτιτούρα της «Επετειακής Συμφωνίας» του ελληνικής καταγωγής Ουκρανού συνθέτη και αρχιμουσικού Βλαδίμηρου Θεμελίδη (Οδησσός 29/7/1905 - 3/10/1931), γραμμένη το 1927 προς τιμήν των 10 χρόνων της Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης, σε κριτική επιμέλεια του οτρηρού αρχιμουσικού-μουσικολόγου Χρήστου Ηλ. Κολοβού και με εκτενή πρόλογο του κράτιστου ερευνητή και μουσικογράφου Θωμά Ταμβάκου. 

Πρόκειται για το πρώτο έργο του συνθέτη, "ανακάλυψη" του "Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου", το οποίο αφορούσε την Οκτωβριανή Επανάσταση. Στις 6 Νοεμβρίου 1927, πραγματοποιήθηκε η πρώτη εκτέλεση του έργου. Του χρόνου, το 2027, συμπληρώνονται 100 χρόνια από την πρώτη παρουσίαση αυτού του ξεχωριστού έργου. 

Το έργο παρουσιάστηκε από την Εθνική Συμφωνική Ορχήστρα της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση του Χρ. Κολοβού, στην εκδήλωση της ΚΕ του ΚΚΕ για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του Λένιν στις 20 Μάρτη 2024 στην Αίθουσα Συνεδρίων της ΚΕ του ΚΚΕ. 

Η έκδοση πραγματοποιήθηκε με αφορμή τη συμπλήρωση των 120 ετών από τη γέννηση και των 95 ετών από την πρόωρη εκδημία του ομογενούς μουσικού δημιουργού. 

Στο έργο κυριαρχεί η ενεργή κίνηση. Το θέμα της Συμφωνίας αποτελείται από ρωσικά και ουκρανικά θέματα τραγουδιού και χορού και μετρημένους, αλλά έντονους τονισμούς από επαναστατικά τραγούδια και εμβατήρια, όπως το «Επέσατε Θύματα», «Γενναίοι Σύντροφοι» κ.ά. Στο φινάλε της Συμφωνίας μπλέκεται το παραδοσιακό ρωσικό τραγούδι «Οι βαρκάρηδες του Βόλγα» μαζί με τη «Διεθνή», φανερώνοντας το φωτεινό μέλλον της ανθρωπότητας· ένας σαφής υπαινιγμός ότι ο Θεμελίδης αντιλαμβανόταν τον αγώνα του σοβιετικού προλεταριάτου για την οικοδόμηση του σοσιαλισμού ως ένα μεγάλο διεθνιστικό καθήκον. 

Η εκτέλεση του έργου το 2024 ήταν η πρώτη πανελλήνια εκτέλεση και μια από τις ελάχιστες παγκοσμίως. Ήταν επίσης η μόνη εκτέλεση, ή μία από τις ελάχιστες, που παρουσίασε το σύνολο της Συμφωνίας, καθώς, μετά από τις ανατροπές του σοσιαλισμού που οικοδομήθηκε στον 20ό αιώνα, παραλείπονταν το φινάλε που είχε αναφορά στον «Ύμνο της Διεθνούς». 

Η Σύγχρονη Εποχή με την έκδοση αυτήν κάνει ξανά προσβάσιμο το έργο στους επαγγελματίες μουσικούς, τους διευθυντές ορχήστρας και τα μουσικά σύνολα, καθώς ακόμα και το ίδιο το μουσικό υλικό της Συμφωνίας παρέμενε ως σήμερα στην αφάνεια. Αναμφισβήτητα πρόκειται για μία έκδοση – συμβολή στην υπόθεση των λόγιων ελλήνων συνθετών της διασποράς, που έχει φέρει στο φως μετά από μακρά και επίπονη έρευνα ο Θωμάς Ταμβάκος. 

Στην εισαγωγή της έκδοσης ο Θωμάς Ταμβάκος αναφέρει, μεταξύ άλλων: 

«Η μελέτη και τεκμηρίωση των όποιων στοιχείων γι' αυτόν οδήγησε τον γράφοντα σε μία μεγάλη έκπληξη: ήταν φίλος και σύμβουλος του κορυφαίου Ρώσου συνθέτη Ντμίτρη Σοστακόβητς (1906-1975) στα νεανικά χρόνια του. Οδήγησε επίσης στην ενίσχυση της άποψή μου, όπως προαναγράφεται, ότι αν ο Θεμελίδης ζούσε, έστω είκοσι έτη ακόμη, κάλλιστα θα ήταν ο ισάξιος του Σοστακόβιτς ελληνικής καταγωγής μουσουργός». 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, δυο πολύ κατατοπιστικά κείμενα για το έργο και τον συνθέτη, αλλά και την έκδοση, τα οποία προτάσσονται της σημαντικής αυτής έκδοσης του έργου. Πρόκειται για κείμενα των πρωταγωνιστών, του Χρήστου Κολοβού και του Θωμά Ταμβάκου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, καθώς φαίνεται, και στην Ουκρανία επανανακαλύπτουν τον Βλαδίμηρο Θεμελίδη, καθώς πριν τέσσερα χρόνια παρουσιάστηκε η "Συμφωνία" του στην Ουκρανική πόλη Lviv. Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο από ζωντανή συναυλία.

 

Αέρας Πεχλιβάνης ως Βραχνός Προφήτης

Του Χρήστου Γκουνέλα, PhD Θεολογίας, MSc Μουσικολογίας

Σαν άλλος Αέρας Πεχλιβάνης ήρθε πριν λίγους μήνες το ομότιτλο βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσάβαλου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, βραχνά προφητικό στην ολότητά του. Ήρθε να μας υπενθυμίσει μέσα από τις σελίδες του τη συνύπαρξη ανθρώπων (μιας παρέας που έγραψε ιστορία), μουσικών και ποιητικών δημιουργών για να σκαρωθεί ο περίφημος δίσκος του Θανάση Παπακωνσταντίνου υπό τον τίτλο Βραχνός Προφήτης. Ο εμβληματικός αυτός δίσκος, ακόμη και μετά από 26 χρόνια δημιουργίας του, συνεχίζει (και θα συνεχίζει) να αποτελεί τομή στα μουσικά πράγματα της νεότερης ελληνικής μουσικής τόσο λόγω της υψηλής ποιητικής του όσο και της ώσμωσης ανθρώπων, μουσικών οργάνων και ήχων, εικόνων, ιστορίας και μύθων. Είναι ο δίσκος με το εξώφυλλο μιας μυστηριακής μορφής ενός τελάλη, Βραχνού Προφήτη, που συνάντησε φωτογραφικά ο αξεπέραστος Λαρισαίος φωτογράφος των στιγμών της θεσσαλικής υπαίθριας καθημερινότητας Τάκης Τλούπας. Αυτή τη σχεδόν μεταφυσική μορφή με τα σφιχτά χείλη και ένα βλέμμα απλανές μεταξύ απόγνωσης και προσμονής επιλέγει και ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος να τη βάλει να προφητεύσει στο εξώφυλλο του βιβλίου του ανάμεσα στους τοίχους ενός σπηλαίου σαν αυτό του Πλάτωνα και δύο ανθρώπινων σκιών-μορφών. 

Διαβάζοντας το βιβλίο και ακούγοντας παράλληλα κάποια από τα τραγούδια του Βραχνού Προφήτη, αναδύεται δυνατή η μυρωδιά του χώματος των βουνών των Χασίων στα βορειοδυτικά της Θεσσαλίας, εκεί όπου ακόμη οι γριές μονολογούν «αλλιώς τα περιμέναμε και αλλιώς μας ήρθαν» και οι μυθιστορίες για τον λήσταρχο Θωμά Γκαντάρα λέγονται από στόμα σε στόμα. Εκεί όπου τα πηγάδια καπνίζουν από τις φωτιές του Kάτω Kόσμου λιώνοντας το χιόνι, όπως τα είδε ποιητικά ο αείμνηστος Χρήστος Μπράβος, και το σκυλί προφητεύει πένθιμα όταν αλυχτάει σαν τον λύκο. Είναι ο ίδιος τόπος από όπου ο Θανάσης κάνει επίκληση σε έναν Αέρα Πεχλιβάνη να κατεβεί από τα βουνά και να έρθει να παλέψει με τον κυρ Αριστοτέλη τον πατέρα του σε μία πάλη υπαρξιακή. 

Άλλωστε, και ο ίδιος ο Θανάσης είναι ένας Πεχλιβάνης της ύπαρξης που παλεύει διαρκώς με τις σκέψεις του «όταν χαράζει», τα βάζει με τη «βαθιά πληγή» που του κλέβει τη μιλιά και πίνει από τα δάκρυά του και βλέπει «τις όμορφες στιγμές σαν χέλια πως γλιστράν». Αλλά, είναι και Βραχνός Προφήτης στις άγριες εποχές που ζούμε επιμένοντας να δείχνει την αξία των μικρών πραγμάτων, αφού εν τέλει «το πιο γλυκό βιολί το παίζει ο θάνατος». 

Ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος συνάντησε τον Θανάση Παπακωνσταντίνου και όλους όσοι συνετέλεσαν στον δίσκο (τραγουδιστές, μουσικοί, τεχνικοί κ.ά.) και του αφηγήθηκαν ολόκληρο το ταξίδι του δίσκου από την αρχική ιδέα έως την τελική δημιουργία του. Για το κάθε τραγούδι του Βραχνού Προφήτη γίνεται μία εισαγωγική αναφορά από τον Κωνσταντίνο Τσάβαλο και ακολουθούν οι αφηγήσεις των συντελεστών και βασικά του ίδιου του Θανάση Παπακωνσταντίνου. Πρόκειται για τη μεταφορά στο χαρτί ζωντανών αφηγήσεων με αμεσότητα, συναίσθημα, χιούμορ αλλά και μουσικά τεχνικά θέματα, ως επί το πλείστον κατανοητά από τον μέσο αναγνώστη. Απαραίτητο δε συμπλήρωμα μεταξύ των αφηγήσεων τα λεγόμενα του Θανάση μέσα από διάφορες κατά καιρούς συνεντεύξεις του. 

Ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος εργάστηκε πραγματικά μεθοδικά και κατόρθωσε να τιθασεύσει και να βάλει σε αλληλουχία ένα μεγάλο υλικό από πολλές και ποικίλες πηγές. Ο αναγνώστης μελετώντας αυτό το βιβλίο αποκτά μία πλήρη γνώση για τον δίσκο του Βραχνού Προφήτη. Θα λέγαμε πως τίποτα δεν διέλαθε της προσοχής του συγγραφέα δίνοντας την ίδια ακριβώς έμφαση τόσο στα μεγάλα όσο και στα μικρά. Αυτό που απομένει σαφώς ανοιχτό είναι και πάλι η μουσική και η ποίηση του δίσκου, τα οποία περιμένουν να ενωθούν με τις ψυχές και το μυαλό των ακροατών και να δημιουργήσουν μέσα τους ίδια αλλά ακόμη περισσότερο και διαφορετικά βιώματα φυσικά ή και άλλα, που τα λέμε «μεταφυσικά». Άξιο λόγου επίσης είναι το κλείσιμο του βιβλίου με την εξέταση της θέσης του Βραχνού Προφήτη στην παγκόσμια και ελληνική δισκογραφία καθώς και το βαθύ αποτύπωμα που άφησε και αφήνει στην ιστορία της μουσικής. 

Τέλος, ο αναγνώστης είναι αδύνατον να μην παρατηρήσει τον λεπτό χειρουργικό τρόπο προσέγγισης του θέματος του βιβλίου μέσα από τον πρόλογο του Άρη Δημοκίδη. Πρόκειται για έναν πρόλογο διαθλαστικό, βαθύ και πολυφωνικό όπως θα ταίριαζε άλλωστε σε ένα τέτοιο μοναδικό συγγραφικό έργο.

Η ΛΕΤΑ ΚΟΥΤΣΟΧΕΡΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΜΕ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ

Η εικαστικός - ποιήτρια και πρόεδρος του «Διεθνούς Ιδρύματος Γιάννη Κουτσοχέρα και Λένας Στρέφη», κ. Λέτα Κουτσοχέρα, έγραψε για τη συναυλία «Continuum sacrum», με έργα του Λουκά Αδαμόπουλου, που παρουσίασε την Πέμπτη 28 Μαίου 2026 το Kαλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" (υπεύθυνος Π.Α. Ανδριόπουλος) στην Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

«Παλίμψηστες μουσικές δονήσεις πλημμύρισαν την αίθουσα του Μεγάρου Μουσικής μέσα από το Continuum sacrum του Λουκά Αδαμόπουλου. Το έργο υφαίνει έναν αδιαίρετο ιστό ιερής αναφοράς, μέσα από μουσικές σελίδες που συνομιλούν με τη σπλαχνική σιωπή και την εκστατική λάμψη των μυστικών χορδών του σύμπαντος. Με επίκεντρο την παλλόμενη φωνή - Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - και τους ιδιάζοντες πιανιστικούς συνοδούς σχηματισμούς - Ανδρέας Αδαμόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμπίνος - η μουσική βραδιά κινήθηκε ανάμεσα στη μελωδική καθαρότητα και σε ένα αρμονικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο, μαζί με τη βαθιά εκστατική αφήγηση του Παναγιώτη Ανδριόπουλου, αναδείχθηκε ο ποιητικός λόγος των Σοφοκλή, Σαπφούς, Ν. Παλουμπιώτη και Γ. Ι. Βέρρα. Οι τέσσερις ερμηνεύτριες ανέδειξαν θαυμαστά τις διαβαθμίσεις του “Ιερού Συνεχούς”, ενώ το πιάνο φώτιζε τις εναλλαγές χρώματος και ρυθμικής πνοής. Το Continuum sacrum του Λουκά Αδαμόπουλου υπογραμμίζει τη γέφυρα ανάμεσα στις ρίζες της παράδοσης και τη σύγχρονη ευαισθησία, εξαίροντας την ιερότητα όχι με στόμφο, αλλά με ήρεμη επιμονή εσωτερικής λάμψης και φωτός...». 

Λέτα Κουτσοχέρα

ΕΝΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΣΤΟΝ F.G. LORCA

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στις 22 Οκτωβρίου 1987, πριν 39 χρόνια, στην Εθνική Πινακοθήκη, πραγματοποιήθηκε μια μουσική βραδιά αφιέρωμα στον μεγάλο ισπανό ποιητή και δραματουργό Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα. 

Ήταν μία από τις εορταστικές εκδηλώσεις που οργανώθηκαν για τον εορτασμό των 80 χρόνων από την ίδρυση της Εμπορικής Τράπεζας και την υλοποίησή της είχε αναλάβει ο Μάνος Χατζιδάκις. 

Ήρθε στα χέρια μου το πρόγραμμα εκείνης της βραδιάς, το οποίο διέσωσε η αείμνηστη Αναστασία Τόλια και μου παραχώρησε ευγενώς ο σύζυγός της Θανάσης Διαμαντόπουλος. Αμφότεροι φίλοι από την εποχή της χορωδίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Στο πρόγραμμα υπάρχει πρόλογος του Μάνου Χατζιδάκι και μετά επιστολές του Λόρκα στους γονείς του από τη Ν. Υόρκη (1929), τις οποίες διάβασε ο ηθοποιός Λευτέρης Βογιατζής. 

Το μουσικό πρόγραμμα της βραδιάς περιλάμβανε: 

- Τέσσερα τραγούδια από το «Romancero Gitano» του Μίκη Θεοδωράκη στην μετάφραση του Οδυσσέα Ελύτη, με τους: Γιώργο Μιχελή – τραγούδι, Τόλη Ευθυμιάδη – κιθάρα και Πάνο Κοκκόρη – πιάνο. 

- Πέντε τραγούδια από τον «Ματωμένο Γάμο» του Μάνου Χατζιδάκι με την Έλλη Πασπαλά, τραγούδια και τον Στέλιο Ταχιάτη στο τσέλο, ενώ στο πιάνο ήταν ο ίδιος ο Χατζιδάκις. 

- Έξι λαϊκά ισπανικά τραγούδια, όπως τα κατέγραψε ο Λόρκα, με την Κική Μορφονιού στο τραγούδι και τον Άρη Γαρουφαλή στο πιάνο, στην ελληνική απόδοση της Αγαθής Δημητρούκα. 

Στο έντυπο πρόγραμμα δημοσιεύτηκε η μακέτα σκηνικού του Γιάννη Τσαρούχη, από την παράσταση «Ματωμένος Γάμος» του Λόρκα, που πρωτοανέβηκε στο Θέατρο Τέχνης το 1948. Γι’ αυτή την παράσταση έγραψε ο Χατζιδάκις τα τραγούδια του. 

Στο πρόγραμμα από το αρχείο της Αναστασίας Τόλια υπάρχει μια αφιέρωση του Μάνου Χατζιδάκι πολύ ενδιαφέρουσα: «Στη κ. Μάγια Μαρία Ρούσου, με άπειρη εκτίμηση, Μάνος Χατζιδάκις, 22/10/87». 

Η Μάγια Μαρία Ρούσσου γεννήθηκε το 1937 στην Αθήνα. Με την έναρξη του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου, ο πατέρας της, όντας στη Γαλλία για εμπόριο, έφυγε προς Νότια Αμερική. Η γυναίκα του δεν τον ακολούθησε και η Μάγια Μαρία μεγάλωσε στην Αθήνα, στο πατρικό της (για ένα χρόνο έμεινε και με τον πατέρα της, στη Βενεζουέλα). Το 1967 παντρεύτηκε κι έκανε τρία παιδιά εκ των οποίων έζησε μόνο το ένα. Με τον σύζυγό της ταξίδεψε σε όλη την Ελλάδα. Όταν επέστρεψε στην Αθήνα, προώθησε τα συγγραφικά της ενδιαφέροντα και δούλεψε ως καθηγήτρια πιάνου. Πέθανε το 1989 μετά από μακροχρόνια αρρώστια. Ήταν πολυτάλαντη καλλιτέχνης και εκτός από μουσική και ποίηση, αγαπούσε τη χαλκογραφία και τη ζωγραφική. Είχε έντονο πολιτικό πνεύμα κι είχε ακόμα φιλίες με αντιφρονούντες ποιητές απ’ όλο τον κόσμο. Είχε παρευρεθεί σε συνέδρια Ποίησης στην Ισπανία, Δανία, Πολωνία και Βουλγαρία. 

Η Μάγια Μαρία Ρούσσου ήταν καθηγήτρια πιάνου στο Ωδείο Αθηνών και ανάμεσα στις μαθήτριές της ήταν και η Αναστασία Τόλια, στο αρχείο της οποίας διασώθηκε το ιστορικό – πλέον - πρόγραμμα εκείνης της βραδιάς αφιέρωμα στο Λόρκα. 

Το δημοσιεύουμε στη συνέχεια ολόκληρο, μακαρίζοντας τους προαπελθόντες. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, ένα ιστορικό βίντεο. 

Ο κύκλος τραγουδιών που έγραψε το 1948 ο Μάνος Χατζιδάκις για την παράσταση του "Ματωμένου Γάμου" του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, σε στίχους Νίκου Γκάτσου. 

Σαράντα χρόνια αργότερα, ο συνθέτης έδωσε την οριστική μορφή του έργου για πιάνο και βιολοντσέλλο. 

Πιάνο: Μάνος Χατζιδάκις, τσέλλο: Στέλιος Ταχιάτης, τραγούδι: Νένα Βενετσάνου. 

Από την εκπομπή του Γιάννη Σολδάτου "Η περιπέτεια ενός ποιήματος", ΕΡΤ 1988.

Ο ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ ΤΙΜΗΣΕ ΤΟΝ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟ ΠΡΟΕΔΡΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Με τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, συναντήθηκε την Πέμπτη 4 Ιουνίου 2026, στον Λευκό Οίκο ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος Γ΄, θέτοντας στο επίκεντρο της συζήτησης την προστασία των χριστιανικών κοινοτήτων στη Μέση Ανατολή και τη διασφάλιση της ελευθερίας λατρείας στους Αγίους Τόπους. 

Στο πλαίσιο της συνάντησης, ο Πατριάρχης Θεόφιλος απένειμε στον Ντόναλντ Τραμπ την τιμή του «Μεγάλου Σταυροφόρου» του Τάγματος των Σταυροφόρων του Παναγίου Τάφου, η οποία είναι μία από τις υψηλότερες διακρίσεις του Ελληνορθόδοξου Πατριαρχείου Ιεροσολύμων. 

Σύμφωνα με την ανακοίνωση του Πατριαρχείου, η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των σχέσεων του Πατριάρχη με τον Πρόεδρο Τραμπ και την οικογένειά του, καθώς και ως συνέχεια της επίσκεψης που είχε πραγματοποιήσει ο Αμερικανός Πρόεδρος το 2017 στην Ιερουσαλήμ και στον Ναό της Αναστάσεως. 

Το 2017, όμως, κατά την διάρκεια της πρώτης θητείας του, ο Ντόναλντ Τραμπ αποφάσισε να μεταφέρει την αμερικανική Πρεσβεία από το Τελ Αβίβ στην Ιερουσαλήμ, αναγνωρίζοντας την ως πρωτεύουσα του κράτους του Ισραήλ, παρά το γεγονός ότι το συγκεκριμένο θέμα αποτελεί ένα βασικό πεδίο διαπραγμάτευσης ανάμεσα στους Ισραηλινούς και τους Παλαιστινίους, στο πλαίσιο μίας ειρηνευτικής διαδικασίας. 

Τότε ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος απέστειλε επιστολή στον Αμερικανό Πρόεδρο καλώντας τον να σεβαστεί το στάτους κβο της περιοχής. Έγραφε, επί λέξει, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων: 

«Κύριε Πρόεδρε, παρακολουθούμε με ανησυχία τις αναφορές σχετικά με την πιθανότητα αλλαγής από μέρους των Ηνωμένων Πολιτειών της συμφωνίας για το στάτους της Ιερουσαλήμ. Είμαστε βέβαιοι ότι τα βήματα στα οποία προχωράτε θα πυροδοτήσουν μίσος, εντάσεις, βία και πόνο στην Ιερουσαλήμ και στους Αγίους Τόπους, γεγονός που θα μας απομακρύνει ακόμα περισσότερο από το στόχο της ενότητας και θα μας ωθήσει σε βαθύτερους και πιο καταστροφικούς διχασμούς. Σας ζητούμε κύριε Πρόεδρε να μας βοηθήσετε ώστε να προχωρήσουμε με περισσότερη αγάπη και με οριστική ειρήνη, η οποία δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς την Ιερουσαλήμ». 

Φυσικά ο Πρόεδρος Τραμπ δεν άκουσε την …δραματική έκκληση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων και προχώρησε στην αναγνώριση της Ιερουσαλήμ ως πρωτεύουσας του Ισραήλ. Τώρα, μετά από έναν πόλεμο διαρκείας στη Μέση Ανατολή, με την εμπλοκή των ΗΠΑ – λιγότερο ή περισσότερο – ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων αποφασίζει να τιμήσει τον Τραμπ, γιατί άραγε; Ως ειρηνοποιό; 

Από την άλλη μεριά, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν απένειμε στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεόφιλο Γ΄ το ρωσικό κρατικό παράσημο του Τάγματος της Φιλίας, σύμφωνα με προεδρικό διάταγμα που υπέγραψε τον Νοέμβριο του 2025. 

Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων είχε επίσης βραβευτεί τον Νοέμβριο του 2019 στη Μόσχα με το βραβείο «Πατριάρχης Αλέξιος Β’» από το Διεθνές Δημόσιο Ίδρυμα για την Ενότητα των Ορθόδοξων Χριστιανικών Εθνών, σε συνάντηση που είχε τότε με τον Ρώσο Πρόεδρο. 

Είναι γνωστές οι φιλορωσικές τάσεις του Ιεροσολύμων Θεοφίλου, οπότε δεν είναι παράξενη η τιμή από το Πατριαρχείο Μόσχας. 

Η επίσκεψη στον Τραμπ έρχεται περίπου εννέα μήνες μετά τη συνάντηση του Πατριάρχη Ιεροσολύμων με τον Πρόεδρο της Τουρκίας Erdogan. Σύμφωνα με πληροφορίες, όπως και τότε, έτσι και εδώ, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων δεν είχε ενημερώσει ούτε την ελληνική πλευρά αλλά ούτε και το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπως θα επέβαλλαν η εκκλησιαστική τάξη και παράδοση, καθώς οι Ελληνορθόδοξοι των ΗΠΑ υπάγονται στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Η ενημέρωση έγινε «τελευταία στιγμή», οπότε η επίσκεψη Θεόφιλου στον Τραμπ είναι ένα μυστήριο, ως προς τον σκοπό και το timing. 

Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεόφιλος τελικά: Kαι µε τους Αµερικανούς για την προστασία των Αγίων Τόπων και µε τους Ρώσους στο θέµα της Ουκρανίας. Και µε τον Οικουµενικό Πατριάρχη (τυπικά), αλλά και µε τον Μόσχας Κύριλλο (ουσιαστικά).

Ο ΑΓΙΟΣ ΔΑΝΙΗΛ Ο ΚΑΤΟΥΝΑΚΙΩΤΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΚΡΩΣΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΑ ΡΩΣΙΚΑ ΡΟΥΒΛΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Αγία και Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Θρόνου, κατά την συνεδρία της στις 9 Μαρτίου 2020, ανέγραψε στο Αγιολόγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας τον σπουδαίο αγιορείτη Μοναχό Δανιήλ Κατουνακιώτη (1846-1929). 

Με την αγιοκατάταξη αυτή η Αγία και Ιερά Σύνοδος, υπό την προεδρία του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου – πέραν της αγιότητος βίου – αποκατέστησε και μια μεγάλη αδικία, καθώς ο Άγιος Δανιήλ είχε τιμωρηθεί άδικα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο για την θέση που πήρε στη Μονή Αγίου Παντελεήμονος του Αγίου Όρους, όταν εγκαταβιούσε εκεί τον 19ο αιώνα. 

Ο Άγιος Δανιήλ ο Κατουνακιώτης γεννήθηκε στην Σμύρνη και ήταν αριστούχος της περίφημης Ευαγγελικής Σχολής της Σμύρνης. Έχοντας διακαή πόθο να μονάσει έφυγε σε νεαρή ηλικία (19 ετών) από την οικογένεια του και επισκέφθηκε στην διάφορα μοναστήρια. Στην Πάρο γνώρισε και συνδέθηκε πνευματικά με τον όσιο Αρσένιο της Πάρου, ο οποίος του συνέστησε να μεταβεί στο Άγιον Όρος και συγκεκριμένα στην Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονος, που εκείνη την εποχή ήκμαζε ως κοινόβιο. 

Ο γέρων Δανιήλ υπακούοντας στον όσιο Αρσένιο μετέβη στην εν λόγω Μονή και εκάρη μοναχός το 1866, όπου και ανέλαβε τη διακονία του γραμματέως της Μονής. Την περίοδο που εγκαταβιούσε στην Ιερά Μονή άρχισαν οι διενέξεις των Ρώσων μοναχών, οι οποίοι εκείνη την εποχή ήταν μειοψηφία, έχοντας σκοπό να εφαρμόσουν τα ρωσικά σχέδια του πανσλαβισμού και την επέκταση των Ρώσων στο Άγιον Όρος, αλλά και να αναλάβουν πλήρως τη διοίκηση της Ιεράς Μονής. 

Ο Άγιος Δανιήλ, ως γραμματέας της Μονής, γνώριζε πολύ καλά τις επιδιώξεις και τα σχέδια των Ρώσων, τα όποια όμως δυστυχώς δεν μπόρεσε να αποτρέψει. Αντί να επαινεθεί για τους αγώνες του αυτούς, τιμωρήθηκε – δυστυχώς – αδίκως με οριστική απομάκρυνση από την Μονή και εξορίστηκε για ένα δίμηνο από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, καθώς έπεσε θύμα συκοφαντίας. 

Τα βήματά του τον οδήγησαν στον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ιωακείμ (τον μετέπειτα Οικουμενικό Πατριάρχη) ο οποίος αναγνώρισε την αδικία και τού και είπε τα εξής, όπως διασώζει ο ίδιος ο Γέροντας Δανιήλ στην γνωστή Ιστορική Μελέτη πού συνέγραψε για την αναφυείσα διαφορά μεταξύ Ελλήνων και Ρώσων μοναχών: «Εγώ την πράξιν της Εκκλησίας την θεωρώ άγαν άδικον και όλως άστοργον και κατά τούτο πολύ μέμφομαι τον Πατριάρχη και μολονότι τον έχω Γέροντα πλην εις την πράξιν ταύτην διαφωνώ και ας όψεται!». Σύμφωνα δε με άλλη πηγή πρόσθεσε και τα έξης: «Εσέ, παιδί μου, έπρεπε η Εκκλησία να σε στεφάνωση με κλάδον ελαίας και όχι να σε στείλη εξορίαν». 

Ο Άγιος μετέβη τελικά για ένα διάστημα στην Πατριαρχική Ιερά Μονή της Αγίας Αναστασίας, στα Βασιλικά Χαλκιδικής. Εφόσον είχε επιτευχθεί ο εκρωσισμός της Ιεράς Μονής Παντελεήμονος και είχε επικυρωθεί με Πατριαρχικό Σιγίλλιο η εκλογή του Ρώσου Ηγουμένου Μακαρίου, ανακλήθηκε η εξορία του μονάχου Δανιήλ, ο οποίος επέστρεψε στο Άγιον Όρος και κατέληξε στα Κατουνάκια. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, ολόκληρη την σπουδαία και όλως αποκαλυπτική μελέτη του Αγίου Δανιήλ του Κατουνακιώτη με τον τίτλο: «Ιστορική μελέτη περί της αναφυείσης διαφοράς εν τη κατ’ Άθω ιερά Μονή του αγίου Παντελεήμονος της επιλεγομένης Ρωσσικού μεταξύ Ελλήνων και Ρώσσων πατέρων και περί της εξελίξεως αυτής επιδικασθείσης κατά το χιλιοστόν οκτακοσιοστόν εβδομηκοστόν πέμπτον έτος υπό των πατριαρχείων Κων/πόλεως πατριαρχεύοντος του πατριάρχου Ιωακείμ του Βου / Δανιήλ μοναχού αγιογράφου» (Εν Πάτραις, Τυπογραφείον Αδελφών Α. Τούλα, 1927). 

Έχει ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι ο Πατριάρχης Ιωακείμ Γ’ προέτρεψε τον Άγιο να συντάξει την σχετική μελέτη – όπως αναφέρει στον Πρόλογο – γιατί ο Πατριάρχης «είχε σπουδάσει πάνυ καλώς, ότι η εμή ελαχιστότης, ως γνήσιον τέκνον της ιεράς ταύτης Μονής, ου μην δε και αυτόπτης και ακόλουθος όλης της ειρημένης Ιστορίας, είμαι ο μόνος αρμόδιος προς εξιστόρησιν απλανεστάτην του σοβαρού τούτου ζητήματος, και πεισθείσα κατά τούτο, ότι ούτε θα επιβλέψω με την φανατικότητα ενίων Ελλήνων Πατέρων, οίτινες εξογκώνουσι τα πράγματα πέραν του δέοντος, ούτε από Ρωσσοφοβίαν, ή από ηθικήν τινα ή υλικήν ικανοποίησιν θα υποκριθώ τον ρωσσόφιλον, αλλά θα τονίσω γυμνήν την αλήθειαν, ίνα μη η συνείδησίς μου μοί γίνη κατήγορος εν ημέρα της Παγκοσμίου Κρίσεως». 

Τα αφειδώς εξοδευθέντα ρωσσικά ρούβλια 

Αξίζει, εδώ, να παραθέσουμε την συγκλονιστική μαρτυρία του Αγίου Δανιήλ για τον χρηματισμό κάποιων ιεραρχών του Οικουμενικού Πατριαρχείου, προκειμένου να στηρίξουν τις ρωσικές θέσεις. Γράφει ο Άγιος: 

Ας μελετήσει ο καθείς το σημαντικότατο αυτό πόνημα του Αγίου Δανιήλ του Κατουνακιώτου, για να κατανοήσει και τα σημερινά και κυρίως την ανδρεία στάση του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου απέναντι στους ρώσους, οι οποίοι θέλουν να καθυποτάξουν την Ορθόδοξο οικουμένη με κάθε τρόπο και ο Πατριάρχης μας – ευτυχώς! – δεν τους το επιτρέπει.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΑ ΑΡΑΒΙΚΑ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΡΟΝΙ ΜΠΟΥ ΣΑΜΠΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο βιβλιογράφος, ποιητής, άοκνος μελετητής και κριτικός λογοτεχνίας Δημήτρης Δασκαλόπουλος, πέθανε σε ηλικία 87 ετών το μεσημέρι του Σαββάτου, 30 Μαΐου 2026. Υπήρξε, αναμφισβήτητα, μια σημαντική μορφή των ελληνικών γραμμάτων, με πολλές τιμητικές διακρίσεις. 

Γεννήθηκε στην Πάτρα το 1939 και σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας (ΕΚΠΑ). Εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα (1962-1996) και ήταν παντρεμένος με τη φιλόλογο και συγγραφέα Μαρία Στασινοπούλου. 

Οι ποιητικές του συλλογές είναι οι εξής: Απόπλους (ιδιωτική έκδοση, 1963), Επιστροφές (εκδ. Ίκαρος, 1973), Αλφαβητάρι, Εφτάστιχα γυμνάσματα (εκδ. Ολκός, 1976), Νέκυια (εκδ. ΕΛΙΑ, 1978), Γράμματα στον Ερμόλαο, (Δυσκολίες γραμματικού) (εκδ.ΕΛΙΑ, 1981), Φωνές της σιωπής, [Αλφαβητάρι-Νέκυια-Γράμματα στον Ερμόλαο], (εκδ. Γνώση, 1982), Κλειδούχος μοίρα (εκδ. Διάττων, 1993), Σκοτεινή πανσέληνος, Ποιήματα 1963-1993 (εκδ. Νεφέλη, 1999), Υπαινιγμοί (εκδ. Γαβριηλίδης, 2007), Με δίχτυ τον άνεμο (εκδ. Κίχλη, 2015), Τα χρόνια που θα’ ρθουν 1958-2018 (εκδ. Πατάκη, 2022). 

Με αφορμή την αναχώρηση του ποιητή, θυμόμαστε ότι στην μεγάλη αραβική εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed, δημοσιεύτηκαν στα αραβικά, ποιήματα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου. 

Τα ποιήματα μετέφρασε από τα ελληνικά στα αραβικά ο Λιβανέζος Ρόνι Μπου Σάμπα, πτυχιούχος Αραβικής Φιλολογίας και Θεολογίας, μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής Γλώσσας στο Διδασκαλείο Ξένων Γλωσσών του Πανεπιστημίου Αθηνών, υποψήφιος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνεργάτης της Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας και υπεύθυνος των εκδόσεων Μασάρ. 

Από την εποχή των σπουδών του στην Ελληνική Φιλολογία, στο Πανεπιστήμιο Πατρών, ο Ρόνι Μπου Σάμπα ασχολείται συστηματικά με τις μεταφράσεις ελλήνων ποιητών στα αραβικά και πολλές μεταφράσεις του δημοσιεύονται σε φιλολογικά περιοδικά και εφημερίδες. Συνεργάστηκε επί χρόνια με την ευρείας κυκλοφορίας στον αραβικό κόσμο εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed. 

Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας δημοσιεύτηκαν και τα ποιήματα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου τόσο στην έντυπη όσο και στην ηλεκτρονική μορφή της αραβικής εφημερίδας, με φωτογραφία του ποιητή. 

Μέχρι τώρα ο Ρόνι Μπου Σάμπα έχει δημοσιεύσει μεταφράσεις του στα αραβικά πολλών ελλήνων ποιητών. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι έχει δημοσιεύσει ποιήματα των: Νίκου Γκάτσου, Γιάννη Ρίτσου, Κωνσταντίνου Καβάφη, Οδυσσέα Ελύτη, Γιώργου Σεφέρη, Κικής Δημουλά, Τάσου Λειβαδίτη, Μανώλη Αναγνωστάκη, Μιχάλη Γκανά, Ιουλίτας Ηλιοπούλου, Κωστή Μοσκώφ, Τίτου Πατρίκιου, Μενέλαου Λουντέμη, Αργύρη Χιόνη, Σ.Σ. Χαρκιανάκη, π. Παναγιώτη Καποδίστρια, Άθω Δημουλά, Ματθαίου Μουντέ, Ολυμπίας Καράγιωργα, ένα άρθρο μελέτη για τον Λίβανο στο ημερολόγιο του Σεφέρη, το διήγημα του Αντώνη Σαμαράκη «Ζητείται ελπίς», κ.α. Επίσης, έχει δημοσιεύσει στα αραβικά ποιήματα των Πατρινών ποιητών: Μαρίας Λαϊνά, Έρσης Σωτηροπούλου, Διονύση Καρατζά, Βασίλη Λαδά, Αντώνη Σκιαθά, Γιώργου Κοζία, Κώστα Λογαρά και έπεται συνέχεια.

Το μεταφραστικό έργο του Ρόνι Μπου Σάμπα κορυφώνεται με την έκδοση Ποιητικής Ανθολογίας Ελλήνων Ποιητών στα αραβικά, από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδος, που έχει παρουσιαστεί σε διεθνείς εκθέσεις βιβλίου στον αραβικό κόσμο. 

Ο Ρόνι Μπου Σάμπα μετέφρασε και δημοσίευσε τα παρακάτω ποιήματα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου. Εφήμερη αιωνιότητα, Προσωπογραφία, Τα χρόνια που θά 'ρθουν και Fragmenta 3 από τις συλλογές: Με δίχτυ τον άνεμο (2015), Επιστροφές (1973), Κλειδούχος μοίρα (1993), Απόπλους (1963) αντίστοιχα.

Σημειώνουμε ότι η μετάφραση ποιημάτων του Δ. Δασκαλόπουλου στα Αραβικά μας παραπέμπει στον Κ.Π. Καβάφη, που είναι αγαπημένος ποιητής του αραβικού κόσμου, και στον οποίο ο Δασκαλόπουλος είχε αφιερώσει πολλές μελέτες του. 

ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Σήμερα, Κυριακή της Πεντηκοστής (31-5-2026), στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού τελέστηκε η πανηγυρική Θ. Λειτουργία της εορτής, ιερουργούντος του Θεοφιλεστάτου Επισκόπου Ταλαντίου κ. Θεολόγου, Διευθυντού του Ιδρύματος Ποιμαντικής Επιμόρφωσης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών. 

Στο τέλος της Θ. Λειτουργίας, ο Θεοφιλέστατος απένειμε, τη αδεία του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου, το οφφίκιο του πρωτοπρεσβυτέρου στον εφημέριο του Ναού, π. Ιωάννη Χριστοδουλάκη. 

Ακολούθως, ο Ταλαντίου κ. Θεολόγος προέστη της Ακολουθίας του Εσπερινού της Γονυκλισίας. 

Βίντεο: Γιώργος Αρβανίτης / ecclesiatv.gr

 

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΘΑΥΜΑΚΟΥ ΙΑΚΩΒΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην 87η εκπομπή προσκεκλημένος ο Πανιερώτατος Μητροπολίτης Θαυμακού κ. Ιάκωβος, Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Ασωμάτων Πετράκη. 

Επιμελείται και παρουσιάζει ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

Τεχνική υποστήριξη και επιμέλεια βίντεο: Κατερίνα Δ. Λεονάρδου.

   

Ο Παν. Μητροπολίτης Θαυμακού κ. Ιάκωβος ομιλεί στην εκπομπή για την μακρά εκκλησιαστική διακονία του, στην Αρχιεπισκοπή Θυατείρων και Μ. Βρετανίας, επί του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αθηναγόρου Κοκκινάκη, στην Εκκλησία της Ελλάδος, από διάφορες επιτελικές θέσεις, και βέβαια στην Συνοδική Μονή Ασωμάτων Πετράκη, όπου υπηρετεί ως Ηγούμενος από το 2003. Ακόμη, ο Πανιερώτατος αναφέρεται στην διακονία του στην Μέση Εκπαίδευση, ως θεολόγος καθηγητής, στον μακαριστό Μητροπολίτη Αυστρίας Μιχαήλ, με τον οποίο είχε πνευματικό δεσμό, και στο πολυσχιδές έργο του στην Μονή Πετράκη, με τα πολλά Μετόχια, το πλούσιο ιστορικό Αρχείο και την αδιάλειπτη λειτουργική ζωή.

ΛΟΥΚΑΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ - ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ: "Της αγάπης μέγας χορηγός"

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσίασε την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026 μία συναυλία με έργα του σύγχρονου συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου, με τον γενικό τίτλο: Continuum Sacrum. 

Η συναυλία πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου "Οι Φίλοι της Μουσικής" στο Μέγαρο. Μουσικής Αθηνών. 

Λουκάς Αδαμόπουλος - Παναγιώτης Καποδίστριας: Της αγάπης μέγας χορηγός - Ωδή ζ΄ 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - τραγούδι 

Κωνσταντίνος Καραμπίνος - πιάνο

 

Η ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΜΕ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσίασε την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026 και ώρα 19:30, μία συναυλία με έργα του σύγχρονου συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου, με τον γενικό τίτλο: Continuum Sacrum. 

Η συναυλία πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου "Οι Φίλοι της Μουσικής" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - τραγούδι 

Ανδρέας Αδαμόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμπίνος - πιάνο 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος - αφήγηση Η ποιήτρια Λέτα Κουτσοχέρα απαγγέλλει ένα ποίημά της.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

Με έργα Λουκά Αδαμόπουλου σε ποιητικά κείμενα 

Νίκου Παλουμπιώτη (1,2), Γαλάτειας Ι. Βέρρα (3,4), Σοφοκλή-Σαπφούς (6), Παναγιώτη Καποδίστρια (7) 

1. Έαρ - Η νύχτα των κεριών [Μεγάλη Εβδομάδα] 

2. Πορφυρά σανδάλια - Η Πόλη σιωπά [29η Μαΐου 1453] 

3. Ετέχθη ημίν - Φως εκ Φάτνης [Χριστούγεννα] 

4. Μια άλλη γλώσσα - Σκιόφως πόλη 

5. Δωδεκάνθεον I, III, VII 

6. Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν 

7. Της αγάπης μέγας χορηγός - Ωδή ζ΄

 

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΜΑΝΩΛΗ ΚΑΛΟΜΟΙΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΠΕΤΡΙΔΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

«...Πιστεύω πως μέσα στον Παλαιολόγο έκλεισα όλους τους ψαλμούς και τους χυμούς της γέρικης καρδιάς μου, σαν το παλιό δέντρο που, πριν φύγει για πάντα και γείρει τους κλώνους του να πέσει στη μαύρη γης, θέλει να ανθίσει μια τελευταία φορά και να χαρίσει στον κάμπο τη στερνή του ευωδιά και τα τελευταία του φύλλα. Γι' αυτό αντικρίζω τη μουσική του Παλαιολόγου με κάποιο δέος, ξέροντας πως είναι το στερνό μου τραγούδι...».

Με τις παραπάνω φράσεις συνόδευε στα 1961 ο 78χρονος τότε Μανώλης Καλομοίρης την πέμπτη, τελευταία και πλέον μεγαλόπνοη όπερά του με τίτλο «Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος», βασισμένη στο ομώνυμο έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Μια μουσική τραγωδία - θρύλος! Το ποιητικό κείμενο είναι του συνθέτη. 

Με τον «Κωνσταντίνο Παλαιολόγο» κλείνει ο κύκλος της δημιουργίας αλλά και της ζωής του Μανώλη Καλομοίρη αφού λίγους μόλις μήνες μετά την ολοκλήρωση της σύνθεσης ο μεγάλος έλληνας συνθέτης, η δημιουργική πορεία του οποίου συνδέθηκε με την ιδέα μιας συμφωνικής μουσικής που θα «συμπύκνωνε» τα χαρακτηριστικά της εθνικής παράδοσης, έφυγε από τη ζωή. Ο θάνατος τον βρήκε στις 3 Απριλίου 1962 χωρίς να προλάβει να δει επί σκηνής το κύκνειο άσμα του, η πρεμιέρα του οποίου δόθηκε από την Εθνική Λυρική Σκηνή στις 12 Αυγούστου του ίδιου χρόνου και στο πλαίσιο του τότε Φεστιβάλ Αθηνών. Διηύθυνε ο Ανδρέας Παρίδης. 

Η πρεμιέρα του έργου στην Θεσσαλονίκη έγινε στις 26 Οκτωβρίου 1966 στο Θέατρο της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, σε διεύθυνση πάλι του Ανδρέα Παρίδη. 

Η σύνθεση της τριμερούς όπερας είχε ολοκληρωθεί στις 23 Φεβρουαρίου 1961 και λίγο αργότερα εκδιδόταν η παρτιτούρα του έργου από την Εθνική Λυρική Σκηνή. Οι στίχοι και το εν γένει κείμενο του Καζαντζάκη διατηρήθηκαν αυτούσιοι ­ εκτός από κάποιες μικρές παρεμβολές ­ ενώ για λόγους «μουσικής οικονομίας», όπως ο ίδιος ο Καλομοίρης δήλωνε, η δραματική πλοκή τροποποιήθηκε ελαφρώς με τη συντόμευση ορισμένων σκηνών, χωρίς ωστόσο να αλλοιωθούν «ο χαρακτήρας και το χρώμα του έργου του μεγάλου συγγραφέως». Δημοτικό τραγούδι, βυζαντινό μέλος και θρύλοι απεδείκνυαν για μία ακόμη φορά την έντονη έλξη που ασκούσαν στον συνθέτη.
Η όπερα έχει διάρκεια 2 ώρες και 15 λεπτά. 

Στιγμιότυπο από την παράσταση του Φεστιβάλ Αθηνών 2001

Καταθέτοντας τον «Κωνσταντίνο Παλαιολόγο» στην Ακαδημία Αθηνών ο Μανώλης Καλομοίρης χαρακτήριζε αυτή την τελευταία του όπερα ό,τι καλύτερο είχε στο είναι του «από δύναμη, από ψυχή, από καρδιά, από απελπισία» μεταφράζοντας την τελευταία σε δημιουργική δύναμη.
«Όχι πως νομίζω ότι έγραψα ένα μουσικό αριστούργημα αντάξιο του θαυμαστού δραματικού λόγου» δήλωνε τότε ο συνθέτης. «Ο Θεός φυλάξοι! Πιστεύω όμως πως με τη μουσική μου στον "Παλαιολόγο" εχάραξα μια σελίδα στην ιστορία της Ελληνικής Τέχνης. Και όχι τόσο για το δούλεμα των βυζαντινών ήχων και ψαλμών όσο γιατί έδειξα πως εδώ στην μουσικήν Ελλάδα που δέρνεται από λογής λογής ανέμους και αμφιβολίες κρατώ ακλόνητα τα καλλιτεχνικά μου ιδανικά, τους πνευματικούς μου θεούς, την πίστη μου στην ελληνική μουσική ιδέα».

Ο Καλομοίρης σημείωνε κάπου αλλού δικαιολογώντας την «αθέτηση» μιας παλαιότερης δέσμευσής του: «Δεν ξεχνώ πως κάποτε υποσχέθηκα στον φίλο μου Αντίοχο Ευαγγελάτο να του χαρίσω τη μουσική του "Παλαιολόγου"· όμως το έργο, καθώς διαμορφώθηκε, ξεπέρασε κάθε μου προγενέστερη προσπάθεια... Γι' αυτό τον παρακαλώ να δεχτεί να αφιερώσω τον "Κωνσταντίνο Παλαιολόγο" στον ελληνικό λαό, από τον απλό λαό των ανίδεων και καλών ανθρώπων ως σε όλους που νιώθουνε, όπως ο ίδιος ο Αντίοχος, τον παλμό, τον πόνο και τη δόξα του έθνους και της φυλής...».

Νομίζω πως ο Καλομοίρης όταν έγραφε τα παραπάνω δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι την όπερά του αυτή θα σκηνοθετούσε κάποια στιγμή ο γιος του Αντίοχου Ευαγγελάτου, ο αείμνηστος Σπύρος Ευαγγελάτος, ο οποίος υπέγραψε την σκηνοθεσία στο ανέβασμα της όπερας τον Ιούλιο του 2001 στο Ηρώδειο. 

Από το ανέβασμα της όπερας στην Αθήνα το 1971

Την τελευταία αυτή όπερα του Καλομοίρη μπορείτε να ακούσετε, αγαπητοί φίλοι, από τους ψηφιακούς δίσκους 9-10 του σπουδαίου συλλογικού έργου Αντίς για όνειρο, που περιέχει Έργα Ελλήνων συνθετών 19ου και 20ου αιώνα. Η ηχογράφηση της όπερας προέρχεται από τη συναυλιακή παράσταση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου στη Θεσσαλονίκη το Νοέμβριο του 1997. Διευθύνει ο αρχιμουσικός Βύρων Φιδετζής, ο "απόστολος" της νεοελληνικής μουσικής δημιουργίας.

Το θεατρικό έργο "Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος" του Ν. Καζαντζάκη, μπορείτε να ακούσετε στη συνέχεια από την "Θεατρική βραδιά" του Γ' Προγράμματος. Πρόκειται για μία ηχογράφηση του 1982.

Ο Πέτρος Πετρίδης, σπουδαίος συνθέτης της Εθνικής Μουσικής Σχολής, γεννήθηκε στη Νίγδη της Καππαδοκίας το 1892. Φοίτησε στο Ζωγράφειο Γυμνάσιο και στο Ροβέρτειο Κολλέγιο της Κωνσταντινούπολης, ενώ παράλληλα ξεκίνησε και ιδιωτικά μαθήματα πιάνου. Το 1911 μετέβη για σπουδές στο Παρίσι όπου διέμεινε αρκετά χρόνια της ζωής του, ενώ παράλληλα εργάστηκε ως μουσικοκριτικός συνεργαζόμενος με αρκετές ελληνικές εφημερίδες. Το 1958 εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών και ένα χρόνο αργότερα εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Κηφισιά το 1977. 

Ένα από τα πιο σημαντικά έργα του ήταν το Requiem pour l' Empereur / Ρέκβιεμ για τον Αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Παλαιολόγο: για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα. Το ξεχωριστό αυτό έργο ηχογράφησε - ευτυχώς! - ο απόστολος της Ελληνικής Μουσικής Βύρων Φιδετζής, με πλειάδα σημαντικών συντελεστών και το δισκογράφημα κυκλοφόρησε από την NAXOS. 

Σε συνέντευξή του προς τον δημοσιογράφο της «Καθημερινής» Στέλιο Ι. Αρτεμάκη τον Απρίλιο του 1964, ο Πετρίδης αναφερόμενος στο έργο του αυτό λέει τα εξής χαρακτηριστικά: 

«… Η σύνθεσις Μνημοσύνου Ακολουθίας –Ρέκβιεμ– βασιζομένης με σταθεράν ισορροπίαν στα ορθόδοξα και στα καθολικά κείμενα πηγάζει από το παγχριστιανικόν, το υπερχριστιανικόν, το παγκόσμιον οικουμενικόν πνεύμα, που από διετίας φωτίζει έκλαμπρα τον ορίζοντα του πνευματικού ανθρώπου. Την πρωτοβουλία αυτή ήλθε να ενισχύση αισθητικός παράγων μεγίστης σημασίας. Ως γνωστόν η ορθόδοξος μνημόσυνος ακολουθία διακρίνεται για κατανυκτική τρυφερότητα, για άγχος ζοφερό, για ψυχική κάμψι μπρος στο φάσμα του θανάτου. Με μία μόνο εξαίρεσι, στερείται και των αδρών χαρακτηριστικών, που αγγέλλουν την οργή του Κυρίου έναντι του αμαρτωλού. Η αρμονική, αλληλοσυμπληρούσα συζυγία ορθοδόξων και καθολικών κειμένων προσφέρει πειστικήν εναλλαγή τρυφερών και σκληρών θεμάτων κι εξασφαλίζει πλατειά κι ευμελή αρχιτεκτονική δομή. Το καθαυτό σώμα της ακολουθίας πλαισιώνεται από το τυπικό που ήτο εν χρήσει στην βυζαντινή Αυλή. Πριν ή γίνη η εκφορά του θανόντος αυτοκράτορος ο επί τούτω εντεταλμένος αυλικός απήγγελλε: «Έξελθε, Βασιλεύ, καλεί σε ο Βασιλεύς των Βασιλευόντων και Κύριος των Κυριευόντων». Υπό το φως των ως άνω, το όλον Ρέκβιεμ παρουσιάζεται ως εξής: 

1. «Έξελθε βασιλεύ» 

2. «Ανάπαυσον ο Θεός τον δούλον Σου» (ορθόδοξον) 

3. α) «Ντίες Ίραι» (Ημέρα οργής) (καθολικόν), β) « Ηχούν αι σάλπιγγες» (καθολ.), γ) «Θάνατος και ζωή αναταράσσονται» (καθολ.), δ) «Βίβλος γεγραμμένη» (καθολ.), ε) «Τι νυν ο δυστυχής μαρτυρήσω» (καθολ.) στ) «Βασιλεύ φοβερού μεγαλείου» (καθολ.). 

4. «Άμωμοι εν οδώ, Αλληλούϊα» (ορθόδ.) 

5. «Ακούσωμεν τι κράζει ο Παντοκράτωρ» (ορθόδ.) 

6. «Αγνή Παρθένος» (ορθόδ.) 

7. «Άγιος, άγιος, Κύριος Σαββαώθ» (ορθόδ. και καθολ.) 

8. «Ο Αμνός του Θεού» (ορθόδ. και καθολ.) 

9. «Φως αιώνιον λάμψοι επ’ αυτοίς» (καθολ.) 

10. «Μακάριοι» (ορθόδ.) 

11. «Είσελθε Βασιλεύ» 

Στη σύνθεσι του έργου εδέησε να προβώ σε σημαντικές καινοτομίες εν σχέσει με τα μέχρι τούδε καθιερωμένα. Ο χειρισμός κάθε κομματιού ενός Ρέκβιεμ ακολουθούσε την μορφολογία μιας σκηνής μουσικού δράματος, κοινώς όπερας. Η μουσική γραφή έπαιρνε από εκεί πολύ μεγάλη στροφή προς την αρμονική, την κάθετη λεγομένη τεχνοτροπία. Τούτο, βέβαια, δεν εμπόδισε τον Μότσαρτ, τον Μπερλιόζ, τον Βέρντι να συνθέσουν τα γνωστά μνημειώδη έργα, που φέρουν τον τίτλο του Ρέκβιεμ. Η καθαρά πολυφωνική οριζόντια γραφή βρίσκει στα έργα αυτά ελαχίστη σχέσι. Σήμερα, με την ορμητικήν αναγέννησι του πολυφωνικού πνεύματος στην μουσική σύνθεσι, είμεθα υποχρεωμένοι, με αγαλλίασι μάλιστα, να χαράξωμε εκ διαμέτρου αντίθετη προς τους κλασσικούς γραμμή. Στο Ελληνολατινικό Ρέκβιεμ, που παρουσιάζω, η πολυφωνική οριζόντια γραφή κυριαρχεί σχεδόν αποκλειστικά με την κάθετη, αρμονική πλοκή περιωρισμένη σε συγχορδίες απλές, πλατειές, που εξασφαλίζουν στην πολυφωνία την μέχρις οκταφώνου χορικού άνεσι κινήσεως κι αναπτύξεως. 

Ήτο επόμενο η πολυφωνική γραφή να επιβάλη κι αντίστοιχην αισθητική στην μορφολογική δομή των διαφόρων κομματιών του έργου. Αντί μορφής σκηνής όπερας, έθεσα ως κεντρικό πυρήνα το σχήμα «Χορικό και Παραλλαγές». Κάθε μέρος του Ρέκβιεμ αυτού ξεκινά από ένα χορικό κι αναπτύσσεται πολυφωνικά ακουλουθώντας κι αποκρυσταλλώνοντας την δραματική, την λυρική κατάνυξι κι εξαΰλωσι των κειμένων. Η ευκαιρία ήταν υπέροχα ελκυστική για την αναβίωσι κι ευρύτατη χρησιμοποίησι του ύφους –στυλ– του κοντσέρτο γκρόσσο, που από αιώνος και πλέον έχει παραμεληθή από τους συνθέτες λόγω προφανώς των περιορισμών της κάθετης αρμονικής γραφής. Η παραμέλησις είναι ιδιαίτερα αισθητή στον τομέα της φωνητικής και δη της χορωδιακής συνθέσεως. Στο Ρέκβιεμ τούτο οι τέσσερεις σολίστ κι η χορωδία σπάνια μένουν απομονωμένοι. Συνεργάζονται στενώτατα με περιπτύξεις, αντιθέσεις, αμοιβαίες διεισδύσεις, με διαλόγους που εκτείνονται από διφωνία(ς) μέχρις οκταφώνου διπλού χορικού. 

Τέλος, όπως και στο ορατόριο Άγιος Παύλος, όπου ο αφηγητής χρησιμοποιεί το ύφος λειτουργικού ρετσιτατίβο και στο Ρέκβιεμ, η τεχνοτροπία αυτή διευρύνεται όχι μόνον εις τους σολίστ αλλά και εις την χορωδίαν. Ολόκληρος δε ο αριθμός των «δέκα» (Μακαρισμοί), χρησιμοποιεί την τεχνοτροπίαν του τετραφώνου λειτουργικού ρετσιτατίβο, δεδομένου ότι το κείμενο των μακαρισμών ανήκει εις ύφος στοχαστικόν και φιλοσοφικόν, παρά καθαρά λυρικόν. Κατά τυχόν ελληνικήν εκτέλεσιν, τα λατινικά κείμενα θα αποδίδωνται στα αντίστοιχα ελληνικά. Εκτός Ελλάδος τα ελληνικά κείμενα θα αποδίδωνται στα αντίστοιχα λατινικά. Το έργον αποτελείται από 336 σελίδες μεγάλου σχήματος, 28 πενταγράμμων η δε διάρκειά του θα καλύψη πιθανώς μίαν ώραν και σαράντα περίπου λεπτά. Όσον αφορά την πρώτην παγκόσμιον εκτέλεσιν, προβλέπω ότι το έτος 1965 θα είναι ευοίωνον.»

Παραθέτουμε στη συνέχεια αποσπάσματα του έργου από την μοναδική ηχογράφηση που πραγματοποίησε ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής.

   

Σημείωση: Οι ενδεικτικές παρτιτούρες του έργου είναι από το αρχείο του συνθέτη στην Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

ΑΠΟΨΕ Η ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΜΕ ΕΡΓΑ ΛΟΥΚΑ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) διοργανώνει σήμερα Πέμπτη 28 Μαΐου 2026 και ώρα 19:30, μία συναυλία με έργα του σύγχρονου συνθέτη Λουκά Αδαμόπουλου, με τον γενικό τίτλο: Continuum Sacrum. 

Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, Αλίκη Ζαφείρη, Κωνσταντίνα Μπρη, Φωτεινή Ξυπολιά - τραγούδι 

Ανδρέας Αδαμόπουλος, Κωνσταντίνος Καραμπίνος - πιάνο 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος - αφήγηση 

Artwork: Ιωάννης – Πορφύριος Καποδίστριας 

Ο ιδρυτής του "Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών", Θωμάς Ταμβάκος, μουσικογράφος και μουσικοκριτικός έγραψε στο fb για την αποψινή συναυλία: 

Tο Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον», υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, διοργανώνει μια ενδιαφέρουσα συναυλία αφιερωμένη στον Πατρινό συνθέτη, Λουκά Αδαμόπουλο. Η εκδήλωση, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Continuum Sacrum», θα λάβει χώρα την Πέμπτη 28 Μαΐου 2026, στις 19:30, προσφέροντας στο κοινό μια μοναδική ευκαιρία να έρθει σε επαφή με το έργο του. Ο Λουκάς Αδαμόπουλος, γνωστός για το ιδιαίτερο ύφος και την πλούσια συνθετική του γλώσσα, θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους εκπροσώπους της ελληνικής μουσικής σκηνής. Η βραδιά στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών αναμένεται να αναδείξει την πνευματική και καλλιτεχνική του προσέγγιση, μέσα από συνθέσεις που εμβαθύνουν σε θέματα συνέχειας και ιερότητας, όπως υποδηλώνει και ο τίτλος «Continuum Sacrum». 

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

Με έργα Λουκά Αδαμόπουλου σε ποιητικά κείμενα 

Νίκου Παλουμπιώτη (1,2), Γαλάτειας Ι. Βέρρα (3,4), Σοφοκλή-Σαπφούς (6), Παναγιώτη Καποδίστρια (7) 

1. Έαρ - Η νύχτα των κεριών [Μεγάλη Εβδομάδα] 

2. Πορφυρά σανδάλια - Η Πόλη σιωπά [29η Μαΐου 1453] 

3. Ετέχθη ημίν - Φως εκ Φάτνης [Χριστούγεννα] 

4. Μια άλλη γλώσσα - Σκιόφως πόλη 

5. Δωδεκάνθεον I, III, VII 

6. Οὔτοι συνέχθειν, ἀλλά συμφιλεῖν ἔφυν 

7. Της αγάπης μέγας χορηγός - Ωδή ζ΄ 

ΛΟΥΚΑΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ 

Σπουδές: Πιάνο, αρμονία, αντίστιξη, fuga, ενορχήστρωση και σύνθεση με το μουσουργό και πιανίστα Κ. Κυδωνιάτη. Τεχνικές σύνθεσης του 20ου αιώνα (Γερμανία). Μουσικοπαιδαγωγική στην Ανώτατη Ακαδημία Μουσικής και όρχησης (Φιλιππούπολη). 

Εργογραφία: 

- Πολυάριθμα τραγούδια: "Δάκρυ" για φωνή και πιάνο σε ποίηση Σακαλή, Α' βραβείο στον "Πανελλήνιο διαγωνισμό σοβαρού ελληνικού τραγουδιού", (1978), "Επέστρεφε" σε ποίηση Κ.Π. Καβάφη, ήταν ένα από τα 30 τραγούδια στους  "Α' Αγώνες ελληνικού τραγουδιού", που διοργάνωσε ο Μ. Χατζιδάκις (Κέρκυρα 1981) και πολλά άλλα σε στίχους Ελλήνων και ξένων ποιητών. 

- Κύκλους τραγουδιών: "Επτά τραγούδια σε ποίηση Παλαμά" (1988) για φωνή και πιάνο, παραγγελία Δήμου Πατρέων και πλήθος άλλων. 

- Για πιάνο: "Σπουδή – σπονδή" (1986 μετάδοση από Γ΄ Πρόγραμμα) και πλήθος άλλων. 

- Για 2 πιάνα: "Τα 20 δάκτυλα στη χώρα των 5 λογισμών" (2005) κ.α. 

- Για βιολί και πιάνο: "Εις μέτρον περιττόν πλην άρτιον" (1987, πρώτη εκτέλεση στην Εθνική Πινακοθήκη με τους Δ. Βράσκο και Ν. Σεμιτέκολο), "Νεαρά τινά βλέμματα" (1996, πρώτη εκτέλεση αίθουσα συναυλιών Φ. Νάκας με τους Γ. Μαυρίδη και Α. Αδαμόπουλο), κ.α. 

- Για σύνολα: "Χάλκινοι ιριδισμοί" (2001) για κουϊντέτο χάλκινων πνευστών (2004, πρώτη εκτέλεση κουιντέτο χάλκινων Δημοτικού Ωδείου Καλαμάτας" κ.α. 

- Για ορχήστρα εγχόρδων: "Σερενάτα των πιστών και άπιστων εραστών" (1987, παραγγελία του Β' Διεθνούς φεστιβάλ Πάτρας, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο Θέατρο "Απόλλων"), "Ενατος λίθος" (2005, πρώτη εκτέλεση από την Ορχήστρα Πατρών, στο συνεδριακό κέντρο Πανεπιστημίου Πατρών). "Ο αόριστος ως ενεστώς και μέλλων"  (2021 βράβευση στο διεθνή διαγωνισμό σύνθεσης Dmitri Shostakovich) κ.α. 

- Για συμφωνική: Τρία συμφωνικά σονέτα (2006-2007), "Λυρικά πλήκτρα" (2008), Concerto για πιάνο και μικρή συμφωνική, "Δάμων & Φειδίας", για πιάνο και ορχήστρα κ.α. 

- Για φωνητικά σύνολα: αντιστικτική επεξεργασία πολλών ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων τραγουδιών για ποικίλα φωνητικά σύνολα. 

- Για μπάντα: "Ερχονται έφιπποι" (2006). 

Έχει συγγράψει το εγχειρίδιο «Η Αρμονική του κλασικού μουσικού συστήματος» (εκδόσεις Φ. Νάκας 1989), το τρίτομο έργο «Κλασική Αρμονία» που συνοδεύεται από τρίτομο λυσάρι (2008-2009), που διδάσκεται σε ωδεία και μουσικά σχολεία και τη μελέτη «Η πολυπράγμων και αμήχανη μουσική μιας πόλης» για τη μουσική της μεταπολεμικής Πάτρας (1995, αίθουσα τελετών Πανεπιστημίου Πατρών).