ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΕΝΑΝ ΘΑΝΑΤΟ

Πάμπλο Πικάσο, Ο θάνατος του Κασαχέμας (1901)

Μαρία Χατζηαποστόλου 

Διδάκτωρ Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ. 

«Αλλά κάτεχε ότι μονάχα κείνος που παλεύει το σκοτάδι μέσα του 

θα ’χει μεθαύριο μερτικό δικό του στον ήλιο». 

Οδυσσέα Ελύτη, «Το Άξιον Εστί» 

«Είχε μπει, θαρρώ, ένας γκρίζος και παγερός Νοέμβρης χιόνιζε κρυσταλλωμένο χιόνι. Μια βραδιά από δίπλα ακούσαμε ένα μονότονο τραγούδι με αργή και συρτή φωνή. Έπειτα ακούστηκαν ρυθμικοί χτύποι, σαν κάποιος να χτυπούσε με το χέρι ένα πιάτο ή ένα ταψί. Κι έπειτα ρυθμικά βήματα χορού. Τραγούδι, χτύποι και χορός μια άρχιζαν και μια σταματούσαν. Κι αυτό κράτησε ως τα βαθιά μεσάνυχτα. Ο ένας κοίταζε τον άλλο με ζωηρά απορημένα μάτια. Αλλά πρωί πρωί η χοντρούλα γειτόνισσα, που μας είχε ανακοινώσει τον πόλεμο των Γερμανών, μπήκε στην κουζίνα μας σαν αέρας. Μας είπε πνιχτά πως η Αννούλα πέθανε βαθιά χαράματα, κι οι δικοί της πριν πεθάνει τραγούδησαν και χόρεψαν, όπως το ’θελε η ίδια. Μετά είπε το “Θεός σχωρέστην”, κι έκανε ελαφρά δακρυσμένη το σταυρό της, λιγάκι ωστόσο χαμογελώντας θλιμμένα, και πρόσθεσε πως ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Κανένας δεν έλεγε κουβέντα. Το δικό μου το μυαλό σφηνώθηκε στο τραγούδι και στο χορό της περασμένης νύχτας. Δεν μπορούσα να δώσω μια εξήγηση. Εντούτοις ήμουνα πάντοτε έτοιμος να δεχτώ πως στο θάνατο συμβαίνουν ολότελα περίεργα πράγματα. (Αργότερα τι μπορούσαν να μου πουν οι κατοπινές σοφίες που διάβαζα για το μοιρολόγι;)».1

Αυτά τα λόγια του αγαπημένου δασκάλου Ματσούκα ήλθαν και πάλι στον νου μου τούτες τις μέρες. Κι αναρωτήθηκα. Τραγούδι και χορός μπροστά στον θάνατο; Είναι δυνατόν; Φυσικά. Μόνο αυτό έχουμε. Τις φωνές που γεμίζουν τα σοκάκια τις νύχτες, την ξαφνική μουσική που ξεχύνεται από αμάξι περαστικό κι αν τύχει να παίζει και τραγούδι που σου αρέσει, σιγοτραγουδάς κι εσύ μαζί με τον οδηγό του. Τον εργάτη που χτίζει, ακούγοντας τις μελωδίες που χτίζουν τη δική του ψυχή. Τον ερωτευμένο που αγρυπνά, απαλύνοντας την καρδιά με στίχους υπερουράνιους. Κι αν του θανάτου του πρέπει η σιωπή και μια αγκαλιά προς τους πενθούντες, ωστόσο απέναντι στο παράλογο του θανάτου, ποιος μπορεί να παραμείνει λογικός; 

Γι’ αυτό ο θρυλικός Ζορμπάς δεν ξέρει να μοιρολογεί, παρά μονάχα να χορεύει πάνω στην καταστροφή. Ακόμη και όταν παραδίδει την τελευταία του παρακαταθήκη στον αγαπημένο του «καλαμαρά» τον Νίκο Καζαντζάκη –που δεν είναι άλλη από το αγαπημένο του σαντούρι– τη συνοδεύει μαζί με μια πρόκληση-πρόσκληση.2  Έτσι, όταν ο συγγραφέας ζητά από τον Ζορμπά να του μάθει χορό, στην ουσία του ζητά να του μάθει να ζει. Και σε μια άλλη στιγμή τους, απίστευτα συγκλονιστική, ο συγγραφέας ακούει γεμάτος δέος τον Ζορμπά να του εξομολογείται: «‒ Γιατί δὲ γελᾶς; ρώτησε. Τί μὲ κοιτᾶς ἔτσι; Τέτοιο εἶναι τὸ σκαρί μου. Ἕνας διάολος εἶναι μέσα μου καὶ φωνάζει, καὶ κάνω ὅ,τι μοῦ πεῖ. Κάθε ποὺ πάω νὰ πλαντάξω, μοῦ φωνάζει: “Χόρεψε!” καὶ χορεύω. Ξεπλαντάζω. Μιὰ φορὰ ποὺ πέθανε τὸ παιδί μου, ὁ Δημητράκης μου, στὴ Χαλκιδική, ἔτσι σηκώθηκα πάλι καὶ χόρεψα. Οἱ συγγενεῖς κι οἱ φίλοι ποὺ μὲ θωροῦσαν νὰ χορεύω μπροστὰ ἀπὸ τὸ λείψανο, χύθηκαν νὰ μὲ πιάσουν. “Τρελάθηκε ὁ Ζορμπᾶς, φώναξαν, τρελάθηκε ὁ Ζορμπᾶς!”. Μὰ ἐγώ, τὴ στιγμὴ ἐκείνη, ἂν δὲ χόρευα, θὰ τρελαίνουμουν ἀπὸ τὸν πόνο. Γιατί ’ταν ὁ πρῶτος μου γιὸς κι ἦταν τριῶν χρονῶν καὶ δὲν μποροῦσα νὰ βαστάξω τὸ χαμό του. Κατάλαβες τί σοῦ λέω, ἀφεντικό, ἢ μιλῶ τοῦ ἀγέρα;».3

Για τους φίλους που έφυγαν άδικα, ο απολογισμός είναι πάντοτε δυσβάσταχτος για την ανθρώπινη ψυχή. Όμως, πάντα στο τέλος η αναστάσιμη προοπτική γεμίζει τον άνθρωπο με την πεποίθηση πως ο θάνατος αποτελεί μια παρούσα κατάσταση που δεν αφορά το μέλλον, καθώς θα αντιμετωπιστεί και θα αποτελέσει διά παντός παρελθόν. Παρόλα αυτά και έως την τελική υπαρξιακή λύτρωση, ο απάνθρωπος θάνατος παραμένει και θα παραμένει μέγεθος δυσβάσταχτο και απερίγραπτο στην ανθρώπινη λογική. Κάτι το αδιανόητο. Αδικία κατάφορη. 

Όμως, δεν ξεχνώ πως ακόμη κι ο Χριστός δάκρυσε μπροστά στο μνήμα του Λαζάρου. Και τούτο το δάκρυ ήταν η αρχή του τέλους του θανάτου. Στην ανοιχτή αγκαλιά του Εσταυρωμένου γεννιέται η ελπίδα όλου του κόσμου. Αλλά μπροστά στη σκοτεινιά του θανάτου, ακόμη και ο Θεάνθρωπος συν-κινείται στη θέα του νεκρού φίλου.4  Κι ας ξέρει πως στην επόμενη στιγμή, ως Θεός, θα τον αναστήσει. Ο άνθρωπος Χριστός δακρύζει.5  Γιατί ο θάνατος δεν παύει ποτέ να είναι παράλογος. Και το παράλογο του θανάτου6 γεννάει μέσα στον άνθρωπο ένα μεγάλο και ερωτηματικό «γιατί». Ένα αναπάντητο, βασανιστικό, μεγάλο «γιατί». 

Γιατί ο θάνατος στέκει πάντα εκεί, κρυμμένος ύπουλα στο βαθύ σκοτάδι, καρτερώντας υπομονετικά και παραμονεύοντας για το επόμενο θήραμα, θύτης αμετανόητος εκείνος που παραμένει πάντοτε ακριβής στις συναντήσεις του.7  Με κάθε τρόπο βιώνεται καθημερινά από τον άνθρωπο,8  παραμένοντας αμίλητος, ασυγκίνητος και αδηφάγος. Αλλά και ηττημένος,9  καθώς οι κεκοιμημένοι σαν το ξανθό σιτάρι θα φυτρώσουν και πάλι στη γη. Οι αγαπημένες μορφές των φίλων αποτελούν το κλειδί για την είσοδο στην άλλη διάσταση και παραμυθία για τη δύσκολη, αλλά όμορφη ζωή που καλούμαστε να βιώσουμε, όλοι εμείς, οι ζώντες. 

Στο διάβα των διαστάσεων υπάρχουν ζώντες-κεκοιμημένοι, αλλά και ζωντανοί-νεκροί. Σαν να μην αρκεί ο αβάσταχτος πόνος του θανάτου. Υπάρχουν τούτοι οι δολοφόνοι-εραστές του μαμωνά που απαξιώνουν την ανθρώπινη ζωή. Υπάρχουν και όλοι εκείνοι οι Φαρισαίοι με το λαμπρό φωτοστέφανο να τους τυφλώνει και την ψευδαίσθηση εκείνη της δήθεν εξουσίας που νομίζουν πως έχουν τη δικαιοδοσία να κρίνουν τους πάντες. Οι ανώνυμοι ψευδοεπαναστάτες του πληκτρολογίου. Και όχι μόνο.

Αισθάνονται σαν τον Μεγάλο Ιεροεξεταστή. Δικάζουν τον άλλον. Καταδικάζουν προσωπικές επιλογές. Παραμονεύουν σαν τον θάνατο να εντοπίσουν την όποια αστοχία, το όποιο θανάσιμο –κατ’ αυτούς– λάθος-πάθος, ρίχνοντας σπονδές στον ειδωλολάτρη θεό-τιμωρό τους. Λες και η ζωή που δόθηκε στον άλλον, ανήκει σ’ εκείνους. Κι όσο πιο άξια πορεύτηκε ο κεκοιμημένος στην παρούσα ζωή, όσο πιο πολύ αγαπήθηκε, τόσο μεγαλύτερο είναι και το λυσσαλέο μίσος τους που κάνει ακόμη και τον Εωσφόρο ν’ απορεί. 

Μεγαλώνουμε, κάνουμε σχέδια, γοητευόμαστε, απογοητευόμαστε. Καμωνόμαστε τους σπουδαίους. Πασχίζουμε ν’ αυξήσουμε το γόητρό μας. Αλλά λησμονούμε το πιο σημαντικό. Να ζήσουμε. Να απολαύσουμε κάθε ηλιοβασίλεμα που βάφει τη θάλασσα και κάθε σελήνη που στολίζει το στερέωμα. Να δούμε το πρόσωπο του Θεού στο πρόσωπο του συνανθρώπου. Να καταλάβουμε πως καμία στιγμή δεν είναι ίδια με την προηγούμενη. Αλλά όταν το κατανοούμε η ύβρη απέναντι στη ζωή έχει ήδη διαπραχθεί. Ο έσχατος εχθρός έχει κερδίσει ήδη έδαφος. Και απειλεί τη μικρή ζωή μας. 

Το κακό πέφτει πάνω στον κόσμο σαν νοητός λύκος, όμως η ομορφιά εξουσιάζει τα πάντα και στο τέλος νικά. Κάποτε οι ψυχές καταργούν τον θάνατο και αποκτούν και πάλι αίμα. Και είναι όλοι εκείνοι οι γνωστοί και άγνωστοι ίσκιοι, που αναμένουν υπομονετικά τον ερχόμενο κεκοιμημένο για να τον συνοδεύσουν προς το φως: «Έξω, στον μικρό δρόμο, και μέσα στο κηπάκι ακόμα, είχαν μαζευτεί και τον περίμεναν για να τον πάρουν, όλοι τους αόρατοι και υπομονετικοί, οι μάρτυρες και οι φίλοι του οι ψαράδες, οι συγγενείς και οι παλαιοί γείτονες, γιαγιάδες και παππούδες, γονείς και αδέλφια, όλοι οι άγιοι και οι προφήτες-ποιητές, ντυμένοι όλοι το υπερούσιο φως των ουρανών και της θάλασσας».10

Προσπάθησα να τον μερέψω τον θάνατο. Τον είπα Αρχάγγελο. Τον έκανα φίλο μου από εχθρό. Και τότε κατάλαβα πως δεν είναι το τέλος. Είμαστε φτιαγμένοι από το υλικό των άστρων, αποτελούμε κομμάτι του ουρανού. Και κουβαλώντας εκείνον μέσα μας, παλεύουμε να τον συναντήσουμε και πάλι. Αγωνιζόμαστε για την ένωση. Τούτες τις ώρες τις μικρές που ο ύπνος απέχει έτη φωτός και η αγρύπνια έχει εγκαθιδρύσει το βασίλειό της, αναλογίζομαι πως κάθε κεκοιμημένος αναμένει την αγάπη της μνήμης να τον αναστήσει. Κρατώ την αγάπη. Εκείνη ως κραταιά δύναμη νικά τον θάνατο. 

________

1. Νίκου Ματσούκα, Γλυκόπικρες ρίζες. Μυθιστορηματική αυτοβιογραφία, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1991, σσ. 79-80. Επίσης, βλ. Χρυσόστομου Σταμούλη, Τα τραγούδια στη θεολογία του Νίκου Ματσούκα, Αντίδοσις, Παρασκευή 12 Οκτωβρίου 2012. Ηλεκτρονική πηγή: https://antidosis.wordpress.com/2012/10/12/ 

2. Νίκου Καζαντζάκη, Βίος καὶ πολιτεία τοῦ Ἀλέξη Ζορμπᾶ, εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2008, σ. 315: «Νὰ κοπιάσετε νὰ κοιμηθεῖτε σπίτι της καὶ νὰ παραλάβετε, τὸ πρωὶ ποὺ θὰ φύγετε μὲ τὸ κάλο, καὶ τὸ σαντούρι». 

3. Νίκου Καζαντζάκη, Βίος καὶ πολιτεία τοῦ Ἀλέξη Ζορμπᾶ, εκδ. Καζαντζάκη, Αθήνα 2008, σ. 84. 

4. Αλεξάνδρου Σμέμαν, Ἔσχατος ἐχθρός καταργεῖται ὁ θάνατος, μετάφραση-επιμέλεια έκδοσης Βασίλη Αργυριάδη, εκδ. Ἐν πλῷ, Αθήνα 2006, σ. 38: «Όμως ο Χριστός δακρύζει μπροστά στο μνημείο του φίλου Του και μ’ αυτήν την πράξη αποκαλύπτει τη δική Του πάλη με το θάνατο˙ την άρνησή Του να αγνοήσει το θάνατο και να συμβιβαστεί μοιρολατρικά μαζί του. Άξαφνα, ο θάνατος παύει να αποτελεί μιά “φυσιολογική” κατάσταση, και φαντάζει σαν κάτι αλλότριο, αφύσικο, διεστραμμένο κι αποτρόπαιο. Αναγνωρίζεται ως εχθρός: “Ἔσχατος ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος”». 

5. Ίσως, ο πιο συγκλονιστικός στίχος ολόκληρου του Ευαγγελίου, ο οποίος ταυτοχρόνως φανερώνει τη βαθιά ανθρωπινότητα του Ιησού, ανήκει στον Ιωάννη τον Θεολόγο. Βλ. Ιω. 11, 35: «ἐδάκρυσεν ὁ Ἰησοῦς». 

6. Ιδιόμελον Νεκρωσίμου Ακολουθίας: «Θρηνῶ καί ὀδύρομαι, ὅταν ἐννοήσω τόν θάνατον [...] Τί τό περί ἡμᾶς τοῦτο γέγονεν μυστήριον;». 

7.  Βλ. Μάνου Ελευθερίου, Ἀνταπόδοση, Ἡ σφαγὴ, εκδ. Προβολή, Αθήνα 1965, σ. 66: «Τὴν πρώτη φορὰ ποὺ ἔζησε τὸ θάνατό του, ἤτανε στὶς δώδεκα τὸ μεσημέρι, μιὰ Μεγάλη Τετάρτη». 

8. Βλ. Μάνου Ελευθερίου, Τό ἄγγιγμα τοῦ χρόνου, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1994, σ. 53: «[…] κάθε ὥρα τῆς ἡμέρας παρακολουθοῦσα αὐτή τή σκοτεινή καί μυστηριώδη μεταμόρφωση τοῦ θανάτου μου, […]». 

9. Όπ. παρ., σ. 20: «Ἤθελες νά πᾶς τυλιγμένη μέ τό ροῦχο μιᾶς δόξας καί μιᾶς ἀνάστασης». 

10.  Μάνου Ελευθερίου, Άνδρες του αίματος, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2019, σ. 426.

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΑΣ ΣΕ ΜΟΥΣΙΚΟΠΟΙΗΤΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΟΛΙΒΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

Η ΕΛΛΗΝΟΛΙΒΑΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ – GLCU διοργανώνει Μουσικοποιητική βραδιά με τίτλο: «Αντίλαλοι της Μεσογείου: Διάλογος ποίησης και μουσικής ανάμεσα στον Κέδρο του Λιβάνου και την Ελληνική Ελιά», προς τιμήν των πρωτοπόρων της σκέψης και της δημιουργίας στην ποίηση, λογοτεχνία και τη μουσική: Γεμπράν Χαλίλ Γεμπράν – Οδυσσέα Ελύτη, Κική Δημουλά – Μπάσιμα Μπατούλι, Μίκη Θεοδωράκη. 

Παρουσιάζει και ερμηνεύει ο τενόρος Γαβριήλ Αμπντέλ Νουρ. 

Επίτιμοι καλεσμένοι: 

- Παναγιώτης Ανδριόπουλος (μουσικός και συγγραφέας) 

- Δάφνη Πανουργιά (σοπράνο) 

- Ρίμα Σαϊράφι (δημοσιογράφος). 

Με τη συμμετοχή του πιανίστα: Κέιτα Κιούτσι (Keita Kiuchi). 

Αίθουσα Διδασκαλίας Μουσικής Βιβλιοθήκης, Σύλλογος Οι Φίλοι της Μουσικής ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 

Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026, ώρα 20:00 

Είσοδος δωρεάν. 

ΜΝΗΜΗ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΥ (1953-2026)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Οι νεκροί γέμισαν τους διαδρόμους. Έφυγε για κει ο φίλος και συγγραφέας μας Αλέξανδρος Αδαμόπουλος». 

Με αυτόν τον τρόπο γνωστοποίησε ο ποιητής Γιώργος Χρονάς (στην σελίδα του στο fb), την αναχώρηση από τα επίγεια του συγγραφέα Αλέξανδρου Αδαμόπουλου, ο οποίος είχε συμβάλλει τα μέγιστα στην διάδοση του έργου τού μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου. 

Στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού «Οδός Πανός» (211, Οκτ. – Δεκ. 2026) υπάρχουν σελίδες για τον Γιάννη Χρήστου και μια εκτενής συνομιλία του Γιώργου Χρονά με τον Αλέξανδρο Αδαμόπουλο. Άλλωστε, ο Αλέξανδρος Αδαμόπουλος έχει γράψει και το βιβλίο «Για τον Γιάννη Χρήστου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Οδός Πανός». 

Μόλις τον περασμένο Ιούνιο κάναμε δύο συνεντεύξεις με τον Αλέξανδρο Αδαμόπουλο, στον χώρο του, στο γραφείο του στο Κολωνάκι, στο πλαίσιο των διαδικτυακών εκπομπών μας «ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ». 

Η μία για τον Γιάννη Χρήστου, με αφορμή την φετινή επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του και η άλλη για το λογοτεχνικό έργο του Αλέξανδρου Αδαμόπουλου, που παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον (κυρίως ο περίφημος «Σιμιγδαλένιος» και τα διηγήματά του). 

Παραθέτουμε στη συνέχεια, τις δύο συνεντεύξεις του, «εις μνημόσυνον αιώνιον»! 

   

Έτυχε· στα μέσα της δεκαετίας του 1960, έφηβος εγώ τότε, να κοιταζόμαστε με τον συνθέτη σχεδόν κάθε μέρα, αντικριστά απ' το μπαλκόνι μας καθένας· μιας και ήμασταν κοντινοί γείτονες: Μια πολύ ιδιόμορφη επικοινωνία, για μια πενταετία περίπου, η οποία όμως δεν θα είχε και ιδιαίτερη σημασία αν κάμποσα χρόνια μετά, όταν εκείνος δεν ζούσε πλέον, δεν αρχίζαμε να κοιταζόμαστε απ' το ίδιο μπαλκόνι με μια κοπέλα. Όχι για κανέναν άλλο λόγο· μα γιατί άρεσε ο ένας στον άλλον. Εκ του οράν το εράν', άλλωστε. Άρα θέλοντας και μη, πλησίασα και έζησα μέσα στον κόσμο του Γιάννη Χρήστου· αφού με την κοπέλα εκείνη τη Σάντρα· που ήτανε κόρη του- πορευτήκαμε για πολλά χρόνια μαζί ως νεαροί ερωτευμένοι, ως σύζυγοι, χωρισμένοι, φίλοι. Αλλά κι αυτό ακόμη, από μόνο του, δεν σημαίνει και πολλά. Ο ξαφνικός θάνατος όμως του συνθέτη στα σαράντα τέσσερά του χρόνια, τα είχε τινάξει όλα στον αέρα κι έτσι έλαχε σ' εμάς, νέο ζευγάρι τότε, να πασκίζουμε να βάλουμε κάποια τάξη όπου ήταν εφικτό. "Διάσωση" και "διάδοση", ήταν η επωδός μας. Με σεβασμό και σοβαρότητα. Με τα ίδια αισθήματα πάντα προσπάθησα να φτιάξω και το χρονικό αυτό καταγράφοντας ό,τι είχε συσσωρευτεί από τότε μέσα μου. Χωρίς να κάνω ένα τυπικό μνημόσυνο τιμώντας τη μνήμη του, ούτε μιαν αγιογραφία, και ασφαλώς όχι κάποιαν επιστημονική διατριβή. Χωρίς να απευθύνομαι σε ειδικούς. Χωρίς σοβαροφάνεια και ψεύτικη βαρύτητα. Θέλοντας μόνο να φτιάξει ένα ενδιαφέρον ελπίζω ανάγνωσμα· ακριβές και ειλικρινές μέσ' από καταστάσεις και γεγονότα που έζησα. 

(Αλέξανδρος Αδαμόπουλος, από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

 

Ο Αλέξανδρος Αδαμόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Νομικά στο ΕΚΠ, σκηνοθεσία, κλασική κιθάρα στην Αθήνα και παρακολούθησε μεταπτυχιακά Sociologie Politique στη Σορβόννη. Υπήρξε ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος τής μη κερδοσκοπικής "Εταιρείας Φίλων Μουσικής Γιάννη Χρήστου". Διετέλεσε μέλος και γενικός γραμματέας τού Δ.Σ. τού Εθνικού Θεάτρου. 

Οι συλλογές διηγημάτων του «Δώδεκα και ένα ψέματα» και «Ψέματα πάλι» κυκλοφόρησαν στη Γαλλία Γερμανία Ολλανδία Τουρκία Ινδία. Το θεατρικό «Ο Σιμιγδαλένιος» παρουσιάστηκε αγγλικά στο Wesley College τής Μελβούρνης, τουρκικά στο Κρατικό Şehir Tiyatro τής Κωνσταντινούπολης, ενώ εδώ έχει ανέβει σε πάνω από 85 διαφορετικές παραγωγές (Εθνικό Θέατρο, Κ.Θ.Β.Ε, πολλά ΔΗΠΕΘΕ κ.α.) 

Άλλα έργα: «Το τσιγάρο και η γιόγκα», «Οχιναιλέγοντας», «Ίναχος ο γιός τού Ωκεανού», «Τα όχι τού ΝΑΙ», «Οι Δαιμονισμένοι», «Auguste Rodin Διαθήκη», «Ο Αδάμ και το μήλο», «Ο κύκλος που δεν κλείνει», «Χύμα», «Για τον Γιάννη Χρήστου».

ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΥΡΟΥΠΟΥ ΚΑΙ ΑΝΔΡΕΑ ΑΓΓΕΛΑΚΗ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ - ΜΟΥΣΕΙΟ

Την Τετάρτη 9 Σεπτεμβρίου 2026, το βράδυ, στην αυλή στο Σπίτι του Ελύτη - Μουσείο στην Πλάκα, πραγματοποιήθηκε μια ξεχωριστή εκδήλωση, με τον γενικό τίτλο: "Ελένη συννεφάκι...". 

Παρουσιάστηκαν δύο κύκλοι τραγουδιών του συνθέτη Γιώργου Κουρουπού σε ποίηση του Ανδρέα Αγγελάκη: Η Ελένη και τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα αποτέλεσαν τον κύριο άξονα στο αφιέρωμα για τον ποιητή και μεταφραστή Ανδρέα Αγγελάκη. 

Με θέμα την μυθική παρουσία της Ελένης, τραγούδια τρυφερά, της αγάπης και του ονείρου συνδυάστηκαν ιδανικά μαζί με τα ποιητικά κείμενα του έργου για την Τροία, τον Πάρι, τον Μενέλαο, την ίδια την Ελένη. 

Μοναδικού λυρισμού και δύναμης τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα και σε μετάφραση Ανδρέα Αγγελάκη μας αποκάλυψαν με άλλον τρόπο την εξαιρετική ποιητική ευαισθησία ενός άδικα «ξεχασμένου» ποιητή. 

Ερμήνευσαν οι: 

Τάσης Χριστογιαννόπουλος, τραγούδι - απαγγελία

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Θανάσης Αποστολόπουλος, πιάνο 

Ιουλίτα Ηλιοπούλου, απαγγελία

ΜΝΗΜΗ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΦΛΩΡΟΥ (1930-2026)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φλώρος εκπροσωπεί την ...άλλη Ελλάδα. Αυτήν της οικουμενικότητας, της σοβαρότητας, της επιστημονικής εργασίας που μένει εις τον αιώνα. 

Ο Κ. Φλώρος είναι πολύ λίγο γνωστός στην Ελλάδα κι αυτό είναι ένα πρόβλημα της χώρας μας. Ακόμα δεν γνωρίζει τους Έλληνες που την τιμούν με το παραπάνω ανά την οικουμένη. 

Επιχειρούμε ένα ελάχιστο αφιέρωμα σε πτυχές μόνο του πολυσχιδούς έργου του, μιας και ο καθηγητής πέρασε πριν από λίγες μέρες στην αιωιότητα πλήρης ημερών. 

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στα 1930. Μετά από σπουδές νομικής στην Ελλάδα, σπούδασε στη Βιέννη μουσικολογία, ιστορία της τέχνης, φιλοσοφία και ψυχολογία. Διδακτορική διατριβή στα 1955. Διπλώματα σύνθεσης (Α. Uhl) και διεύθυνσης ορχήστρας (Η. Swarovsky, G. Kassowitz) στα 1953. Υφηγεσία στα 1961 στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, με τρίτομη εργασία για τα Κοντάκια της μεσοβυζαντινής περιόδου. Από το 1967 έως το 1995, Καθηγητής Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει πρώτος τις πιο παλιές βυζαντινές και σλαβικές σημειογραφίες. Μέλος της Ακαδημίας των επιστημών της πόλης Erfurt, της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών της Βιέννης επίτιμο μέλος του συνδέσμου Richard Wagner στο Αμβούργο, του συνδέσμου Alban Berg Society της Ιαπωνίας, πρόεδρος του συλλόγου Gustav Mahler στο Αμβούργο ως ειδικός ερευνητής του έργου του Γκούσταβ Μάλερ, καθώς και επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΑΠΘ. Έχει συγγράψει συνολικά 57 βιβλία και 38 ειδικά μουσικολογικά ερευνητικά άρθρα σε μορφή συγγραμμάτων, διαγράφοντας και προσδιορίζοντας ένα ευρύτατο φάσμα του πεδίου ερευνών και ενδιαφερόντων της μεταπολεμικής ιστορικής μουσικολογίας. Επίκεντρο της μεθοδολογίας του υπήρξε η σημασιολογική - ερμηνευτική μουσική ανάλυση σε σχέση με τη εμβάθυνση στη βιογραφική ανθρώπινη διάσταση και την κοινωνικοψυχολογική -φιλοσοφική σημασία της μουσικής δημιουργίας. Το 1998 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου Η Ελληνική Παράδοση στις Μουσικές Γραφές του Μεσαίωνα, Εισαγωγή στη Νευματική Επιστήμη των εκδόσεων Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1998, σε μετάφραση Κώστα Κακαβελάκη, που έγινε υπό την επίβλεψη του συγγραφέα, αποτελεί αναμφισβήτητα σταθμό! Πρόκειται για το πρώτο βιβλίο του Κ. Φλώρου στα ελληνικά. Άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του παραμένει ακόμα άγνωστο στο ελληνικό κοινό. 

Στο βιβλίο αυτό, ο Κ. Φλώρος επιχειρεί να καταδείξει με τρόπο επιστημονικό, μακρυά από θρησκευτικές ιδεοληψίες και εθνικιστικές κορώνες, την ιστορική πορεία των ελληνικών νευμάτων και πώς πάνω σ’ αυτά βασίστηκαν οι παλαιοσλαβικές σημειογραφίες, αλλά και ολόκληρο το γρηγοριανό μέλος. Το συμπέρασμα που προκύπτει από τις αποδείξεις που προσφέρει η συστηματική σύγκριση ανατολικών και δυτικών σημειογραφιών είναι ότι «η Ρώμη πήρε τη χορική της σημειογραφία, με ορισμένες αλλαγές, απευθείας από το Βυζάντιο».

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική - πλέον - εκπομπή του Κωνσταντίνου Κακαβελάκη, ο οποίος συνομιλεί με τον καθηγητή ιστορικής Μουσικολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου Κωνσταντίνο Φλώρο για θέματα της μακρόχρονης έρευνας του πάνω στην συγκρισιολογία των νευματικών σημειογραφιών και τις αλληλεπιδράσεις τους, αλλά και για άλλα σημαντικά θέματα.

   

Αγαπημένο βιβλίο του μεγάλου καθηγητή το "Ο άνθρωπος, ο έρωτας και η μουσική" ((μτφ. Γιώργος Αγραφιώτης, Νεφέλη 2003). 

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε: 

"Η μουσική δεν είναι μόνο ένα ηχητικό παιχνίδι ή ένα απλό σύμπλεγμα ήχων, αντιθέτως έχει μια σημαντική ψυχική, πνευματική και κοινωνική υπόσταση. Δεν δημιουργείται ούτε στα σύννεφα ούτε στον πύργο από ελεφαντοστούν, αλλά συνθέτεται, αυτοσχεδίαζεται, και ερμηνεύεται από ανθρώπους και για ανθρώπους». Με αυτά τα θεωρήματα εγκαινιάζει ο συγγραφέας την αγόρευσή του για μια «ανθρώπινη μουσική». Ξεκινώντας από το ερώτημα της εν γένει σημασίας της μουσικής και βασιζόμενος σε νέες διεπιστημονικές έρευνες εξετάζει στο πρώτο μέρος του βιβλίου τα κύρια δεδομένα μιας «ανθρωπιστικής μουσικής»: τα δυνατότερα συναισθήματα, μουσικά πορτρέτα, την κοινωνική διάσταση της μουσικής, αστρολογικά θέματα και πολυπολιτιστικά φαινόμενα. Η μουσική σαν ηχητική γλώσσα του έρωτα αποτελεί το αντικείμενο του δεύτερου μέρους, όπου, βάσει του μουσικού θεάτρου του Mozart, της ενόργανης μουσικής του Beethoven, της μουσικής για πιάνο του Schumann, των μουσικών δραμάτων του Wagner, της «Σαλώμης» του Richard Strauss και πολλών άλλων νεότερων έργων, τεκμηριώνεται για πρώτη φορά η εξέλιξη των αντιλήψεων για τον έρωτα από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Μια πρωτότυπη ιστορία και φιλοσοφία της τέχνης, της μουσικής και του πολιτισμού μέσα από το πρίσμα του ανθρωπισμού". 

Ο μουσικολόγος Κωνσταντίνος Φλώρος, υπήρξε μεγάλος μαλεριστής και έγραψε πέντε τόμους για τον μεγάλο αυστριακό συνθέτη. Στις 7 Μαρτίου 2010, η Διεθνής Εταιρεία Γκούσταβ Μάλερ της Βιέννης (Internationale Gustav Mahler Gesellschaft) του απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο Μάλερ ως αναγνώριση του έργου του.

Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά (2010) στα ελληνικά, το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου με τίτλο Gustav Mahler, οραματιστής και δυνάστης, σε μετάφραση Ιωάννη Φούλια. 
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία" (που δεν υπάρχει πια) και τον Γιάννη Τριανταφύλλου ο Κωνσταντίνος Φλώρος μας λέει τα εξής ενδιαφέροντα:

Γιατί χαρακτηρίζετε τον Μάλερ οραματιστή και δυνάστη;
«Ο Μάλερ ζούσε κυρίως για τον εσωτερικό του κόσμο, για την τέχνη του, αλλά ταυτόχρονα, θεωρώντας την κάτι το ιερό και καταβάλλοντας μεγάλες προσπάθειες για ν' αγγίξει το τέλειο μέσα από αυτήν, γινόταν και δυνάστης. Ηταν πολύ αδιάλλακτος όταν ήταν αρχιμουσικός στο Αμβούργο ή αργότερα γενικός διευθυντής της Αυτοκρατορικής Οπερας της Βιέννης. Δεν έδειχνε την παραμικρή συγκατάβαση. Οποιος δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του, έφευγε».
Μπορεί να θεωρηθεί ιδιοφυΐα της μουσικής;
«Από μικρό παιδί έπαιζε φυσαρμόνικα και πιάνο, ενώ άρχισε πολύ νωρίς να συνθέτει. Υπάρχει η εμφάνιση μιας μεγάλης ιδιοφυΐας αλλά συγχρόνως και μιας τεράστιας πειθαρχίας. Για να γράψει κανείς τέτοιες συμφωνίες και τραγούδια, απαιτείται συνεχής απασχόληση. Η τραγωδία του ήταν η εξής: ήθελε να γίνει συνθέτης αλλά δεν μπορούσε να ζήσει από την σύνθεση. Επρεπε λοιπόν να γίνει διευθυντής ορχήστρας, ξεκινώντας από τις μικρές πόλεις. Αργότερα, στη Βιέννη, ασχολούνταν με διοικητικά θέματα. Δυσφορούσε με όλα αυτά γιατί μπορούσε να συνθέσει μόνο κατά τους θερινούς μήνες όταν είχαν διακοπές τα θέατρα. Πήγαινε σε διάφορα σπίτια απομονωμένα, έχτιζε σπιτάκια μέσα στο δάσος για να μην τον ενοχλούν οι θόρυβοι και συγκεντρωνόταν στο έργο του. Το χειμώνα, το πρωί πριν πάει στην όπερα και το βράδυ όταν επέστρεφε, τελειοποιούσε τις παρτιτούρες του».

Η ερωτική του ζωή συνδέεται με την προσωπικότητά του και τη λατρεία του για τη μουσική;
«Ο Μάλερ ελκόταν από μορφωμένες, πνευματώδεις γυναίκες. Γνώρισε στο Αμβούργο την Αννα Φον Μίλντενμπουργκ και είχε μια ερωτική σχέση μαζί της, η οποία όμως χάλασε επειδή η Αννα θεωρούσε την εργασία του αντίζηλό της. Ανάλογα ισχύουν και για το γάμο του με την Αλμα, μια πολύ προικισμένη συνθέτρια. Της απαγόρευσε να συνθέτει, γιατί νόμιζε ότι δεν γίνεται να υπάρχουν σε μια οικογένεια δύο συνθέτες. Βέβαια, τότε ήταν το πατριαρχικό σύστημα και ίσχυαν πράγματα ακατανόητα για μας. Η Αλμα θεωρούσε τον εαυτό της παραμελημένο ενώ και σεξουαλικά δεν αισθανόταν ικανοποιημένη. Και άρχισε μια σχέση με τον αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους. Ο Μάλερ καταβαραθρώθηκε. Σ' αυτά τα βιώματά του οφείλουμε τη δεκάτη συμφωνία του, την οποία δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει αφού τον επόμενο χρόνο πέθανε. Το έτος 1907 είναι πολύ κρίσιμο στη ζωή του. Ηταν 47 ετών και το ένα κοριτσάκι του πέθανε ενώ ένας γιατρός τού διέγνωσε καρδιακή πάθηση. Ο Μάλερ ήταν σπόρτσμαν, έκανε αναβάσεις σε όρη, διέσχιζε μεγάλες αποστάσεις με το ποδήλατο, οπότε πλέον άλλαξε η ζωή του. Παρ' όλα αυτά εξακολουθούσε να διευθύνει πολύ εντατικά ακόμη και στην Αμερική, στη Μετροπόλιταν Οπερα, στο Κάρνεγκι Χολ. Πέθανε το 1911, πριν συμπληρώσει το 51ο έτος της ηλικίας του».
Θα μπορούσε να θεωρηθεί επίκαιρος σήμερα; Θα μπορούσε να συνθέσει το σάουντρακ της εποχής μας;
«Η αναγέννηση του Μάλερ άρχισε το 1960, έπαιξε ρόλο και "Ο θάνατος στη Βενετία" του Βισκόντι, το βιβλίο του Αντόρνο και πολλά άλλα. Στην εποχή μας πολλοί ταυτίζονται με την προσωπικότητά του. Πρώτον, γιατί ήταν ουσιαστικά άπατρις. Είχε γεννηθεί στη Βοημία, ζούσε στην Αυστρία αλλά δεν θεωρούσε τον εαυτό του πολίτη κάποιας χώρας, επειδή ήταν Εβραίος. Σ' αυτό το θέμα της μετακινήσεως, του γκλομπαλισμού είχε ήδη εντρυφήσει. Πίστευε, μάλιστα, ότι ο καλλιτέχνης τις ώρες της έμπνευσής του γίνεται προφήτης. Πραγματικά, η έκτη του συμφωνία είναι ένα έργο που δείχνει την καταστροφή. Πολλοί λένε ότι διαισθάνθηκε και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στο έργο και στην ψυχή του υπάρχουν πολλές αντιφάσεις, επίσης χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής μας. Δεν υπάρχει σήμερα κανείς μεγάλος συνθέτης που να μην αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα του Μάλερ, ενός πειραματιστή που αγωνιζόταν να φτάσει η μουσική του στον πολύ κόσμο».

Στα τέλη του 2021 κυκλοφορεί το βιβλίο του Κ. Φλώρου "Πάθος για Μουσική – Επιστημονική αυτοβιογραφία" (μτφ. Νίκος Σταμπάκης, Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2021). 

Ο ίδιος ο συγγραφέας σημειώνει: 

"Ως μουσικολόγος, έχω την τιμή να ανήκω στους περιθωριακούς. Ο αξιέπαινος Βρετανός δημοσιολόγος Νόρμαν Λέμπρεχτ (Norman Lebrecht) έγραψε σε ένα άρθρο για την έρευνα του Κουρτ Μπλάουκοπφ (Kurt Blaukopf) και τη δική μου πάνω στον Μάλερ: «Καλύτεροι όλων ήταν ο Κουρτ Μπλάουκοπφ και ο γεννημένος στην Ελλάδα Κωνσταντίνος Φλώρος, ο οποίος, ως περιθωριακός, είχε μια σκοπιά συχνά διεισδυτική. Σημειωτέον ότι αμφότεροι έτυχαν καλύτερης υποδοχής σε αγγλική μετάφραση παρά στα [πρωτότυπα] Γερμανικά». Το κρίσιμο ερώτημα για μένα είναι: ποιο είναι το επίσημο δόγμα των κατεστημένων συναδέλφων, και γιατί εγώ είμαι περιθωριακός; Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να δώσει μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Παρουσιάζει μια σειρά από εξέχοντες συνθέτες και μουσικολόγους και αποπειράται να διαυγάσει τη φύση του μουσικού φαινομένου από ποικίλες σκοπιές. Η κύρια εστίασή του άπτεται θεμάτων πολιτισμικών, βιογραφικών, ψυχολογικών, φιλοσοφικών, κριτικών, αισθητικών και αξιολογικών". 

Εντελώς πρόσφατο βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου στα ελληνικά το "Ακρόαση και Κατανόηση - Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της" (μτφ Κωνσταντίνος Κακαβελάκης, Παπαγρηγορίου-Νάκας 2024). 

Διαβάζουμε από την εισαγωγή στην ελληνική έκδοση: 

"Η πολυδιάστατη και εμπεριστατωμένη πραγματεία του καθηγητή ιστορικής μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου Κωνσταντίνου Φλώρου «Ακρόαση και κατανόηση. Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της» (Horen und verstehen: Die Sprache der Mu-sik und ihre Deutung) κυκλοφόρησε πρωταρχικά στην Γερμανία το 2008 από τον περιώνυμο μουσικό εκδοτικό οίκο Schott και απέκτησε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σημαντική απήχηση στο ευρύτερο παγκόσμιο μουσικόφιλο κοινό αλλά και στους ειδικούς ερευνητές που ασχολούνται με τα θέματα του τρόπου ακρόασης της μουσικής και τις συσχετιζόμενες δυνατότητες κατανόησής της. Η μεθοδολογική και συστηματική σκέψη του συγγραφέα που αναπτύσσεται σαν ένα καλειδοσκοπικό μωσαϊκό στην έρευνα αυτή δεν εξετάζει μόνο το γνωσιακό, πρακτικό ερμηνευτικό και συναισθηματικό πεδίο προσέγγισης της ανθρώπινης μουσικής ενεργητικής ανταπόκρισης. Εδώ διερευνάται με μια ιδιαίτερη συστηματική προσέγγιση η συμβολή των ηχοχρωμάτων, οι δυναμικές διαδικασίες, οι ίδιοι οι μουσικοί χαρακτήρες και οι εκφράσεις αλλά συνάμα και αυτές οι βαθύτερες διαστάσεις της ανθρώπινης αντίληψης που συσχετίζονται με την μυσταγωγική - αινιγματική εμπειρία της εσωτερικής ακρόασης και της πολυδιάστατης και περίπλοκης σχέσης της με το ασυνείδητο. Σε αυτά προστίθενται η σύμπραξη των αισθήσεων και το φαινόμενο της συναισθησίας. Στη μελέτη αυτή μέσα από εμπεριστατωμένα παραδείγματα φωταγωγείται ο τρόπος που μεγάλοι στοχαστές, φιλόσοφοι, επιστήμονες και μουσουργοί περιέγραψαν το βίωμα της δικής τους μουσικής ενδοσκόπησης και εμβάθυνσης στον κόσμο της μουσικής. Η πιθανή δυνατότητα σύνδεσης της ανθρώπινης εσωτερικής ακρόασης με τη συνείδηση της ίδιας της μουσικής αναδεικνύεται σε ένα κεντρικό ζήτημα αποκωδικοποίησης με διαχρονικό χαρακτήρα στη διερευνητική αναζήτηση του συγγραφέα και αφορά την μεθοδολογική δυνατότητα αποκάλυψης του ίδιου του απολεσμένου μουσικού νοήματος και την ευτυχή συνάντησή μας με την υψηλή μουσική πνευματικότητα και τον μύθο ως απόηχο του αρχαίου κόσμου. Κάθε φορά εκ νέου δύναται να μας επαναπροσεγγίζει μέσα από την αδιόρατη ακροαματική διαδικασία μιας αέναης ηχητικής ανακύκλησης". 

Και η τελευταία παρακαταθήκη του στα ελληνικά, το βιβλίο "Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ - Ένα δώρο στην ανθρωπότητα" (Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2026). 

Ο αείμνηστος καθηγητής μας διαφωτίζει: 

"Η έντονη ενασχόλησή μου με τον σπουδαίο συνθέτη από το Σάλτσμπουργκ Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ (W. A. Mozart) διαποτίζει τη ζωή μου. Ξεκίνησε στα χρόνια που ήμουν φοιτητής στη Βιέννη (1951-1955) και τελείωσε πριν τα 90ά μου γενέθλια. Αυτό το βιβλίο βασίζεται αρχικά στις μελέτες μου στον Μότσαρτ, που εξεδόθησαν το 1979 από τις εκδόσεις Breitkopf & Hartel. Η μελέτη The "Program" in Mozart's Master Overtures [Το πρόγραμμα στις πιο σημαντικές ουβερτούρες του Μότσαρτ], που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1964, εγκαινιάζει τη σειρά των "σημασιολογικών αναλύσεων" που έχω αναπτύξει. Ειδικά στις αγγλόφωνες χώρες, το βιβλίο ενέπνευσε αρκετούς ερευνητές να πραγματοποιήσουν δικές τους περαιτέρω έρευνες όπως οι Daniel Heartz, Julian Rushton, Richard Will και Christoph Wolff. Στη συνέχεια, το βιβλίο επεκτείνεται και σε άλλες μελέτες του συγγραφέα, οι οποίες αφορούν κεντρικά ζητήματα της έρευνας γύρω από τον Μότσαρτ όπως π.χ. η οικουμενικότητα του Μότσαρτ, η σχέση μεταξύ έργου και βιογραφίας, μεταξύ ευθυμίας και μελαγχολίας, μεταξύ δομής και σημασιολογίας, η σχέση μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας, η γλώσσα της μουσικής και της σκηνικής αισθητικής του Μότσαρτ ενώ επίσης εξετάζονται ορισμένα σημαντικά διερωτήματα". 

ΕΛΕΝΗ ΣΥΝΝΕΦΑΚΙ - ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΣΤΟ "ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ" ΜΟΥΣΕΙΟ

ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ ΜΟΥΣΕΙΟ 

9 Σεπτεμβρίου 2026, 8:00 μ.μ. 

Σπίτι του Ελύτη - Μουσείο (Διοσκούρων 4 και, Πολυγνώτου, Αθήνα)   

Δύο κύκλοι τραγουδιών του Γιώργου Κουρουπού σ’ ένα ξεχωριστό αφιέρωμα στην ποίηση του Ανδρέα Αγγελάκη. 

Δύο έργα του Γιώργου Κουρουπού, η Ελένη και τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα αποτελούν τον κύριο άξονα στο αφιέρωμα για τον ποιητή και μεταφραστή Ανδρέα Αγγελάκη. 

Με θέμα την μυθική παρουσία της Ελένης, τραγούδια τρυφερά, της αγάπης και του ονείρου συνδυάζονται μαζί με τα ποιητικά κείμενα του έργου για την Τροία, τον Πάρι, τον Μενέλαο, την ίδια την Ελένη. Μοναδικού λυρισμού και δύναμης τα Οκτώ τραγούδια σε ποίηση Λόρκα και σε μετάφραση Αντρέα Αγγελάκη δείχνουν με άλλον τρόπο την εξαιρετική ποιητική ευαισθησία ενός άδικα «ξεχασμένου» ποιητή. 

Η συναυλία θα πραγματοποιηθεί στην αυλή του Μουσείου.

Τάσης Χριστογιαννόπουλος, τραγούδι

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι

Θανάσης Αποστολόπουλος, πιάνο 

Ιουλίτα Ηλιοπούλου, απαγγελία

"ΣΗΜΕΡΟΝ Ο ΤΟΙΣ ΝΟΕΡΟΙΣ ΘΡΟΝΟΙΣ..." ΑΠΟ ΤΟΝ π. ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΦΙΡΦΙΡΗ (ΗΧΗΤΙΚΟ)

Ο αείμνηστος Μανόλης Χατζηγιακουμής μάς άφησε πολύτιμη παρακαταθήκη τις δεκάδες ηχογραφήσεις σπουδαίων ψαλτών που πραγματοποίησε με ζήλο και αυταπάρνηση. 

Στη σειρά "Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής" περιλαμβάνονται τα Δοξαστικά του Ιακώβου Πρωτοψάλτου, που ερμήνευσε μοναδικά ο μακαριστός πρωτοψάλτης του Αγίου Όρους, π. Διονύσιος Φιρφιρής. 

Παραθέτουμε εδώ ένα από αυτά, με αφορμή την εορτή του Γενεσίου της Παναγίας. 

Σήμερον ο τοις νοεροίς θρόνοις ηχ πλ β'. Δόξα και Nυν Eσπερινού Γενεσίου της Θεοτόκου (8 Σεπτ.). Δοξαστάριο, τόμ. A', σ. 10-13. Διάρκεια 8'.57''.

Σήμερον, ὁ τοῖς νοεροῖς θρόνοις ἐπαναπαυόμενος Θεός, θρόνον ἅγιον ἐπὶ γῆς ἑαυτῷ προητοίμασεν, ὁ στερεώσας ἐν σοφίᾳ τοὺς οὐρανούς, οὐρανὸν ἔμψυχον, ἐν φιλανθρωπίᾳ κατεσκεύασεν· ἐξ ἀκάρπου γὰρ ῥίζης, φυτὸν ζωηφόρον, ἐβλάστησεν ἡμῖν τὴν Μητέρα αὐτοῦ, ὁ τῶν θαυμασίων Θεός, καὶ τῶν ἀνελπίστων ἐλπίς, Κύριε δόξα σοι. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής έχει γράψει: 

"Στην ηχογραφημένη ερμηνεία του Δοξασταρίου του Ιακώβου από τον πατέρα Διονύσιο έχει, όπως ειπώθηκε, “αιχμαλωτισθεί”, για το διαρκές μέλλον, ένα ανεκτίμητο και ανεπανάληπτο κομμάτι της μεγάλης μουσικής παράδοσης του Ελληνισμού. Μια ερμηνεία η οποία αποτελεί ήδη μέγιστο επιστημονικό και πνευματικό γεγονός (και μέγιστο ευτύχημα η καταγραφή της, έστω και στη δύση της ζωής του). Το επίτευγμα του πατρός Διονυσίου εδώ είναι διπλό: από τη μια αναδεικνύει την ψαλτική σε μεγάλη τέχνη, διδάσκοντας ταυτόχρονα τί σημαίνει αληθινή και γνήσια ερμηνεία· από την άλλη, δείχνει πόσο ουσιαστική και ζώσα μπορεί να είναι η καλλιτεχνική πραγματικότητα, και μάλιστα σε τομείς που εξακολουθούν να παραμείνουν υποτιμημένοι και, για τους πολλούς, τελείως άγνωστοι". 

 

ΟΙ "ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΕΣ" ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΪΣΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΝΤΩΝΗ ΡΕΜΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ταξιδιωτικό γραφείο διοργανώνει διήμερη εκδρομή στην Θεσσαλονίκη, με αφορμή την Διεθνή Έκθεση, η οποία περιλαμβάνει δύο βασικά events: προσκύνημα στον τάφο του Αγίου Παϊσίου και συναυλία του Αντώνη Ρέμου. Θα πει κανείς ότι πρόκειται για …αντικρουόμενες επιλογές, στην πραγματικότητα, όμως, είναι απολύτως συμβατές! 

Οι οπαδοί του Αγίου Παϊσίου αντιπροσωπεύουν μια «λαϊκή» θρησκευτικότητα και μπορεί να είναι ταυτόχρονα και φανατικοί του «λαϊκού» Αντώνη Ρέμου! Δυστυχώς, ο Άγιος είναι – κατά κύριο λόγο - ο αγαπημένος ενός θρησκόληπτου κοινού, ο οποίος αρέσκεται στον Ρέμο, αλλά και σε άλλους, παρόμοιους αοιδούς, οι οποίοι κατακλύζουν τα τελευταία χρόνια τον χώρο της Εκκλησίας. 

Τρανό παράδειγμα οι «φιλανθρωπικές συναυλίες» Μητροπόλεων, τις οποίες πληρώνει κατά κανόνα το κράτος (Περιφέρειες, Δήμοι κ.α.), και οι οποίες πληρώνουν «λαϊκούς» ή ποπ τραγουδιστές για να διασκεδάσουν το «χριστεπώνυμο πλήρωμα» με σκουπίδια, ήτοι συνθηματικά τραγούδια, με εύκολο έως ανόητο στίχο και μια εξαιρετικά ανώδυνη μελωδία, ώστε να εντυπώνονται, όλα αυτά, με τρόπο αυτόματο στο ακροατήριο.

Φαντάζεστε ένα ταξιδιωτικό γραφείο να υπόσχεται προσκύνημα στον τάφο του Αγίου Παϊσίου και κατόπιν βραδιά κλασσικής μουσικής; Δεν πρόκειται να έχει ανταπόκριση. 

Θα πει κανείς πως υπάρχουν ενορίες ή Μητροπόλεις που διοργανώνουν εκδηλώσεις κλασικής μουσικής ή «σοβαρής» μουσικής. Όμως, αυτό υποκρύπτει σκοπιμότητες ή κάποιες προσωπικές διαδρομές και δεν είναι απόρροια συνειδητού αισθητικού προτάγματος. 

Όταν, λοιπόν, οι Μητροπόλεις προτείνουν αυτή την «λαϊκή» κουλτούρα, μπορούν μετά να απαιτούν – λέμε τώρα – από τους πιστούς να αποκτήσουν «πνευματικότητα»; 

Ο οπαδός του Αγίου Παϊσίου δεν ενδιαφέρεται – δυστυχώς – για το κάλλος της Ευχαριστίας και της λατρείας. Ενδιαφέρεται να καταναλώσει μια εύπεπτη, σουξεδιάρικη θρησκευτικότητα, η οποία του χαϊδεύει ιδεοληψίες, στερεότυπα, εμμονές και ενοχές. 

Προφητείες, υστερίες, αφορισμοί και συνθήματα, συνιστούν την θρησκευτικότητα «της πίστας», πασπαλισμένη, πάντα, με μπόλικο «πατριωτισμό», γι’ αυτό και ενισχύεται η λογική «όλα τα σπάμε»!

Κάποιοι στην Εκκλησία κάνουν λόγο για «εκκοσμίκευση» και δεν αντιλαμβάνονται ότι έχουμε περάσει σε μιαν άλλη εποχή: αυτή την …Ρεμοποίησης.

Ο ΕΛΥΑΡ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ, ΤΟΥ ΣΕΦΕΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσίασε την Πέμπτη 15 Μαΐου 2025 στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την εκδήλωση με θέμα: «Mikis Theodorakis le Français», με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννηση του μεγάλου συνθέτη. 

Στην εκδήλωση διερευνήσαμε σχέσεις και συνδέσεις με αφορμή τον μεγάλο Γάλλο ποιητή Πωλ Ελυάρ. 

Τι συνδέει τον Μίκη Θεοδωράκη με τον Γιώργο Σεφέρη και τον Οδυσσέα Ελύτη, πριν ακόμα ο συνθέτης καταπιαστεί με τη μελοποίηση των δύο μεγάλων ποιητών μας; Μα φυσικά ο Πωλ Ελυάρ. Ένας από τους σημαντικότερους Γάλλους ποιητές, που δραστηριοποιήθηκε στα καλλιτεχνικά ρεύματα του ντανταϊσμού και του υπερρεαλισμού. 

Φέτος συμπληρώνονται εκατόν τριάντα χρόνια από τη γέννηση του Ελυάρ (γεννήθηκε στις 14 Δεκεμβρίου 1895) και πέθανε στις 18 Νοεμβρίου 1952, δηλαδή έξι χρόνια πριν συνθέσει ο Μίκης Θεοδωράκης τους κύκλους Ελυάρ. 

Λέει ο Θεοδωράκης: "Διαβάζοντας τους στίχους του Γάλλου ποιητή, αντιλαμβανόμαστε ότι δεν απέχουν πολύ από την ατμόσφαιρα των Ελλήνων ποιητών που μελοποίησα δύο χρόνια αργότερα: του Γιώργου Σεφέρη και κυρίως του Οδυσσέα Ελύτη. Ακούγοντας αυτή τη μουσική μπορεί κανείς να βρει πολλά μουσικά στοιχεία που αποτέλεσαν τη βάση όλης της περιόδου που ακολούθησε, μεταξύ 1960 και 1980, και η οποία ήταν αφιερωμένη αποκλειστικά στη μελοποίηση της ποίησης". 

Ο Πωλ Ελυάρ του Σαλβαντόρ Νταλί 

Άρα, σύμφωνα με τον ίδιο τον Θεοδωράκη, ο Ελυάρ ήταν γι’ αυτόν η απαρχή για τη μετέπειτα λαμπρή πορεία του στη μελοποιημένη ποίηση. Έτσι, ο συνθέτης εμπνέεται από την ποίηση του Πωλ Ελυάρ και μελοποιεί τέσσερα ποιήματά του, στις 14 Φεβρουαρίου 1958, όταν ήταν στο Παρίσι, δηλαδή στη γαλλική του περίοδο. Και μόλις ένα μήνα αργότερα, στις 10 Μαρτίου 1958, μελοποιεί ακόμη έξι ποιήματα, όλα για φωνή και πιάνο. Και οι δύο αυτοί κύκλοι είναι αφιερωμένοι στη λυρική ερμηνεύτρια Τζέιν Μπατορί [Jane Bathori], μεσόφωνο, από τις αγαπημένες τραγουδίστριες του Κλωντ Ντεμπυσσύ, την οποία γνώρισε ο Θεοδωράκης κατά τη διάρκεια παραμονής του στο Παρίσι και η οποία ήταν η πρώτη που τα παρουσίασε στο γαλλικό κοινό. Και δύο μήνες μετά, τον Μάιο του 1958, ο Θεοδωράκης συνθέτει στο Παρίσι τον περίφημο Επιτάφιο, σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου. 

 Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

Ο Ελυάρ σίγουρα ενέπνευσε τον Θεοδωράκη ως επαναστάτης! Υποστήριξε τη Μαροκινή Επανάσταση (ενάντια στους Ισπανούς ως κατακτητές) το 1925 —τη χρονιά που γεννήθηκε ο Θεοδωράκης— και αργότερα κράτησε μια μαχητική θέση απέναντι στον «φρανκισμό». Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πήρε ενεργό μέρος στην Αντίσταση, ως μέλος του κομμουνιστικού κόμματος, και ανακηρύχθηκε μεγάλος ποιητής της Αντίστασης (μαζί με τον Λουί Αραγκόν). Ο ποιητής συμμετέχει σε διάφορα συμβούλια και αποστολές για την Παγκόσμια Ειρήνη και επισκέπτεται αρκετές φορές την Ελλάδα. Τον Ιούνιο του 1949 ανεβαίνει για κάποιες ημέρες στον Γράμμο, θέλοντας να βρεθεί στο πλευρό των Ελλήνων ανταρτών. Γράφει ποιήματα, και στις 25 Μαΐου 1946 ο Ριζοσπάστης δημοσιεύει ένα ποίημα του Πωλ Ελυάρ με τον τίτλο «Αθήνα», μεταφρασμένο από τον Απόστολο Σπήλιο, που ουσιαστικά αποτελεί έναν ύμνο προς τον ελληνικό λαό. Ένας τέτοιος επαναστάτης ήταν λογικό να εμπνεύσει τον επίσης επαναστάτη Μίκη Θεοδωράκη. 

Όμως, ο Ελυάρ είχε πολύ πριν ανακαλυφθεί από τον - αλλιώς επαναστάτη - Οδυσσέα Ελύτη. Ο Ελύτης, επηρεασμένος πάντα από τον Αντρέ Μπρετόν και τον Πωλ Ελυάρ, ανακαλύπτει τη γοητεία του κολάζ. Αρχίζει να δημιουργεί τις δικές του συνθέσεις, τις οποίες παρουσιάζει στην Α΄ Υπερρεαλιστική Έκθεση των Αθηνών που οργανώνεται στο σπίτι του Ανδρέα Εμπειρίκου το 1936. Δημοσιεύει στα Νέα Γράμματα μεταφράσεις ποιημάτων του Πωλ Ελυάρ, τον οποίο παρουσιάζει ως τον ποιητή που «ό,τι γράφει φτάνει αμέσως στην καρδιά μας, μας χτυπάει κατάστηθα σαν κύμα ζωής άλλης βγαλμένης από το άθροισμα των πιο μαγικών ονείρων μας». Πιστεύω ότι ο Θεοδωράκης βρήκε στον Ελυάρ αυτό που έχει γράψει πολύ εύστοχα ο Ελύτης στα Ανοιχτά χαρτιά: 

"Θα μπορούσε να πει κανείς ότι κάθε ποίημα του Éluard είναι ένα μικρό βασίλειο εικόνων. Αλλά τι εικόνων! Δεν πρόκειται πια εδώ για μιαν αριστοτεχνική περιγραφή εξωτερικών τοπίων ή στοιχείων που πέφτουν φωτογραφικά σ’ ένα δέκτη ψυχικό, εντυπώσεων επιφανειακών που ζητάνε αποκρυστάλλωση μέσα στο λόγο. Όλος ο κόσμος για τον Éluard έχει προηγουμένως διαλυθεί στα πρωταρχικά του στοιχεία κι έχει ξανασυντεθεί σε μιαν ολότελα καινούργια νοοτροπία, που ανταποκρίνεται σε μια γνήσια και σύγχρονη ευαισθησία… Ο Paul Éluard, «ευεργέτης οφθαλμών», που μας έκανε πραγματικά να βλέπουμε εκεί που δεν έβλεπε κανένας άλλος". 

Από το βιβλίο "Ο Ναυτίλος του Αιώνα" (επιμέλεια: Ιουλίτα Ηλιοπούλου) 

Και μια συγκυρία: Τον Μάιο του 1958, οπότε ο Θεοδωράκης μόλις έχει συνθέσει τα Ελυάρ και γράφει τον Επιτάφιο, ο Ελύτης επιλέγει, για να παρουσιάσει το πρώτο δείγμα της δουλειάς του για το Άξιον Εστί, την Επιθεώρηση Τέχνης, το εμβληματικό περιοδικό της ελληνικής Αριστεράς. Επομένως, όντως ο Ελύτης ήλθε «φυσιολογικά» στη μουσική ζωή του Θεοδωράκη, μετά τον Ελυάρ. 

Μια αναγκαία υπενθύμιση: Τα ποιήματα του Ελυάρ που μετέφρασε ο Ελύτης περιλαμβάνονται στη Δεύτερη γραφή, ενώ τα ποιήματα του Ελυάρ που μετέφρασε ο Γιώργος Σεφέρης περιλαμβάνονται στις Αντιγραφές. Δύο τόμοι που περιέχουν τις μεταφράσεις ποιημάτων αγαπημένων ποιητών των δύο Νόμπελ της λογοτεχνίας μας. Ας σημειωθεί πως και ο Γιάννης Ρίτσος μετέφρασε Πωλ Ελυάρ. 

Το εξαιρετικά ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι ο Θεοδωράκης επέλεξε να μελοποιήσει ποιήματα του Ελυάρ, κάποια από τα οποία επέλεξε και ο Ελύτης να μεταφράσει. Ο κοινός, λοιπόν, Ελυάρ των Θεοδωράκη–Ελύτη είναι τα εξής τρία ποιήματα από τον κύκλο Le quatre Éluard: 

- «Ta chevelure d’oranges» (Πορτοκαλένια η κόμη σου) 

- «Je te l’ai dit pour les nuages» (Σου τo ’πα για τα σύννεφα) 

- «La courbe de tes yeux» (Η καμπύλη των ματιών σου). 

Ο Ελύτης στον πρόλογο της Δεύτερης γραφής λέει πως στον Ελυάρ "παρακολουθούμε τη σκόπιμη απομάκρυνση από κάθε λογική συνειρμική ακολουθία, με τον πιο άνετο, θα έλεγα με τον ολιγότερο ενοχλητικό τρόπο. Στη νεανική του περίοδο, που είναι χωρίς αμφιβολία και η καλύτερη, βλέπουμε ανάγλυφα τις επιδιώξεις του Υπερρεαλισμού, την κατάργηση του «θέματος», τη θέληση να γεννηθεί αυτοφυής και αυτάρκης η λογική ουσία". 

Από το Παρίσι, ο Μίκης γράφει γράμμα στους γονείς του, στις 21 Ιουνίου 1958, και τους πληροφορεί για τη συμφωνία που έκλεισε - τελικά - με τον μουσικό εκδοτικό οίκο Salabert, όπως λέει ο ίδιος «τον μεγαλύτερο της Γαλλίας και έναν από τους μεγαλύτερους του κόσμου». Ανάμεσα στα έργα του που θα εξέδιδε ο γαλλικός οίκος, και οι δύο κύκλοι με τα Ελυάρ. 

Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

 Η πρώτη ηχογράφηση των δέκα ποιημάτων του Ελυάρ έγινε σαράντα δύο χρόνια μετά τη μελοποίησή τους, από τη Νένα Βενετσάνου και την Έλενα Μουζάλα στο πιάνο. Ο Θεοδωράκης θεώρησε ότι με αυτόν τον ψηφιακό δίσκο, που κυκλοφόρησε το 2000, οι δύο κυρίες τού έκαναν «ένα μεγάλο δώρο». Στον ίδιο δίσκο η Νένα Βενετσάνου ερμήνευσε και τον Επιτάφιο (Ελυάρ και Επιτάφιος γράφτηκαν την ίδια χρονιά —από τον Φεβρουάριο ως τον Μάιο), με τον Σαράντη Κασσάρα στο πιάνο. 

Μία ακόμα ηχογράφηση των Ελυάρ είναι αυτή με τη μεσόφωνο Αγγελική Καθαρίου και τον Νίκο Σαμαλτάνο στο πιάνο, σε ένα δισκογράφημα που κυκλοφόρησε το 2020 και το οποίο περιλαμβάνει, επίσης, τη μουσική του Θεοδωράκη για το μπαλέτο Ερωφίλη, που αργότερα μετονομάστηκε σε Passacailles pour deux pianos, καθώς και τα περίφημα έξι τραγούδια του Γιάννη Χρήστου σε ποίηση Τ. Σ. Έλιοτ. 

Τέλος, μια αξιοσημείωτη πληροφορία: Στα 1983 - στον σχετικό φάκελο από το Αρχείο του συνθέτη αναγράφεται η ημερομηνία 31.12.1983 - ο Μίκης Θεοδωράκης καταπιάνεται με τα έξι Ελυάρ, προκειμένου να τα διασκευάσει για χορωδία! Έμεινε ημιτελές το έργο αυτό. Όμως ό,τι έχει γράψει ο συνθέτης θα μπορούσε να παρουσιαστεί χορωδιακά. Κι ακόμα, ένα έμπειρο χέρι θα μπορούσε να ολοκληρώσει τη χορωδιακή επεξεργασία. 

Ο Μίκης Θεοδωράκης εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος «άγνωστος»! Το έργο του είναι πολύπλευρο και τεράστιο για να… χωράει μόνο στα δημοφιλή τραγούδια του. Ο Μίκης Θεοδωράκης σίγουρα είναι υπόθεση του μέλλοντός μας.

 Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη»
του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής»

Ο Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΥ ΜΑΡΤΥΡΟΣ ΒΑΒΥΛΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο ιερομάρτυς Βαβύλας, επίσκοπος Αντιοχείας, του οποίου η Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη στις 4 Σεπτεμβρίου, μαρτύρησε επί βασιλείας του αυτοκράτορα Νουμεριανού (3ος αι.) και ετάφη στην πόλη της Αντιοχείας. 

Για τον βίο του και το μαρτύριο του, έγραψε δύο ομιλίες ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, γεγονός που αποδεικνύει την τιμή που απολάμβανε ο άγιος αυτός στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. 

Στις μέρες μας ο άγιος Βαβύλας δεν είναι ευρύτερα γνωστός στους πιστούς. Κάποιοι …υποψιασμένοι τον γνώρισαν από ένα ποίημα του Καβάφη, ο οποίος αποδίδει στον άγιο την αρχαία του αίγλη: «ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα, ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας». 

Ο ποιητής Κ.Π. Καβάφης λίγους μήνες πριν πεθάνει, συγκεκριμένα μεταξύ Νοεμβρίου 1932 και Απριλίου 1933 (πέθανε στις 29 Απριλίου 1933, ημέρα των γενεθλίων του) έγραψε το τελευταίο ποίημα της ζωής του, το οποίο δεν πρόλαβε να το δημοσιεύσει σε μονόφυλλο, όπως συνήθιζε, με τον τίτλο "Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας". 

Μία παρατήρηση εδώ που χρήζει ιδιαίτερης ανάλυσης: Η Αντιόχεια, η πρωτεύουσα της αρχαίας Συρίας, είναι η πόλη του Καβάφη! Έχει αφιερώσει σ' αυτήν την σημαντική πόλη αρκετά ποιήματα, παρ' ότι δεν πήγε ποτέ! 

Είχε, όμως, κατανοήσει την ξεχωριστή ιστορική θέση της ανά τους αιώνες. Είναι γι' αυτόν "η μοιραία πόλις", η πόλη με τον "περιλάλητο βίο", είναι η "περιώνυμος Αντιόχεια", η "παλαιόθεν ελληνίς". 

Οι αναφορές στην γενέθλια πόλη, την Αλεξάνδρεια, είναι πολύ λίγες σε σχέση με την Αντιόχεια. 

Το τελευταίο ποίημα του Αλεξανδρινού αναφέρεται σε ιστορικό περιστατικό του 362 μ.Χ., όπως μας το παραδίδουν εκκλησιαστικοί ιστορικοί (όπως ο Σωκράτης) του 4ου μ.Χ. αιώνα. Ο Ιουλιανός επισκέπτεται την Αντιόχεια ως αυτοκράτωρ, όταν μαθαίνει πως οι ιερείς του Απόλλωνα δεν θέλουν να δώσουν χρησμό, γιατί εκεί κοντά στο άλσος της Δάφνης, προάστιο της Αντιόχειας, ήταν θαμμένος ο μάρτυρας και επίσκοπος της Αντιόχειας Βαβύλας. Εκνευρισμένος ο Ιουλιανός διατάζει να μεταφέρουν οπωσδήποτε σε άλλο μέρος το λείψανό του. Πραγματικά οι χριστιανοί μεταφέρουν αλλού το λείψανο του μάρτυρα Βαβύλα. Όμως μέσα στη δίνη εκείνων των γεγονότων συνέβη κάτι αναπάντεχο: ξέσπασε μία μεγάλη φωτιά. Ο Ιουλιανός διέδωσε πως οι χριστιανοί έβαλαν τη φωτιά όμως ο Καβάφης παίρνει το μέρος των χριστιανών: «Aς πάει να λέει. / Δεν αποδείχθηκε· ας πάει να λέει. / Το ουσιώδες είναι που έσκασε».

Είναι το τελευταίο από τα 12 "Ιουλιανά" ποιήματα του Καβάφη, εκείνα δηλαδή που αναφέρονται στον αυτοκράτορα Ιουλιανό, ο οποίος ήθελε να επαναφέρει στο Βυζάντιο την αρχαία θρησκεία, αλλά ήταν αργά... Θα λέγαμε ότι είναι και το τελευταίο του από τα "Αντιοχειανά". 

Αξίζει εδώ να δούμε τι λέει για το ποίημα ο Γιώργος Σεφέρης. 

Στη διαμάχη Ιουλιανού-Βαβύλα, όπως τη χαρακτηρίζει ο Γιώργος Σεφέρης, ο νομπελίστας παρατηρεί πως ο Καβάφης τάσσεται αναμφισβήτητα με τον Βαβύλα (Σεφέρης, Γ. Δοκιμές. Τόμος Α΄. Αθήνα: Ίκαρος, σ. 456.). Όμως γιατί ο Σεφέρης υποστηρίζει την άποψη πως ο Αλεξανδρινός θεωρεί τον Βαβύλα δικό του; Η απάντηση του είναι ξεκάθαρη. Το λείψανο του μάρτυρα Βαβύλα του θυμίζει έντονα την τραγική κατάληξη της ζωής που δεν είναι άλλη από το θάνατο. Οι στίχοι Τὸ πήραμε, τὸ πήγαμε τὸ ἅγιο λείψανον ἀλλοῦ· /Τὸ πήραμε, τὸ πήγαμε ἐν ἀγάπη κ’ ἐν τιμῆ είναι για τον Σεφέρη «οι μόνοι μη ειρωνικοί μέσα σε τούτο το ποίημα· οι μόνοι ατόφια συγκινημένοι, οι στίχοι που μιλούν για το λείψανο του “θαυμαστού”, του “καλλίνικου” Βαβύλα· γι’ αυτόν που “αινίττονταν ο ψευτοθεός”, ο αντίπαλος… τώρα απόμεινε ένα λείψανο (ενν. ο Βαβύλας) που το ’παιρναν και το πήγαιναν αλλού. Συλλογιζόμουν» γράφει ο Σεφέρης «τον τελευταίο καιρό του Καβάφη καθώς τριγύριζε από εξάντληση σε εξάντληση, ή από νοσοκομείο σε νοσοκομείο· όχι πια ένα γερασμένο σώμα, αλλά ένα λείψανο, ένας Βαβύλας. Κανείς δεν ξέρει με τι παράξενα αποθέματα μέσα στο θάλαμο ή έξω από το κατώφλι της συνείδησης γίνεται ένα ποίημα».

Άρα μόνο με αυτήν τη συμφωνία κατά τον Γιώργο Σεφέρη ο Καβάφης τάσσεται με το μέρος του Βαβύλα. Με τη συμφωνία ότι θα βρει μία ακόμα αφορμή, μοιραία την τελευταία της ζωής του, για να μιλήσει για την φθαρτότητα και την ματαιότητα της ζωής. 

Ο Καβάφης γράφει το τελευταίο του ποίημα για τόπους και πρόσωπα αγαπημένα που ποτέ δεν είδε και δεν γνώρισε. Η Αντιόχεια τον συνέχει, αλλά δεν την επισκέφθηκε ποτέ. Ο Ιουλιανός, ως ιστορική μορφή τον απασχολεί πάντα, αλλά πάντα σε σχέση με τους χριστιανούς! Ο άγιος Βαβύλας ήταν και γι’ αυτόν άγνωστος, αλλά έγινε τόσο οικείος ως υπόθεση του ποιήματός του. Ενός ποιήματος που μοιάζει με θεατρική παράσταση, με αναφορά στο πρώιμο Βυζάντιο. 

Κι εδώ θυμάμαι τον Γ.Π. Σαββίδη: «... νομίζω πως δεν χωρεί πια καμιά επιφύλαξη και πως είμαστε υποχρεωμένοι να διαβάζουμε με αναδρομικό χριστιανικό φωτισμό κάθε ποίημα του Καβάφη που έχει σχέση με τη θρησκεία, παγανιστική είτε Χριστιανική» (Μικρά Καβαφικά. Αθήνα: Ερμής, 1985).
Ο Καβάφης ήξερε πολλά… Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας όπου τριγυρνούσε, λίγο πριν ξεψυχήσει… 

Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας 

Σαστίσαμε στην Aντιόχειαν όταν μάθαμε 

τα νέα καμώματα του Ιουλιανού.

Ο Aπόλλων εξηγήθηκε με λόγου του, στην Δάφνη! 

Χρησμό δεν ήθελε να δώσει (σκοτισθήκαμε!), 

σκοπό δεν τόχε να μιλήσει μαντικώς, αν πρώτα 

δεν καθαρίζονταν το εν Δάφνη τέμενός του. 

Τον ενοχλούσαν, δήλωσεν, οι γειτονεύοντες νεκροί. 

Στην Δάφνη βρίσκονταν τάφοι πολλοί.— 

Ένας απ’ τους εκεί ενταφιασμένους 

ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα, 

ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας. 

Aυτόν αινίττονταν, αυτόν φοβούνταν ο ψευτοθεός. 

Όσο τον ένοιωθε κοντά δεν κόταε 

να βγάλει τους χρησμούς του• τσιμουδιά. 

(Τους τρέμουνε τους μάρτυράς μας οι ψευτοθεοί.) 

Aνασκουμπώθηκεν ο ανόσιος Ιουλιανός, 

νεύριασε και ξεφώνιζε: «Σηκώστε, μεταφέρτε τον, 

βγάλτε τον τούτον τον Βαβύλα αμέσως. 

Aκούς εκεί; Ο Aπόλλων ενοχλείται. 

Σηκώστε τον, αρπάξτε τον ευθύς. 

Ξεθάψτε τον, πάρτε τον όπου θέτε. 

Βγάλτε τον, διώξτε τον. Παίζουμε τώρα; 

Ο Aπόλλων είπε να καθαρισθεί το τέμενος.» 

Το πήραμε, το πήγαμε το άγιο λείψανον αλλού• 

το πήραμε, το πήγαμε εν αγάπη κ’ εν τιμή. 

Κι ωραία τωόντι πρόκοψε το τέμενος. 

Δεν άργησε καθόλου, και φωτιά 

μεγάλη κόρωσε: μια φοβερή φωτιά: 

και κάηκε και το τέμενος κι ο Aπόλλων. 

Στάχτη το είδωλο• για σάρωμα, με τα σκουπίδια. 

Έσκασε ο Ιουλιανός και διέδοσε— 

τι άλλο θα έκαμνε— πως η φωτιά ήταν βαλτή 

από τους Χριστιανούς εμάς. Aς πάει να λέει. 

Δεν αποδείχθηκε• ας πάει να λέει. 

Το ουσιώδες είναι που έσκασε.