Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης: “Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”

Ο Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης είναι Καθηγητής Βυζαντινής Μουσικολογίας και Ψαλτικής Τέχνης στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Ο Αχιλλέας Χαλδαιάκης διετέλεσε και Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής, ενώ σήμερα είναι Μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Το ψαλτικό και επιστημονικό έργο του είναι ευρύτατα γνωστό, ενώ πολλές είναι και οι δημοσιεύσεις του στην ελληνική ξένη βιβλιογραφία. Στις 6 Οκτωβρίου 2025 συμμετείχε σε ένα διεθνές συνέδριο στο Παλέρμο της Ιταλίας με τον γενικό τίτλο: Grecia forma delle arti. Στο συνέδριο αυτό ο Καθηγητής Αχιλλέας Χαλδαιάκης πραγματοποίησε ανακοίνωση με θέμα: “Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την επιστημονική ανακοίνωση του Καθηγητού Αχιλλέα Χαλδαιάκη, όπως δημοσιεύθηκε στα πρακτικά του διεθνούς συνεδρίου. 

Στην ανακοίνωση του ο Καθηγητής παραπέμπει και σε εκπομπές του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στο Γ’ Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας για τους δύο μεγάλους συνθέτες, καθώς και στα βιβλία του «Τα Χατζιδακικά» και «Τα Θεοδωρακικά»: 

For the relationship between the two great composers and the tradi¬tion of the so-called Byzantine Music, their influences and inspirations from it, one can listen to a series of related radio-programs given by Panagiotis Andriopoulos, broadcast by the Third Program of Greek Radio, as part of the program “Egnatia Odos”, edited and presented by George Dovolos; a. About Hatzidakis: [1] Μάνος Χατζιδάκις, Εκκλησιαστική Ποίηση και Μουσική [1/2] | 25.10.2025 [2] Μάνος Χατζιδάκις, Εκκλησιαστική Ποίηση και Μουσική [2/2] | 26.10.2025; b. About Theodorakis: [1] Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [1/3] | 08.11.2025 Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [2/3] | 09.11.2025 [3] Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [3/3] | 15.11.2025. Cf.. additionally, Panagiotis Andriopoulos, Τα Χατζιδακικά, Athens 2023; Idem, Τα Θεοδωρακικά, Athens 2025. 

Chaldæakes, Achilleas (2025). 

“Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”, in Maria Caracausi (a cura di), Grecia Oggi. Incontri tra Le Arti. Pages 35-53. Palermo University Press: Culturesocietà, 20.

 

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: "Ο ΣΚΛΗΡΟΣ ΑΠΡΙΛΗΣ ΤΟΥ '45"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο Απρίλης είναι ο μήνας ο σκληρός, γεννώντας 

Μες απ’ την πεθαμένη γη τις πασχαλιές, σμίγοντας 

Θύμηση κι επιθυμία, ταράζοντας 

Με τη βροχή της άνοιξης ρίζες οκνές… 

Η αρχή από την «Έρημη Χώρα» του Έλιοτ, σε μετάφραση του Γιώργου Σεφέρη. 

Από τον Έλιοτ εμπνεύστηκε τον τίτλο ο Χατζιδάκις και μας χάρισε τον δίσκο «Ο σκληρός Απρίλης του ‘45». Μια διασκευή λαϊκών και ρεμπέτικων τραγουδιών του Μεσοπολέμου και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου (πέμπτη εργασία του συνθέτη για το ρεμπέτικο τραγούδι, ενορχηστρωμένα απ΄ τον ίδιο) για μικρή ορχήστρα, με μπουζούκι, δύο κιθάρες, βιολί, μαντολίνο, άρπα, κοντραμπάσο και κρουστά. Τα ρεμπέτικα που επέλεξε ο Χατζιδάκις εκφράζουν τις δύσκολες μέρες του εμφυλίου, αλλά και υπαινίσσονται τις αντίστοιχες δύσκολες μέρες που ζούσε ο τόπος μεσ΄ στη δικτατορία. 

Ο δίσκος ηχογραφήθηκε τον Οκτώβριο 1972 και κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά από τον ΕΟΤ. Με τον παρόντα τίτλο πρωτοκυκλοφόρησε το Δεκέμβριο του 1974 και συνολικά έκανε τέσσερις εκδόσεις, με τελευταία αυτή του 2008. 

Περιεχόμενο: «Ο σκληρός Απρίλης του ’45» ήταν η διαφορετική ενορχηστρωτική προσέγγιση του Μάνου Χατζιδάκι σε μια σειρά ρεμπέτικων τραγουδιών, που γράφτηκαν από τον Μιχάλη Σουγιούλ, το Βασίλη Τσιτσάνη, τον Μάρκο Βαμβακάρη, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, τον Απόστολο Καλδάρα, τον Δημήτρη Γκόγκο ή Μπαγιαντέρα, τον Ευάγγελο Παπάζογλου, τον Στέλιο Κηρομύτη, τον Πρόδρομο Τσαουσάκη και τον Γιώργο Μητσάκη. «Ο καθρέφτης» αποτελεί αυτοσχεδιασμό του Μάνου Χατζιδάκι ειδικά για την παρούσα έκδοση. 

Το εξώφυλλο είναι έργο του Γιάννη Μόραλη, ζωγραφισμένο ειδικά για το δίσκο (1974).

Να σημειώσουμε εδώ ότι δύο από τα τραγούδια του δίσκου, "Τα ματόκλαδά σου λάμπουν" του Μ. Βαμβακάρη και "Η μάγισσα της Αραπιάς" του Β. Τσιτσάνη, απασχόλησαν και μετά τον Μάνο Χατζιδάκι. Στις πρόβες που έκανε στην Αμερική με την Φλέρυ Νταντωνάκη, εκεί γύρω στα 1970, τα ηχογράφησε με την Φλέρυ κι εκείνον στο πιάνο. Το πρώτο συμπεριλήφθηκε στον δίσκο "Τα Λειτουργικά", που εκδόθηκε στα 1991, το δεύτερο έμεινε ανέκδοτο, με την ηχογράφηση να κυκλοφορεί τα τελευταία χρόνια στο διαδίκτυο. 
Αυτό σημαίνει πως τα ρεμπέτικα που αγάπησε ο Χατζιδάκις τον συνόδευαν πάντοτε κι εκείνος αναζητούσε την ...άλλη ερμηνεία μέσα του. Ως την αφαίρεση: για φωνή και πιάνο, σαν lied. 
Μια σύγχυση επικρατεί γύρω από την πατρότητα του τραγουδιού «Βγήκα στου Βοτανικού τα πέριξ». Στην πρώτη έκδοση του cd αναφέρεται ως δημιουργός ο Στέλιος Κηρομύτης, όπως και στην επανέκδοση, όπου μάλιστα υπάρχει η εξής σημείωση: "Πρόκειται για ένα μάλλον ξεχασμένο τραγούδι που βρήκε ο Μάνος Χατζιδάκις και ενέταξε στο «Σκληρό Απρίλη». Δεν είναι γνωστή καμιά προγενέστερη ηχογράφηση."
Όμως πρόκειται για το τραγούδι «Στάθηκα πενιές ν’ ακούσω» που πρωτοκυκλοφόρησε το 1948, σε δίσκο 78 στροφών Odeon, ως σύνθεση του Στράτου Παγιουμτζή, με τραγουδιστές το Στράτο Παγιουμτζή και τον Απόστολο Καλδάρα. Η εκτέλεση αυτή συμπεριλήφθηκε και στο δεύτερο cd με τραγούδια του Παγιουμτζή, που κυκλοφόρησαν από τη σειρά «Αρχείο Ελληνικής Δισκογραφίας» με την επιμέλεια του Παναγιώτη Κουνάδη και εκεί φαίνεται σαν σύνθεση του Παγιουμτζή, ενώ σε άλλες καταγραφές φέρεται ως τραγούδι του Τσιτσάνη.
Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι ένα από τα δημοφιλή ρεμπέτικα. Ο Χατζιδάκις το ...ανακάλυψε και μας το χάρισε με τη δική του ματιά.

Στον δίσκο αυτό συμμετείχαν θρυλικοί μουσικοί και συνθέτες (μερικοί απ' αυτούς): Θανάσης Πολυκανδριώτης στο μπουζούκι, Δ. Φάμπας και Β. Τενίδης στις κιθάρες, Δημήτρης Βράσκος στο βιολί και στο μαντολίνο, η Αλίκη Κρίθαρη στην άρπα, ο Ανδρέας Ροδουσάκης στο κοντραμπάσο και οι Ν. και Γ. Λαβράνος στα κρουστά. 

Ο συγγραφέας Κώστας Ταχτσής γράφει, μεταξύ των άλλων, στο προλογικό σημείωμα του δίσκου, που τον βλέπει ως ρέκβιεμ στο νεανικό όραμα της γενιάς του:  

«...Η φρίκη της κατοχής ήταν ακόμα ζωντανή στη μνήμη και τη σάρκα μας, είχαμε περάσει ξυστά πλάι στο θάνατο και θέλαμε να το ξεχάσουμε, θέλαμε να ζήσουμε, και ζωή, βέβαια, σ΄εκείνη την ηλικία, ήταν πάνω απ΄ όλα ο έρωτας και το τραγούδι. 

Αλλά τι τραγούδι; 

Τα τανγκό και τα βαλσάκια είχαν καταρρεύσει με τον καταχτητή. Τα τραγούδια πού ΄χαν φέρει μαζί τους οι «απελευθερωτές» και που μιμήθηκαν αμέσως οι αγοραίοι συνθέτες μας, ήταν η ίδια βράκα φορεμένη ανάποδα. Έμεναν βέβαια τα δημοτικά τραγούδια. Αλλ΄ αυτά τα περιφρονούσαμε: ασχέτως τοπικής ή κοινωνικής καταγωγής, είμασταν παιδιά της μεγαλούπολης, δεν τα ξέραμε, δεν μας εκφράζανε. Δεύτερο και κυριότερο, τά ΄χαμε συνδέσει με μια ξεπερασμένη αισθητική ψευτοηρωισμού και πατριδοκαπηλίας, ασυμβίβαστη μ΄αυτό που αναζητούσαμε -δηλαδή, μία νέα, σύγχρονη Ελλάδα, που να μπορούμε να λέμε πατρίδα, χωρίς αισθήματα ντροπής ή κατωτερότητας. Τότε ανακαλύψαμε τα ρεμπέτικα. 

...Στο βαθμό που πραγματοποιήθηκε το νεανικό μας αυτό όραμα, ένα μεγάλο μέρος οφείλεται χωρίς αμφιβολία στην ιδιοφυία του Μάνου Χατζιδάκι... 

Στο «Σκληρό Απρίλη του ’45», - αναφορά, όπως παλιότερα οι «Πασχαλιές μέσα από τη νεκρή γη» σε στίχο απ’ την «Έρημη Χώρα» του Τ. Σ. Έλιοτ - ο Μάνος Χατζιδάκις στο ’να κομμάτι μετά το άλλο, γυρίζει σε κείνες τις, για μας τουλάχιστο, κοσμογονικές μέρες της νιότης μας, όχι σ’ αναζήτηση κανενός «χαμένου καιρού», αλλά σε μια προσπάθεια να τις δει σ’ όλες τους τις δυνατές διαστάσεις: έτσι όπως ήταν στην πραγματικότητα, έτσι όπως νομίσαμε τότε ότι ήταν κι έτσι όπως θα τις βλέπαμε αν μπορούσαμε να τις δούμε απ’ την απόσταση που τις βλέπουμε τώρα. Ν’ ακούσει όλους τους τους ήχους. Όχι μόνο μπουζούκι και διπλοπενιά, αλλά και μπουζούκι ιδωμένο λίγο σα να ’ταν μαντολίνο, ύστερα και τα δύο μαζί εναλλάξ κι ανάμεσά τους και γκόνγκ και πένθιμα τύμπανα - τους ξερούς κρότους των πολυβόλων ενός συμφωνημένα καταδικασμένου αγώνα, λέω εγώ με το νου μου κι η απελπισμένη ρυθμική πορεία μιας νέας, αλλιώτικης προσφυγιάς… "Ο σκληρός Απρίλης του ’45" είναι ένα ρέκβιεμ σ’ εκείνο το ωραίο και τόσο γόνιμο νεανικό μας όραμα κι ίσως έτσι η ενδόμυχη υπόσχεση μιας το ίδιο γόνιμης χρήσης του λίγου χρόνου που μας μένει ακόμα».
Πάντως τον Ιούλιο του 1974 ο Χατζιδάκις έγραφε ...νοσταλγικά για εκείνη την εποχή: "Αν μπορούσα να ξαναγύριζα σε κείνον τον καιρό, όχι γιατί θα 'μουν πιο νέος, αλλά γιατί δε θα γνώριζα τη φρίκη των κατοπινών καιρών...". 

Τα τραγούδια του δίσκου: 
1. Θα γυρίσει κι ο τροχός (Μ. Σουγιούλ - Αλ. Σακελλάριου - Χρ. Γιαννακόπουλου)
2. Θα πάω εκεί στην Αραπιά (Η μάγισσα της Αραπιάς) (Βασίλη Τσιτσάνη)
3. Τα ματόκλαδά σου λάμπουν (Μάρκου Βαμβακάρη)
4. Πήρα τη στράτα κι έρχομαι (Στρώσε μου να κοιμηθώ) (Βασίλη Τσιτσάνη)
5. Ο καθρέφτης (Μάνου Χατζιδάκι)
6. Του Βοτανικού ο μάγκας (Γρ. Μπιθικώτση - Λ. Τσώλη)
7. Μάγκας βγήκε για σεργιάνι (Απ. Καλδάρα - Β. Τσιτσάνη)
8. Μέσα στης ζωής τα μονοπάτια (Η νυχτερίδα) (Δημήτρη Γκόγκου - Μπαγιαντέρα)
9. Κάτω στα λεμονάδικα (Βαγγέλη Παπάζογλου)
10. Βγήκα στου Βοτανικού τα πέριξ (Στέλιου Κηρομύτη)
11. Το πικραμένο αγόρι (Β. Τσιτσάνη - Β. Ταμβάκη)
12. Το δικό σου το μαράζι (Γιώργου Μητσάκη)

"ΤΩΝ ΘΥΡΩΝ ΚΕΚΛΕΙΣΜΕΝΩΝ" ΤΟΥ ΤΑΚΗ ΠΑΠΑΤΣΩΝΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΒΡΕΤΤΑΚΟΥ

Ο ποιητής Τάκης Παπατσώνης

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

O ποιητής από νωρίς έχει συλλάβει την σημασία του "των θυρών κεκλεισμένων"...

Άλλωστε ο Ιησούς "των θυρών κεκλεισμένων" εισήλθε προς τους μαθητές του μετά την Ανάσταση.

Για να δηλώσει και την μυστική λατρεία, την "εσωτερική πια λατρεία" που λέει ο Τάκης Παπατσώνης. 

Η λατρεία στην Ορθόδοξη Εκκλησία γίνεται - δυστυχώς συχνά - υπόθεση αυτοπροβολής, εξουσίας, εξωστρέφειας άνευ προηγουμένου και επομένου. 

"Ο κρυπτός της καρδίας άνθρωπος" μοιάζει να μη χωράει σ' αυτή την πρακτική, που πολλές φορές είναι και αντιαισθητική. Επικρατεί ο θόρυβος αντί της σιωπής, τα κενά λόγια αντί της καινής διαθήκης, ο βερμπαλισμός αντί της λιτότητος. 

Αλλά πάντοτε ...τρυπώνει, ακόμα και "των θυρών κεκλεισμένων" ο "κρύφιος εορταστής" που λέει ο Παπατσώνης. Αυτός που γιορτάζει "εν αγνοία των άλλων χριστιανών"¨...

Ο Μάνος Τασάκος σημειώνει για το ποίημα αυτό: 

Θαρρῶ ὅτι στό ποίημα αὐτό ἔχουμε δηλωμένη, (μέ σαφῆ τρόπο), τήν ἀδιαφορία τοῦ Παπατζώνη γιά τά μεγαλόσχημα καί τά ἠχηρά της ἐκκλησίας. Καί ὄχι μόνο. Προσέξτε τόν στίχο «ἐν ἀγνοίᾳ τῶν ἄλλων χριστιανῶν» καί «ἔξω ταγμένου χρόνου» – ἡ ἀντίθεση μέ τόν διπλανό δέν εἶναι ἐδῶ ἀντίθεση ἀνάμεσά σε ἕναν πιστό καί σέ ἕναν ἄπιστο, ὅπως θά περίμενε κανείς, ἀλλά ἀνάμεσα σέ ἐκείνους πού ἐνστερνίζονται τήν ἀπέριττη πνευματικότητα τῆς πίστης καί σέ ἐκείνους πού ἁπλῶς ἀκολουθοῦν τό τυπικό λειτουργικό της, μόνο κατ’ ὄνομα χριστιανοί καί ἐντελῶς ἀνυποψίαστοι γιά τά βαθύτερα τῆς συνείδησης. Οἱ ἀποχρώσεις εἶναι ἴσως μέ δυσκολία ὁρατές, ἀλλά ὑπάρχουν καί ἔστω καί ἀσύγγνωστα, καταδεικνύουν τήν ἄποψη τοῦ Παπατζώνη γιά τά ἀσήμαντα καί τά παρεκκλίνοντα μέ τά ὁποῖα ἀσχολεῖται ἡ ἐπίσημη ἐκκλησία.
Ὅμως ἐτοῦτα δέν εἶναι τά μόνα, (καί μᾶλλον δέν εἶναι τά κύρια), πού ἀπορρέουν ἀπό τό ποίημα. Σέ μία ἑρμηνεία ἐξωθρησκευτική, τό νόημα εἶναι ἐπίσης σαφές καί καθολικό – ἡ δημιουργία εἶναι πάντοτε μία ὑπόθεση ἐσωστρεφής, ἡ προσπάθεια μοναχική, τό βίωμα μοναδικό καί αὐστηρά προσωποποιημένο. Οἱ ἀλλαγές στήν συνείδηση δέν μποροῦν νά εἶναι ἀποτέλεσμα μαζικῶν συμμετοχῶν καί συνομιλιῶν, οἱ μεταβολές καί τό ἀποτέλεσμα τῆς δημιουργίας δέν προκύπτουν ποτέ ἀπό συναθροίσεις ὅπου οἱ συγκλίσεις τείνουν πάντοτε στόν μέσο ὄρο, στήν ἁπλοϊκότητα, στήν ἐπιφάνεια. Τῶν θυρῶν κεκλεισμένων εἶναι ἡ μετάφραση τῆς ἀπόσυρσης τοῦ Ἰησοῦ στήν ἔρημο, ἡ ἀπόλυτη ἀπομόνωση, ἕως ὅτου ἐπιστρέψει τελείως μεταρσιωμένος. Εἶναι ὅμως καί κάτι ἀκόμη, ἡ ἀντίθεση στήν ἔννοια τοῦ ποιμνίου, τῆς ὁμαδικῆς πίστης. Ὁ καθείς μοναχός θά εὕρει τόν δρόμο γιά τήν Ἀνάσταση, (γιά νά μιλήσουμε μέ ὅρους θεολογικούς) καί οὐδείς ξένος δέν ἠμπορεῖ νά βοηθήσει τήν ἀνάβαση στόν Γολγοθά. Δέν εἶναι τυχαῖος ἄλλωστε καί ὁ στίχος Paratum est cor ejus γιά τή σπουδαία Θυσία, γιά τόν Παπατζώνη ἡ ἐνασχόληση μέ τό πνεῦμα, μέ τήν λογοτεχνία, μέ τήν ποίηση, ἔχει πάντοτε ἕνα τεράστιο κόστος, εἶναι μιά ἄποψη πού διατρέχει τό σύνολο σχεδόν τῆς ποίησής του. Παρόλο πού τό ποίημα «Τῶν θυρῶν κεκλεισμένων» ἡ (ἐλάχιστη) κριτική δέν τό πιστεύει ἀπό τά καλύτερα τοῦ Παπατζώνη, ἡ γνώμη μου εἶναι ἀρκετά διαφορετική. Ἐκτός ἀπό ὅλα τα προρρηθέντα, νομίζω ὅτι εἶναι καί ἀπό τά ἐλάχιστα ὅπου ὑποβόσκει ἀδιόρατη εἰρωνεία γιά τούς κάτ΄ ὄνομα πιστούς καί τούς μεγαλόσταυρους τῆς ἐκκλησίας. Κι αὐτό ἀπό μόνο του προσδίδει στούς στίχους μία ἀξία.

ΤΑΚΗΣ ΠΑΠΑΤΣΩΝΗΣ (1895-1976)
Των θυρών κεκλεισμένων

Συμβαίνει να σωπαίνει κάποτε η Εκκλησία,
παρ’ όλο που τελείται γιορτή επιβλητική.
Μην έχοντας καμπάνες, άμφια και λιτανεία,
ξεχύνεται η διάθεση όλη η εορταστική
στην εσωτερική πια λατρεία, καθιερωμένη
σε τέτοιες περιστάσεις. Καθώς ο διπλανός σου
αγνοεί τι πανηγύρι μέσα σου έχει στηθεί,
μια και δεν συμμετέχει σε τίποτα γνωστό του,
ξυπνάει και σ΄ αντικρύζει κι' ευθύς αναρωτάται:
πώς έτσι ο γείτονάς μου ξανάνθισε αδοκήτως;
ποιο Πάσχα του Κυρίου, έξω ταγμένου χρόνου,
γιορτάζει εν αγνοία των άλλων χριστιανών;
Αδιάφορος προς όλα, ο κρύφιος εορταστής.
Paratum est cor ejus για τη σπουδαία θυσία.
Στολίζει τους βωμούς του, υψώνει τη Χαρά
και τη μετουσιώνει σε σκεύη αχτιδωτά.
Μ΄ ευλάβεια αναλίσκει το περιεχόμενό τους
κι ύστερα κάμνει απόλυση, τελείως μεταρσιωμένος.
Σημαίνουν τότε εντός του μυριάδες οι καμπάνες,
με τέτοιο αλαλαγμό τους, που ουδέποτε χαλκός
τραγούδησε στη γη μας με τόσην ευφροσύνη,
με τόση φωτεινότητα και τόσο διαυγώς.

Στο "Κεκλεισμένων των θυρών" ο Νικηφόρος Βρεττάκος μας προτρέπει:

Κλείσου τώρα και γνέσε,
μαλλί του ήλιου, το αίμα σου,
ζώσε τον κόσμο. Γίνου κλωστές,
ώρα να υφάνουμε.
...Γύρω από την
ερημιά της ελπίδας, χρειάζεται ο κόσμος
έναν ορίζοντα

Κεκλεισμένων των θυρών, λοιπόν, μαζί με τους ποιητές του κόσμου για "Παρηγορία και φως, στους ώμους του κόσμου."

ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ (1912-1991)
Κεκλεισμένων των θυρών 

Αυτή την τραχύτητα
των λέξεων, ψυχή μου, πως τη μπορείς;
Χαμήλωσε τώρα, ή σώπασε,
όπως οι πέτρες, ή όπως
ο άλαλος πόνος, ή άλλαξε.
Γίνου κάτι άλλο. Κάτι σαν την αφή
του ήλιου στα δάχτυλα
του τυφλού.
Κλείσου τώρα και γνέσε,
μαλλί του ήλιου, το αίμα σου,
ζώσε τον κόσμο. Γίνου κλωστές,
ώρα να υφάνουμε.
Χρειάζεται ο κόσμος ρούχα ψυχή μου,
για ώρες βροχής, για ώρες ανέμου,
για ώρες αφέγγαρης λύπης
και νύχτας. Γύρω από την
ερημιά της ελπίδας, χρειάζεται ο κόσμος
έναν ορίζοντα. Γίνου καθώς
απάνω απ’ τους λόφους κάποτε ο Μάης
βροχούλα μετάξινη:
Παρηγορία και φως, στους ώμους του κόσμου.

[Από την ενότητα «Η Λιτανεία των Σκεπασμένων Προσώπων», 1961]

Jean-Paul Sartre: «Κεκλεισμένων των θυρών» (Huis Clos)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Των θυρών κεκλεισμένων εισήλθες Χριστέ..."

Ο γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος Jean-Paul Sartre (1905-1980) είναι γνωστό πως υπήρξε αριστερός αγωνιστής που πάλεψε ουσιαστικά στους κοιτώνες του κομμουνιστικού κόμματος. Ένθερμος υποστηρικτής του μαρξισμού διατύπωσε μια ανθρωπολογική πολιτικο-φιλοσοφική θεώρηση ταιριαστή στην εποχή και στις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου. Τα αξιώματα της φιλοσοφίας του Sartre θα μπορούσαμε να πούμε ότι υποδεικνύουν τις εξής κατευθύνσεις: α) Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας. Οι πράξεις καθορίζουν και διαμορφώνουν την ουσία η οποία έπεται. Σύμφωνα με το γάλλο φιλόσοφο μόνο μετά θάνατον μπορεί κάνεις να κρίνει και να αποκρυσταλλώσει τελική γνώμη για το ποιόν του ατόμου. β) Η έννοια της επιλογής. Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, όπως υποστήριζε και ο ίδιος ο φιλόσοφος. Επομένως έχει την επιλογή της καλής ή της κακής πίστης, επιλογή που είναι αναπόφευκτη ακριβώς εξαιτίας αυτής της καταδίκης. Ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του ακόμα και για την απραξία του, ακριβώς γιατί και αυτή είναι επιλογή. γ) Η σχέση με τον άλλον.Το «είναι για τον άλλον»(l’etre pour l’autrui). Επομένως το μανιφέστο του Sartre είναι ότι «ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός», όπως ακριβώς το διατύπωσε σε σχετική διάλεξή του, μοναδική απόπειρα εκλαϊκευσης της φιλοσοφίας του. 

Από το πλούσιο έργο του Sartre εστιάζουμε στο «Κεκλεισμένων των θυρών» (Huis Clos), όπου η έννοια του Άλλου έρχεται δυναμικά στο προσκήνιο. 

Το «Κεκλεισμένων των θυρών» έναι ένα θεατρικό έργο συμβολικό σε μία πράξη που περιλαμβάνει πέντε σκηνές. Ολοκληρώθηκε τη χρονιά του 1943 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 27 Μαϊου του 1944 στο θέατρο του Vieux- Colombier στο Παρίσι (συμπληρώνονται φέτος 80 χρόνια). Είναι το πιο πολυπαιγμένο θεατρικό έργο του συγγραφέα και σταθμός του υπαρξιστικού θεάτρου. Το σκηνικό διαδραματίζεται σ’ένα κλειστό χώρο κοινό και για τα τρία πρόσωπα του έργου. Οι τρεις αυτοί χαρακτήρες συναντιούνται μετά το θάνατό τους σ’ένα κλειστό δωμάτιο που ανήκει, σε ένα τύπου ξενοδοχείο της Κόλασης. Δεν γνωρίζονται προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και δεν διαθέτουν καν κοινές πεποιθήσεις ή κοινά γούστα. Πρόκειται για τον Garcin, δημοσιογράφο,την Inès υπάλληλο ταχυδρομείου και την Εstelle πλούσια κοσμική. Ο Sartre μας περιγράφει εδώ την κόλασή του με απλό και λιτό τρόπο, αφοπλιστικά ειλικρινή θα έλεγε κανείς: «η κόλαση είναι οι άλλοι.». Αυτή η φράση κόστισε στον ίδιο ...κάμποσες κατηγορίες, ενώ μας εξηγεί απλώς ότι η ζωή «υφίσταται, γίνεται αντιληπτή» διαμέσου των άλλων. Οι τρεις πρωταγωνιστές φιλονικούν καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου για να καταφέρουν να ξεφύγουν από τις καταστάσεις τους, αλλά η Κόλαση τελειώνει με το να προηγείται δραματικά πλέον έναντι όλων. 

Στο «Κεκλεισμένων των θυρών» παρατηρείται η σχέση του ατόμου με τον άλλον σε όλο της το μεγαλείο. Είμαστε οι καθρέφτες των άλλων και γινόμαστε οι καθρέφτες τους. Ο άλλος μας ξεγυμνώνει και μας φέρνει αντιμέτωπους με την αλήθεια του εαυτού μας. Προσδιοριζόμαστε ως οντότητες μέσω του βλέμματος του άλλου. Ό,τι πράττουμε έχει αντίκτυπο στους άλλους. Η ελευθερία μας σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου, όπως όλοι ξέρουμε πια - τουλάχιστον θεωρητικά.  Θα μπορούσαμε να πούμε ότι «η κόλαση είναι οι άλλοι» ακριβώς γιατί μας φέρνουν αντιμέτωπους με τον ίδιο μας τον εαυτό. 

Νομίζω πως με το έργο αυτό ο Sartre θέλει να μας υποψιάσει για την σημασία των κεκλεισμένων θυρών... Τα καίρια και τα ουσιαστικά, αυτά που αφορούν στην ύπαρξη, συντελούνται Huis Clos! Η αντιμετώπιση του εαυτού δεν μπορεί να είναι υπόθεση εξωστρέφειας, η οποία διασκεδάζει τις εντυπώσεις... Η γυμνή αλήθεια προϋποθέτει κλειστές θύρες... Κάτι σαν τον Αναστημένο Ιησού, ο οποίος «των θυρών κεκλεισμένων εισήλθε» προς τους μαθητές του. Κι ακόμα σκέφτομαι πως η έννοια της απόλυτης ευθύνης, αλλά και της «καταδίκης» της ελευθερίας, που τονίζει ο Sartre είναι μεγάλα ζητήματα και στον Χριστιανισμό. 

Γι’ αυτό την ίδια περίοδο της μεγαλύτερης διάδοσης και ανάπτυξης του υπαρξισμού εκδηλώνεται και η διάσπαση του σε δύο βασικά ρεύματα: τον αθεϊστικό και τον χριστιανικό (Μπερντιάγεφ, Σεστώφ, Μαρσέλ κλπ.). Ο χριστιανικός υπαρξισμός από την άλλη από τον οποίο εμπνεύστηκε και ο ίδιος ο Σαρτρ ήταν γνωστός στη Γαλλία, μια φαινομενικά πιο συγκρατημένη εκδοχή από τον αθεϊστικό υπαρξισμό. Αυτό το φιλοσοφικό κίνημα, του οποίου ο κύριος γάλλος εκπρόσωπος Marcel, αλλά και στη Βόρεια Αμερική, ο Jacques Lavigne, χαρακτηρίζεται από μια βαθιά αντίθεση μεταξύ του ανθρώπου και θεού, όπου ο Θεός είναι απόλυτος και υπερβατικός. Ο σκοπός της ζωής είναι να φτάσει ο άνθωπος πιο κοντά στο Θεό και να προσπαθήσει να επιτύχει την τελειότητα με το να γίνει αληθινός Χριστιανός. Εντούτοις, ο αθεϊστικός υπαρξισμός τόνιζε τη χαώδη απόσταση μεταξύ θεού και ανθρώπου, επαναλάμβανε τα θέματα της παραδοσιακής πνευματοκρατίας, με τα συναφή μοτίβα της απολύτρωσης και της σωτηρίας και το αθεϊστικό ρεύμα, βαθύτατα διαποτισμένο από τα θέματα του μηδενός και της τελικής ήττας του θανάτου, που βρήκε την ανώτερη φιλοσοφική έκφρασή του στο «Eίvαι και Χρόνος» του Χάιντεγκερ που εκδόθηκε στη Γερμανία το 1926. 

Στα καθ’ ημάς ο καθηγητής Νίκος Νησιώτης υπήρξε ο πρώτος ουσιαστικά κριτικός μελετητής της φιλοσοφίας του υπαρξισμού στη χώρα μας γι’ αυτό και σήμερα διαβάζουμε ξανά το έργο του «Υπαρξισμός και χριστιανική πίστη», όπου υπάρχει εκτενής αναφορά και στον Sartre. 

Το «Κεκλεισμένων των θυρών», ως θεατρικό έργο, γνώρισε μεγάλη διάδοση και στην Ελλάδα και ανεβαίνει συχνά – πυκνά σε θεατρικές σκηνές. Έχει διασκευαστεί και για το ραδιόφωνο, όπου είχε παρουσιαστεί σε μετάφραση Γρηγόρη Γρηγορίου. 

Νομίζω πως η πρώτη παράσταση του έργου στην Ελλάδα έγινε την καλλιτεχνική περίοδο 1954-1955, δέκα χρόνια από την πρεμιέρα του έργου στο Παρίσι, στο θρυλικό «Υπόγειο» του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν. «Κεκλεισμένων των θυρών» στο «Υπόγειο»! Ο τέλειος συνδυασμός! Η μετάφραση ήταν του Αλέξη Σολομού, η σκηνοθεσία του Κουν, τα σκηνικά του Ν. Νικολάου και ερμήνευαν οι ηθοποιοί: Β. Ζαβιτσιάνου, Α. Πανταζοπούλου, Γ. Λαζάνης, Π. Φυσσούν. 

Αυτή την παράσταση είχε δει στο Θέατρο Τέχνης η ποιήτρια Ζωή Καρέλλη, η οποία έγραψε σε κριτική της στο περιοδικό «Νέα Πορεία» [τόμ. 1, τχ. 5-6 (Ιούλιος-Αύγουστος 1955), σ. 235-241] μόνο για τις ιδέες του Σαρτρ και καθόλου για την παράσταση. Θεωρεί πως ο συγγραφέας αυτός δεν συγκινεί και «αδυνατεί να πονέσει, να συμπαθήσει τον άνθρωπο». 

Γράφει: «Αισθάνεται κανείς ότι ο Σαρτρ, χάρις στην ψυχρότητά του, που τον κάνει ικανό να τοποθετεί και το πάθος κατάλληλα, απ’ όλα τα αληθινά που μπορεί να πει, διαλέγει εκείνα που του χρειάζονται, για να προκαλέσει κι εκείνη τη διέγερση την οποία προεξοφλεί, που αυτός ετοιμάζει κι όχι τη συγκίνηση που η ίδια η ζωή, η δύναμη του έργου του θα έπρεπε να προκαλέσει... Θα μπορούσε κανείς να πει πως ο Σαρτρ συμπονεί τους ήρωες των «Κεκλεισμένων των θυρών» αν δεν τους άκουγε να φωνάζουν λόγια τόσο κατάλληλα, - προκαλεί ο ίδιος κάτι σαν αποστροφή». 

Δεν θα μπορούσε να γίνει δεκτή αυτή «η αποστροφή» του Σαρτρ από την Ζωή Καρέλλη, και μάλιστα εκείνη την εποχή. Σήμερα όμως, φρονώ ότι μας ενδιαφέρει περισσότερο μια «αποστροφή» του Σαρτρ, από μια ψευτοσυγκίνηση, που προκαλείται πολύ εύκολα. Μας ενδιαφέρει περισσότερο η διέγερση που προκαλούν οι αποκρουστικοί τύποι του Σαρτρ, παρά μια «συμπόνοια» για «ήρωες» της ζωής, που συνήθως είναι επίπλαστη και πρόσκαιρη. 

«Κεκλεισμένων των θυρών», λοιπόν, στο ...υπόγειο... Του Κουν ή το δικό μας δεν έχει τόση σημασία...

ΣΤΙΣ 30 ΑΠΡΙΛΙΟΥ ΤΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ ΑΠΟ ΤΟ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ"

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), παρουσιάζει ένα αφιέρωμα στην Βασίλισσα των Ελλήνων Όλγα, με αφορμή την επέτειο των 100 χρόνων από τον θάνατό της, την Πέμπτη 30 Απριλίου 2026, 7.30 μ.μ. στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Η Βασίλισσα Όλγα, ρωσικής καταγωγής, υπήρξε η μακροβιότερη Βασίλισσα των Ελλήνων και είχε αναπτύξει ένα τεράστιο κοινωνικό, φιλανθρωπικό, εκπαιδευτικό και πολιτιστικό έργο, πτυχές του οποίου θα παρουσιαστούν στην εκδήλωση. 

Χαιρετισμό στην εκδήλωση θα απευθύνει ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Ταλαντίου κ. Θεολόγος, Διευθυντής του Ιδρύματος Επιμόρφωσης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών. 

Ομιλητές: 

- Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης, αρχαιολόγος, με θέμα: «Βασιλικά αναθήματα, όπως καταγράφηκαν και ψηφιοποιήθηκαν από το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών». 

- Δημήτρης Μπαλτάς, Δρ Φιλοσοφίας, με θέμα: "Πτυχές της ζωής της Όλγας Κωνσταντινόβνα Ρομάνοβα: Από την Ρωσία στην Ελλάδα". 

- Γιάννης Λιγνάδης, Δρ Θεατρολογίας, με θέμα: «Μία προτομή του Βασιλέως Γεωργίου Α΄ του 1866»

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος – μουσικός, με θέμα: «Βασίλισσα Όλγα και Εκπαίδευση».

Μουσικές συνθέσεις για την Βασίλισσα Όλγα θα ερμηνεύσει ο τενόρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιάννης Χριστόπουλος 

Πιάνο: Κωνσταντίνος Καραμπίνος 

Πολυφωνικούς ύμνους θα αποδώσει η Χορωδία του Ιερού Ναού Αγίας Τριάδος οδού Φιλελλήνων (Ρωσική Εκκλησία) υπό την διεύθυνση του μαέστρου Βαλερύ Ορέσκιν. 

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας. 

Παραγωγή: Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον". 

ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΤΗΤΑ

Του Χρήστου Γκουνέλα, δρ Θεολογίας 

Ζούμε στην εποχή της εικόνας και δη της διαδικτυακής εικόνας και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Πάντα η εικόνα έπαιζε σημαντικό ρόλο στη δημόσια ζωή των ανθρώπων. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει ταυτιστεί με την ίδια την ύπαρξη: Ό,τι φαίνεται υπάρχει, ό,τι δεν φαίνεται είναι ανύπαρκτο. 

Όπως είναι λογικό, οι πολιτικοί λόγω της άμεσης εμπλοκής τους με τον δημόσιο βίο χρησιμοποιούν τη δύναμη της εικόνας, τις περισσότερες φορές χωρίς μέτρο. Από αυτή την εργαλειοποίηση της εικόνας δεν έχει ξεφύγει και η εικόνα του «πιστού πολιτικού». Έτσι, για παράδειγμα τη Μεγάλη Εβδομάδα που πέρασε είδαμε και πάλι στους ναούς μας πολιτικούς να κουβαλάνε τον (εκλογικό τους) σταυρό, τον (εκλογικό τους) επί-τάφιο και ασφαλώς την (εκλογική τους) εικόνα προσδοκώντας την (εκλογική τους) Ανάσταση. Εδώ δεν υπάρχει δεξιά, αριστερά και κέντρο αφού οι περισσότεροι των πολιτικών, όπου κι αν ανήκουν ιδεολογικά, μεταχειρίζονται την εικόνα του καλού καγαθού πιστού. Σχεδόν πάντα στέκονται μπροστά στο πρώτο στασίδι ξεχνώντας το ευαγγελικό «οι πρώτοι έσονται έσχατοι και οι έσχατοι πρώτοι», ενώ δεν είναι λίγες οι φορές όπου Μητροπολίτες και ιερείς τους θυμιάζουν (κυριολεκτικά και μεταφορικά) καλωσορίζοντάς τους (sic) και ευχαριστώντας τους (sic) για την παρουσία τους στον ναό. 

Θα αντιτείνει κάποιος και τι, θα κρατάμε πλέον «πιστόμετρο»; Και ποίοι είμαστε εμείς οι οποίοι θα κρίνουμε τους άλλους και δη επιφανείς προσωπικότητες του δημόσιου βίου; Δίκιο θα έχει! Όντως δεν είμαστε κριτές. Σκεφτόμαστε ωστόσο πως ο Χριστός αν ερχόταν στον ναό θα στεκόταν στο τέλος, μαζί με τον Τελώνη, να μην τους βλέπει κανένας. Και αφού προσεύχονταν και για τον εχθρό τους το ίδιο θα έκαναν και στο σπίτι στη μοναξιά του εαυτού τους κρυφά από τα βλέμματα των ανθρώπων. Προσευχή της ουσίας και όχι των τύπων. 

Και εν τέλει πώς γίνεται με τόσους καλούς καγαθούς και πάνω από όλα πιστούς άρχοντες και πολίτες εν γένει (σαφώς και οι απλοί πολίτες δεν είμαστε άμοιροι ευθυνών) να βιώνουμε καθημερινά μία σκληρή πραγματικότητα απόρροια της μεγάλης κρίσης θεσμών; Και οι θεσμοί είναι άνθρωποι και όταν γίνονται απρόσωποι σημαίνει ότι ήδη και οι άνθρωποι που τους απαρτίζουν είναι οι περισσότεροι εξ αυτών απρόσωποι. Δυστυχώς, εκ των πραγμάτων, η πολυετής κρίση στην πατρίδα μας δεν προσεγγίστηκε ως πνευματική ευκαιρία. Χάσαμε και χάνουμε την ουσία εμμένοντας σε «αδειανά πουκάμισα». Ας αφήσουμε όμως και πάλι τον Χριστό να μιλήσει, πίσω από το τελευταίο στασίδι: «…Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι παρομοιάζετε τάφοις κεκονιαμένοις, οἵτινες ἔξωθεν μὲν φαίνονται ὡραῖοι, ἔσωθεν δὲ γέμουσιν ὀστέων νεκρῶν καὶ πάσης ἀκαθαρσίας…».

ΑΝΟΙΧΤΗ ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΡΩΣΟΟΥΚΡΑΝΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ

Σάββατο 2 Μαΐου 2026, 7.30 μ.μ. 

Έναστρον Βιβλιοκαφέ 

Σόλωνος 101, Αθήνα 

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» διοργανώνει ανοιχτή συζήτηση με θέμα: 

"Η ρωσοουκρανική σύγκρουση και το Οικουμενικό Πατριαρχείο» 

Συζητούν: 

- Κώστας Κουτσουρέλης, συγγραφέας, διευθυντής του περιοδικού Νέο Πλανόδιον 

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος, υπεύθυνος Καλλιτεχνικού Συνόλου "Πολύτροπον". 

Ο ΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΚΗΝΗ "ΜΑΚΑΡΙ"

Ο Νίκος Γεωργάκης έρχεται από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα, και μαζί με τους συνεργάτες του, θα παρουσιάσει επιλογές από τα τραγούδια του, από τους 9 δίσκους του, την Πέμπτη 16 Απριλίου στις 9 μμ., στη μουσική σκηνή Μακάρι, Ζωοδόχου Πηγής 125 & Κομνηνών. 

Θα εμφανιστούν: 

Δάφνη Πανουργιά: τραγούδι 

Φώτης Θεοδωρίδης: τραγούδι 

Ειρήνη Σγουρίδου: τραγούδι, φλάουτο 

Νίκος Γεωργάκης: τραγούδι-κιθάρα 

Κυριάκος Γκουβέντας: βιολί 

Τάσος Μισυρλής: βιολοντσέλο 

Γιάννης Παπαστεργίου: μαντολίνο, βιολί 

Ο Νίκος Γεωργάκης πρωτοεμφανίζεται ως συνθέτης και ερμηνευτής το 1989 στο δίσκο “Βραδινή Αναρρίχηση” που κυκλοφόρησε σε παραγωγή του Μάνου Χατζιδάκι.

   

ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ 

1 Βραδινή Αναρρίχηση (1989) 

2 Η δύση κι η αυγή έχουν το ίδιο χρώμα (1995) 

3 Παράδοξη νύχτα (1998) 

4 Ταξίδι από ένα δωμάτιο (2002) 

5 Ανάσα καλοκαιριού (2007) 

6 Να γίνω η θάλασσα (2011) 

7 Παραφυλάει ο έρωτας (2015) 

8 Είν’ η ζωή μια μουσική (2020) 

9 Στην άκρη της ζωής (2024)

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Στιγμές από την Μ. Εβδομάδα στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

Με τους ψάλτες του Ναού ψάλλουν η Φένια Παπαδόδημα και ο Γιάννης Χριστόπουλος. 

Κάμερα - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

 

"ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ" ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΚΟΥΛΙΔΗ

Με αφορμή τα σημερινά γενέθλια του Θάνου Μικρούτσικου (Πάτρα, 13 Απριλίου 1947), αναρτούμε το 

"Το τραγούδι του Χριστού", σε στίχους Γιώργου Κακουλίδη και μουσική Θάνου Μικρούτσικου, από τα "Ανέκδοτα Τραγούδια" (2020). 

Ερμηνεία: Θάνος Μικρούτσικος & Κώστας Θωμαΐδης.

Ο Γιώργος Κακουλίδης (1956 - 2021)  ήταν γιος του ζωγράφου Δημήτρη Κακουλίδη και εγγονός γλύπτη. Σε νεαρή ηλικία ταξίδεψε με φορτηγά καράβια και εμφανίστηκε στη λογοτεχνία το 1979 με την ποιητική συλλογή "Λίμπερτυ", μια αναφορά στα ταξίδια του, από τις εκδόσεις "Κείμενα του Φίλιππου Βλάχου". Το 1994 τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Καβάφη στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ποίησή του έχουν μελοποιήσει ο Θάνος Μικρούτσικος (Με 7 Πίνακες Του Γιώργου Λαζόγκα Και 7 Ποιήματα Γιώργου Κακουλίδη), ο Νίκος Κυπουργός, ο Στάμος Σέμσης κ.α. Πολλές οι ποιητικές συλλογές του, όπως και τα αφηγήματά του. 

Παράλληλα με τη συγγραφική του δραστηριότητα, ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και έκανε 8 ατομικές εκθέσεις.

«Ο Γιώργος Κακουλίδης έχει δημιουργήσει μια ενότητα ζωής και ποίησης. Ζει για την τέχνη του, ζει την τέχνη του. Ζει με πρωτόγνωρο πάθος την καθημερινότητά του. Κάποιες φορές βρίσκω έξω από την πόρτα του σπιτιού μου ένα ποίημα. Μια άλλη φορά βρήκα ένα ρολόι. Πρόσφατα την τραγιάσκα του πατέρα του. Ένα CD του Βάγκνερ, μια ζωγραφιά» έλεγε ο Θάνος για τον Γιώργο Κακουλίδη. «Επειδή αγαπώ πολύ τον Κακουλίδη μπόρεσα να τον ξεκλειδώσω και να βρω την ουσία του» 

 

Τον τελευταίο τον καιρό 

πάτησα πάνω στον σταυρό 

και χάθηκα, Μαρία. 

Στο ξύλο είχα λησμονιά 

μα όμως μέσα μου κρυφά 

μ` έκοβε μια άγρια επιθυμία. 

Πριν με υψώσει ο τρελός 

του ουρανού ο πετεινός 

να μπω στα μάτια σου να δω 

της ζωής μου την ταινία. 

Τον τελευταίο τον καιρό 

πάτησα πάνω στον σταυρό 

και χάθηκα, Μαρία.

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Πάσχα 2026 

Η Ακολουθία και η Θεία Λειτουργία της Αναστάσεως στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού.  

Της Θ. Λειτουργίας προέστη ο Προϊστάμενος του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης. 

Με τους ψάλτες του Ναού έψαλε ο Roni Bou Saba, Θεολόγος-φιλόλογος από το Λίβανο. 

Βίντεο - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

 

ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ ΤΟΥ ΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ "ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ" ΤΟΥ ΜΑΛΕΡ

Ως γνωστόν το ορατόριο είναι μια μουσική φόρμα πολύ ευρεία. Περιλαμβάνει σχεδόν όσα περιλαμβάνει και μια όπερα (ορχήστρα, σόλο, χορωδία, ντουέτα, άριες κ.ά.) εκτός από σκηνική δράση, ενώ συνήθως βασίζεται πάνω σε θρησκευτική θεματολογία. 

Ο J.S. Bach έχει γράψει τρία ορατόρια: των Χριστουγέννων, της Αναλήψεως και του Πάσχα. Τα δύο πρώτα έχουν υποδειγματικά θρησκευτικό χαρακτήρα. Όμως το Πασχαλινό Ορατόριο διαφοροποιείται σημαντικά, διότι δε χρησιμοποιεί βιβλικό κείμενο, αλλά βασίζεται σε μια προηγούμενη κοσμική καντάτα του Bach. Επίσης, σε αντίθεση με τα άλλα ορατόρια, δεν περιλαμβάνει ούτε χορικά, ούτε αφηγητή. Αυτές οι ιδιαιτερότητες το καθιστούν πολύ πρωτοποριακό για την εποχή του, ενώ οι μουσικές αρμονίες του Bach το κάνουν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Στην πρώτη του μορφή, ως καντάτα, το έργο παρουσιάστηκε την 1η Απριλίου 1725, Κυριακή του Πάσχα, στη Λειψία. Έκτοτε, το έργο αναθεωρήθηκε δύο φορές: το 1735, όπου πλέον ονομάστηκε «ορατόριο», και το 1740.

Στο παρακάτω βίντεο σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, προβάλλουν τον κοσμικό χαρακτήρα του «Ορατορίου», δίνοντας ένα ζωηρό τόνο στη λαμπρή μουσική του Μπαχ.

Στις 25 Ιουλίου 1894 ο Gustav Mahler ολοκλήρωσε την σύνθεση της Συμφωνίας αρ. 2 που την ονόμασε «Της Αναστάσεως». Εκεί όπου η σοπράνο τραγουδάει: «Ό,τι γεννιέται πρέπει να αφανισθεί. Ό,τι αφανίσθηκε πρέπει να αναστηθεί. Θ’ αναστηθείς σκόνη μου».

Η μεγαλειώδης Δεύτερη Συμφωνία του Μάλερ δικαιώνει απόλυτα τη ρήση, ότι οι Συμφωνίες του Αυστριακού συνθέτη είναι «όπερες χωρίς λόγια». Τα πέντε μέρη της συνιστούν έναν πολύπλευρο μουσικό στοχασμό πάνω στη ζωή και τον θάνατο, την ουσία και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και διατρανώνουν την πίστη στο άπειρο έλεος του Θεού.  

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική ηχογράφηση της Συμφωνίας «Της Αναστάσεως». O Leonard Bernstein διευθύνει την Φιλαρμονική της Ν. Υόρκης και συμμετέχουν δύο μεγάλες σολίστ: Barbara Hendricks (soprano) και Christa Ludwig (mezzo-soprano). 

ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ "Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ" ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΜΝΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ Μ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ

Νικόλας Ζώης 

Η Καθημερινή / Μ. Παρασκευή, 10 Απριλίου 2026 

Από μια στενή, ορθολογική άποψη πρόκειται για μια επαναλαμβανόμενη κηδεία. Η οποία, όμως, προσελκύει «οικείους και συγγενείς», εδώ και αιώνες, τέτοια ημέρα του χρόνου. Και παρότι αποτελεί την πιο πένθιμη, την πιο οδυνηρή κορύφωση ενός ήδη φοβερού δράματος, η Μεγάλη Παρασκευή δεν μπορεί να μη γίνει βίωμα από όσους τους αφορά. Από την αρχαιότητα, έτσι συμβαίνει με τους αγαπημένους νεκρούς· προ ετών, σε ένα μικρό χωριό της Πίνδου, όταν έγινε γνωστό στους χωριανούς, λίγο πριν από την Ακολουθία του Επιταφίου, ότι ο ιερέας της περιοχής δεν θα ξεμπέρδευε εγκαίρως από τις γύρω εκκλησίες, εκείνοι αποφάσισαν να τελέσουν την περιφορά μόνοι τους. «Να αφήσουμε τον Χριστό άταφο;», είχε αναρωτηθεί ένας από αυτούς, όχι ο πιο πιστός από όλους. 

«Θα έλεγα ότι είναι πολύ σημαντικό να ζήσει κανείς όλη την πορεία του Πάθους, που ξεκινάει από το Σάββατο του Λαζάρου και κορυφώνεται τη Μεγάλη Παρασκευή, όταν βλέπουμε τον Ιησού στον τάφο και επικρατεί μια σιγή δέους, μια κατάνυξη», λέει ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης, θεολόγος και πρωτοψάλτης στον Ιερό Ναό Αγίων Αναργύρων στην Πλάκα. «Μια κατάνυξη», συνεχίζει, «που προέρχεται και από τη φράση των Εγκωμίων του Επιταφίου ότι πρέπει να ζήσουμε “ως νεκρόν τον ζώντα”, τον Χριστό. Για να βιώσουμε όμως όσα λέγονται, πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν συνιστούν περιγραφή, δεν πρόκειται για θεατρική σκηνή. Μνημονεύονται πράγματα του παρελθόντος, αλλά θα πρέπει κανείς να καταλάβει ότι και εκείνη την ώρα, ακριβώς μπροστά του, τελούνται γεγονότα». 

Οι κορυφαίες στιγμές 

Η Ακολουθία του Επιταφίου, προσθέτει ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, θεολόγος και ψάλτης στον Αγιο Γεώργιο Νέου Ψυχικού, μας πηγαίνει ακόμη πιο πίσω, στους επιτάφιους λόγους της αρχαίας Ελλάδας. «Εκεί έχουμε τον Επιτάφιο του Περικλέους, εδώ τον Επιτάφιο του Θεανθρώπου, δηλαδή έναν ύμνο με τον οποίο η Εκκλησία προπέμπει –συνοδεύει– τον νεκρό Χριστό», εξηγεί. Οι κορυφαίες στιγμές αυτής της Ακολουθίας είναι, για εκείνον, τρεις: ο περίφημος κανόνας του Ορθρου, γνωστός ως «Κύματι θαλάσσης», έπειτα τα συγκλονιστικά Εγκώμια του Επιταφίου, μια μεγάλη σύνθεση σε τρεις «στάσεις», από την οποία οι περισσότεροι γνωρίζουν το «Ω γλυκύ μου Εαρ» («εδώ ο Χριστός παρομοιάζεται με την άνοιξη», υπενθυμίζει ο κ. Ανδριόπουλος) και, τέλος, ένα ιδιόμελο τροπάριο, με τίτλο «Τον ήλιον κρύψαντα», που ψέλνεται στην περιφορά του Επιταφίου. «Το θέμα του ιδιόμελου είναι ότι ο Ιωσήφ ζητεί από τον Πιλάτο το σώμα του Ιησού», εξηγεί ο κ. Ανδριόπουλος και συμπληρώνει: «Υπάρχει μια επωδός, όπου ο Ιωσήφ λέει “Δος μοι τούτον τον ξένον”. Ταυτίζεται δηλαδή ο Ιησούς με τον κάθε ξένο, ο οποίος είναι “εμπερίστατος”, περιστοιχισμένος από δυσκολίες και δεν θέλουν ούτε να τον θάψουν».

Υπάρχει βέβαια και το μουσικό κομμάτι. Δεν ξεχωρίζει από το ποιητικό. «Εχουμε μια καταπληκτική σύζευξη λόγου και ύμνων από τη μια και εκκλησιαστικού μέλους από την άλλη, βυζαντινών ήχων δηλαδή, που περιβάλλουν, ως μουσικό ένδυμα, αυτά τα έξοχα ποιήματα. Η ψαλτική τέχνη έρχεται πάντα ως αρωγός στο να βιώσουμε και να θαυμάσουμε όλο αυτό το μυστήριο», τονίζει ο Κωνσταντίνος Αγγελίδης. «Μπορεί τα μέλη να ακούγονται σε κάποιον ίδια, αλλά δεν είναι. Χρειάζεται πραγματικά μεγάλη τέχνη ώστε το ποιητικό κείμενο να αποδοθεί σωστά και με τον κατάλληλο ρυθμό. Ο ρυθμός είναι και αυτός αρχαιοελληνική υπόθεση και έχει μεγάλη σημασία. Δηλαδή, με άλλο ρυθμό λέμε ένα αργό μέλος, όπως “Τον ήλιον κρύψαντα”, με άλλον τα Εγκώμια και με άλλον τα λεγόμενα “Αναστάσιμα Ευλογητάρια”», σημειώνει ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος. 

Κλασική δημοσιογραφική ερώτηση: Πρέπει να πιστεύει κανείς για να ψάλλει; «Πολλοί άνθρωποι, που δεν είναι τόσο πιστοί, θρησκευόμενοι ή ένθεοι, συγκινούνται από την υψηλή ποίηση αυτών των ημερών. Είναι μια ποίηση ιλιγγιώδης, επομένως πολλοί, ενώ δεν έχουν στενή σχέση με την Εκκλησία, έρχονται γι’ αυτούς τους καταπληκτικούς ύμνους», σχολιάζει ο κ. Ανδριόπουλος. «Οσο για τον ψάλτη, δύσκολο να μην είναι ένθεος. Παλαιότερα λέγαμε ότι οι ψάλτες είναι κατώτεροι κληρικοί», συμπληρώνει. «Οχι, δεν υπάρχει εξαρχής η προϋπόθεση της πίστης», λέει ο κ. Αγγελίδης. «Είμαι όμως σίγουρος ότι αν κάποιος εγκύψει με αποκλειστικά μουσικό ενδιαφέρον στην ψαλτική τέχνη –η οποία έχει μια μακραίωνη παράδοση και μια ένδοξη ιστορία–, τελικά θα του μιλήσει εσωτερικά η υμνογραφία». 

Ο κ. Ανδριόπουλος υπογραμμίζει τη σημασία της γλώσσας. «Φυσικά και ένας ψάλτης χρειάζεται καλή φωνή και αίσθηση του ρυθμού, πρέπει όμως να έχει και μια παιδεία ώστε να αντιλαμβάνεται τα νοήματα του κειμένου. Υπάρχουν νέα παιδιά με πραγματικό ζήλο να ψάλουν, αλλά κάνουν πολλά λάθη διότι δεν έχουν επάρκεια στα αρχαία ελληνικά. Συναντούν δυσκολίες, όπως βέβαια και μερικοί νέοι ιερείς που δεν έχουν εξοικείωση με τα εκκλησιαστικά κείμενα. Οταν καταλαβαίνεις το κείμενο, ξέρεις πού να δώσεις έμφαση, με μια έκφραση διαφορετική. Αλλιώς θα πεις “Πώς σε κηδεύσω, Θεέ μου” και αλλιώς θα πεις “Ανάστα ο Θεός”». 

Τρόπος ερμηνείας 

Και έπειτα έχει σημασία και η ανάγνωση των Ευαγγελίων και των άλλων κειμένων. «Δεν πρέπει να είναι μια ξερή αποτύπωση φθόγγων και χαρακτήρων, αλλά να υπάρχει και μια μουσική ερμηνεία. Η οποία όμως προϋποθέτει το να έχει εμβαθύνει κάποιος και στον θεολογικό λόγο», λέει ο κ. Αγγελίδης, επισημαίνοντας ενδεικτικά το λεγόμενο «Αναστάσιμο Προανάκρουσμα» που διαβάζεται μετά το τέλος της περιφοράς του Επιταφίου και βεβαιώνει την Ανάσταση του Χριστού. «Γενικά, τα Ευαγγέλια δεν διαβάζονται σαν να είναι εφημερίδα», τονίζει ο κ. Ανδριόπουλος. «Υπάρχει κάτι που λέγεται εμμελής απαγγελία, ένα υποτυπώδες μέλος δηλαδή, το λεγόμενο “λογαοιδικό”, που σημαίνει ότι, όπως και στην αρχαία τραγωδία, τίποτα δεν λέγεται με πεζό τρόπο. Είναι ένα στοιχείο που χάνεται σταδιακά, διότι αρκετοί ιερείς, θέλοντας να γίνει κατανοητό το κείμενο, το διαβάζουν με στόμφο. Στην Εκκλησία όμως δεν μας ενδιαφέρει ο στόμφος, ούτε ο διδακτισμός», συνεχίζει ο κ. Ανδριόπουλος και καταλήγει: «Το θέμα δεν είναι μια ρηχή, μια επιφανειακή συγκίνηση, αλλά μια εσωτερική δόνηση. Ο ψάλτης έχει αυτόν τον δύσκολο ρόλο με την τέχνη του: να αγγίξει, να κεντήσει την καρδιά των πιστών».

Η ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ ΤΩΝ ΠΑΘΩΝ ΣΤΟΝ Ι. ΝΑΟ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Ακολουθία των Παθών στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

Μεγάλη Πέμπτη, 9 Απριλίου 2026. 

Με τους ψάλτες του Ναού ψάλλουν ο Γιάννης Χριστόπουλος, τενόρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και η καλλιτέχνις Φένια Παπαδόδημα. 

Βίντεο - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου.

 

ΕΡΩΣ ΘΕΟΥ ΑΧΡΙ ΘΑΝΑΤΟΥ

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Συστηματικής Θεολογίας 

Στο ερώτημα γιατί σταυρώθηκε ο Χριστός προσπάθησαν να απαντήσουν τόσο θεολόγοι και φιλόσοφοι όσο και απλοί πιστοί ή μη. Άλλοι λοιπόν μίλησαν για ανάγκη ικανοποίησης της θείας Δικαιοσύνης η οποία προσβλήθηκε από τους πρωτόπλαστους. Άλλοι πάλι ότι δια της σταύρωσης άνοιξε ο δρόμος της λύτρωσης και της επανόρθωσης ένεκα του αμαρτήματος του Αδάμ και της Εύας. Πάντως, είτε έτσι είτε αλλιώς πρόκειται για προοπτικές οι οποίες εστιάζουν στην προπατορική αμαρτία και εκ των πραγμάτων καταλήγουν σε ενοχικές και δικανικές προτάσεις. Υπάρχει όμως και μία άλλη προοπτική, αυτή του θείου Έρωτα για τον άνθρωπο και την κτίση. Ο Χριστός σταυρώνεται επειδή η αγάπη είναι πάντα θυσιαστική με το έσχατο σημείο της να είναι ο θάνατος. Ο Χριστός δεν σταυρώνεται και ανασταίνεται για να δείξει τη δύναμή Του, αλλά για να φανερώσει ότι Αυτός είναι ο δρόμος της αγάπης: η συνύπαρξη του Σταυρού και της Ανάστασης. Ακόμη και στη Δεύτερη Παρουσία Του θα προηγηθεί το τρόπαιο του Σταυρού (Κύριλλος Ιεροσολύμων) και θα ακολουθήσει ο Βασιλιάς με τα σημάδια των καρφιών πάνω Του. Για βασιλικό στέμμα θα έχει το ακάνθινο στεφάνι Του και αντί για δαχτυλίδια τις πληγές Του. Παράδοξο θέαμα. Για αυτό θα το ζήσουν μόνο οι τρελοί (άγιοι και μη) όπως και οι αμαρτωλοί («πόρνες και τελώνες»). Οι υποκριτές θα μείνουν έξω του νυμφώνος (νυφικό δωμάτιο) Χριστού, ως μη γνωρίζοντες από έρωτα επειδή οι ίδιοι δεν θέλησαν να Τον γνωρίσουν. 

Η παράδοση του Χριστού πάνω στον Σταυρό είναι η έσχατη ελεύθερη ερωτική Του πράξη για τον Θεό, τον άνθρωπο και ολάκερη την κτίση. Ενώθηκε («προσηλώθη») ως ερωτευμένος («Νυμφίος») με τον Σταυρό Του. Γυμνός πάνω στον σταυρό, όπως στον έρωτα («Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται…», Ιγνάτιος ο Θεοφόρος). Χωρίς Θεό («ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;»), χωρίς ανθρώπους, χωρίς είδωλα και ψευδαισθήσεις, χωρίς εαυτό, χωρίς θέλημα («να γίνει όπως Εσύ θέλεις»), χωρίς ρούχα… Κρέμεται από τον σταυρό… Ερωτευμένος με τον Σταυρό Του παραδίνεται και χάνεται κυριολεκτικά στην αγκαλιά Του. Ο ένας αγκαλιάζει τον άλλο: Χριστός και Σταυρός. Το όλα αγκαλιάζει το τίποτα και το τίποτα το όλα. 

Στην αγκαλιά του τίποτα που τα έχει όλα. Στην αγκαλιά του όλα που δεν έχει τίποτα. Ο Χριστός συναντά το τίποτα και ο Σταυρός το όλα. Χριστός και Σταυρός έγιναν ένα και ετέχθη η Ανάσταση. Η κατάφαση του θανάτου είναι κατάφαση της ζωής. Η άρνηση της ζωής είναι άρνηση του θανάτου. Στον Σταυρό του Χριστού ο έρωτας και ο θάνατος διασταυρώνονται. Ο Χριστός πάνω στον σταυρό μας λυτρώνει επειδή μας δείχνει τον δρόμο της ελευθερίας. Της ελευθερίας που προηγείται της αθανασίας. Είναι ελεύθερος για αυτό δεν τον κρατάει ούτε η ζωή ούτε ο θάνατος. Πεθαίνει ολόκληρος και πεθαίνει για όλους. Ζει ολόκληρος και ζει για όλους. Στον Σταυρό του Χριστού σταυρώνονται και πεθαίνουν περιληπτικά τόσο ο Πατέρας και το Άγιο Πνεύμα, όσο και ο άνθρωπος και η κτίση ολόκληρη. Στη δε Ανάστασή Του ανασταίνονται όλοι και όλα. Τίποτα και κανένας δεν μένει έξω από αυτόν τον έρωτα με τη ζωή και τον θάνατο.

Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ ΜΙΛΤΟΣ ΣΓΟΥΡΙΔΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο θεολόγος του Αρσακείου Σχολείου Ιωαννίνων Μίλτος Σγουρίδης, μιλάει για το νόημα του Πάσχα σε εκπομπή στον τηλεοπτικό σταθμό Ioanninatv.

 

ΜΝΗΜΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΤΑΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος (1903-1984), ανήκει στη χορεία εκείνων των υπέροχων ανθρώπων, που σπανίζουν αν δεν έχουν εκλείψει πια στη χώρα μας. Δεινός μαθηματικός, Δάσκαλος με ολάκερη τη σημασία της λέξης – θα μπορούσε να ‘χει συγγράψει τη δική του «Παιδαγωγική» - Μουσικός τής τε πατρώας, βυζαντινής, αλλά και της ευρωπαϊκής μουσικής, αφού ζούσε κυριολεκτικά τον καιρό του, όπου τα δύο μουσικά ρεύματα υπήρχαν παράλληλα, συγκρούονταν ή διαλέγονταν με τρόπους πρωτόφαντους.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος, από την Κατούνα της Λευκάδας, ήταν ο εκφραστής της σύνθεσης.
Διδάχτηκε την βυζαντινή μουσική από τον εξαίρετο δάσκαλο Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα στην Λευκάδα.
Αργότερα ως φοιτητής έψελνε στην χορωδία του Ιωάννου Σακελλαρίδη στην Αθήνα.
Είχε αποκτήσει, όμως, και ικανή θεωρητική κατάρτιση της ευρωπαϊκής λεγόμενης μουσικής και λεπτομερή, για την εποχή, γνώση γύρω από το κλασικό ρεπερτόριο και την όπερα.
Συγκροτούσε χορωδίες εκκλησιαστικής μουσικής (συνήθως τρίφωνες), και όχι μόνο, όπως στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων, η οποία αριθμούσε πάνω από 30 νέους (μαθητές) και 20 ενήλικες και στους Αγίους Αναργύρους Λευκάδας, επίσης με μαθητές του.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος είχε την τύχη να είναι ομοτράπεζος διακεκριμένων εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων όπως ο Ιωαννίνων Σπυρίδων, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος, και ο πολύς Κοζάνης Διονύσιος. Ήταν ένας γνήσιος Ορθόδοξος και Έλληνας, ο οποίος υποστήριζε με την ίδια του τη ζωή τα πιστεύω του. Εκτός από σπουδαίος θεράπων της μαθηματικής επιστήμης, αναδείχθηκε και μύστης της μουσικής και δη της εκκλησιαστικής.
Το μικρό, αλλά σημαντικό μουσικό του αρχείο, που φυλάσσει με επιμέλεια η κόρη του, αρχιτέκτων – πολεοδόμος Χαρά Παπαδάτου – Γιαννοπούλου, μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για μια ολόκληρη μουσική εποχή, που εκτείνεται σχεδόν σε δύο αιώνες (19ος-20ος).

Η κόρη του κ. Χαρά Παπαδάτου Γιαννοπούλου έγραψε για την ηχογράφηση του Τροποαρίου της Κασσιανής σε ερμηνεία του πατέρα της: 

"Σάν σήμερα (Μ. Τρίτη) ἀκούω πάντα τό Τροπάριο τῆς Κασσιανῆς ἀπό τόν πατέρα μου. Πλησίαζε τά 80 ὅταν ἔκανα τήν μαγνητοφώνηση μέ ἔνα ἀνεπαρκές μαγνητόφωνο. Τό τροπάριο ἀρχίζει στό 6.56ο λεπτό. Ἀπολαμβάνω πάντα τήν ἠρεμία καί κατάνυξη τοῦ δύσκολου αὐτοῦ τροπαρίου. Στίς ἀρχές τοῦ περασμένου αἰώνα ἦρθε στήν Κατούνα Λευκάδας ἕνας δάσκαλος βυζαντινῆς μουσικῆς ὁ Ἀσημακόπουλος. Πολλοί ἔστειλαν νά παιδιά τους νά μάθουν, μεταξύ αὐτῶν καί ὁ πατέρας μου. Διδάχθηκε τήν βυζαντική μουσική ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων καί ἀργότερα ὡς φοιιτητής μαθηματικῶν στήν Ἀθήνα ἦταν μέλος τῆς χορωδίας τοῦ Σακελλαρίδη στήν Ἁγία Είρήνη". 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την σχετική, ιστορική πλέον ηχογράφηση, που περιλαμβάνει στίχους από την Δοξολογία, το "Άξιον εστί" του ανωνύμου, σε ήχο πλ.β' (μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιοπρόσωπη ερμηνεία), και το Τροπάριο της Κασσιανής, σε μια απόδοση "εποχής"! 

 

Το αρχείο του Ιωάννου Παπαδάτου περιλαμβάνει χειρόγραφα και έντυπα μουσικά βιβλία.
Τα έντυπα είναι:
- Τα άπαντα του Ιωάννη Σακελλαρίδη (1853 – 1938), του οποίου το τρίφωνο σύστημα επηρέασε τις μουσικές εξελίξεις στο τέλος του 19ου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Ι. Παπαδάτος είχε προσλάβει, καθώς φαίνεται, το σύστημα Σακελλαρίδη και το διέδιδε με τη σειρά του, κυρίως μέσω της συγκρότησης τρίφωνων χορωδιών για λειτουργικές ανάγκες, που ήταν άλλωστε και η γενικότερη τάση της εποχής.
- Βυζαντινή Μουσική σε τετράφωνη αρμονία: Τα άσματα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Υπό Ελισαίου Γιανίδη
Αθήναι, υπό μουσικού οίκου Μιχ. Κωνσταντινίδη.
Πρόκειται για ένα από τα τρία τεύχη της σειράς με τον γενικό τίτλο «Βυζαντινή μουσική σε τετράφωνη αρμονία» που δημοσιεύθηκε ανάμεσα στα 1937 – 1939.
Δεν ξέρω πόσο… τυχαία υπάρχει στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου αυτό το βιβλίο. Ο Ελισαίος Γιανίδης (Νιχώρι Βοσπόρου 1865 – Αθήνα 1942) είχε πολλά κοινά με τον Ι. Παπαδάτο: Ήταν μαθηματικός και μουσικός ταυτόχρονα, γλωσσολόγος και λόγιος, διέθετε σ’ ένα σπάνιο συνδυασμό την καθαρή επιστημονική σκέψη από τη μια και την αισθητική αντίληψη των πραγμάτων από την άλλη. Επιδιδόταν στη συγκρότηση χορωδιών, με πρώτο υλικό μαθητές του, και πρέσβευε ενθέρμως την εναρμόνιση της βυζαντινής μουσικής.
- Μουσικά βιβλία των εκδόσεων της Αδελφότητος Θεολόγων «Η ΖΩΗ» (Ευσεβής μελωδία, Γ.Δ. Παναγιωτόπουλου, 1930 και Μουσικός Πανδέκτης τόμος 4ος Θ. Λειτουργία, 1936).
Βιβλία που θεωρούνταν «κλασικά» για την εποχή εκείνη κι έτσι έφτασαν σχεδόν ως τις μέρες μας.
- Τριώδιον, κατά διασκευήν Εμμανουήλ Ι. Φαρλέκα, Εν Αθήναις 1931, Εκ του τυπογραφείου η «Μέλισσα».
Ο Εμμ. Φαρλέκας (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959) είναι εκπρόσωπος στην Αθήνα της Μικρασιατικής μουσικής παράδοσης. Ως μελοποιός δεν είναι καθόλου εύκολος. Κι όμως είχε θέση στη μουσική βιβλιοθήκη του Ι. Παπαδάτου, ο οποίος φαίνεται πως αφουγκραζόταν όλες τις μουσικές εκφάνσεις της εποχής.
- Νέον Ταμείον Μουσικής Ανθολογίας
Υπό Γεωργίου Μ. Χαλιορή
Εν Αθήναις 1890, Τυπογραφείον Κουσουλίνου και Αθανασιάδου.
Πρόκειται για ένα μουσικό βιβλίο του Υδραίου πρωτοψάλτη του 19ου αιώνα Γ. Χαλιορή, που γνώρισε μεγάλη διάδοση στην εποχή του.
- Στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου υπάρχουν επίσης τεύχη με διάφορες περιστατικές ακολουθίες του αειμνήστου Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου Ψαριανού (Ιερά Μητρόπολις Σερβίων και Κοζάνης, Δοξολογία επί τη εις Κοζάνην ελεύσει της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Αθηναγόρα, Κοζάνη 1963, Τάξις της Θείας Λειτουργίας επί τη πτήσει εις την σελήνην, υπό Μητροπολίτου Σερβίων καί Κοζάνης Διονυσίου, Αθήναι 1969) καθώς και οι Μουσικολογικαί Μελέται και Άρθρα, Κοζάνη 1969.
Με τον μακαριστό Κοζάνης Διονύσιο ο Ι. Παπαδάτος είχε φιλική σχέση, η οποία οφειλόταν και στο κοινό πάθος τους για την εκκλησιαστική μουσική.
Το αρχείο του Ι. Παπαδάτου περιλαμβάνει και πολλά χειρόγραφα ευρωπαϊκής μουσικής. Παρτιτούρες εναρμονισμένων εκκλησιαστικών μελών γραμμένες μετ’ επιμελείας σε τετράδια. «Παρελαύνουν» οι «πατριάρχες» της τετραφωνίας στην Ελλάδα:
Αλέξανδρος Κατακουζηνός (Τεργέστη 1824 ή 1830 – Αθήνα 1892), ο μαθητής του Θεμιστοκλής Πολυκράτης (Φιλιππούπολη 1863 – Αθήνα 1926), και οι Λευκάδιοι Δημήτριος Μαχαιράς (Λευκάδα 1887 – Αθήνα 1958) και Δημήτρης Σταματέλος. Επίσης συνθέσεις του Χρήστου Σαράτση, πρωτοψάλτη στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων. Στη χορωδία του ναού αυτού συμμετείχε ο Ιωάννης Παπαδάτος όταν υπηρετούσε ως εκπαιδευτικός στα Γιάννενα. Και βέβαια συναντούμε Χερουβικά του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη εκκλησιαστικής μουσικής D. Bortniansky (1751 – 1825). Η διάδοσή του στην Ελλάδα οφείλεται καθαρά στην Βασίλισσα Όλγα, η οποία προσπαθούσε να μεταφέρει στην Αθήνα του 1870 κάτι από το μουσικοεκκλησιαστικό κλίμα της πατρίδας της.
Επίσης, στο αρχείο σώζονται μουσικές για την αρχαία τραγωδία του Κωνσταντίνου Ψάχου (Προμηθέας Δεσμώτης) και του Ιω. Σακελλαρίδη (Αντιγόνη). Πρόκειται για χειρόγραφα όπου έχει αντιγραφεί, προφανώς από κάποια άλλη πηγή, το συγκεκριμένο μουσικό υλικό.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος αντιγράφει και κάποιες ακόμα συνθέσεις σε ευρωπαϊκή σημειογραφία (όπως τον Ύμνο στον Απόλλωνα του Κ. Ψάχου), όλες σε τετράδια μουσικής με πεντάγραμμο.

ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ Θ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Θεόδωρος Ιωάν. Ασημακόπουλος ήταν «μουσικοδιδάσκαλος εξ Ηπείρου». Μας το βεβαιώνει ο ίδιος στην χειρόγραφη Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου του Πενταπολίτου, που συνέγραψε ο ίδιος στις 14 Μαΐου 1911 και έχει διασώσει ο σημερινός φιλόμουσος εφημέριος της Κατούνας Λευκάδος π. Βασίλειος Κακλαμάνης.
Στην Κατούνα υπάρχει ναΐσκος του Αγίου Βαρβάρου, ο οποίος ασκήτεψε τον 9ο αιώνα σε μια σπηλιά στο χωριό Τρύφο Ξηρομέρου. Η γειτνίαση Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας δικαιολογεί την κοινή τιμή στον Άγιο αυτό.
Ο Θ. Ασημακόπουλος αντιγράφει με τα χέρια του την ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, προφανώς από κάποιο παλαιότερο χειρόγραφο, την παραμονή της εορτής του Αγίου (15 Μαΐου). Η Ακολουθία αυτή είναι σχεδόν ίδια, με μικρές διαφορές, με αυτή που δημοσίευσε το 1955 ο αρχιμανδρίτης Σωφρόνιος Παπακυριακού, ιεροκήρυκας της Ι. Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας, στο βιβλίο του «Βίος και Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Βαρβάρου του Πενταπολίτου».
Η Ακολουθία φαίνεται πως έχει συνταχθεί κατά τον ιζ’ αιώνα από τον ιερομόναχο Ματθαίο της Ι. Μονής του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου Πόρτας Ξηρομέρου, γιατί ο Θ. Ασημακόπουλος στο τέλος του χειρογράφου του παραθέτει τον βίο του Αγίου Βαρβάρου μνημονεύοντας την πηγή του, δηλ. τον Ματθαίο της Μονής της «καλουμένης Πόρτας» (περί του Αγ. Βαρβάρου βλ. και το βιβλίο του αρχιμ. Παύλου Ντανά «Ο Βάρβαρος που έγινε Άγιος», Βόνιτσα 2000).
Το γεγονός ότι ο Θ. Ασημακόπουλος έγραψε ιδίαις χερσί την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, με μουσικό παράρτημα (τόνισε ο ίδιος τα Δοξαστικά του Εσπερινού και το Απολυτίκιο), σημαίνει πως ήταν ενεργό μέλος της «κώμης Κατούνης», όπως ο ίδιος σημειώνει. Άλλωστε η ιδιόχειρη σημείωσή του δεν αφήνει καμία αμφιβολία: «Αφιερωθείσα (η Ακολουθία) εις τον εν Κατούνη πάνσεπτον ναόν του Αγίου Βαρβάρου».
Ο Ιωάννης Παπαδάτος (που γεννήθηκε το 1903) διδάχθηκε την βυζαντινή μουσική, μαθητής ακόμα του δημοτικού σχολείου, από τον Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος είχε προσληφθεί από τις δύο εκκλησίες του χωριού της Κατούνας για να διδάξει στους νέους την βυζαντινή μουσική. Στα 1911, οπότε γράφει την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, ο Θ. Ασημακόπουλος φαίνεται πως είναι σε πλήρη ακμή και δράση.
Έτσι, στο αρχείο του Ιω. Παπαδάτου υπάρχει χειρόγραφο του δασκάλου του Θ. Ασημακόπουλου, το οποίο αφιέρωσε στον Παπαδάτο ο φίλος του Ιωάννης Πάνου Κοντοπρίας, προφανώς συμμαθητής του στη βυζαντινή μουσική και ιεροψάλτης για χρόνια στο ναό της Παναγίας στην Κατούνα.
Το χφ. του Θ. Ασημακόπουλου, που είναι είναι μια συρραφή – δεν διασώζεται ακέραιο – είναι πολύτιμο, κυρίως διότι διασώζει την παράδοση του Ανθίμου του Αρχιδιακόνου (1794-1879) - που υπήρξε σπουδαίος μουσικοδιδάσκαλος στο Μεσολόγγι - και των μαθητών του, δηλ. την παράδοση της μουσικής σχολής της Αιτωλοακαρνανίας τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου.
Ελάχιστες από τις συνθέσεις του Ανθίμου και των μαθητών του έχουν εκδοθεί σε έντυπα μουσικά βιβλία. Ο κύριος όγκος των συνθέσεών τους παραμένει ανέκδοτος.
Επομένως το χειρόγραφο αυτό είναι πηγή. Περιλαμβάνει ως επί το πλείστον συνθέσεις του Ανθίμου, 35 τον αριθμό (χερουβικά, μεγαλυνάρια, κοινωνικά και άλλα μέλη της Λειτουργίας), και ελάχιστες των Δανιήλ Πρωτοψάλτου (1), Θεοδώρου Φωκαέως (8), Πέτρου Εφεσίου (2), Γεωργίου Σκρέκου (2), Νικολάου Σμύρνης (1), Σεβαστιανού Λεσβίου (2), Αρσενίου Ιερομονάχου (1). Τέλος, μέλη τονισμένα από δύο μαθητές του Ανθίμου, τον Ανδρέα Παλαμά (1) και τον Αναστάσιο Σκαρβέλη (3).
Ο Ανδρέας Ε. Παλαμάς, θείος του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά, ήταν σπουδαία προσωπικότητα του Μεσολογγίου τον 19ο αιώνα. Μορφωμένος, συγγραφέας και ρήτορας, ψάλτης στον Ι. Ν. Αγίου Παντελεήμονος, αλλά και υμνογράφος, αφού συνέθεσε την Ακολουθία του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης στον Άγιο, ο οποίος θεράπευσε το αυτί του. Ο Α. Παλαμάς είχε προστρέξει στο Μοναστήρι της Αμπελακιώτισσας Ναυπακτίας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα η χείρα του Αγίου Πολυκάρπου.
Εν κατακλείδει, το χειρόγραφο του Θ. Ασημακόπουλου μας διασώζει συνθέσεις που αποτελούν ουσιαστικά την εκκλησιαστική ψαλτική παράδοση του 19ου αιώνα. Ειδικά για την περίπτωση του Ανθίμου το χφ. έχει μεγάλη αξία ακριβώς επειδή περιλαμβάνει ικανό αριθμό ανέκδοτων μέχρι σήμερα συνθέσεων του μεγάλου μουσικοδιδασκάλου.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ

Την 1η Αυγούστου 2008 με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, του οποίου έχουμε την ευθύνη, παρουσιάσαμε στην Κατονα της Λευκάδας, μπροστά από τον ιστορικό ναό της Παναγίας, χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το μουσικό αρχείο του Ιωάννη Παπαδάτου.
Σ’ αυτή την εκδήλωση μνήμης ομίλησαν για τον Ιω. Παπαδάτο ο εφημέριος της Κατούνας π. Βασίλειος Κακλαμάνης, ο φιλόλογος, δοκιμιογράφος και ποιητής Ντίνος Φωτεινός και ο γράφων.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την φροντίδα της κ. Χαράς Γιαννοπούλου – Παπαδάτου και την υποστήριξη του Δήμου Λευκαδίων.
Το πρόγραμμα της ιδιαίτερης αυτής συναυλίας είχε ως εξής:
- Χορικά από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (αποσπάσματα). Μετάφραση Ι. Γρυπάρη. Μουσική: Κωνσταντίνος Ψάχος (1866 – 1949).
- Χορικά από την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Μουσική: Ιωάννης Θ. Σακελλαρίδης (1853 – 1938).
- Ο επινίκιος ύμνος και το «Σε υμνούμεν…». Ήχος πλ. α’ (πουσελίκ). Μέλος Ανδρέου Παλαμά (αρχές 19ου αι. – 1878).
- «Άξιον εστίν…», Μεγαλυνάριον της Λειτουργίας του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ήχος πλ. δ’. Μέλος Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου (1912 – 1997). Μεταγραφή στα αραβικά: Peter Saliba
- «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη…», Μεγαλυνάριον Λειτουργίας Μ. Βασιλείου. Ήχος α’. Μέλος Ανθίμου Αρχιδιακόνου (1794 – 1879).
- «Αινείτε τον Κύριον…» Κοινωνικόν Κυριακής. Ήχος α’. Μέλος Αναστασίου Σκαρβέλη (1860περ. – αρχές 20ου αι.).
- «Έραναν τον τάφον…», από την Γ’ στάση των Εγκωμίων (ελληνικά και αραβικά). Εναρμόνιση: Δημήτριος Σταματέλος (γενν. 1950).
- «Σε υμνούμεν…», Μουσική: Δημήτριος Μαχαιράς
(1887 – 1958).

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον αποτελούνταν από τους:
Παναγιώτη Ανδριόπουλο, Τάσο Σπηλιωτόπουλο, Γιώτα Ανδρεοπούλου (φλάουτο),Δημήτρη Καραδήμα, Roni Bou Saba, Peter Saliba.
Συμμετείχαν ευγενώς: ο π. Βασίλειος Κακλαμάνης και η κόρη του Μαρία Κακλαμάνη.
Στο τέλος της εκδηλώσεως ακούστηκε από αρχειακή ηχογράφηση ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος απαγγέλλοντας εμμελώς μια αποστολική περικοπή.
Την εκδήλωση έκλεισε ο γνωστός βιολονίστας Παντελής Σταματέλος, ο οποίος έπαιξε στη μνήμη του θείου του Ιωάννη Παπαδάτου ένα μουσικό κομμάτι για σόλο βιολί του Τέλεμαν.