Η "ΕΛΛΗΝΙΚΗ" ΜΗΔΕΙΑ ΤΟΥ ΚΕΡΟΥΜΠΙΝΙ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΛΛΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Tο Σάββατο 20 Ιουνίου 2026, στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου, η Εθνική Λυρική Σκηνή θα παρουσιάσει τη Μήδεια του Λουίτζι Κερουμπίνι, σε μουσική διεύθυνση Ζακ Λακόμπ και σκηνοθεσία Παναγή Παγουλάτου, με την Άννα Πιρότσι στον ρόλο του τίτλου. 

Πρόκειται για την ανασύνθεση της ιστορικής Μήδειας του 1961, που σφράγισε με την αξεπέραστη ερμηνεία της η Μαρία Κάλλας, στη σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή, με σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη και χορογραφία της Μαρίας Χορς.

Μέσα από τα τετράδια σκηνοθεσίας του Μινωτή, τα σχέδια του Τσαρούχη, καθώς και το φωτογραφικό υλικό που σώζεται από τις πρόβες και τις παραστάσεις στην Επίδαυρο, δημιουργείται μια ανασύνθεση της παραγωγής του 1961, όπως την εμπνεύστηκαν και την παρουσίασαν οι μυθικοί εκείνοι καλλιτέχνες που σφράγισαν τον ελληνικό πολιτισμό.

Η παράσταση ανέβηκε στο Ντάλας του Τέξας το 1958, με τη σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή και τα σκηνικά και τα κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη και σημείωσε τεράστια επιτυχία! 

Όταν το 1958 η νεοσύστατη Όπερα του Ντάλας πρότεινε στη Μαρία Κάλλας μια νέα παραγωγή της «Μήδειας», εκείνη, ζήτησε να τη σκηνοθετήσει ο Έλληνας σκηνοθέτης που τέλη δεκαετίας του 1950 συνδέθηκε όσο λίγοι με την αναβίωση του αρχαίου δράματος. Ο Μινωτής πρότεινε για σκηνογράφο και ενδυματολόγο τον κορυφαίο Έλληνα ζωγράφο Γιάννη Τσαρούχη. Η πρεμιέρα στο Ντάλας στέφθηκε από μια άνευ προηγουμένου επιτυχία και οι διθυραμβικές κριτικές μιλούσαν για μια «υπερφυσική αλλά ταυτόχρονα ανθρώπινη Κάλλας», χάρη στον «ανανεωτικό αέρα της σκηνοθεσίας του Μινωτή». Η ίδια παραγωγή επαναλήφθηκε έναν χρόνο μετά στο Κόβεντ Γκάρντεν στο Λονδίνο,  

Μαρία Κάλλας και Αλέξης Μινωτής στο Ντάλας 

Η θρυλική αυτή παράσταση που ανέβηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, τον Αύγουστο του 1961, ανέβηκε, στη συνέχεια, στη Σκάλα του Μιλάνου, πάλι με τη Μαρία Κάλλας στον ομώνυμο ρόλο, και τους έλληνες συντελεστές: σκηνοθεσία Αλέξη Μινωτή, σκηνικά και κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη και χορογραφία Μαρία Χορς. Αυτή ήταν και η τελευταία εμφάνιση της Κάλλας στην Ιταλία. 

Μουσική διεύθυνση: Maestro Nicola Rescigno. 

Ερμηνευτές: J.Vickers, S.Glantzi, G.Modesti, Κική Μορφονιού.  

Παραθέτουμε εδώ δύο σελίδες από τα ιστορικά προγράμματα της παράστασης με τους συντελεστές στην Επίδαυρο και στην Σκάλα του Μιλάνου, όπου φαίνεται ότι η Μαρία Χορς υπογράφει την διδασκαλία της χορογραφίας, αλλά συνυπογράφει την σύνθεση της χορογραφίας με τον Αλέξη Μινωτή. Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον θέμα, που χρήζει ειδικής έρευνας. 

Πάντως το όνομα της Χορς αναγράφεται δύο φορές στο πρόγραμμα. 

Παραθέτουμε και δύο ιστορικές φωτογραφίες: Πρόβα κοστουμιών για την "Μήδεια" του Cherubini, με την Κάλλας στην Επίδαυρο. 

Οι συνεργάτες της παράστασης: Αλέξης Μινωτής (σκηνοθέτης), Γιάννης Τσαρούχης (σκηνικά-κοστούμια), Μαρία Χορς (χορογραφίες). Εργαστήρι κοστουμιών Εθνικής Λυρικής Σκηνής Αθήνα, καλοκαίρι 1961. Φωτογράφος: Δημήτρης Παπαδήμος. 

 

 

Στην Επίδαυρο το κοινό αποθέωσε την Κάλλας μαγεμένο. 

Τον ρόλο είχε ερμηνεύσει η Κάλλας πρώτη φορά, τον Ιούνιο του 1953, στη Φλωρεντία και την επόμενη χρονιά θριάμβευσε στη «Σκάλα» με μαέστρο τον Λέοναρντ Μπέρνσταϊν. Για εννέα χρόνια η Μήδεια ήταν μέρος του ρεπερτορίου της που την τραγούδησε 31 φορές. Με αυτό το ρόλο έκανε και τη μοναδική εμφάνισή της στον κινηματογράφο, όταν στα δύσκολα χρόνια της απόσυρσής της, ο Πιερ Πάολο Παζολίνι την έπεισε να ενσαρκώσει την σπαρακτική ηρωίδα. Με παραγωγό τον άλλο μεγάλο θαυμαστή της, τον Ρομπέρτο Ροσσελλίνι, τα γυρίσματα έγιναν τους καλοκαιρινούς μήνες του 1969 και η πρεμιέρα δόθηκε στη Ρώμη λίγους μήνες αργότερα (9.1.1970), χωρίς την επιτυχία που όλοι ανέμεναν. Η ταινία, όμως, παραμένει ένα μοναδικό ντοκουμέντο!

Αλέξης Μινωτής και Γιάννης Τσαρούχης μπροστά από την αφίσα της Μήδειας 
στην Σκάλα του Μιλάνου. Διακρίνεται και το όνομα της Μαρίας Χορς. 

Ο "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΦΑΡΟΣ" ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ "ΝΙΓΗΡΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΕΣ"

ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΣ ΦΑΡΟΣ 

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΝ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΝ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΣΗΣ ΑΦΡΙΚΗΣ 

Αλεξάνδρεια 2024-2025 

Βιβλιοπαρουσιάσεις - Βιβλιοκρισίες σ. 396-397. 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, Νιγηρίας Αλεξάνδρου Παρακαταθήκες, Αθήνα 2024, έκδ. Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, σελ. 151. 

Μικρός αλλά εξαιρετικά περιεκτικός τόμος, όπου σκιαγραφείται η προσωπικότητα και το έργο του μακαριστού Μητροπολίτου Νιγηρίας κυρού Αλεξάνδρου, του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής. Μετά το σημείωμα του εκδότη (σ. 3) και το προλογικό σημείωμα του συγγραφέα και επιμελητή της ύλης του τόμου (σ. 7), ακολουθούν τα πλήρη κείμενα τεσσάρων μεγάλων συνεντεύξεων του μακαριστού Μητροπολίτη στον κ. Παναγιώτη Ανδριόπουλο, μουσικολογιώτατο εκκλησιαστικό δημοσιογράφο και θεολόγο, Άρχοντα Δικαιοφύλακα της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, με τους εξής κατά σειρά χαρακτηριστικούς τίτλους: «Τα πρώτα βήματα στη Νιγηρία…» (σ. 11), «Οδεύοντας προς την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο…» (σ. 45), «Ιεραποστολή στον 21o αιώνα…» (σ. 75) και «Η εισβολή του Πατριαρχείου Μόσχας στην Αφρική…» (σ. 111). Ο τόμος κλείνει με τρίστιχα του π. Παναγιώτη Καποδίστρια (σ. 147), αφιερωμένα στον μακαριστό Αλεξανδρινό ιεράρχη, την προσωπικότητα και το εκκλησιαστικό έργο του. Μέσα από τα κείμενα αυτών των συνεντεύξεων, διακριτικά διακοσμημένα με χαρακτηριστικές φωτογραφίες του Νιγηρίας Αλεξάνδρου, γνωρίζουμε όχι μόνο τα σχετικά με την ποιμαντική διακονία του στη Μαύρη Ήπειρο και όσα αφορούν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούσε και ασκούσε το ιεραποστολικό έργο, αλλά και όσα σχετίζονται με την ευρύτερη εκκλησιαστική και πανορθόδοξη διακονία του. Συγκεκριμένα όσα αφορούν την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης, του 2016, στην οποία πήρε ενεργό μέρος, τόσο ως μέλος της αντιπροσωπείας του παλαιφάτου δευτεροθρόνου Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και Πάσης Αφρικής, όσο και ως μέλος της Πανορθοδόξου Γραμματείας της, αλλά και την εισπήδηση του Πατριαρχείου Μόσχας στα εδάφη της κανονικής δικαιοδοσίας του Αλεξανδρινού Θρόνου, που αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εθνοφυλετικής αντίληψης και δράσης στη σύγχρονη Ορθόδοξη Εκκλησία. Πρόκειται λοιπόν για συλλογή κειμένων που όντως συνοψίζουν τις παρακαταθήκες του μακαριστού Νιγηρίας Αλεξάνδρου στην Εκκλησία, γι’ αυτό και αξίζουν συγχαρητήρια στον κ. Παναγιώτη Ανδριόπουλο για την πρωτοβουλία του αυτή, που πραγματικά πλουτίζει την τρέχουσα θεολογική βιβλιογραφία μας.

Ο ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Κατοχή. Πάνω σε μια γυμνή και παγωμένη άσφαλτο με μοναδικό φωτισμό την ψυχρή όψη ενός φεγγαριού, προχωράμε μ’ ένα φίλο. Ένας λεπτός μα διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται - λες- μες στην άσφαλτο και μας ακολουθεί βήμα προς βήμα. Ο φίλος μου προσπαθεί να μου εξηγήσει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή σ’ αυτή τη διάθεση που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότες τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά». Μάταια προσπαθούσε να μου μεταδώσει τη συγκίνησή του και να μου δείξει μαζί αυτό το αντίκρισμα που υπήρχε αυτής της «διάθεσης φυγής» - καθώς την ονόμαζε στην όλη δημιουργημένη ατμόσφαιρα της πολιτείας των Αθηνών. Του λόγου μου - κάπως δικαιολογημένα βλέπετε με τη μικρή μου τότες ηλικία - του έφερνα όλες μου τις αντιρρήσεις, κουβαλώντας γνωστά επιχειρήματα που ιδιαίτερα σήμερα χρησιμοποιούνται πάρα πολύ από Αθηναίους της ώριμης ηλικίας. Δηλαδή περί αγοραίου, φτηνού και χυδαίου είδους καθώς κι άλλα παρόμοια. Αυτός όμως επέμενε τονίζοντας την κάθε λέξη του σύμφωνα με το ρυθμό «Θα πάω εκεί στην αραπιά», θέλοντας ίσως να μου δώσει και μια ρυθμική επαλήθευση των όσων έλεγε πάνω στο τραγούδι. 

Αυτά έλεγε, μεταξύ άλλων, ο Μάνος Χατζιδάκις στην περίφημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο στο Θέατρο Τέχνης στις 31 Ιανουαρίου 1949. Σχεδόν οκτώ μήνες πριν τον αιφνίδιο θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα (19 Σεπτεμβρίου 1949). Και πέντε χρόνια μετά τη σύνθεση του Κοντσέρτου για δύο βιολιά και ορχήστρα, στο δεύτερο μέρος του οποίου ο Σκαλκώτας χρησιμοποίησε το πασίγνωστο ρεμπέτικο «Θα πάω εκεί στην Αραπιά» του Βασίλη Τσιτσάνη. 

Στα Δεκεμβριανά του ’44, όπως μας πληροφορεί ο μουσικολόγος και μελετητής του Σκαλκώτα Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, "ενόσω οι σφαίρες περνούσαν πάνω από το κεφάλι του, ο Νίκος Σκαλκώτας συνέθετε ήρεμα το Κοντσέρτο για 2 βιολιά στην αυλή του σπιτιού του στο Μεταξουργείο". 

Ο Χατζιδάκις προφανώς αγνοούσε το μέγα γεγονός που είχε συντελεστεί εν κρυπτώ υπό του ιδιοφυούς Σκαλκώτα: το πρώτο έργο της νεοελληνικής λόγιας ή κλασικής, αν προτιμάτε, μουσικής που περιείχε ρεμπέτικο θέμα είχε συντεθεί αλλά ουδείς το γνώριζε. Ούτε φυσικά κι ο έγκριτος μουσικοκριτικός Μίνως Δούνιας, ο οποίος σε κείμενό του στην Καθημερινή (8.2.1949) μεμφόταν ευγενικά τον Χατζιδάκι για τον παραλληλισμό του ρεμπέτικου «με την αιώνια, μεγάλη τέχνη». 

Ο Χατζιδάκις δεν δίστασε να πει ότι η μελωδική γραμμή του τραγουδιού «Αρχόντισσα» του Τσιτσάνη «αφάνταστη σε περιεκτικότητα και σε λιτότητα πλησιάζει τον Μπαχ»! Ο Δούνιας εξανίσταται: «Δεν βλέπω γέφυρα να συνδέει τον Μπαχ με τα μπουζούκια». 

Έξι δεκαετίες μετά τη μαγική εκείνη εποχή ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής σημειώνει για το Κοντσέρτο για δύο βιολιά του Σκαλκώτα - το έργο που αναπτύσσει ρεμπέτικο θέμα: «Όσον αφορά την γραφή των σολιστικών μερών στο Κοντσέρτο αυτό, η απώτερη καταγωγή της εντοπίζεται στον Μπαχ»!

Ο Χατζιδάκις είχε δίκιο. Ρεμπέτικο, Μπαχ, Σκαλκώτας, σε μιαν απίστευτη συνύπαρξη, την οποία μπορούμε πια να απολαύσουμε στην κυριολεξία, χάρη στον σημαντικότατο ψηφιακό δίσκο με έργα Σκαλκώτα που κυκλοφόρησε το 2008 από την πολυεθνική σουηδική εταιρεία BIS. 

Το πρώτο έργο, το Κοντσέρτο για δύο βιολιά - παγκόσμια πρώτη ηχογράφηση-, είναι σε ενορχήστρωση Κωστή Δεμερτζή, απολύτως ειδικού στη σκαλκωτική ενορχήστρωση. Παίζουν: β΄ βιολί ο Γιώργος Δεμερτζής και ο Σίμος Παπάνας α΄ βιολί. Η Κρατική Ορχήστρα Θεσσαλονίκης, υπό τον μαέστρο Βασίλη Χριστόπουλο. 

Σημειώνει ο Κωστής Δεμερτζής για το συγκεκριμένο έργο: 

"Η ιστορική µοναδικότητα του Κοντσέρτου για 2 βιολιά του Σκαλκώτα, οφείλεται στο ότι είναι το πρώτο έργο Νεοελληνικής κλασικής µουσικής, που χρησιµοποιεί το ρεµπέτικο τραγούδι, αφού, στο 2ο µέρος του, ακούγεται το «Θα πάω κει στην Αραπιά», του Βασίλη Τσιτσάνη. Την εποχή εκείνη, η ρεµπέτικη µουσική (µουσικό είδος που καλλιεργήθηκε πρώτα στο περιθώριο της κοινωνίας, ανάλογα µε την Αµερικάνικη τζαζ) θεωρείτο κατώτερο και, τρόπον τινά, «βλάσφηµο» είδος. Η χρησιµοποίηση του θέµατος του Τσιτσάνη από τον Σκαλκώτα οφείλεται, πρώτα-πρώτα, στο ευρύ και ρηξικέλευθο πνεύµα του συνθέτη, ο οποίος, στο κάτω-κάτω, αν και έγραφε «κλασική» µουσική, είχε µείνει εξίσου περιθωριοποιηµένος από τον κοινωνικό του περίγυρο. Οφείλεται, ακόµα, στην οικειότητα του Σκαλκώτα µε την διασκεδαστική µουσική, αφού ο ίδιος έβγαζε το ψωµί του, στην Γερµανία αλλά και —υποψιαζόµαστε— και στην Ελλάδα, σαν διασκεδαστής, entertainer. Οφείλεται, βέβαια, στο ότι το θέµα του Τσιτσάνη είναι εξαιρετικό από µουσική άποψη. Οφείλεται, επίσης, στην «αναγκαιότητα» που δηµιούργησε η εξέλιξη των ιδεών του Σκαλκώτα για την «λαϊκή» µουσική, στην οποία στήριξε την µουσική δηµιουργία του, ιδίως από το 1944 και µέχρι το τέλος της ζωής του. 

Στο παραπάνω πλαίσιο, ο Σκαλκώτας εισάγει την ρεµπέτικη µουσική στην Ελληνική συµφωνική δηµιουργία µε ένα έργο πρώτης κλάσεως. Η ιστορική στιγµή που συµβαίνει αυτό κάθε άλλο παρά είναι τυχαία: τον επόµενο χρόνο, ένας άλλος Έλληνας συνθέτης µε καινοτόµες τάσεις, ο Γιάννης Α. Παπαϊωάννου, θα χρησιµοποιήσει σε δικό του συµφωνικό έργο, τον Βασίλη τον Αρβανίτη, ένα ζεϊµπέκικο, που θα του έχει τραγουδήσει και χορέψει ο ίδιος ο Μυριβήλης. Τέσσερα χρόνια µετά, ο Μάνος Χατζιδάκις, µε την γνωστή διάλεξη για το ρεµπέτικο, θα καλύψει ιδεολογικά το συγκεκριµένο µουσικό είδος. Από την δεκαετία του ’50 και µετά, το ρεµπέτικο θα αποτελέσει την πρώτη ύλη της µουσικής επανάστασης των Μίκη Θεοδωράκη και Μάνου Χατζιδάκι, η οποία θα δώσει το αποφασιστικό χτύπηµα στις προηγούµενες απόπειρες δηµιουργίας «Εθνικής Σχολής», αφού θα έχει υποκατασταθεί, µε ένα πρωτόγνωρο σφρίγος, στους σκοπούς εκείνης". 

"Ο Σκαλκώτας", σημειώνει ο Κωστής Δεμερτζής, "χρησιµοποιώντας µια ρεµπέτικη µελωδία, στηρίζει το νέο του έργο στο τραγούδι της πόλης. Στην ουσία, το «λαϊκό» στον Σκαλκώτα, την εποχή αυτή, αποβάλλει τον αγροτικό του χαρακτήρα, και γίνεται υπόθεση του άστεως, εκεί όπου έχουν συγκεντρωθεί και δρουν οι «µάζες του λαού». Στο δεύτερο µέρος του κοντσέρτου, ο Σκαλκώτας χρησιµοποιεί τη µελωδία του Τσιτσάνη ως «λαϊκό τραγούδι», το οποίο εκθέτει, συµπληρωµένο από µορφολογική άποψη (η αυθεντική µελωδία του Τσιτσάνη είναι πολύ πιο απλή και λιγότερο χρωµατική από το θέµα που ακούγεται στο έργο), και στη συνέχεια στήνει πάνω του µια σειρά ονειρικές και εξώκοσµες παραλλαγές. Το µέρος αυτό συγκεντρώνει το συναισθηµατικό κέντρο βάρους του κοντσέρτου, και είναι µια από τις πιο όµορφες µουσικές που έχει γράψει ο συνθέτης". 

Ο Γιάννης Γ. Παπαϊωάννου, στον οποίο οφείλουμε τα μέγιστα γύρω από τον Σκαλκώτα, γράφει πως ο συνθέτης "με το αλάθητο αυτί του, συνέλαβε το θέμα του Τσιτσάνη σε μια από τις πλουσιότερες, μελωδικά, παραλλαγές του: τα πολλά τολμηρά ποικίλματα καθιστούν τη μελωδία «ενδεκάφθογγη» (μόνον μια νότα λείπει για να ήταν δωδεκάφθογγη) κι έτσι η ένταξή της σ’ έναν δωδεκαφθογγικό ιστό είναι απλή υπόθεση. Στο «θέμα», η δωδεκαφθογγική εναρμόνιση της μελωδίας είναι απίθανης ομορφιάς. Οι παραλλαγές που ακολουθούν μας πάνε ακόμη πολύ πιο πέρα". 

Την «Αραπιά», λοιπόν, ενέταξε ο Χατζιδάκις στον Σκληρό Απρίλη του ’45 (1972), δηλαδή στον δίσκο εκείνο που περιλαμβάνει μια σειρά από παλιά ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια του Μεσοπολέμου και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, σε δική του ενορχήστρωση και διασκευή για μικρή ορχήστρα: μπουζούκι, δύο κιθάρες, βιολί, μαντολίνο, άρπα, κοντραμπάσο και κρουστά. 

Όμως, εκτός από αυτήν την ορχηστρική εκδοχή του τραγουδιού, έχουμε και μία άλλη, ανέκδοτη, για φωνή και πιάνο. Μια ηχογράφηση του 1970 από το σπίτι του Χατζιδάκι στη Νέα Υόρκη. Τότε που δοκίμαζε ρεμπέτικα και άλλα δικά του τραγούδια με τη Φλέρυ Νταντωνάκη. Κι αυτές οι δοκιμές αποτέλεσαν αργότερα τα Λειτουργικά (1991), όπου όμως δεν συμπεριλήφθηκε η «Αραπιά», για λόγους που μόνο ο Χατζιδάκις γνωρίζει. Ευτυχώς, έχει διασωθεί σε ιδιωτικό αρχείο με τη φωνή της Φλέρυς και έχει αναρτηθεί στο διαδίκτυο. 

Ένα χρόνο μετά την περίφημη διάλεξη του Χατζιδάκι για το ρεμπέτικο και μόλις 7 μήνες από τον θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα, στην εφημερίδα ΟΙ ΚΑΙΡΟΙ, που εξέδιδε ο Αθανάσιος Τσαλδάρης, ο 25χρονος Χατζιδάκις, ως μουσικοκριτικός, προβαίνει σε μια κριτική συναυλίας με έργα Σκαλκώτα. Τα κείμενα του μουσικοκριτικού Μάνου Χατζιδάκι έφερε στο φως πρόσφατα ο δημοσιογράφος και ερευνητής Γιώργος Αλλαμανής. 

Έτσι, στο φύλλο της Μ. Τρίτης 4 Απριλίου 1950 διαβάζουμε για την παρουσίαση άγνωστων τότε έργων μουσικής δωματίου του Νίκου Σκαλκώτα: 

«Ο Νικόλαος Σκαλκώτας είχε γίνει ένας θρύλος και η συχνή εκτέλεση μόνο τριών ή τεσσάρων χορών του από την [σ.σ.: Κρατική] ορχήστρα με τον δικαιολογημένο ενθουσιασμό που σκορπούσαν οι σελίδες του αυτές, και σύγχρονα η καταθλιπτική σεμνότητα που διέκρινε τον μουσουργό, και η κυκλοφορούσα διάδοση για ένα πλήθος πρωτότυπης εργασίας άπαιχτης και ανέκδοτης, όλα μαζί δημιούργησαν τη φήμη ή καλύτερα την πεποίθηση ότι ο Σκαλκώτας είναι η πραγματικά μεγάλη μουσική φυσιογνωμία του τόπου μας. Ο πρόωρος θάνατός του μάς λύπησε αφάνταστα και η πριν από δύο εβδομάδες αναγγελία της συναυλίας με έργα του μουσικής δωματίου, μας έκαμε να μετράμε τις μέρες – που λέει ο λόγος – ίσαμε την προχθεσινή Παρασκευή που είχεν οριστεί γι’ αυτή την συναυλία. 

Ύστερα το γεγονός ότι θα ακούγαμε μουσική δωματίου του Σκαλκώτα είχε ενδιαφέρον και για τον λόγο ακριβώς ότι ο Σκαλκώτας, όπως είναι γνωστό, ήταν μαθητής του Σένμπεργκ, που η σχολή του ξεκινούσε με βάση την μουσική δωματίου, και είναι φυσικό λοιπόν να αναμένονταν ειλκρινά σημαντικότερες επιτεύξεις του στον τομέα αυτής της μουσικής. 

Αυτό όμως π’ ακούσαμε στον ‘‘Παρνασσό’’, μας έβαλε σ’ ένα πλήθος σκέψεις και σύγχρονα μας ετέθη το ερώτημα: Ημασταν σε μία πλάνη, για μπήκαμε στην πλάνη αυτή με τη συναυλία αυτή; 

Φωτογραφία Nelly's

Αλλά όμως η Κα Μαρίκα Χουρμουζίου έπαιξε τη Σουίτα του αρ.4 για πιάνο κατά τον ιδεωδέστερο τρόπο, με μίαν θαυμαστή – για το είδος γραψίματος του έργου – αναγλυφικότητα, έτσι ώστε να βγουν όλες, χωρίς εξαίρεση, οι τυχόν αρετές του έργου. Και δεν είδαμε παρά πυκνοδιατυπωμένες, αλλά ασαφείς και αδιάφορες μάλλον ιδέες με λαμπυρίζοντα στοιχεία σε μερικές στιγμές κατά τον πιο γνωστό μεσοπολεμικό ευρωπαϊκό τρόπο. Ύστερα η Κα Λουκία Χέβα ετραγούδησεν- όσο βέβαια της επέτρεπεν η μελοδραματική της προέλευση – αλλά με πολύ πλούσια και μεστή φωνή, πάρα πολύ καλά, τέσσερα τραγούδια που αναρωτιόταν κανείς τον σκοπό για τον οποίο γράφτηκαν κι ακόμη τι θέλανε να πούνε οι ανολοκλήρωτες αυτές τραγουδιστικές διαθέσεις του συνθέτη. 

Εξαίρεση θα μπορούσε να κάμει κανείς για το ρουμελιώτικο «ενύχτωσε ποιόνε θα δω…», αλλά ποια ήταν η μελωδική συμβολή εδώ του συνθέτη, εκτός από την πολύ ωραία εναρμόνισή του; 

Ακόμη ήταν και ο κ. Ιωάννης Παπαϊωάννου, που σαν πιανίστας στάθηκε μια έκπληξη για όσους δεν τον ξεύρανε, ένας σπάνιος μουσικός που το πιάνο ηχούσε κάτω απ’ τα χέρια του με συγκλονιστική βαθύτητα και οι σελίδες που ερμήνευε παίρνανε χαρακτήρα, χτιζόντουσαν ξανά – λες – με τον πιο μοναδικό τρόπο. 

Και ο κ. Παπαϊωάννου κράτησε στο πιάνο και τις συνοδείες και τη μουσική δωματίου με τον αφάνταστα μεγαλοφυή τρόπο. Τι μάς έδωσεν όμως; 

Δεν νομίζω πως στα πλαίσια ενός σημειώματος μπορεί κανείς να εξετάσει ένα τόσο σοβαρό θέμα. Γι’ αυτό θα μου επιτραπεί να επανέλθω την Κυριακή αποκλειστικά και μόνο στα προβλήματα και στα ερωτήματα που δημιούργησεν η συναυλία αυτή. 

Πριν τελειώσουμε σήμερα θα μας επιτραπεί να σημειώσουμε πόσον κακή εντύπωση δημιούργησε η ερασιτεχνικώτατη εμφάνιση της Κας Νέλλης Ευελπίδη, και μάλιστα έχοντας πλάι καλλιτέχνας της ολκής του Παπαϊωάννου ή της Μαρίκας Χουρμουζίου». 

Δεν ξέρω αν όταν τα έγραφε αυτά ο Χατζιδάκις …υποπτευόταν ότι 14 χρόνια μετά, στα 1964, η Μαρίκα Παπαϊωάννου θα ηχογραφούσε και θα κυκλοφορούσε σε δίσκο έργα Σκαλκώτα και Χατζιδάκι! Την Σουίτα Αρ. 4 – αυτήν ακριβώς για την οποία έγραψε ο Χατζιδάκις - και την Πασακάλια του Σκαλκώτα και τη Μικρή Λευκή Αχιβάδα του Χατζιδάκι. Και πρόκειται για μια πραγματικά ιστορική ηχογράφηση. 

Στα 1983 η Δανάη Καρά παίζει στο πιάνο Έλληνες Συνθέτες: Καλομοίρης/Σκαλκώτας/Χατζιδάκις/Θεοδωράκης». 

Το 1985 κυκλοφορούν δύο δίσκοι που μας ενδιαφέρουν εδώ και προέρχονται από τον ΣΕΙΡΙΟ, την δισκογραφική εταιρεία του Μάνου Χατζιδάκι. 

Ο Γιάννης Βακαρέλης παίζει στο πιάνο Σκαλκώτα, Χατζιδάκι και Κωνσταντινίδη. 

Στον άλλο δίσκο ο Γιώργος Δεμερτζής και η Δόμνα Ευνουχίδου, ερμηνεύουν δύο Σονάτες για βιολί και πιάνο των Σκαλκώτα - Ραβέλ και μία Σουϊτα του Κωνσταντινίδη. 

Πραγματικά πολύ ξεχωριστή η συνύπαρξη Σκαλκώτα – Χατζιδάκι, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. 

Στις 24 Ιουνίου 1993, η Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό την διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη, παρουσιάζει, εδώ στο Μέγαρο Μουσικής, σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση το λαϊκό μπαλέτο του Νίκου Σκαλκώτα «Η θάλασσα» και δέκα ελληνικούς χορούς. Ο Χατζιδάκις εκείνο τον καιρό είχε σοβαρά προβλήματα υγείας, αλλά η Ορχήστρα που εκείνος εμπνεύστηκε και δημιούργησε, συνέχιζε το ξεχωριστό έργο της. 

Το έντυπο πρόγραμμα της συναυλίας αυτής έφερε την σφραγίδα του ακάματου ερευνητή και αποστόλου του Σκαλκώτα, του μουσικολόγου Γιάννη Γ. Παπαϊωάννου, στον οποίο ο Χατζιδάκις είχε αναφερθεί ευφήμως στο κριτικό του σημείωμα του 1950! 

Το πολύ ενδιαφέρον εδώ είναι οι …υπόγειες διαδρομές Χατζιδάκι – Σκαλκώτα, τις οποίες έχει παρουσιάσει αναλυτικά ο Κωστής Δεμερτζής στο κείμενό του «Η Ορχήστρα των Χρωμάτων του Νίκου Σκαλκώτα». Γράφει χαρακτηριστικά ο Δεμερτζής για την εκτέλεση του «Χαμόγελου της Τζοκόντα» από την Ορχήστρα των Χρωμάτων: «Δύο μαντολίνα, μια κιθάρα, ένα σαξόφωνο, ένα τσέμπαλο, έχουν προστεθεί σε μια μικρή σχετικά συμφωνική ορχήστρα. Μα αυτή είναι η ορχήστρα της «Τεχνικής της ενορχηστρώσεως», δηλαδή της πραγματείας του Σκαλκώτα! Και ο Δεμερτζής σημειώνει, επίσης: «Ο ίδιος ο Σκαλκώτας έγραψε ένα μεγάλο έργο, τόπους – τόπους Χατζιδακικό: τη «Θάλασσα»! Ο σύνδεσμος που ενώνει την Σκαλκωτική πραγματεία του ’39 με το «Χαμόγελο της Τζοκόντα» του ’70 δεν μπορεί παρά να είναι υπόγειος. Εσωτερικός και, γι’ αυτό, βαθύς και σίγουρος. Έβλεπα εξαίφνης μπροστά μου μια σκαλκωτική ορχήστρα»! 

Τη «Θάλασσα» του Σκαλκώτα ηχογράφησε το 2001 η Ορχήστρα των Χρωμάτων, που ίδρυσε ο Μάνος Χατζιδάκις, υπό την διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη. 

Σκαλκώτα και Χατζιδάκι συναντάμε, ακόμα, στο σχολικό βιβλίο Μουσικής της Α’ Γυμνασίου, όπου συνυπάρχουν λόγω του «Τσάμικου», αλλά και στο θέαμα του Χορού των συντριβανιών στο Ίδρυμα Νιάρχος. Ο Σκαλκώτας με τον Ηπειρώτικο και ο Χατζιδάκις με το κομμάτι «Χορός με τη σκιά μου».

Επομένως, τα κοινά του Χατζιδάκι και του Σκαλκώτα είναι στέρεα και ίστανται διαρκώς ενώπιον μας προς ανακάλυψιν.

Καλειδοσκόπιο του Ιωάννη - Πορφύριου Καποδίστρια. 
Βασίλης Τσιτσάνης, Νίκος Σκαλκώτας, Μάνος Χατζιδάκις, Μάτση Χατζηλαζάρου. 
Με έμπνευση την "Αραπιά" του Τσιτσάνη ο καθένας έγραψε τη δική του. 

Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου: ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΟΛΓΑ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Βασικά και πρωταρχικά έργα της Βασίλισσας Όλγας (1851-1926) σχετίζονται με την μόρφωση των κορασίδων και την επαγγελματική τους κατάρτιση προς δύο κατευθύνσεις: προς την εκπαίδευση ως δασκάλες και προς την περίθαλψη ως νοσοκόμες. 

Έντονα πρωτοποριακή θεωρείται η ίδρυση, το 1872, του Εκπαιδευτικού Συλλόγου Κυριών. Πρόκειται για τον πρώτο γυναικείο φιλανθρωπικό σύλλογο με σαφή μέριμνα την άνοδο του μορφωτικού και βιοτικού επιπέδου των γυναικών της εποχής. Σύντομα, ο Σύλλογος τέθηκε υπό την αιγίδα της νεαρής Βασίλισσας και μάλιστα η σχέση της με τον σύλλογο συνδέθηκε και με άλλα έργα που είχαν προορισμό την ανάπτυξη της γυναικείας εκπαίδευσης. 

Όλες οι εκπαιδευτικές μονάδες οι οποίες συνδέθηκαν με τον όνομα της Βασίλισσας Όλγας αφορούσαν άμεσα το γυναικείο φύλο, γεγονός πρωτοποριακό για την εποχή εκείνη. Οι μονάδες αυτές βοήθησαν έναν σημαντικό αριθμό γυναικών κάθε ηλικίας, που δικαιολογημένα δεν είχαν προοπτικές μόρφωσης, να μην μείνουν αναλφάβητες και, μάλιστα, να αποτελέσουν ενεργό σύνολο που προσφέρει στην κοινωνία. 

Ακολουθεί ο τομέας της υγείας. Το 1875 ιδρύεται επισήμως το «Παιδευτήριο υπέρ Μορφώσεως Νοσοκόμων Γυναικών». Από αυτό το «παιδευτήριο» προκύπτει ένας καθόλου ευκαταφρόνητος αριθμός νοσοκόμων, έτοιμων να απασχοληθούν σε μονάδες υγείας. Σε λιγότερο από δέκα χρόνια εγκαινιάζεται το νοσοκομείο του «Ευαγγελισμού». Σημειώνει η Ιουλία Καρόλου «Ο Ευαγγελισμός ήτο το κατ’ εξοχήν παιδί της καρδιά της και έζησε να ίδη το όνειρο της πραγματοποιούμενο». 

Το εκπαιδευτήριο είχε σκοπό την θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση γυναικών στη βοήθεια και περίθαλψη αρρώστων. Η φοίτηση ήταν τουλάχιστον τετράμηνη και γίνονταν δεκτές γυναίκες υγιείς, έγγαμες ή άγαμες, ηλικίας 30-50. Τα έξοδα της φοίτησης καλύπτονταν από το προσωπικό ταμείο της βασίλισσας και αφορούσαν 12 νοσοκόμες. 

Ας αναφέρω εδώ και μία πρωτοποριακή της πρωτοβουλία: την εκτύπωση με δική της δαπάνη, και κείμενο του αυλικού υπίατρου Κωνσταντίνου Σάββα, πολλών χιλιάδων ενημερωτικών φυλλαδίων με τους τρόπους πρόληψης της χολέρας που διανεμήθηκαν το 1892, στον αθηναϊκό πληθυσμό. 

ΑΡΣΑΚΕΙΟ 

Η Βασίλισσα Όλγα έθεσε, αμέσως μόλις έφθασε στην Ελλάδα, υπό την υψηλή προστασία της την Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Αλλά αυτό δεν ήταν κάτι το τυπικό. Η Βασίλισσα συμμετείχε στην εκπαιδευτική ζωή του Αρσακείου. 

Δεν ήταν λίγες οι φορές που παρακολουθούσε και η ίδια τα μαθήματα στο Αρσάκειο, γιατί το θεωρούσε φυτώριο τού ελληνισμού. Με προσωπικά της έξοδα σπούδασαν πολλές άπορες μαθήτριες τόσο στο Αρσάκειο όσο και σε άλλα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια ανά την Ελλάδα. 

Για την Βασίλισσα Όλγα η επικοινωνία με τις νεαρές Αρσακειάδες αποτελούσε ευχάριστο διάλειμμα από την ενασχόλησή της με τα βασιλικά καθήκοντα. Το 1871, όταν γράφτηκε το ακόλουθο δημοσίευμα, ήταν μόλις 20 ετών. 

«Την εσπέραν του Σαββάτου, η Βασίλισσα μετέβη εις το Αρσακείον Παρθεναγωγείον, ού είναι προστάτις, διήλθε δε ικανήν ώραν μετά των εκπαιδευμένων εν αυτή κορασίων, αξιώσασα να μεθέξη των παιδικών χορών αυτών, ως φιλόστοργος και απλουστάτη μήτηρ». («Αιών», έτος ΛΓ΄, αριθ. 2636 / Περίοδος δευτέρα 1871). 

Πολλές Κυριακές εκκλησιαζόταν στο ναό τού Αρσακείου μαζί με τις μαθήτριες. Η παρουσία της σε ένα Παρθεναγωγείο άλλωστε δεν θα προξενούσε σχόλια. Το Σχολείο αποτελούσε γι αυτήν οικείο και ευχάριστο περιβάλλον, γι’ αυτό και το επισκεπτόταν συχνά. Με δική της προτροπή μάλιστα δημιουργήθηκε χορωδία μαθητριών, η οποία έψαλλε κατά τη διάρκεια τής Θείας Λειτουργίας. Τη χορωδία των μαθητριών διηύθυνε αργότερα και ο Θεμιστοκλής Πολυκράτης, που ήταν από τους συνθέτες της εν Ελλάδι Εκκλησιαστικής πολυφωνίας. 

Σύμφωνα με σχετική μαρτυρία: "Μετελάμβανε δὲ κατὰ τὸ 1868 εἰς τὸ παρεκκλήσιον τοῦ ᾿Αρσακείου, τὸ τόσον συμπαθὲς καὶ ἀπέριττον, ὁλόλευκα ἐνδεδυμένη, μὲ τὸ πρόσωπον ἀκτινοβολοῦν ἐκ τῆς ἱερᾶς χαρᾶς τῆς Μεταλήψεως, δίδουσα τὸ παράδειγμα τῆς εὐλαβείας καὶ σεμνότητος εἰς τὰς συνεκκλησιαζομένας μαθητρίας, τῶν ὁποίων ἡ ψαλμωδία ὑψοῦτο εἰς Οὐρανοὺς ὑπὲρ τῆς λατρευτῆς των Βασιλίσσης". 

Κατά το 1868 ο γλύπτης Ιωάννης Κόσσος φιλοτέχνησε την προτομήν της Βασιλίσσης. "Φαίνεται δέ, ὅτι τόσον ἐπιτυχῶς ἀπέδωκε τὰ χαρακτηριστικά καὶ τὴν ἔκφρασιν Αὐτῆς, ὥστε τὸ ἐργαστήριον τοῦ γλύπτου ἔγινε προσκύνημα τοῦ λαοῦ. Πάσης ἡλικίας καὶ πάσης τάξεως ἄνθρωποι ὄχι μόνον ἤθελαν νὰ ἰδοῦν τὴν προτομὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ἤγγιζαν, τὴν ἐθώπευαν μὲ τὰ χέρια των, καὶ διηγοῦνται, ὅτι μιὰ γυναῖκα τοῦ λαοῦ ἠκούσθη λέγουσα. «Αμ᾿ ἡ Βασίλισσα εἶναι ζαχαρένια ἀληθινά, γιατί τὴν κάναν μαρμαρένια». 

Από τής ιδρύσεως των Σχολείων τής Φ.Ε. είχε καθιερωθεί οι εξετάσεις να γίνονται δημόσια, παρουσία επισήμων αλλά και των κηδεμόνων των μαθητριών. Αυτό ετηρείτο όχι μόνο στα Σχολεία των Αθηνών, το Αρσάκειο Εσωτερικό Σχολείο, το Τοσίτσειο Εξωτερικό Σχολείο, αλλά και στα εν Δήμοις Σχολεία τής Φ.Ε., στην Ελευσίνα, την Κηφισιά και αλλού. 

Η Βασίλισσα Αμαλία πήγαινε σχεδόν σε όλες τις απολυτήριες εξετάσεις και εξέφραζε πάντα την ευαρέσκειά της. Το παράδειγμά της ακολούθησε με μεγαλύτερο ενθουσιασμό η Βασίλισσα Όλγα. Το 1871 η Βασίλισσα Όλγα ήταν στην τελετή έναρξης των εξετάσεων, όπου παρέστη και ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κουμουνδούρος. Οι εξετάσεις άρχισαν με τις μαθήτριες των δύο τελευταίων τάξεων οι οποίες εξετάστηκαν μία μία. 

Σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα «πρώτον μάθημα εξητάσθη το της χριστιανικής ηθικής, είτα δε τα ελληνικά, τα μαθηματικά, η φυσική και η ζωολογία, η ιστορία, η παιδαγωγία, η οικιακή οικονομία (γαλλιστί) και η γαλλική φιλολογία. Αι απαντήσεις των εξετασθεισών μαθητριών υπήρξαν τοσούτον εύστοχοι και μετά τοσούτου θάρρους, ώστε εκίνησαν τον θαυμασμόν της Βασιλίσσης». 

Λίγες μέρες μετά, στις 20 Ιουνίου, θα είχαμε τα αποτελέσματα των εξετάσεων. «Περί την 11 ώραν ενεφανίσθη η Βασίλισσα, ίνα παρασταθή εις τα εξετάσεις της Μουσικής. Μετά πολλής δε καλοκαγαθίας ανεμίχθη εις τον χορόν των αδουσών μαθητριών, όπερ συνεκίνησε πάντας, διέταξε δε να άδωσι τα κοράσια, παρά το πρόγραμμα, και τινα ασμάτια, άπερ ήκουσεν άλλοτε, εν ταις συναναστροφαίς των κορασίων παρευρεθείσα». 

Να σημειωθεί πως τότε Πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ήταν ο πρωτοπρεσβύτερος Παναγιώτης Ρομποτής, ο οποίος σπούδασε Θεολογία στην Αγία Πετρούπολη και τη Γερμανία και το 1858 διορίστηκε καθηγητής τής Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Χειροτονήθηκε ιερέας το 1871 και ήταν ο προσωπικός εφημέριος και εξομολόγος τής Βασίλισσας Όλγας. 

Ψυχαγωγικές εσπερίδες οργανώνονταν στο Αρσάκειο κάθε εβδομάδα, αλλά μία φορά τον μήνα έπαιρναν πιο επίσημη μορφή, προκειμένου να ψυχαγωγηθούν οι μικρές εσωτερικές μαθήτριες αλλά και οι κηδεμόνες τους. Σώζονται πολλές περιγραφές παρόμοιων εκδηλώσεων, γραμμένες από Αρσακειάδες. Η παρουσία σε αυτές μελών τής βασιλικής οικογένειας, κυρίως τής Βασίλισσας Ολγας και των τέκνων της, μνημονεύονται όχι μόνο σε πηγές τής Φ.Ε. αλλά και σε περιγραφές διαφόρων Αρσακειάδων για τη ζωή στο Σχολείο. 

Είναι γνωστό ότι το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο στην πόλη των Αθηνών στήθηκε το 1843, στολισμένο με στολίδια που είχαν φέρει από τη Ρωσία, στην οικία Παπαρρηγοπούλου (Κυδαθηναίων 27), όπου διέμενε ο Βασιλιάς Όθων. Απολύτως φυσικό λοιπόν ήταν το έθιμο να διαδοθεί γρήγορα στην πόλη και φυσικά και στο Αρσάκειο. Οι εσωτερικές μαθήτριες τού Αρσακείου περίμεναν με χαρά τη γιορτή τού στολισμού τού δέντρου. Στην τελετή παρίσταντο και οι βασιλείς. Φυσικά ακολουθούσε χορός μεταξύ των μαθητριών. Τα χριστουγεννιάτικα δώρα πολλές φορές ήταν προσφορά τής Βασίλισσας. 

«Την εσπέραν ταύτην, ως είθισται κατ’ έτος, γενήσεται εν τω Αρσακείω το δένδρον των Χριστουγέννων, είτα δε μετά την διανομήν των δώρων τής πρώτης τού νέου έτους εις τας εσωτερικάς μαθητρίας, δοθήσεται εφεσπερίς, καθ’ ην θέλουσι παρασταθή υπό των μαθητριών γαλλικαί τινες κωμωδίαι, ας θα παρακολουθήση χορός μεταξύ αυτών. Εις την εορτήν ταύτην θα παραστώσιν ο Βασιλεύς και η Βασίλισσα.» («Αιών», έτος ΜΒ΄, αριθ.3424 / Τρίτη 30 Δεκεμβρίου 1880). 

Από δημοσίευμα τής εφημερίδας των Πατρών «Νεολόγος» (16 Μαΐου 1898) μαθαίνουμε ότι η Όλγα είχε επισκεφθεί και το Αρσάκειο Πατρών, όταν αυτό στεγαζόταν στην οικία Νιανιάρα. Συγκεκριμένα το βασιλικό ζεύγος επισκέφθηκε την Πάτρα για 12 ημέρες. Έτσι την Παρασκευή 15 Μαΐου η Βασίλισσα Όλγα επισκέφθηκε το Αρσάκειο: «Εν τη εισόδω τού Παρθεναγωγείου ανέμενον την Α.Μ. μέλη τής Διοικητικής Επιτροπής εκ μέρους τής οποίας ο κ. Καράκαλος προσεφώνησε. Από κλίμακος μέχρι τής μεγάλης αιθούσης ήσαν παρατεταγμέναι αι μαθήτριαι εν περιβολή ομοιομόρφω πάσαι ανεξαιρέτως. Εισελθούσης τής Α.Μ. εις την αίθουσαν, εψάλη υπό των μαθητριών των τελευταίων τάξεων ύμνος υπέρ των Βασιλέων». Η Βασίλισσα ευχαριστήθηκε με την παρουσία των νεαρών Αρσακειάδων, εξέφρασε τον θαυμασμό της για την ομοιόμορφη ενδυμασία, επισκέφθηκε όλες τις τάξεις και παρακολούθησε τη διδασκαλία διαφόρων μαθημάτων. Εκδήλωσε τη χαρά και την ευαρέσκειά της για όσα είδε, και συνομίλησε με χαρά με τις Αρσακειάδες. «Ο θαυμασμός της εξέσπασεν εις παρατήρησιν χαρακτηριστικήν –πουθενά, είπε, δεν είδον τόσω εύμορφα κορίτσια». 

Η Όλγα ζήτησε πληροφορίες για τον τρόπο λειτουργίας τού Σχολείου, την πρόοδο των μαθητριών και συνεχάρη τη διευθύντρια Μαρία Ξύδη για το έργο της. Μάλιστα υποσχέθηκε ότι θα προσπαθούσε να επανέλθει την επόμενη ημέρα, το Σάββατο, για να παρακολουθήσει την ανάπτυξη τού Ευαγγελίου. Και το άρθρο τής εφημερίδας καταλήγει: «Αι εκ τού Αρσακείου εντυπώσεις τής Αυτής Μεγαλειότητος υπήρξαν αυτόχρημα ενθουσιώδεις, το δε υψηλόν ενδιαφέρον της υπήρξεν αρκετά ενδεικτικόν και τιμητικόν υπέρ Διευθυντρίας και των υπ’ αυτήν αξιολόγων διδασκαλισσών». 

Αλλά η Βασίλισσα Όλγα ήταν αυτή που θεμελίωσε το νέο Αρσάκειο επί της οδού Σταδίου. 

Το πρωϊνό τής 26ης Απριλίου 1901, με μα σεμνή τελετή έγινε η τοποθέτηση τού θεμελίου λίθου τού Νέου Αρσακείου. Προηγήθηκε αγιασμός, τον οποίο τέλεσε ο Μητροπολίτης Αθηνών Προκόπιος ο Β΄, ενώ μαθήτριες τού Αρσακείου έψαλαν εκκλησιαστικούς ύμνους. Ύστερα η χορωδία των μαθητριών έψαλε τον βασιλικό ύμνο. 

Η Βασίλισσα Όλγα πλησίασε στο σημείο όπου θα γινόταν η θεμελίωση και, όπως συνέβαινε πάντα σε παρόμοιες τελετές, κάτω από τον θεμέλιο λίθο τοποθετήθηκε επίγραμμα γραμμένο στα Αρχαία Ελληνικά σε περγαμηνή κλεισμένη σε γυάλινο σφραγισμένο σωλήνα. Το επίγραμμα είχε ως εξής: 

«Επί Βασιλείας Γεωργίου τού Α΄ Η Α.Μ. 

η Βασίλισσα Όλγα 

Προστάτις τής εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας 

Έθετο τόνδε τον θεμέλιον λίθον των οικοδομημάτων αυτής 

Προεδρεύοντος τού Δ.Σ. τού Κωνσταντίνου Καραπάνου 

Τη 26η Απριλίου 1901». 

Τόση ήταν η αγάπη και το ενδιαφέρον τής Βασίλισσας Όλγας για το Αρσάκειο, ώστε στα γεράματά της το ανέφερε και στη διαθήκη της. Συγκεκριμένα, αναφερόμενη στο Σχολείο ζήτησε να το έχουν στο μέλλον υπό την αιγίδα τους όλες οι μέλλουσες Βασίλισσες τής Ελλάδος και να φροντίζουν για την εκπαίδευση των Ελληνίδων, όπως έκανε και εκείνη που συνέχισε το έργο τής Βασίλισσας Αμαλίας.

ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΑ 

Η Βασίλισσα Όλγα συνδέθηκε, ως γνωστόν, με τα «Ευαγγελικά», που ξέσπασαν λίγους μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 1901. Ο λόγιος βαμβακέμπορος του Λονδίνου, ο συγγραφέας Αλέξανδρος Πάλλης, «ἀποδίδει εἰς τὴν γνησίαν γλῶσσαν τοῦ ἑλληνικοῦ Λαοῦ» το Ευαγγέλιο, τις τέσσερις αφηγήσεις των Ευαγγελιστών της Αγίας Γραφής που τις προσονόμασε Η Νέα Διαθήκη κατά το Βατικανό Χειρόγραφο. Το έργο αυτό εκτυπώθηκε σε «ἐργαστήριον ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τῆς Αἰγύπτου» το 1901 με έξοδα της Βασίλισσας Όλγας. 

Κυκλοφόρησε σε περιορισμένο αριθμό μεταξύ των Ελλήνων της Διασποράς. Ήδη, βέβαια, η πρώτη μεταφραστική απόπειρα εκείνης της εποχής είχε γίνει το 1898, όταν η βασίλισσα Όλγα έδωσε σχετική εντολή στη γραμματέα της Ιουλία Σωμάκη-Καρόλου, πράγμα που είχε προκαλέσει την οργή των αρχαϊστών. 

Η έκδοση του 1900 «μερίμνη της Βασιλίσσης των Ελλήνων Όλγας» προοριζόταν «προς αποκλειστικήν οικογενειακήν του ελληνικού λαού χρήσιν». Τα «Ευαγγελικά» υπήρξαν η οξύτερη ίσως κοινωνικοπολιτική κρίση κατά τη μετάβαση στον 20ο αιώνα. Πρόκειται, ασφαλώς, για ένα γεγονός το οποίο, παρόλη την θρησκευτική υφή του, κατ’ ουσίαν προκαλείται από τις έντονες κοινωνικοπολιτικές αντιθέσεις που ταλάνιζαν την Ελληνική κοινωνία την περίοδο αυτή. Η αντιπολίτευση Δεληγιάννη έστρεψε μάλιστα την κριτική και προς το πρόσωπο της βασίλισσας Όλγας. 

Ξεκίνησε έτσι με εντελώς αστήρικτο τρόπο, καθώς καμία ένδειξη δεν προκύπτει από τη μελέτη της βιβλιογραφίας και των πηγών, μία προσπάθεια κατασυκοφάντησης της Βασίλισσας ως δούρειου ίππου του πανσλαβισμού που δηλητηρίασε την κοινωνική ζωή της χώρας. Οι κατηγορίες μάλιστα για τα ρώσικα ρούβλια που εκτοξεύονταν αφειδώς κατά των «μαλλιαριστών» για αρκετά χρόνια μετά τα «Ευαγγελικά» δεν κατέστη δυνατόν να επιβεβαιωθούν από την εξεταστική επιτροπή της Βουλής που συγκροτήθηκε ειδικά γι’ αυτό το λόγο το 1911. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, μια σημαντική μαρτυρία που μας κατέθεσε η διακεκριμένη συγγραφέας κα Αθηνά Κακούρη: 

«Σχετικά με την επίθεση τού Δεληγιάννη προς την Βασίλισσα Όλγα, όταν θέλησε να κυκλοφορήσει τα μεταφρασμένα από τον Πάλλη Ευαγγέλια (όχι για να διαβάζονται στην Εκκλησία, αλλά για να τα έχουν οι άνθρωποι σπίτια τους και να καταλαβαίνουν τί λέγεται στην Εκκλησία): Διαδόθηκε τότε η φήμη ότι «η Βασίλισσα Όλγα ήθελε να προωθήσει τον πανσλαυισμό και να μάς κάνει ρώσσους». 

Την εποχή εκείνη, η μετέπειτα σύζυγος του αδελφού της μητέρας μου, η Πηνελόπη Κουρουπού, μοναχοκόρη, που οι γονείς της ζούσαν στο Ροστόβ της Ρωσίας όπου εμπορεύονταν, είχαν στείλει το παιδί τους στην Αθήνα, εσωτερική στην Σχολή Τριανταφυλλίδη για να μάθει ελληνικά και «να γίνει Ελληνίδα». Η Σχολή Τριανταφυλλίδη στεγαζόταν τότε σέ κτίριο περίπου απέναντι στο Αρσάκειο, επί της Πανεπιστημίου, κατεβαίνοντας προς την Ομόνοια δεξιά, και αμέσως μετά την Σχολή Μακρή. 

Μου διηγείται λοιπόν η θεία μου, ότι πότε πότε ερχόταν ἠ βασίλισσα Όλγα να παραστεί σε εξετάσεις ἤ άλλες εκδηλώσεις της Σχολής Τριανταφυλλίδη. Και τότε σήμαινε συναγερμός – Οι μικρές τρέχαν να κρυφτούν, ψιθυρίζοντας πώς «θα μάς κάμει Ρώσσες! Ρώσσες!». Αυτά θα πρέπει να γίνονταν γύρω στο 1905-1910. Προφανώς οι κακόβουλες ανοησίες του Δεληγιάννη είχαν ριζώσει και έβγαζαν αυτές τις ηλιθιότητες - που ακριβώς επειδή ήταν ηλιθιότητες δεν ξεριζώνονται εύκολα». 

Η Βασίλισσα ήταν πρωτοπόρος και ενδιαφερόταν για την εκπαίδευση του λαού, και γι’ αυτό προέβη στην μεταφραστική προσπάθεια. Ούτε «ρώσικα ρούβλια» ούτε πανσλαβισμό είχε στο μυαλό της. Αλλά σε τέτοιες περιπτώσεις τα πράγματα εύκολα διαστρέφονται. 

Η Όλγα ανεδείχθη όντως Βασίλισσα των Ελλήνων. 

Ο σπουδαίος ποιητής του 19ου αιώνα Αχιλλέας Παράσχος, το 1881, αφιερώνει την έκδοση των Ποιημάτων του «τη περικαλλεί των Ελλήνων Ανάσση, Όλγα, σεπτή προστάτιδι των Μουσών» και παρομοιάζοντας τους στίχους του ως «άνθη ωχρά, χωρίς θεόν της εξοχής ναΐσκο», κατακλείει ποιητικά ως εξής: 

«Αν λείπη από τον μικρόν ναΐσκον η θεότης, 

Αν τάνθη μου αρώματος δεν χύνουσι μαγείαν, 

Της θελκτικής Ανάσσης μου η χάρις κ’ η νεότης 

Δίδει θεόν εις τον ναόν κ’ εις τάνθη ευωδία».