O Charles Baudelaire του Λεωνίδα Κανάρη με την Δάφνη Πανουργιά και τη Νικόλ Καραλή

Ο συνθέτης, κιθαριστής και καθηγητής μουσικής Λεωνίδας Κανάρης είναι αναμφισβήτητα από τους πιο αξιόλογους συνθέτες της γενιάς του στο χώρο της σύγχρονης μουσικής. 'Ενα αντιπροσωπευτικό δείγμα της δουλειάς του περιέχεται στον δίσκο - προσωπογραφία One night when... (Sabways) διάρκειας 75 λεπτών. 

Έργα για σόλο πιάνο, για διάφορους συνδυασμούς οργάνων, για φωνητικό σύνολο, καθώς και δέκα μελοποιήσεις του πάνω σε ποίηση Σαρλ Μπωντλαίρ, Κωνσταντίνου Καβάφη, Κώστα Καρυωτάκη και Θέμη Τασούλη, ερμηνευμένα από τους Δάφνη Πανουργιά (σοπράνο), Νικόλ Καραλή (πιάνο), Στέλλα Τσάνη (βιολί), Λευκή Κολοβού (τσέλο), Έλενα Χούντα (πιάνο), Γκέρτα Σινάι (βιόλα) και με τη συμμετοχή του Slowind Wind Quintet, του Μιχάλη Τρανουδάκη (αφήγηση) και του φωνητικού συνόλου Εμμέλεια, υπό τη διεύθυνση του Βαλέρι Ορέσκιν. 

Ο ίδιος ο συνθέτης σημειώνει για τη μουσική του στο ένθετο του δίσκου: 

Θεμελιώδης οδηγός στη σύνθεση της μουσικής μου είναι ο καθορισμός και η οργάνωση των εντυπώσεων, έως και των επιδράσεων που αυτή μπορεί να προκαλέσει στην ανθρώπινη διάθεση και ψυχισμό. Αυτό γίνεται τόσο με καθαρά μουσική σκέψη, όσο και με εξωμουσική (ψυχολογία, αισθητική, ρητορική, εσωτερισμός κ.ά.). Κεντρικό αποδέκτη των έργων μου θεωρώ τον μέσο ‘μυημένο’ ακροατή στην έντεχνη δυτικότροπη μουσική. Η μουσική μου όμως εκφράζει πρώτιστα τις δικές μου ανησυχίες, τις οποίες με μία ‘ψυχαναλυτική’ πρόθεση αισθάνομαι την ανάγκη να κοινοποιήσω και να μοιραστώ με άλλους, σαν ένας τρόπος έκφρασης και επικοινωνίας με ‘μηνύματα’ που μόνο η μουσική με τον δικό της τρόπο μπορεί να μεταφέρει. Γενικότερα η μουσική αποτελεί για μένα την ατραπό για τη γνώση και την αυτογνωσία. 

Στον δίσκο περιέχονται τρία τραγούδια σε ποίηση Charles Baudelaire: 
-The Pagan’s Prayer 
-The Possessed 
-One Night When…

Εδώ παραθέτουμε τα όντως ατμοσφαιρικά και έντεχνα τρία αυτά τραγούδια με την σοπράνο Δάφνη Πανουργιά και την Νικόλ Καραλή στο πιάνο.  

Π.Α.Α.

«Η Προσευχή ενός Ειδωλολάτρη»
Α! μη τις φλόγες σου τις λιγοστεύεις!
πάλι την κρύα μου ζέστανε ψυχή,
εσύ ηδονή που τις καρδιές παιδεύεις!
Ω! Diva, supplicem exaudi!

Θεά πού είσαι στ' αγέρι σκορπισμένη,
φλόγα στο σπήλαιό μας το κρυφό,
άκουσε μιά ψυχή παγωμένη,
που ύμνο σου προσφέρει από χαλκό.

Γίνου ηδονή, μόνη μου βασίλισσα!
Σειρήνας μάσκα φόρεσε, θεά μου,
με σαρκοβελούδινη ομορφιά,

ή δώσε τις βαρύπνιες σου σ' εμένα
μέσ' τα άυλα κρασιά τα μαγεμένα,
ω ηδονή, άπιαστη εσύ σκιά!

 

«Ο Δαιμονισμένος» 

Ο ήλιος σκεπάστηκε από ένα μαύρο πέπλο. Όπως κι αυτός, 

φεγγάρι της ζωής μου, καλύψου απ' τη σκιά. 

Κοιμήσου ή κάπνιζε αν θες, σώπαινε συλλογίσου, 

και πέσε ολόκληρος βαθιά στης πλήξης τον βυθό. 

Μ' αρέσεις έτσι! Μα, αν σήμερα το θες, 

σαν έν' αστέρι που 'λειπε κι απ' το λυκόφως βγαίνει, 

περήφανα να εμφανισθείς στα μέρη τα φραγμένα απ' την παράνοια. 

Έχει καλώς! Bγες απ' τη θήκη σου λεπίδι θελκτικό! 

Άναψε στα μάτια σου φλόγα πολυελαίων! 

Άναψε την αποθυμιά στα μάτια των χυδαίων! 

Όλα σου μ' ευχαριστούν, τρελά ή νοσηρά. 

Γιν' ότι θες, μαύρια νυχτιά ή ρόδινη αυγή. 

Δεν υπάρχει μια ίνα στο τρεμάμενο κορμί μου 

που δεν κράζει: O mon cher Belzebuth, je t' adore!

  

«Μια Νύχτα που...» 

Μια νύχτα που κοντά σε μιαν απαίσια Εβραία κοιτόμουν, 

όπως σε πτώματος πλευρό πτώμα άλλο ξαπλωμένο, 

κοιτώντας πλάι μου το κορμί 'κείνο το πουλημένο 

τη λυπημένη ομορφιά που λαχταρώ σκεφτόμουν. 

Τη γονική της αρχοντιά ο νους μου αναπολούσε, 

το δυνατό το βλέμμα της με χάρες οπλισμένο, 

την κόμη στο κεφάλι της σαν πέπλο μυρωμένο, 

κι η θύμηση αυτή μέσα μου τον έρωτα ξυπνούσε. 

Γιατί τρελά το ευγενικό κορμί σου θα φιλούσα, 

κι απ' τα δροσάτα πόδια σου ως τα μαύρα σου μαλλιά, 

τι θησαυρούς από βαθιά χάδια θε να σκορπούσα, 

αν μια νυχτιά τα μάτια σου μπορούσαν να μου δώσουν 

μόν' ένα δάκρυ αληθινό, ω πέτρινη καρδιά! 

που θα 'κανε τις παγερές κόρες τους να θαμπώσουν.

Το τραγούδι ΕΔΩ

ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΕΠΙΡΡΟΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ Ανδριόπουλου 

Από την έκδοση ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ (Αθήνα, 2025) 

Ο Μίκης Θεοδωράκης έσκυψε με δέος πάνω στη βυζαντινή μουσική, η οποία τον ενέπνευσε με χίλιους τρόπους. Είτε μία φράση, ένα μέλισμα, μια μελωδική γραμμή είτε μια επεξεργασία του παραδοσιακού μέλους με σύγχρονο τρόπο. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» (στο βιβλίο Μουσική για τις μάζες, 1972, σ. 135–163), αναφέρει πολλά παραδείγματα επιρροής του από βυζαντινούς ύμνους, τους οποίους έχει καταγράψει στο πεντάγραμμο. 

Μας λέει ο ίδιος ότι «εκτός από το Τη Υπερμάχω και το Άλαλα τα χείλη των ασεβών υπάρχουν σειρά άλλες βυζαντινές μελωδίες που, επίσης, με επηρέασαν βαθειά, και προ πάντων, οι τρεις μελωδίες του Επιταφίου Θρήνου». Εννοεί τις τρεις στάσεις των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής (Όρθρος Μεγάλου Σαββάτου). Τον συγκινούν και οι μελωδίες των Χαιρετισμών, καθώς και «ο θαυμάσιος βυζαντινός ύμνος Την ωραιότητα της παρθενίας σου». 

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι παρατηρήσεις του Μίκη Θεοδωράκη για τους ύμνους της λατρείας που έχει καταγράψει: 

"Μεγάλη εντύπωση μου έχει κάνει ο δοξαστικός ύμνος «Ον παίδες ανυμνείτε» [καταληκτική φράση τροπαρίων της ζ΄ ωδής του Κανόνα «Κύματι θαλάσσης» του Μεγάλου Σαββάτου] για τον φωτεινό του μουσικό χαρακτήρα, καθώς και το «Ευαγγελίζου» [ειρμός θ΄ ωδής του Κανόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου]. 

Η μελωδία Άγιος άγιος [Επινίκιος ύμνος Θείας Λειτουργίας] με γοητεύει γιατί έχει χαρακτήρα μεγαλοπρεπή. 

Την πρώτη Κυριακή της απομόνωσής μου στη Γενική Ασφάλεια (Αύγουστος ’67) το ραδιόφωνο μου ξαναθύμισε την παρακάτω μελωδία" [η οποία είναι το δημοφιλές τροπάριο της Παναγίας «Την τιμιωτέραν των χερουβείμ»]. 

Φυσικά, ο συνθέτης παραθέτει και τον αναστάσιμο παιάνα «Χριστός ανέστη». Μας διαφωτίζει ο Θεοδωράκης: 

"Σημείωσα πολύ πρόχειρα όσες βυζαντινές μελωδίες μου ήρθαν στο νου που έχουν παίξει κάποιο ρόλο στη διαμόρφωση της μελωδικής μου ομιλίας. Όμως για να ολοκληρωθεί η εικόνα θα παραθέσω μερικά ακόμη μουσικά παραδείγματα μιας και έχω την τύχη να βρίσκεται κοντά μου, στο Στρατόπεδο Ωρωπού όπου είμαι κλεισμένος (Μάρτης του 1970), ο καθηγητής κύριος Παρασκευάς Ζούζουλας που είναι υπέροχος ψάλτης και γνώστης της βυζαντινής μουσικής". 

Ο Θεοδωράκης καταγράφει στο πεντάγραμμο τους ακόλουθους ύμνους, ακολουθώντας τη σειρά της οκτωηχίας: 

- «Ερχόμενος ο Κύριος», ήχος α΄. Ο συνθέτης γράφει: «Των Βαΐων» (ειρμολογικόν Εσπερινού – έψαλε: Π. Ζούζουλας). Πρόκειται για ιδιόμελο των Αίνων του Όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας, που ψάλλεται στην Ακολουθία του Νυμφίου την Κυριακή των Βαΐων εσπέρας. 

- «Άγιος ο Θεός». Η παραδοσιακή μελωδία του Τρισαγίου ύμνου σε ήχο β΄. 

- «Έκστηθι φρίττων ουρανέ», ήχος πλ. β΄. Ο ειρμός της η΄ ωδής του Κανόνα του Μεγάλου Σαββάτου. Ο Θεοδωράκης τον σημειώνει ως: «Παράδειγμα 17 – Καταβασίες της Μ. Πέμπτης». 

- «Δοξολογία» σε ήχο γ΄. Πρόκειται για δύο στίχους («Δόξα σοι τω δείξαντι το φως» και «Ευλογητός ει Κύριε») από τη Δοξολογία του Όρθρου, στο μέλος - τρίφωνο και δημοφιλές τότε - του Ιωάννη Σακελλαρίδη. 

- «Ανοίξω το στόμα μου», ήχος δ΄. Πρόκειται για τον ειρμό της α΄ ωδής του Κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου. Ο Θεοδωράκης το σημειώνει ως «Καταβασίες των Χαιρετισμών, με βάση το ΒΟΥ». 

-  «Αναστάσεως ημέρα», ήχος πλ. α΄. Το Δοξαστικό του Πάσχα. 

- Στον πλάγιο του πρώτου ήχου, ο Θεοδωράκης καταγράφει δύο ακόμα μέλη: «Κύριε, εσφραγισμένου του τάφου υπό των παρανόμων» (με βάση το ΚΕ – λα) και το «Δεύτε λάβετε φως» από την Αναστάσιμη Ακολουθία. 

- «Άξιον εστί», ήχος πλ. β΄. Είναι πραγματικά εκπληκτικό με πόση ακρίβεια ο Μίκης Θεοδωράκης καταγράφει αυτό το έντεχνο μέλος, που ψάλλεται μέχρι σήμερα στη Θεία Λειτουργία και το οποίο αποδίδεται σε πολλούς μελοποιούς, αλλά έχει επικρατήσει ως «Ανωνύμου». Το έψαλε ο Παρασκευάς Ζούζουλας, ο συγκρατούμενός του, και ο συνθέτης το κατέγραψε στις 16 Μαρτίου 1970. 

- «Άξιον εστί», με την ένδειξη: «Γοργόν – Ήχος Βαρύς (Πλάγιος Τρίτος) με βάση το ΖΩ (με ύφεση) και το ΓΑ». 

Στη συνέχεια ο Θεοδωράκης καταγράφει τρεις ύμνους σε βαρύ ήχο: 

Το Μέγα Προκείμενο «Τις Θεός μέγας», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν», το Προκείμενο της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου «Ανάστα ο Θεός», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν του Λαζάρου», και το αναστάσιμο απολυτίκιο του ήχου «Κατέλυσας τω σταυρώ σου τον θάνατον». 

Τέλος, από τον πλάγιο του τετάρτου ήχου, ο συνθέτης καταγράφει το εφύμνιο «Χαίρε Νύμφη ανύμφευτε» από τους Χαιρετισμούς της Παναγίας και ένα «Άξιον εστί» σε επτάφωνο πλ. δ΄. Πρόκειται για το έντεχνο μέλος του μελοποιού Αναστασίου του εκ Πάρλας της Πισιδίας, το οποίο ανθολογείται σε πολλές συλλογές Θείας Λειτουργίας. 

Αφού ολοκληρώνει το οκτώηχο απάνθισμά του, ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει: 

"Μετά τα παραδείγματα αυτά που ολοκληρώνουν τον κύκλο των οχτώ ήχων ακολουθούν διάφορες βυζαντινές μελωδίες ώστε να επεκταθεί όσο το δυνατό πιο πλατειά η γνωριμία μας με τις βαθύτερες ρίζες της μουσικής μας παράδοσης". 

Ο συνθέτης καταγράφει, λοιπόν, τις μελωδίες των εξής ύμνων: 

- «Απόστολοι εκ περάτων», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. 

- «Τον νυμφώνα σου βλέπω», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον των Νυμφίων (Μεγάλη Εβδομάδα). 

- «Τη αθανάτω σου κοιμήσει», ήχος πλ. β΄. Δοξαστικόν των Αίνων της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (απόσπασμα). 

- «Άξιον εστί», σε ήχο δ΄ (λέγετος) και ήχος βαρύ. Δοξολογία σε ήχο πλ. α΄ επτάφωνο (άνω ΚΕ κάτω ΚΕ – χουσεϊνί ασιράν). 

Με βάση όλα τα παραπάνω μέλη ο Θεοδωράκης προβαίνει, στη συνέχεια, στην επισήμανση των πιο χαρακτηριστικών τρόπων μελωδικής λειτουργίας. Αναφέρεται στους «μελωδικούς αρμούς» και στα «βασικά μελωδικά μόρια», με άλλα λόγια στους μελωδικούς χαρακτήρες που σχηματίζουν το ιδιόμορφο πρόσωπο της βυζαντινής μουσικής. 

Τελικά μας υποδεικνύει τα δάνειά του, ήτοι βυζαντινές μελωδίες που χρησιμοποίησε ακόμα και αυτούσιες στο έργο του. Ενδεικτικά σημειώνουμε: 

- Η μελωδία του «Άξιον εστί», του πρώτου τροπαρίου από τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, σε ήχο πλάγιο του πρώτου, αποτελεί το βασικό θέμα στην καντάτα Επιφάνια Αβέρωφ («Κράτησα τη ζωή μου»). 

- Τη μουσική φράση του ύμνου «Την ωραιότητα της παρθενίας σου», σε ήχο τρίτο, τη συναντούμε αφομοιωμένη στα τραγούδια «Να ’χα τ’ αθάνατο νερό» από τον Επιτάφιο και «Μαργαρίτα Μαγιοπούλα» από τη Μαγική πόλη. 

- Στο τραγούδι «Σου είπαν ψέματα πολλά» από τον κύκλο Τα τραγούδια του Αντρέα (1968) χρησιμοποιεί αυτούσια τη βυζαντινή μελωδία του ύμνου «Ευαγγελίζου γη χαράν μεγάλην». 

- Στα τραγούδια «Χάθηκα» και «Άσμα ασμάτων» βλέπουμε τις αρχικές φράσεις —μελωδικά μόρια κατά Θεοδωράκη— από το ιδιόμελο «Ερχόμενος ο Κύριος» της Κυριακής των Βαΐων εσπέρας. 

- Στην Κατάσταση Πολιορκίας ο Θεοδωράκης στηρίζει ολόκληρο το τρίτο μέρος πάνω στην Α΄ Στάση των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής, δηλαδή στο «Η ζωή εν τάφω». 

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: 

"Στο μέρος αυτό πέρα από την ανάπτυξη των μελωδικών στοιχείων —πέρα από τη χρήση της «συνείδησης»— μεταχειρίζομαι ακόμα και το «πρόσωπο» της βυζαντινής μελωδίας. Μια προσεχτική ανάλυση της μουσικής αυτής δείχνει την αντίληψή μου για τη χρήση των παραδοσιακών μας στοιχείων μέσα στο σύγχρονο μουσικό έργο. Από την άποψη αυτή θεωρώ το τρίτο μέρος από την «Κατάσταση Πολιορκίας» σαν μια από τις πιο προωθημένες μου κατακτήσεις στον τομέα της δημιουργικής αφομοίωσης της μουσικής μας κληρονομιάς". 

Ο ίδιος ο συνθέτης μας λέει ότι «και τα πέντε λαϊκά τραγούδια στο Άξιον εστί έχουν τις ρίζες τους στο δημοτικό ή στο βυζαντινό μας τραγούδι». 

Αλλά και σε ένα λόγιο έργο, στο δεύτερο μέρος του κοντσέρτου για πιάνο και ορχήστρα Ελικώνας, δεσπόζει ένα θρηνητικό βυζαντινοπρεπές θέμα, που φέρει επιβλητικά τους ήχους της πένθιμης καμπάνας. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» ο Θεοδωράκης γράφει: 

"Σημείωσα τις πιο χαρακτηριστικές μελωδίες από όσες μου έρχονται πρόχειρα στο νου. Φυσικά το πιο σωστό είναι να πω ότι, καθώς έζησα μέσα στην εκκλησία τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια, με έχουν επηρεάσει βαθειά όλοι οι Ύμνοι και οι Ψαλμοί που άκουσα στις Λειτουργίες, στις Δοξολογίες, στα Μνημόσυνα, στους Χαιρετισμούς. Μεγάλη εντύπωση μου έκανε πάντοτε —κι εξακολουθεί και τώρα να με εντυπωσιάζει— ο τρόπος που λέγεται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο. Δηλ. η τραγουδιστική ανάγνωση που είναι αληθινό χάρισμα και απαιτεί ταλέντο και φαντασία. Για πρώτη φορά στη «Ρωμηοσύνη» μεταχειρίστηκα, σαν απόηχο αυτής της τεχνικής, την τραγουδιστική ανάγνωση περιοριζόμενος μονάχα σε μια νότα. Αργότερα θα την μεταχειριστώ πιο πλατειά, ιδιαίτερα στα «Επιφάνια – Αβέρωφ» (1968) και στην «Κατάσταση Πολιορκίας» (1968)". 

Η εμμελής απαγγελία, «τραγουδιστική ανάγνωση» κατά Θεοδωράκη, αποτελεί τον τρόπο απόδοσης των βιβλικών αναγνωσμάτων στη λατρεία της Εκκλησίας. Οι ρίζες αυτής της μελωδικής εκφοράς ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο. Τη βυζαντινή περίοδο αναπτύχθηκε η εκφωνητική σημειογραφία, η οποία διασώζεται σε πολλούς χειρόγραφους κώδικες Προφητολογίων, Πραξαποστόλων και Ευαγγελισταρίων. Δεν πρέπει να παραθεωρήσουμε και τον ρόλο του ισοκρατήματος, που επίσης παίζει σημαντικό ρόλο στη θεοδωρακική μουσική. 

Ο Θεοδωράκης, εν κατακλείδι, μας δίνει τον τόνο: 

«Σχετικά με την επίδραση της βυζαντινής μελωδίας στη μουσική μου μπορώ να πω ότι βρίσκεται μέσα στο κάθε μου έργο, σχεδόν σε κάθε μου μελωδία». 

Πρόκειται για τον Μίκη Θεοδωράκη που δεν είναι έτσι γνωστός στο ευρύτερο κοινό: ως Βυζαντινός! Φυσικά, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάλογες επιρροές έχει δεχτεί και από τη δημοτική μουσική και από το ρεμπέτικο. Αλλά η βυζαντινή μουσική είναι γι’ αυτόν πηγή! Η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η μουσική που καθορίζει τον Νέο Ελληνισμό.

Θυσία ή εξουσία;

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Θεολογίας 

Παρότι βρισκόμαστε στην αρχή της τρίτης μετά Χριστόν χιλιετίας, η ανθρωπότητα δεν δείχνει να έχει διδαχτεί τίποτα από τη μακραίωνη ανθρώπινη ιστορία. Και για να κυριολεκτούμε, όχι τόσο η ανθρωπότητα στο σύνολό της αλλά οι επί το πλείστον ηγεσίες της. Ζούμε ίσως τα πιο ανασφαλή χρόνια της παγκόσμιας ιστορίας και αυτό οφείλεται στον φόβο των ηγετών. Δεν πρόκειται για έναν φόβο χωρίς όνομα αλλά συγκεκριμένα για τον φόβο του θανάτου ο οποίος περιέχει όλους τους επιμέρους φόβους. Ωστόσο, η συμπαντική ιστορία αλλά και αυτή η ανθρώπινη ιστορία βασίζονται πάνω στην εντελέχεια της θυσίας, της ζωής που πεθαίνει κενωτικά και αναγεννιέται, της θυσίας η οποία είναι συνυφασμένη με την αγάπη και την ελευθερία. 

Στον αντίποδα της θυσίας κείται η εξουσία, η οποία ως τρόπος ερείδεται στον φόβο και τον εγκλωβισμό, συμπτώματα τα οποία χαρακτηρίζουν έντονα τη σύγχρονη τοπική και παγκόσμια κοινωνία μας. Είναι δηλωτικό το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η πολιτική δεν κινείται μόνο γύρω από την οικονομία αλλά έχει αποδυθεί και σε μία κούρσα εξοπλισμών. Ακόμη και αφοπλισμένα έως χθες κράτη όπως η Γερμανία έχουν αρχίσει να εξοπλίζονται. Οι δε ηγέτες Αμερικής και Ρωσίας απειλούν πλέον ανοιχτά, από την αρχή του ρωσοουκρανικού πολέμου, ο ένας τον άλλον (και όλους τους υπόλοιπους) με πυρηνικό πόλεμο. Καίτοι ο Πρόεδρος Τραμπ πολεμά το Ιράν λόγω της ανάπτυξης του πυρηνικού του προγράμματος, όπως διατείνεται. 

Είναι φανερό ειδικά στις μέρες μας ότι αυτός ο κόσμος ρέπει προς την αυτοκαταστροφή του. Ένας κόσμος χαοτικός με το δίκαιο του ισχυρότερου να βασιλεύει, χωρίς να υπάρχει καμία σοβαρή παρέμβαση θεσμικών οργάνων. Ενώ από την άλλη, η υποχώρηση θεωρείται αδυναμία και ο διάλογος όταν δεν είναι προσχηματικός καταλήγει σε εκατέρωθεν απειλές. Το μέλλον αναδύεται, εν τέλει, εξαιρετικά αβέβαιο και για τους… ισχυρούς. Πόσες αλαζονικές αυτοκρατορίες, άραγε, κατάπιε η ιστορία; 

Σε όλο αυτόν τον κυκεώνα η πατρίδα μας προσπαθεί να σταθεί όρθια. Αλλεπάλληλες κρίσεις την δέρνουν αλύπητα. Κρίση θεσμών, οικονομική κρίση, κοινωνική κρίση εναλλάσσονται σε έναν φαύλο κύκλο ο οποίος δεν λέει να σταματήσει. Δυστυχώς καθημερινά αποδεικνύεται ότι η πολιτική και άλλες εξουσίες βρίσκονται σε ένα ατέρμονο τέλμα. Καμία εξουσία δεν μπορεί πλέον να εμπνεύσει γιατί ως τέτοια έχει απομακρυνθεί από τον λαό και γιατί απλά δεν θυσιάζεται για αυτόν. Άτομα (όχι πρόσωπα) εξουσίας τραγικά, φοβικά, ναρκισσευόμενα, υπερφίαλα. Ζούνε ξέχωρα από τον λαό, μακριά από τις πλατείες, τα μέσα μαζικής μεταφοράς και τους χώρους εργασίας. Κλεισμένοι στο αποστειρωμένο περιβάλλον της αυλής και των αυλικών όταν δεν διαγκωνίζονται για μία φωτογραφία σε κάθε είδους εκδηλώσεις. Ο τρόπος πολιτείας τους εξαντλείται στους εξυπνακισμούς και τις φτηνές ατάκες. 

Σαφώς, ωστόσο, υπήρξαν και υπάρχουν φωτεινές εξαιρέσεις της ιστορίας οι οποίες δυστυχώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα, ως ήλιοι και όχι ως πυροτεχνήματα. Τι να πούμε για τον τρόπο ζωής αλλά και θανάτου προσωπικοτήτων όπως του Ιωάννη Χρυσοστόμου, του Μεγάλου Βασιλείου, του Ιωάννη Καποδίστρια, του Νικολάου Πλαστήρα; Πριν λίγες ημέρες πέρασε ένας χρόνος που έφυγε από τη ζωή ο Χοσέ Μουχίκα, ο Ελ Πέπε του λαού, ο αγρότης και πολιτικός και διατελέσας Πρόεδρος της Ουρουγουάης (2010-2015). Ο τρόπος της πολιτείας αυτού του ανθρώπου έδειξε πραγματικά στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία για το ποιος χρειάζεται να είναι ο τρόπος του αληθινού ηγέτη. Αυτού του τρόπου που ο Χριστός περιγράφει με τη φράση: «Εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος». Μία απόφαση ελευθερίας είναι.

ΑΡΧΙΜ. ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΑΘΑΚΗΣ: ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ

Βασιλικά αναθήματα, όπως καταγράφηκαν και ψηφιοποιήθηκαν από το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών

Αρχιμ. Μιχαήλ Χαρ. Σταθάκης 

Αρχαιολόγος - Θεολόγος

Αν λάβετε υπ’ όψιν σας, όχι κανένα ατελείωτο χρονικό διάστημα, ούτε καν πολλές γενεές, αλλά μόνο τα τελευταία πενήντα χρόνια, θα μπορέσετε να κατανοήσετε από αυτά τη σκληρότητα της τύχης! Μήπως νομίζετε ότι οι Πέρσες θα πίστευαν ποτέ, ότι θα εξαφανιζόταν τελείως το ίδιο το όνομά τους, και ότι οι Μακεδόνες, άγνωστοι πιο πριν, θα κυβερνούσαν τώρα τα πάντα; Αλλά μου φαίνεται, ότι η τύχη αυτή, που δεν συνθηκολογεί με μας τους ανθρώπους, με το να δώσει στους Μακεδόνες την ευημερία, που ανήκε κάποτε στους Πέρσες, δηλώνει σε όλους μας, ότι μας έχει απλώς δανείσει αυτά τα αγαθά, έως ότου αποφασίσει να τα κάνει κάτι άλλο… 

Με αυτά τα λόγια του Πολύβιου ξεκινάμε την αποψινή αφιερωματική εκδήλωση με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατο της Βασίλισσας των Ελλήνων Όλγας. Και αρχίζουμε το ταξίδι της αναμόχλευσης από μια παράμετρο του πολυσχιδούς και πολυπράγμονος βίου της πρωτοπόρου εκείνης γυναίκας έχοντες την πεποίθηση, ότι -αν βρισκόταν σήμερα ανάμεσά μας- θα ήταν πανευτυχής και θα επικροτούσε! και τούτο διότι αρχόμεθα εκ Θεού, παρουσιάζοντες ιερά κειμήλια. Παράμετρος δηλαδή, η οποία σχετίζεται με την πίστη και την προσφορά προς το θείο, έτσι όπως εκείνη γνώριζε να τη μετασχηματίζει σε λατρευτικά αντικείμενα. 

Αναθήματα και μάλιστα βασιλικά, τα οποία -μεταξύ άλλων- φυλάσσονται στους ιερούς ναούς της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και τα οποία κατέγραψε και ψηφιοποίησε το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της αυτής Αρχιεπισκοπής, κατά το διάστημα 2022-2024 με συγχρηματοδοτούμενο από το ΕΣΠΑ σχετικό έργο. Η ψηφιοποίηση εφαρμόστηκε σε 160 ενοριακούς ναούς των Αθηνών και στις δύο παλαίφατες και ιστορικές Μονές Πεντέλης και Πετράκη. Αποτέλεσμα του έργου αυτού υπήρξε η δημιουργία ψηφιακού αποθετηρίου συμβατού με το εθνικό και ευρωπαϊκό και στο οποίο πλέον θησαυρίζονται 27.000 εκκλησιαστικά αντικείμενα και περισσότερες από 500.000 σελίδες παλαιτύπων βιβλίων, αρχείων και λοιπό έντυπο υλικό. 

Η λέξη ανάθημα παράγεται από το αρχαίο ρήμα ανατίθημι, το οποίο σημαίνει: αποδίδω σε κάποιον κάτι, αναφέρω σε κάποιον κάτι, προσάπτω, εμπιστεύομαι, τοποθετώ ως αφιέρωμα ή ανεγείρω κάτι ως αφιέρωμα, πάντα χωρίς να έχω την πρόθεση ανάκτησης του προσφερομένου στον ιερό χώρο και στο ιερό πρόσωπο ανάθημα. 

Το ανάθημα είναι κοινό σε όλους τους πολιτισμούς ανά την οικουμένη και συνδυάζει δύο παραμέτρους α΄. το προσωπικό βίωμα του αναθέτη, που μαρτυρά το πολιτισμικό περιβάλλον και το πολιτιστικό επίπεδο και β΄. το ανάθημα ως παράγωγο υλικό του πολιτισμού, συσσωρεύει μνήμη και νοήματα ικανά να ταξιδέψουν την κοινότητα στο χωροχρόνο του ιερού. 

Η ποικιλία των αναθημάτων είναι εντυπωσιακή, καθώς προέρχονται από βασιλείς και αυτοκράτορες, στρατηγούς και ναυτικούς, ελευθέρους ή δούλους, απλούς ιδιώτες ή πόλεις ολόκληρες. Ας σημειωθεί ότι η επωνυμία του αναθέτη, οποιουδήποτε αναθήματος, αυτομάτως γίνεται εκουσίως ή ακουσίως μέσο κοινωνικής προβολής, πλούτου και αισθητικής που τόνιζαν το κύρος του. 

Τα αναθήματα μπορούμε να τα κατατάξουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α’. σε αυτά που κατατίθενται ως αντικείμενα και β΄. σε αυτά που υποχρεώνουν σε εκτέλεση ευσεβών πράξεων, όπως ένα προσκύνημα ή προσφορά εργασίας σε ιερούς χώρους κ.ά. Επίσης μπορούμε να τα κατατάξουμε και χρονικά σε δύο κατηγορίες α΄. τα πριν και β΄. τα μετά, σε αυτά δηλαδή, που γίνονται προληπτικά, παράκληση για προφύλαξη από κάποιο κακό και αυτά τα οποία έπονται, ως ευχαριστία για την αίσια έκβαση κάποιας υποθέσεως. 

Η λέξη βασιλεύς από την οποία και το βασιλικό ανάθημα του τίτλου της ανακοίνωσης, κατά μία πολύ πιθανή εκδοχή και αποδεκτή, ίσως προέρχεται από τη ρίζα βα του ρήματος βαίνω και από τη λέξη λαός, είναι δηλαδή ο αρχηγός του λαού, αυτός που προηγείται, προπορεύεται και ο λαός τον ακολουθεί. 

Η πόλη των Αθηνών με το πανάρχαιο προσκύνημα της Παρθένου Πολιάδος ήταν τόπος συγκεντρώσεως πάσης φύσεως αναθημάτων τα οποία έστελναν από κάθε σημείο της οικουμένης και είναι αδύνατον να υπολογιστούν οι χιλιάδες εξ αυτών που στέκονταν στον ιερό Βράχο. Η παράδοση αυτή φαίνεται πως αναχαιτίστηκε μετά την επιδρομή των Ερούλων στην Αθήνα, αλλά με την μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανικό τέμενος της φωτοδόχου Παρθένου κατέστη και πάλι η Αθήνα και δη ο Θεομητορικός της ναός πόλος προσκυνήματος και καταθέσεως αναθημάτων. 

Ο άγιος Μιχαήλ ο Χωνιάτης, Μητροπολίτης Αθηνών, υποδεχόμενος στον Παρθενώνα τον Πραίτωρα Μιχαήλ Στρυφνό τον προτρέπει να εποπτεύσει τα ιερά κειμήλια. Είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο να ακούσουμε τι λέει ο άγιος για την επίδραση και μόνο της θέας των ιερών κειμηλίων: «῎Αγε… θεσπεσία μοι κεφαλή… εἴςιθι τῆς θεομήτορος τὸ θεῖον ἀνάκτορον, δᾳδούχησον, χόρευσον ψυχῆς εὐρύθμοις κινήμασι, μυήθητι παρὰ χρῆμα τὰ μεγάλα. Πάντα γὰρ ἐν αὐτῷ μεγάλα καὶ οὐδὲν μικρὸν… Ἐπόπτευσον φῶς ἱερὸν, φῶς ἄξυλον καὶ ἀνήλιον, ἐπόπτευσον ἐν σωματικῷ εἶδει πελειάδος χρυσῆς ἐνάργειαν πνεύματος… Ταῦτ᾽ ἐποπτεύσας καὶ καθηράμενος τὴν διάνοιαν τοῖς μακαρίοις θεάμασι, θεαγωγήθητι καὶ τὴν τῆς δεξιᾶς τοῦ ὑψίστου ἀλλοίωσιν ἀλλοιώθητι καὶ ἄπιθι πανευδαίμων τῷ ὄντι καὶ ὄλβιος». 

Στα τέλη του 17ου αιώνος με τον τριετή εκπατρισμό των Αθηναίων η πόλη λεηλατείται. Σχεδόν κανένα κειμήλιο πριν το 1700 δεν βρέθηκε στους ναούς των Αθηνών κατά την καταγραφή. Από την ίδρυση του Ελληνικού Βασιλείου έως και την οριστική αλλαγή του πολιτεύματος το 1974 επτά βασιλείς και έξι βασίλισσες ανέβηκαν στον ελληνικό θρόνο: 

Ο Όθων και η Αμαλία 

Ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα 

Ο Κωνσταντίνος Α’ και η Σοφία 

Ο Αλέξανδρος 

Ο Γεώργιος Β’ και η Ελισάβετ 

Ο Παύλος και η Φρειδερίκη και τέλος 

Ο Κωνσταντίνος Β’ και η Άννα-Μαρία. 

Σχετικώς ανέφελη βασιλεία ή έστω μακροχρόνια είχαν ο Όθων και η Αμαλία, ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα και ο Παύλος με τη Φρειδερίκη. 

Ο Όθων και η Αμαλία δεν έγιναν Ορθόδοξοι, όπως και ο Γεώργιος Α’. Αυτό θεωρητικώς δεν είναι υπέρ μας στην αναζήτηση βασιλικών αναθημάτων, παρ’ όλα αυτά, όμως, έχουμε και μάλιστα τολμώ να σημειώσω ότι είναι εντυπωσιακά και ιστορικά, όπως η εικόνα που φιλοτεχνήθηκε επί τη θαυμαστή διασώσει της Βασιλίσσης παραμονή του αγίου Σώζοντος του 1861. Ο θρόνος του Όθωνος στον παλαιό Μητροπολιτικό Ναό, σκεύη που φέρουν το μονόγραμμά του και χρονολογία 1847, μεταλλικά ναόσχημα αρτοφόρια, αναλόγια ευαγγελισταρίων επίχρυσα διάλιθα ή με σμάλτινες παραστάσεις ιερών προσώπων και άλλα. 

Του Κωνσταντίνου και της Σοφίας, των οποίων η βασιλεία ήταν ολιγόχρονη εν μέσω πολέμων και εθνικών καταστροφών, καταγράψαμε ως ανάθημα κεντρικό πολυέλαιο σε ναό του ιστορικού κέντρου.

Ανάθημα από τον ατυχή Αλέξανδρο, που δεν μακροημέρευσε, δεν καταγράψαμε. 

Ο Γεώργιος Β’ στη δεύτερη θητεία του ήρθε ευθύς αμέσως αντιμέτωπος με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου και κατόπιν ακολούθησε η Γερμανική Κατοχή, εν τούτοις καταγράψαμε δωρεές του, όπως έναν κεντρικό πολυέλαιο, μεταλλικό και επίχρυσο, μια υπογεγραμμένη φωτογραφία του ενώ ήταν το θρυλικό ΕΛΛΗ και τέλος εντοπίσαμε το όνομά του στη χρυσή βίβλο των δωρητών και ευεργετών ναού των Αθηνών που ανοικοδομούνταν επί των ημερών του. 

Ένα αφιέρωμα ο Παύλος και ένα η Φρειδερίκη, οι οποίοι προθύμως ανταποκρίθηκαν σε επιστολή του Φώτη Κόντογλου να αναλάβουν το κόστος δυο μικρών φορητών εικόνων για το επιστύλιο τέμπλου ναού των Αθηνών, διότι δε βρισκόταν κανείς ενδιαφερόμενος δωρητής. Πρόκειται για τους αποστόλους Τιμόθεο και Τίτο. 

Έμμεσα αναθήματα των Κωνσταντίνου και Άννης-Μαρίας ας θεωρήσουμε ένα αναμνηστικό από τους βασιλικούς γάμους του 1964 Το ενθύμιο που παραδόξως αναγράφει και το μονόγραμμα του Παύλου προσέφερε σε ιερό ναό των Αθηνών ο τεχνίτης αργυροχόος που τα κατασκεύασε μαζί με μια χειροκίνητη πρέσα μινιατούρα. 

Φυσικά η μερίδα του λέοντος ανήκει όπως αντιλαμβάνεστε στην πεντηκονταετή περίοδο βασιλείας των Γεωργίου και Όλγας. Όπως αναφέρει ο εκκλησιαστικός συγγραφέας από την Ίμβρο, ο Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανός διευθυντής της σχολής της Χάλκης επί Πατριάρχου Γρηγορίου του ΣΤ’, αλλά και όπως αναφέρθηκε από πολλούς άλλους συγγραφείς ο Γεώργιος Α’ ήταν απόγονος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και της συζύγου του Σοφίας, οι οποίοι είχαν γιο τον Ιωάννη. Εκείνος διαφεύγοντας τη μανία των Οθωμανών για να σωθεί μεταφέρθηκε στην Ιταλία και με το ψευδώνυμο Ιωάννης Χριστιανός κατάφερε να αναλάβει διάφορες στρατιωτικές θέσεις στη Βενετία, τη Βιέννη και τη Γαλλία, ώσπου έφτασε στη Δανία και νυμφεύτηκε την κόρη του Δανού βασιλιά. Από αυτόν κατάγονται όλοι οι βασιλείς με το όνομα Χριστιανός της Δανίας, όπως και ο πατέρας του Γεωργίου Α’. 

Η Όλγα σύμφωνα με τον Σούτσο είχε επίσης Βυζαντινή καταγωγή, ως διάδοχος της Σοφίας, κόρης του Θωμά Παλαιολόγου. 

Φυσικά τα πενήντα έτη της βασιλείας τους ήταν αρκετά για να καθορίσουν και να σημαδέψουν τον χαρακτήρα του εύπλαστου ακόμα νεοελληνικού κράτους. Πάνω σε βάσεις που έθεσαν οι προκάτοχοι τους, οι βασιλείς αυτοί εργάσθηκαν και έδωσαν ευρωπαϊκό ήθος και συνήθειες στον λαό μας, τις οποίες εν πολλοίς διατηρούμε έως σήμερα. Από το χριστουγεννιάτικο δένδρο και τους χορούς της Πρωτοχρονιάς, την καθιέρωση ως πένθιμου χρώματος του μωβ, την αναμόρφωση του σωφρονιστικού συστήματος, την προβολή του λαογραφικού πλούτου της χώρας, τη στήριξη της εγχώριας παραγωγής, τη προβολή της γυναίκας, τις υποδομές που έχουμε μέχρι σήμερα στην υγεία, το κίνημα εθελοντισμού, ακόμα και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, που έχει σήμερα η ανθρωπότητα, ήταν προσωπικό στοίχημα του Γεωργίου. 

Επί των ημερών τους διπλασιάστηκαν σχεδόν οι ενορίες των Αθηνών, οι οποίες καυχώνται για κάποιο ιερό σκεύος ή άμφιο που προσέφερε η Βασίλισσα ερχόμενη με κάποια ευκαιρία στο ναό τους. Το ιερό σκήνωμα του ιερομάρτυρος Πατριάρχου Γρηγορίου Ε’ έφτασε στην Αθήνα από την Οδησσό, όπου φυλασσόταν, χάρη στη Βασίλισσα. 

Ας αναφέρω ενδεικτικώς μόνο τον Άγ. Νικόλαο Πευκακίων στην οδό Ασκληπιού, τον οποίο η Όλγα φρόντισε να θεμελιώσει ο γιος της, ο πρίγκιπας Νικόλαος, τους Αγ. Αναργύρους στην πλ. Κουμουνδούρου, το μοναδικό παρεκκλήσιο του Ευαγγελισμού που επιμελήθηκε η ίδια η βασίλισσα και ως πρώτος νεοβυζαντινός ναός με τέμπλο που σχεδίασε ο πρίγκιπας Νικόλαος κατέχει ξεχωριστεί θέση στην νεοελληνική ιστορία της τέχνης και πολλοί άλλοι ναοί. 

Όμως δύο εξ αυτών φέρουν ανεξίτηλη τη σφραγίδα της… Ο ένας είναι ο Άγ. Κωνσταντίνος Ομονοίας, ο οποίος ανιδρύθηκε επί τη γεννήσει του Διαδόχου Κωνσταντίνου και ολοκληρώθηκε με ίδια έξοδα της Όλγας. Κάτι που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι εντός του ναού αυτού υπάρχουν δύο εγκαινιασμένα παρεκκλήσια, του Αγ. Γεωργίου προς τιμήν του Βασιλέως Γεωργίου Α’ αγιογραφημένο όλο από τον Κόντογλου με μινιατούρες και σήμερα σε αθλιωτάτη κατάσταση, και το άλλο της Αγ. Όλγας. Ιερά σκεύη δεσποτικά μανουάλια αλλά ακόμα και το μαρμάρινο τέμπλο είναι προσωπικές δωρεές της Όλγας.

Τέλος ο ναός που, αν και βυζαντινός, υπάρχει σήμερα επειδή η τσαρική οικογένεια τον ανακαίνισε, είναι η Σώτειρα του Λυκοδήμου, η γνωστή μας Αγ. Τριάδα της οδού Φιλελλήνων, η ενορία πλέον που εξυπηρετεί της σλαβόφωνη κοινότητα των Αθηνών. Η Πνευματική Ρωσική Αποστολή των Αθηνών αιτήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση και της παραχωρήθηκε το 1852 ο εν λόγω ναός. Όλη η ανακαινιστική εργασία, η αναστήλωση, οι τοιχογραφίες, το κωδωνοστάσιο, η τεράστια καμπάνα των οκτώ τόνων, τα ιερά σκεύη, στέμματα γάμου, σταυροί ευλογίας, οι φορητές εικόνες, επιτάφιοι, ιερατικά χρυσοποίκιλτα άμφια κ.λπ. είναι δωρεά της Τσαρικής οικογένειας των Ρομανώφ. Η έλευση της Βασιλίσσης Όλγας και η φροντίδα της για το ναό της ρωσικής παροικίας έφερε ακόμα περισσότερα αναθήματα στο ναό. 

Εκ Ρωσίας ανάθημα πριγκιπικό σε ναό της Μικράς Ασίας και εν συνεχεία σε αθηναϊκό θυσιαστήριο είναι και το μοναδικό επίχρυσο αρτοφόριο, με τα ολόγλυφα αγαλματίδια και τις εξαίρετες εγχάρακτες παραστάσεις. 

Αν σήμερα μπορούμε να μιλάμε για βυζαντινό πολιτισμό και πως αυτός ως έκφραση καλλιτεχνική συνίστατο από μοντέρνες γραμμές μέσα σε αρχαία σχήματα και τρόπους, αν διαφυλάχθηκαν κειμήλια της πίστεως και της πατρίδος, το χρωστούμε στη Βασίλισσα Όλγα, η οποία, εν μέσω αλόγιστης και εν τέλει επιβλαβούς αρχαιολατρίας, έθεσε υπό την προστασία της και στήριξε εμπράκτως με δωρεές και την προσωπική της παρουσία την ίδρυση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, η οποία την περασμένη εβδομάδα διοργάνωσε με επιτυχία το 45 διεθνές συμπόσιό της! 

Η ψηφιοποίηση των κειμηλίων που διενεργήθη, εν πολλοίς οφείλεται στην Όλγα. Έχουμε καταγράψει κειμήλια που έχουν σχέση με την πολιτική ή πολιτειακή ηγεσία αλλά δεν γνωρίζουμε με ασφάλεια από που ξεκίνησαν και πως έφτασαν έως εδώ, αξίζουν, όμως μια απλή αναφορά. Θρόνοι ξυλόγλυπτοι με σύμβολα των Ηγεμόνων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, η πολυθρόνα του στρατηγού και πρωθυπουργού Πλαστήρα, μια εικόνα με τους αγίου Γεώργιο, Δημήτριο, Τρύφωνα και Σεραφείμ τον εν Δομβώ, αφιέρωμα υπουργού την εποχή που ενέσκηψε η ακρίδα στην Αττική το 1924, κηροπήγια με σφραγίδες από σουηδικό βασιλικό εργαστήριο και άλλα. 

Με μια ευρύτερη έννοια ανάθημα θεωρώ πως είναι κάθε τι που πήγασε από την πίστη της Βασίλισσας ότι θρησκεία μας πρέπει να είναι ο πόνος των άλλων. Αυτή η πεποίθηση γέννησε αναθήματα όπως το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός και άλλα όμοια. Η Βασίλισσα Όλγα συνεργάστηκε στενότατα με τους πατέρες της Μονής των Ασωμάτων Πετράκη. Άλλωστε λίγα μέτρα ανατολικότερα της Μονής και μεταξύ αυτής και του ΝΙΜΙΤΣ η Μονή διατηρεί μετόχιο προς τιμήν της αγίας Όλγας, εις ανάμνησιν βεβαίως της συνεργασίας τους για την αξιοποίηση της περιουσίας της Μονής την οποία και ευχαρίστως διέθετε κάθε φορά που η Βασίλισσα ζητούσε γη για να στηρίξει με την υψηλή της προστασία και προσωπική εργασία μια δράση, μια υποδομή, ένα θεραπευτήριο κ.λπ. Το μεγαλύτερο μέρος των γαιών που δώρησε η Μονή για την ίδρυση κυρίως Νοσοκομείων, αλλά και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων ήταν επί της Βασιλείας του Γεωργίου και της Όλγας. Γι’ αυτό και στις 25 Μαρτίου 1881 απενεμήθη ο αργυρούς σταυρός των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος στον εκ Κερατέας Ηγούμενο της Μονής Συμεών Κοροβέση και στις 3 Φεβρουαρίου 1892 έγινε η προαγωγή του Ηγουμένου Συμεών εις τον χρυσούν Σταυρόν των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος. 

Όπως είπε η μακαριστή Βασίλισσα Όλγα στην Ιουλία Καρόλου όταν τα πάντα γύρω έμοιαζε να αποδίδονται στον όλεθρο «τώρα Γιουλού μου μόνο τα απάνθρωπα είναι δυνατά». Είχε απόλυτο δίκιο η υπό πάντων αποκαλουμένη και όντως τη αληθεία αγία Βασίλισσα Όλγα!... Και τι δεν έδωσε υπέρ της αγαπημένης της Ελλάδος. Το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός που ανιδρύθη επί γαιών δωρεάς Μονής Πετράκη και με χρήματα του Γεωργίου, του Τσάρου Αλεξάνδρου και της αυτοκρατορικής οικογενείας των Ρομανώφ, της Όλγας και πολλών μεγάλων ευεργετών, κατέστη έως σήμερα ένα εκ των μεγαλυτέρων ευρωπαϊκών νοσοκομείων… Η Απάνθρωπη όμως διοίκηση του ιδρύματος μετέτρεψε το ανάθημα σε «ανάθεμα» με το να προσπαθεί να ρίψει στη λήθη στανικώς να ονόματα των ευεργετών παρά τις επιμόνως ευγενικές οχλήσεις των. 

Η βασίλισσα Όλγα είναι μια εξαίρεση για να επιβεβαιώσει τον κανόνα. Ήταν πραγματικά βασίλισσα γιατί ήταν όλα δικά της και τα διαχειριζόταν όπως η γυναίκα στη Σοφία του Σολομώντος αξιοποίησε τα υπάρχοντά της. Είναι μία από εκείνους που προσφέρουν αναθήματα στο Θεό και στην επί γης εικόνα του, τους συνανθρώπους μας. Ούτε ως πρόληψη ούτε ως ευχαριστία τα προσέφερε η Όλγα. Ποτέ δεν φοβήθηκε την Τύχη γιατί πίστευε στην πρόνοια του Θεού. 

Κλείνω τη σύντομη αυτή παρουσίαση με την ανακοίνωση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας επί τω θανάτω της Βασιλίσσης Όλγας: 

«…Πρὸ τῆς Ἱερᾶς Σκιᾶς Της ὑποκλινόμεθα πάντες σήμερον μνήμονες τῶν μεγάλων Αὐτῆς ἀρετῶν.᾿ Ἀλλ᾿ ἰδιαιτέρως κλίνει εὐλαβὲς γόνυ πρὸ Αὐτῆς ἡ Χριστιανική ᾿Αρχαιολογική Ἑταιρεία, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμὴς τῆς ἱδρύσεώς της εὔρεν ἐν τῷ κόλπῳ τῆς ῾Αγίας ταύτης γυναικός, Μητρὸς καὶ Βασιλίσσης τὸ μάννα καὶ τὴν ἀμβροσίαν. Ὁ δὲ κατ᾿ εὐτυχὴ συγκαιρίαν καὶ σχεδὸν εἰπεῖν κατὰ θείαν σύναρσιν ἱδρυτὴς τῆς ἡμετέρας Ἑταιρείας ἀείμνηστος Γεώργιος Λαμπάκης, διατελῶν παρ' Αὐτῇ ἰδιαίτερος γραμματεύς, εὔρισκεν ἐπὶ τριάκοντα περίπου ἔτη πάντοτε τὴν ἀνεξάντλητον ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν συνδρομήν Της, ἵνα περισυλλέξῃ τοὺς ἀπειραρίθμους ἁπανταχόθεν τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου θησαυρούς, οἵτινες ἀπετέλεσαν σὺν τῷ χρόνῳ τὸ ἡμέτερον Χριστιανικὸν Μουσεῖον. 

Ας στολίσωμεν λοιπὸν σήμερον μὲ λευκὰ ἄνθη καὶ δάφνας τὴν σεπτήν Της σορόν, τὴν παραπλεύρως τοῦ Μάρτυρος Βασιλέως Υἱοῦ Της κατατεθεῖσαν! Εἴη δὲ ἀγήρως ἡ Μνήμη τῆς εὐσεβεστάτης καὶ λατρευτῆς τῶν Ἑλλήνων Βασιλίσσης Όλγας!» 

Σας ευχαριστώ! 

30.IV.2026 

Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» - Αφιέρωμα του Καλλιτεχνικού Συνόλου "Πολύτροπον" στην Βασίλισσα Όλγα 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τις διαφάνειες της διάλεξης του π. Μιχαήλ Σταθάκη και το βίντεο της εκδήλωσης. 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ: ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΟΛΓΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΒΝΑ ΡΟΜΑΝΟΒΑ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Πτυχές τῆς ζωῆς τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα Ρομάνοβα: Ἀπό τήν Ρωσία στήν Ἑλλάδα 

Ἡ Μεγάλη Δούκισσα τῆς Ρωσίας Ὄλγα Κονσταντίνοβνα Ρομάνοβα γεννήθηκε στό Παβλόφσκ, κοντά στήν Ἁγία Πετρούπολη. Τό 2016 στήν γενέτειρά της τιμήθηκαν τά 165 χρόνια ἀπό τήν γέννησή της. Στό πλαίσιο αὐτό διοργανώθηκε ἐκεῖ μία Ἔκθεση, ἀφιερωμένη στήν μνήμη της, στήν ὁποία παρουσιάστηκαν, γιά πρώτη φορά, ἕνα σχέδιο τῆς Μεγάλης Δούκισσας πού φιλοτεχνήθηκε στό Παβλόφσκ, ἕνα πορτραῖτο τοῦ πατέρα της, Μεγάλου Δούκα Κωνσταντίν Νικολάεβιτς, ἀλλά καί πλῆθος ἀντικειμένων σχετιζομένων μέ τήν ζωή της. 

Ἡ σημερινή ἐκδήλωση εἶναι ἀφιερωμένη στά ἑκατό χρόνια ἀπό τόν θάνατο τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα Ρομάνοβα. Ὅπως ἀντιλαμβάνεται κανείς ἀπό τό πλῆρες ὄνομά της, ἡ Ὄλγα ἀνήκει στόν αὐτοκρατορικό Οἶκο τῶν Ρομάνωφ πού διατηρήθηκε στήν ἐξουσία ἐπί 303 χρόνια. Κατά μία χαρακτηριστική συγκυρία, τήν ἴδια χρονιά πού γιορτάστηκαν σέ ὅλη τήν Ρωσία (ἀπό τήν 21η Φεβρουαρίου 1913 καί γιά μερικούς μῆνες) τά 300 χρόνια παρουσίας τοῦ Οἴκου τῶν Ρομάνωφ, δολοφονήθηκε στήν Ἑλλάδα ὁ σύζυγός της Γεώργιος Α’ (18 Μαρτίου 1913). 

Ὁ πατέρας τῆς Ὄλγας ἦταν δευτερότοκος γιός τοῦ τσάρου Νικολάου Α’ καί ἀδελφός τοῦ Ἀλεξάνδρου Β’ πού ἀνῆλθε στόν τσαρικό θρόνο. Τό 1848 ὁ Κωνσταντίν Νικολάεβιτς παντρεύτηκε τήν δεύτερη ξαδέρφη του, Ἀλεξάνδρα τῆς Σαξονίας-Ἄλτενμπουργκ, τήν ἐπονομασθεῖσα Ἀλεξάνδρα Ἰωσήφοβνα. Ἀπό τόν γάμο τους γεννήθηκαν ὁ Νικολάι Κωνσταντίνοβιτς (1850-1918), ἡ Ὄλγα Κωνσταντίνοβνα (1851-1926), ἡ Βέρα Κωνσταντίνοβνα (1854-1912), ὁ Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς (1858-1915), ὁ Ντμίτρι Κωνσταντίνοβιτς (1860-1919) καί ὁ Βιατσεσλάβ Κωνσταντίνοβιτς (1862-1879). 

Ὁ πατέρας τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας ἦταν ἐπί τρεῖς δεκαετίες Ὑπουργός τῶν Ναυτικῶν τῆς Ρωσίας. Ἔχει ἐνδιαφέρον ὅτι ὁ ἴδιος προτάθηκε ὡς ἕνας ἀπό τούς ἕξι ὑποψήφιους Βασιλεῖς τῆς Ἑλλάδος μετά τήν ἀνατροπή τοῦ Ὄθωνα, ἀλλά μέ ἐλάχιστη ἀποδοχή μεταξύ τῶν Ἑλλήνων. Πρόκειται πάντως γιά ἕνα πρόσωπο μέ σημαίνοντα ρόλο στά πολιτικά πράγματα τῆς Ρωσίας καί τό ὁποῖο ἐπηρέαζε τίς ἀποφάσεις τοῦ τσάρου (λ.χ. στήν ὑπόθεση τῆς πώλησης τῆς Ἀλάσκας στούς Ἀμερικανούς). 

Ὁ τσάρος Ἀλέξανδρος Β’ εἶχε δώσει στήν Μεγάλη Δούκισσα Ὄλγα τόν τιμητικό τίτλο τοῦ ναυάρχου τοῦ 2ου Στόλου τῆς Βαλτικῆς Θάλασσας. Ἔκτοτε οἱ ἀξιωματικοί τοῦ 2ου Στόλου ἄρχισαν νά φοροῦν ἕνα χρυσοκέντητο μονόγραμμα «Ο» («γιά τήν Ὄλγα») κάτω ἀπό ἕνα στέμμα στίς ἐπωμίδες τους. Μάλιστα στήν Ἔκθεση στό Παβλόφσκ στήν ὁποία ἀναφέρθηκα παραπάνω, παρουσιάστηκαν οἱ ἐπωμίδες τῆς στολῆς ναυάρχου τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας. 

Στήν σημερινή ὁμιλία δέν θά ἀναφερθῶ σέ ὄψεις τῆς ζωῆς τῆς Ὄλγας, οἱ ὁποῖες, ἄν καί γνωστές, ἀσφαλῶς πάντοτε παραμένουν ἀξιοσημείωτες. Λ.χ. στό ὅτι οἱ γονεῖς της ἀρχικά ἦσαν ἀντίθετοι στόν γάμο μέ τόν πρίγκηπα Γεώργιο, δευτερότοκο γιό τοῦ βασιλιᾶ Χριστιανοῦ Θ’ τῆς Δανίας. Ἐν τούτοις ἔχει ὑποστηριχθεῖ ὅτι ὁ γάμος τῆς Ὄλγας μέ τόν Γεώργιο ἔφερε πιό κοντά τούς δύο Βασιλικούς Oἴκους, τῶν Ρομάνωφ και Γκλύξμπουργκ. Ἤ στό ὅτι ἡ Βασίλισσα Ὄλγα παρουσίασε ἕνα τεράστιο φιλανθρωπικό ἔργο στήν Ἑλλάδα, μέ τό Νοσοκομεῖο τοῦ Εὐαγγελισμοῦ στήν Ἀθήνα ἤ τό Ρωσικό Νοσοκομεῖο στόν Πειραιᾶ. Ἤ ἀκόμη καί στό γεγονός ὅτι ἡ ἴδια στήριξε οἰκονομικά τήν ὀργάνωση τῶν Ολυμπιακῶν Ἀγώνων τοῦ 1896 ἀλλά καί τήν ἔκδοση τῆς μετάφρασης τοῦ Εὐαγγελίου στά Νέα Ἑλληνικά μέ τά γνωστά ἐπακόλουθα. 

Θά μιλήσω λοιπόν γιά δύο θέματα τά ὁποῖα εἶναι, νομίζω, λιγότερο γνωστά. 

Τό πρῶτο ἀφορᾶ τήν ἔκδοση τοῦ βιβλίου τῆς Βασίλισσας Ὄλγας ὑπό τόν τίτλο Изо дня в день. Извлечения из сочинений Лермонтова на каждый день [Ἀπό μέρα σέ μέρα. Ἀποσπάσματα ἀπό τά ἔργα τοῦ Λέρμοντοφ γιά κάθε μέρα], Гос.тип, Санкт – Петербург 1886, σελ. 365. Πρόκειται γιά ἕναν τόμο – θά μποροῦσε νά τόν χαρακτηρίσει κανείς ὡς ἀνθολογία – χωρίς πάντως σελιδαρίθμηση. Αὐτό διότι οἱ σελίδες τοῦ βιβλίου παρουσιάζονται κατά τίς ἡμέρες τοῦ ἔτους. Κάθε σελίδα περιέχει ἕνα ἀπόσπασμα ἀπό κείμενα, ποιητικά καί πεζά, τοῦ σπουδαίου Ρώσου ποιητῆ Μιχαήλ Λέρμοντοφ (1814-1841). Τά ἀποσπάσματα εἶναι τοποθετημένα μέσα σέ ἔγχρωμο διακοσμητικό πλαίσιο, μέ γεωμετρικά καί φυτικά μοτίβα. Πιθανολογεῖται ὅτι τό βιβλίο μέ τά ἰδιαίτερα τυπογραφικά στοιχεῖα καί τήν ὑπέροχη βιβλιοδεσία, τυπώθηκε μέ ἔξοδα τῆς ἴδιας τῆς Βασίλισσας, σέ ἐλάχιστα πάντως ἀντίτυπα. Θά μποροῦσε νά λεχθεῖ ὅτι ἡ ἀγάπη τῆς Ὄλγας γιά τήν λογοτεχνία συσχετίζεται καί μέ τό γεγονός ὅτι ὁ νεότερος ἀδελφός της Μέγας Δούκας Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς ὑπῆρξε διάσημος ποιητής, ἀλλά καί σημαίνων μεταφραστής. (Γιά τό βιβλίο-λεύκωμα τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα βλ. τήν πρόσφατη ἐργασία τῆς Татьяна Александровна Исаченко, «Императорская коллекция / Альбом великой княжны Ольги Константиновны – «королевы эллинов» [«Αὐτοκρατορική Συλλογή/ Τό λεύκωμα τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα, Βασίλισσας τῶν Ἑλλήνων»], Вестник Томского государственного университета. Филология 2022, № 75, С. 276-294). 

Στήν ἀναφορά μου στά ἐκδοτικά πράγματα πού ἀφοροῦν τήν Βασίλισσα Ὄλγα, θά προσθέσω ἐν συνεχείᾳ τήν μνημειώδη σειρά «Бумаги Королевы Греции Великой Княгини Ольги Константиновны» [«Ἔγγραφα τῆς Βασίλισσας τῆς Ἑλλάδος Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα»], Составитель, автор предисловия, комментариев и именного указателя Татьяна Анатольевна Лобашкова, Μ. 2022-2025. Ἔχουν ἤδη ἐκδοθεῖ 7 τόμοι, ὅλοι μέ βάση τό ὑλικό πού διασώζεται στά Κρατικά Ἀρχεῖα τῆς Ρωσικῆς Ὁμοσπονδίας. Σχετικά μέ τήν σημαντική αὐτή ἐκδοτική προσπάθεια, θά παρατηρήσω γενικά ὅτι οἱ ἐκδιδόμενες ἐπιστολές τῆς Βασίλισσας Ὄλγας πρός μέλη τοῦ Οἴκου τῶν Ρομάνωφ παρουσιάζουν πολλά στοιχεῖα γιά τήν ζωή τους, ἀλλά καί γιά τά πολιτικά πράγματα στήν Ἑλλάδα τῆς ἐποχῆς τοῦ Γεωργίου Α’. Ἐξ ἄλλου, οἱ ἐπιστολές τῆς Βασίλισσας Ὄλγας πρός τόν ἀδελφό της Μεγάλο Δούκα καί ποιητή Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς, οἱ ὁποῖες καταλαμβάνουν τούς τόμους 2-5α τῆς ἀναφερθείσης σειρᾶς, ἔχει παρατηρηθεῖ ὅτι θυμίζουν λογοτεχνικά δοκίμια, ἐνῶ παράλληλα δείχνουν τήν ἐπιρροή τοῦ ποιητῆ στήν ἀδελφή του πάνω στό ἐνδιαφέρον της γιά τήν ρωσική λογοτεχνία. 

Τό δεύτερο θέμα στό ὁποῖο θά ἀναφερθῶ, εἶναι ἡ παροχή οἰκονομικῆς βοήθειας ἐκ μέρους τῆς Βασίλισσας – χορήγηση ὑποτροφιῶν θά λέγαμε σήμερα – σέ Ἕλληνες γιά περαιτέρω σπουδές στήν Ρωσία. 

Δύο ἀπό τίς περιπτώσεις Ἑλλήνων τίς ὁποῖες στήριξε οἰκονομικά γιά σπουδές στήν Ρωσία ἡ Βασίλισσα Ὄλγα, παρουσιάζουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον. 

Ἡ Βασίλισσα Όλγα ἐξέφρασε στον Γραμματέα της τήν ἐπιθυμία νά ἀναλάβει τήν οἰκονομική ἐνίσχυση γιά σπουδές στίς Θεολογικές Ἀκαδημίες τῆς Ἁγίας Ρωσίας τοῦ ἐπιμελέστερου μεταξύ τῶν φτωχότερων φοιτητῶν τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Ἔτσι ὁ Γραμματέας τῆς Βασίλισσας καί Ὑφηγητής τῆς Χριστιανικῆς Ἀρχαιολογίας Γεώργιος Λαμπάκης (1854-1914) πρότεινε ὡς ἐπιμελέστερο τόν νεαρό τότε φοιτητή τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Χρυσόστομο Παπαδόπουλο, τόν μετέπειτα καί Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν. Ἀφοῦ ἔμαθε τήν ρωσική, ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος μετέβη πρῶτα στήν Θεολογική Ἀκαδημία τοῦ Κιέβου (1891-1893) καί ἐν συνεχείᾳ στήν Θεολογική Ἀκαδημία τῆς Ἁγίας Πετρούπολης (1893-1895), ὅπου μάλιστα ὑποστήριξε καί τήν διατριβή του μέ τίτλο «Τά συγγράμματα τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου ἀπό φιλολογικῆς ἐπόψεως ἐξεταζόμενα». (Βλ. ἀναλυτικά Димитриос Балтас, «Хризостом Пападопулос и богословский академический ландшафт России XIX века» [«Ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος καί τό θεολογικό ἀκαδημαϊκό τοπίο στήν Ρωσία τοῦ 19ου αἰ.»], Российский журнали истории Церкви. 2021;2 (1), С. 24-30). 

Ἡ δεύτερη περίπτωση χορήγησης ὑποτροφίας ἐκ μέρους τῆς Βασίλισσας Ὄλγας ἀφορᾶ τόν ζωγράφο Κωνσταντῖνο Ἀρτέμη (1878-1972). Ὁ Ἀρτέμης ἦταν μαθητής τοῦ Νικολάου Λύτρα (1883-1927) στήν Σχολή Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ἀθήνας. Ἐνῶ ὁ Ἀρτέμης σκόπευε νά μεταβεῖ γιά περαιτέρω σπουδές στό Μόναχο, τό ἀκόλουθο περιστατικό ἄλλαξε τήν πορεία τῶν πραγμάτων: Σέ ἐπίσκεψή τους στό ἐργαστήριο τοῦ Νικολάου Λύτρα, ὁ βασιλιάς Γεώργιος Α’ καί ἡ βασίλισσα Ὄλγα ἐκδήλωσαν τόν θαυμασμό τους γιά τά ἔργα τοῦ νεαροῦ σπουδαστῆ Κωνσταντίνου Ἀρτέμη. Ἡ Βασίλισσα Ὄλγα ἐνθουσιασμένη ἀναλαμβάνει τότε νά στηρίξει οἰκονομικά τίς σπουδές τοῦ Ἀρτέμη στήν Ἁγιογραφική Σχολή τῆς Αὐτοκρατορικῆς Ἀκαδημίας Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ἁγίας Πετρούπολης, τήν ὁποία εἶχε ἱδρύσει ὁ ζωγράφος, ἐκπρόσωπος τῆς Σχολῆς τῶν Ναζαρηνῶν, Ἀλεξάντρ Ἰβάνωφ (1806-1858). Ἀναφέρεται ὅτι ὁ Ἀρτέμης μαθήτευσε κοντά στόν περίφημο Ρῶσο ζωγράφο, ἐκπρόσωπο τοῦ ρεαλισμοῦ στήν ρωσική ζωγραφική, Ἠλιά Ρέπιν (1844-1930). Ὅσον ἀφορᾶ τήν ἐπίδραση τοῦ Ρέπιν στόν Ἀρτέμη, αὐτή θεωρεῖται ὅτι εἶναι εὐδιάκριτη στό παράδειγμα τῆς «Ἀνάστασης τῆς κόρης τοῦ Ἰαείρου» (1928-1929) στόν ἱερό ναό τῆς ὁδοῦ Μετσόβου στά Ἐξάρχεια, εἰκόνα πού θεωρεῖται ἄμεση ἀναφορά στόν ὁμώνυμο πίνακα (1871) τοῦ Ρώσου ζωγράφου. 

Παρόλο πού δέν γνώριζε τήν ρωσική γλῶσσα, ὁ Κ. Ἀρτέμης πρώτευσε σέ διαγωνισμό τοῦ ἐργαστηρίου. Στήν Ἁγία Πετρούπολη ὁ Ἕλληνας ζωγράφος ἔζησε ἐπί τέσσερα ἔτη, ἔτυχε πολλῶν διακρίσεων, ἀλλά, ὅταν τοῦ προτάθηκε νά παραμείνει ἐκεῖ ὡς καθηγητής τῆς Σχολῆς, προέβαλε λόγους ὑγείας καί ἐπέστρεψε στήν Ἑλλάδα. 

Ἀπό τά παραπάνω παραδείγματα φαίνεται ὅτι ἡ Μεγάλη Δούκισσα τῆς Ρωσίας και Βασίλισσα τῆς Ἑλλάδος Ὄλγα ὑπῆρξε μία πολύπλευρη προσωπικότητα, μέ ποικίλα ἐνδιαφέροντα, ἀκόμη καί στόν χῶρο τῆς λογοτεχνίας καί τῆς τέχνης. 

Παρά τήν μεγάλη ἀγάπη της γιά τήν Ρωσία τήν ὁποία ἀρχικά ἄφησε γιά νά ἔρθει ὡς Βασίλισσα στήν Ἑλλάδα καί ἀργότερα ἔχασε λόγῳ τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1917, εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι ἔδειξε ἐμπράκτως τό ἐνδιαφέρον της γιά τήν Ἑλλάδα καί τούς ἀνθρώπους της.

(Ὁμιλία τοῦ γράφοντος στήν ἐκδήλωση «Ἀφιέρωμα στήν Βασίλισσα Ὄλγα. Ἑκατό χρόνια ἀπό τόν θάνατό της», στό Μέγαρο Μουσικῆς Ἀθηνῶν, 30. 4. 2026)

Ο ΔΡ ΣΩΤΗΡΗΣ ΜΗΤΡΑΛΕΞΗΣ ΕΝ ΕΞΑΛΛΩ!

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στις 2 Μαΐου 2026, με πρωτοβουλία και διοργάνωση του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον», του οποίου έχω την ευθύνη, πραγματοποιήθηκε στο κέντρο της Αθήνας, μία ανοιχτή συζήτηση για την Ρωσοουκρανική σύγκρουση και το Οικουμενικό Πατριαρχείο, με φόντο την Αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Ουκρανίας. 

Στην συζήτηση έλαβε μέρος ο δρ Σωτήρης Μητραλέξης, ο οποίος διέρρηξε τα ιμάτια του επειδή προέβην στην αντικειμενική διαπίστωση ότι – δυστυχώς! – πολλά από αυτά που είπε ο συνομιλητής μου κ. Κώστας Κουτσουρέλης, όσο και ο κ. Βασίλης Ξυδιάς, στην δική του τοποθέτηση, αναπαράγονται από αριστερούς, ακροδεξιούς και την γνωστή αντιπατριαρχική εφημερίδα «Ορθόδοξος Τύπος». 

Ο δρ Σωτήρης Μητραλέξης μου επιτέθηκε με σφοδρότητα γι’ αυτήν την αντικειμενική – κατ’ εμέ – διαπίστωσή μου, η οποία άλλωστε προκύπτει συνεχώς από τα γεγονότα. 

Τι λένε, λοιπόν, αρκετοί αριστεροί, ακροδεξιοί και «Ορθόδοξος Τύπος» για το Οικουμενικό Πατριαρχείο; Μα ακριβώς τα ίδια πράγματα. Ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο είναι «αμερικανοκίνητο», ότι δεν έπρεπε να χορηγήσει Αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Ουκρανίας, ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης ευθύνεται για την «κρίση» στην Ορθοδοξία, ότι το Φανάρι εκφράζει τη «διεφθαρμένη» Δύση και άλλες παρόμοιες πομφόλυγες. 

Μόνο η πρόσφατη επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου στην Αθήνα, επιβεβαιώνει πανηγυρικά τις διαπιστώσεις μου. 

Ο πρόεδρος του κόμματος «Ελληνική Λύση» Κ. Βελόπουλος, δεν παρέστη στην ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου στην Βουλή (5-5-2026), και ο ίδιος παραδέχθηκε ότι το πρόβλημά του είναι με το πρόσωπο του κ. Βαρθολομαίου και όχι με τον Πατριαρχικό θεσμό. Ό,τι ακριβώς λένε οι προαναφερθέντες (αρκετοί αριστεροί, ακροδεξιοί και «Ο.Τ.»): Σεβόμαστε τον θεσμό (sic), αλλά όχι τον Πατριάρχη. 

Σημειώσατε ότι πολλοί από αυτούς δεν αποκαλούν τον Οικουμενικό Πατριάρχη «Οικουμενικό», αλλά σκέτο «Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως». 

Έχει ενδιαφέρον ότι ο ανεξάρτητος βουλευτής Νικόλαος Παπαδόπουλος, ο εκλεγείς με το κόμμα ΝΙΚΗ», έκανε δήλωση εξηγώντας τους λόγους της αποχής του από την ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου στο Ελληνικό Κοινοβούλιο. 

Ο εν λόγω βουλευτής αναπαρήγαγε ακριβώς τη γνωστή ρητορεία όλων των παραπάνω: 

«Με την στάση μου, εκφράζω τη διαφωνία μου με θέσεις και ενέργειες του Πατριάρχη Βαρθολομαίου που πληγώνουν την ορθόδοξη εκκλησία μας. 

Ενδεικτικά αναφέρω: 

– τις συχνές δημόσιες συμπροσευχές του με τον αιρετικό Πάπα, 

– το αυτοκέφαλο στην Ουκρανική εκκλησία, που οδήγησε σε απίστευτες διώξεις ακόμη και στην Λαύρα του Κιέβου, 

– την άρνηση αποκατάστασης του ευλαβούς μητροπολίτη Πάφου Τυχικού, και … τόσα άλλα. 

Δυστυχώς ο Πατριάρχης μας συνεχίζει να αποκλίνει από την αυθεντική Ορθόδοξη πίστη και παράδοση. Προσευχόμαστε ο Πατριάρχης να μετανοήσει και να σταθεί στο ύψος της ιερής αποστολής του, της ιστορίας και των καιρών». 

Αξίζει να σημειωθεί ότι από την ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχου στην Βουλή απείχε και η επικεφαλής της Νέας Αριστεράς, Θεοπίστη Πέρκα. 

Σε κάθε περίπτωση, ο δρ Σωτήρης Μητραλέξης θα πρέπει λιγάκι να προβληματιστεί με την αντικειμενική παρατήρηση μου και να μην βγαίνει «εκτός εαυτού» άνευ λόγου. Καλό θα ήταν να μάθει να προφέρει σωστά την πραγματικότητα. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της εκδήλωσης μας, όπου και η παρέμβαση του δρος Σωτήρη Μητραλέξη.

 

ΜΝΗΜΗ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ (18 ΜΑΪΟΥ 2014) - ΟΙ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΤΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ"

Σήμερα συμπληρώνονται 12 χρόνια από την εκδημία του Λυκούργου Αγγελόπουλου και φέτος 85 χρόνια από τη γέννηση του. 

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), παρουσίασε, πριν δύο χρόνια, μία εκδήλωση τιμής και μνήμης για τον αείμνηστο δάσκαλο και μύστη της Βυζαντινής Μουσικής Λυκούργο Αγγελόπουλο (21 Σεπτεμβρίου 1941, Πύργος Ηλείας – 18 Μαΐου 2014, Αθήνα), με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από τον θάνατό του. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 15 Μαΐου 2024, στις 7.30 το απόγευμα, στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ομιλητές: 

- Γιάννης Χριστόπουλος, Σολίστ της Εθνικής Λυρικής Σκηνής: «Ο Δάσκαλος Λυκούργος Αγγελόπουλος».

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος – μουσικός: «Ο Λυκούργος Αγγελόπουλος και η Πάτρα». 

Στο μουσικό μέρος, η γνωστή ηθοποιός, σκηνοθέτις, μουσικός και ψάλτρια Φένια Παπαδόδημα και ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, απέδωσαν δύο συνθέσεις του Λυκούργου Αγγελόπουλου. 

- Στίχοι από τον 83ο ψαλμό "Ως αγαπητά τα σκηνώματά σου....", σε ήχο πλ. δ' (αφιερωμένο στον Π. Ανδριόπουλο). 

-  Λειτουργικά σε ήχο δ' (άγια). 

Πρόκειται για την τρίτη κατά σειρά εκδήλωση του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον», που είναι αφιερωμένη στον Λυκούργο Αγγελόπουλο. 

 

 Η πρώτη (2016) αφορούσε στη συμβολή του στη σύγχρονη λόγια ελληνική μουσική, καθώς ο ίδιος (και με την Ελληνική Βυζαντινή χορωδία που ίδρυσε και διηύθυνε) είχε ερμηνεύσει ξεχωριστά έργα ελλήνων συνθετών. 

 

Στην δεύτερη (2017) παρουσιάστηκε σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό από την πολυσχιδή και δράση του Λυκούργου Αγγελόπουλου και έγινε αναφορά στην απήχηση του έργου του στην αραβόφωνη Ορθοδοξία.

Κάμερα - Επεξεργασία βίντεο: Γιώργος Αρβανίτης.

Η εκδήλωση καλύφθηκε και από το blod.gr του Ιδρύματος Μποδοσάκη και μπορείτε να την παρακολουθήσετε ΕΔΩ. 

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΑΒΙΚΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΜΑΣΑΡ

Πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 15 Μαΐου 2026, μουσική και ποιητική βραδιά από τη χορωδία του Μασάρ, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Elias Semaan. 

Η δημιουργία της χορωδίας είναι μια πρωτοβουλία του ιδρυτή του πολιτιστικού φορέα Μασάρ, Ρόνι Μπου Σάμπα, δασκάλου της Αραβικής γλώσσας, μεταφραστή, φιλολόγου και θεολόγου. 

Η εκδήλωση περιλάμβανε αραβικά τραγούδια και απαγγελίες ποιημάτων του Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς, σε μετάφραση της Τζένης Καραβίτη. 

Η βραδιά εντάχθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης της εικαστικού και κεραμίστριας Πέλας Καλογήρου, με τίτλο «Η Παλαιστίνη μου», στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 24 Μαΐου και θα πλαισιωθεί και από άλλες εκδηλώσεις. 

Ευχαριστίες οφείλονται και στον Μιχάλη Θεολογίτη για τις φωτογραφίες. 

Ακολουθεί το καλωσόρισμα της χορωδίας: 

"Καλησπέρα σε όλες και όλους. Χαιρόμαστε βαθιά που βρισκόμαστε απόψε ανάμεσά σας, στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου, σε αυτόν τον χώρο που φιλοξενεί έργα αφιερωμένα στην Παλαιστίνη τα οποία φιλοτέχνησε η εικαστικός και κεραμίστρια Πέλα Καλογήρου. Η αποψινή συνάντηση γεννιέται από μια βαθιά ανάγκη: να κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη. Η χορωδία Μασάρ, που ιδρύθηκε μόλις τον Δεκέμβρη του 2025 εδώ στην Αθήνα, δημιουργήθηκε ακριβώς μέσα από αυτή την ανάγκη. Επαγγελματίες μουσικοί και ερασιτέχνες, άνθρωποι από διαφορετικές διαδρομές, συναντηθήκαμε για να προσεγγίσουμε την αραβική μουσική όχι μόνο ως αισθητική εμπειρία, αλλά ως φορέα πολιτισμού, ιστορίας και ταυτότητας. Υπό τη διεύθυνση του Σύρου μαέστρου Elias Semaan, επιχειρούμε να αποδώσουμε αυτή τη μουσική με σεβασμό και αγάπη. Στην ποίηση του μεγάλου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς, η μνήμη δεν είναι απλώς ανάμνηση· είναι πράξη αντίστασης. Ο Νταρουίς έγραφε για τη γη του_ την Παλαιστίνη, για το όνομά της που δεν σβήνεται, ούτε με τη γενοκτονία που διαπράττει μέχρι αυτή τη στιγμή η σιωνιστική οντότητα. Απόψε, οι στίχοι του Μαχμούντ Νταρουίς, λυρικοί και αντιστασιακοί συνομιλούν με τραγούδια από διάφορες αραβικές χώρες και τα έργα της Πέλας Καλογήρου που εκφράζουν με χρώμα και σχήμα όσα η σιωπή αδυνατεί να κρατήσει. Μέσα από αυτή τη συνομιλία αναδύεται κάτι κοινό: η επιμονή της τέχνης απέναντι στη λήθη. Γιατί όταν οι λέξεις συναντούν τη μουσική, τα σχήματα και τα χρώματα, γεννιέται ένας χώρος όπου η μνήμη δεν ξεθωριάζει, αλλά γίνεται συλλογική εμπειρία. Ευχαριστούμε την Πέλα Καλογήρου για την τιμητική πρόσκληση να ενώσουμε τη φωνή μας με όλους τους φορείς που συμμετέχουν στην έκθεση και τις παράλληλες δράσεις. Ευχαριστούμε και τον μουσικό Στέφανο Αγιόπουλο για τη φιλική συμμετοχή μαζί μας. Σας ευχαριστούμε που είστε εδώ για να μοιραστούμε αυτή τη στιγμή."

Η ΠΟΛΙΤΙΣΣΑ ΚΑΛΥΨΩ ΤΟΥ ΠΟΥΣΚΙΝ ΠΟΥ ΜΟΝΑΣΕ ΣΤΟ ΝΕΑΜΤΣ ΤΗΣ ΡΟΥΜΑΝΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το 1879 στον «Παρνασσό» δημοσιεύτηκε ένα πολύ ενδιαφέρον δοκίμιο του Κ. Α. Παλαιολόγου: «Ο Ρώσος ποιητής Πούσκιν [1799-1837] ως φιλέλλην εξεταζόμενος». 

Το ξέσπασμα της ελληνικής επανάστασης βρήκε τον Αλέξανδρο Πούσκιν στην εξορία στην νότια Ρωσία. Και το Κασινιόφ, και η Οδησσός έπειτα, που ήταν οι τόποι διαμονής του ανάμεσα στα 1820-1824, υπήρξαν, όπως γράφει ο Παλαιολόγος, «ο πυρήν και το κέντρον της ελληνικής εθνεγερσίας». Οι επαφές τού διάσημου Ρώσου ποιητή με τους Έλληνες της Ρωσίας είναι στενές. 

Το 1821 ο ποιητής γνωρίζει την 17χρονη Καλυψώ Πολυχρόνη (1804-1827), που μαζί με την μητέρα της δραπέτευσε από τη Κωνσταντινούπολη στη Μολδαβία. 

Κοντή, αδύνατη, με ένα μάλλον ευχάριστο και, σύμφωνα με τα τουρκικά έθιμα, έντονα ρουζισμένο πρόσωπο, περιπλανιόταν στην πόλη μόνη της, μερικές φορές συνοδευόμενη από τον Πούσκιν, τυλιγμένη σε ένα μαύρο σάλι. Είχε μεγάλα φλογερά μάτια και μια τεράστια μύτη σαν γεράκι. Είχε μια απαλή, σαγηνευτική φωνή, όταν τραγουδούσε ζοφερά τουρκικά τραγούδια με κιθάρα. Τραγουδούσε σε ανατολίτικο τόνο. Αυτό διασκέδαζε πολύ τον Πούσκιν, ειδικά τα τουρκικά ηδονικά, πένθιμα τραγούδια, συνοδευόμενα από τα μάτια, και μερικές φορές από χειρονομίες. 

Υπάρχουν πληροφορίες ότι η Καλυψώ μιλούσε μόνο τουρκικά, ελληνικά και μολδαβικά. Συνεπώς, δεν μπορούσε να μεταφράσει τους στίχους των τραγουδιών της, και ο Πούσκιν, ακούγοντάς την να τραγουδάει, αντιλαμβανόταν μόνο το συναισθηματικό περιεχόμενο των μελωδιών, μόνο τη μουσική τους ομορφιά. Ανάμεσα στα σχέδια του Πούσκιν υπάρχουν πολλά πορτρέτα της Καλυψούς. Σε ένα από αυτά αναγράφεται η ημερομηνία 26 Σεπτεμβρίου 1821. 

Όμορφη δεν ήταν, και πιθανόν, τον Πούσκιν γοήτευσε το γεγονός, ότι η νεαρά με το μυθολογικό όνομα, ένα φεγγάρι ήταν – σύμφωνα με φήμες - ερωμένη του Μπάιρον. Ο Πούσκιν της αφιέρωσε κάμποσα ποιήματα. 

Στο δοκίμιο του Κ. Παλαιολόγου αναφέρεται και η Καλυψώ Πολυχρόνη, «φημιζομένη επί τη εξαισία ομορφιά αυτής». «Εξαιρετικώς όμως επέσυρε την προσοχήν του Ρώσου ποιητού η Καλυψώ διότι εφημίζετο ότι συνήντησέ ποτέ τον Βύρωνα, όστις δήθεν ηγάπησε αυτήν». «Δεν ήτο καν ωραία (οι σύγχρονοι την περιγράφουν ως εξαιρετικώς μικράν και με τεράστιαν μύτην), —θα γράψει μετά από 50 και πλέον χρόνια ένας άλλος μελετητής του θέματος, ο Μ. Θ. Λάσκαρις, —αλλά είχε το εξής μέγα θέλγητρον: εφημολογείτο ότι την ηγάπησεν ο Βύρων». 

Σε πεζή απόδοση ο Παλαιολόγος μάς δίνει και το αφιερωμένο στην Καλυψώ ποίημα του Πούσκιν «Εις Ελληνίδα», όπου ο ποιητής διαζωγραφίζει την αγαπημένη του. 

Συ εγεννήθης προς αναζωπύρησιν 

Της φαντασίας των ποιητών, 

Να ταράσσης και δεσμεύης αυτήν 

Δια της γλυκείας και επαγωγού ζωηρότητάς σου, 

Δια των παραδόξων ανατολικών λέξεων. 

Ειπέ, ότε ο αοιδός της Αειλάς 

Εν τοις ουρανίοις τόποις απεικόνιζε 

Την αμετάτρεπτον αυτού Ιδέαν, 

Μήπως απεικόνιζέ σε, 

Ο πολυπαθής και προσφιλής ποιητής; 

Πιθανόν εν τη μακράν κειμένη χώρα 

Υπό τον ουρανόν της Ιεράς Ελλάδος 

Σε ο ένθεος μάρτυς 

Ανεγνώρισεν ή είδεν εν ονείρω 

Καί εισέδυσεν η αείμνηστος μορφή σου 

Εν τω βάθει της καρδίας αυτού. 

Πιθανόν δια της μακαρίας λύρας 

Σε ο μάγος, σε επείραζε, 

Ακουσίους δε παλμούς προυξένει εν τη καρδία σου 

Και συ κύψασα επί της πλευράς αυτού... 

Ουχί, ουχί, φίλη μου, της ζηλοτύπου ιδέας 

Την φλόγα δεν επιθυμώ να τρέφω 

Επί πολύ η ευτυχία μοί ήτο ξένη, 

Να απολαύω αυτής είνε όλως νεοφανές, 

Βασανίζομαι δε υπό μυστικής λύπης, 

Φοβούμενος μήπως παν το προσφιλές είνε ψευδές. 

Τι απέγινε, λοιπόν, η Καλυψώ Πολυχρόνη, που ενέπνευσε τον Πούσκιν; Σύμφωνα με τον τοπικό θρύλο, η Καλυψώ, πέρασε τα τελευταία χρόνια της σύντομης ζωής της στο ιστορικό Μοναστήρι Νεάμτς, έναν από τους παλαιότερους και σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους στη Ρουμανία. Λέγεται, μάλιστα, ότι ζούσε στο μοναστήρι μεταμφιεσμένη σε άνδρα, καθώς οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να διαμένουν εκεί. Ακολούθησε, δηλαδή, η Καλυψώ την βυζαντινή παράδοση που ήθελε κάποιες γυναίκες να μονάζουν ως άνδρες σε ανδρικά μοναστήρια. 

Η κάρα της εκτίθεται στο μουσείο της Μονής, που είναι επισκέψιμο, με την επιγραφή: HEAD OF CALIPSO, GREEK, 19TH CENTURY.

Φαίνεται, πάντως, ότι η Καλυψώ είναι διάσημη στην Μολδαβία, καθώς κυκλοφορεί καρτ ποστάλ στο Κισινάου της Μολδαβίας, ήδη επί Σοβιετικής Ενώσεως, το 1981, που απεικονίζει την Καλυψώ και ένα τοπίο από το Πάρκο Πούσκιν, με τον τίτλο "Φθινόπωρο".