ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ: "ΑΓΑΠΩ ΠΟΛΥ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ"

Ο Γιάννης Τσαρούχης με αρχιερατική στολή, το 1989, μια ημέρα πριν από το θάνατό του.
φωτογραφία: Γιώργος Τουρκοβασίλης

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Αγαπώ πολύ την Εκκλησία και τη Βυζαντινή μουσική 

Γιάννης Τσαρούχης 

Στις 20 Ιουλίου, πριν 37 χρόνια, απέδρασε προς την αιωνιότητα ο Γιάννης Τσαρούχης (1910 – 1989).

Ο Τσαρούχης που όπως είπε ο Μάνος Χατζιδάκις «ποτέ του δεν υπήρξε Κρατικός. Ήταν και είναι Εθνικός και Χριστιανός μαζί»! 

Σκέφτηκα, λοιπόν, να αφιερώσω στη μνήμη του ένα κείμενο για τη σχέση του με τη Βυζαντινή Μουσική. 

Ο ίδιος μας πληροφορεί σχετικά: «Είμαι βαθύτατα επηρεασμένος από την Ορθόδοξη Εκκλησία, τη μουσική της, τη θεολογία της, αλλά αυτό δεν το δείχνω κάνοντας πράγματα βυζαντινίζοντα, τα οποία άλλωστε έμαθα από τον Κόντογλου που ήταν μαθητής μου και ήμουν βοηθός του. Είναι μια ζωντανή θρησκεία και μια ζωντανή φιλοσοφία που συνεχίζονται ακόμη και σε αυτούς που λένε ότι δεν πιστεύουν. Είναι σπουδαίος ο πολιτισμός ο βυζαντινός που ζει ζωντανά σήμερα και εξελίσσεται μαζί με τη ζωή. Η μουσική, ιδίως, με γοητεύει πάρα πολύ και προσπάθησα στην αρχή να μάθω, είδα όμως ότι ήταν πολύ δύσκολο να αφοσιωθώ στη μουσική και να μάθω και ζωγραφική μαζί». 

Η σχέση του Τσαρούχη με την Εκκλησία χρονολογείται, λοιπόν, από πολύ παλιά, όταν μαθήτευε στον Φώτη Κόντογλου. Ο ίδιος ομολογεί: «Ο Κόντογλου μ’ έκανε να γνωρίσω την Εκκλησία, η οποία ήταν για μένα ένα πράγμα άγνωστο. Η Εκκλησία που γνώρισα όταν ήμουνα μικρό παιδί δεν ήταν η ίδια με την Εκκλησία που σχημάτισαν σιγά σιγά οι πρόσφυγες που φέραν τη βυζαντινή μουσική ξανά».

1932. Ο Τσαρούχης και ο Φώτης Κόντογλου με ράσα δόκιμων μοναχών
στη Μονή Βαρλαάμ, στα Μετέωρα (φωτ. Ι. Π. Παπαχατζηδάκης).

Ο Τσαρούχης έχει γράψει, επίσης, σε κείμενό του για την Εύα Πάλμερ – Σικελιανού, ότι εκείνη ήταν που στην ουσία του «άνοιξε τα μάτια» για να δει τον θησαυρό της βυζαντινής μουσικής και μάλιστα ως φυσική συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. 

Ο Χατζιδάκις μας έκανε γνωστό πως ο Τσαρούχης έψαλλε στο Μετόχι του Παναγίου Τάφου στην Πλάκα μαζί με τον Νίκο Γεωργιάδη, τον Χρήστο Βαχλιώτη, τον Ιωάννη και τον Κοσμά Ξενάκη.

Αφηγείται ο Χατζιδάκις: "Δεν θα ξεχάσω ποτέ, σαν ήμουν 18 χρονών, μες στα δύσκολα για όλους χρόνια της γερμανικής κατοχής, τον Τσαρούχη, τριγυρισμένο από διαλεχτούς νέους μαθητές του, να παρακολουθεί τη λειτουργία του Επιταφίου, σ’ ένα μικρό εκκλησάκι της Πλάκας, κρατώντας μιαν αναμμένη λαμπάδα, με μιαν άνετη ευλάβεια, χωρίς τον ιουδαϊσμό των «τακτικών χριστιανικών θαμώνων», με μιαν ευλάβεια που λες και υπήρχε μέσα του χιλιάδες χρόνια, να ψάλλει «γνησίως βυζαντινά», και συγχρόνως να ευφραίνεται τις μύριες προεκτάσεις ετούτης της στιγμής που ζούσε". Και αλλού πάλι ο Χατζιδάκις έγραψε: «Ο Τσαρούχης είναι χριστιανός, όχι γιατί πηγαίνει στην εκκλησιά, αλλά γιατί ξέρει να στέκεται μέσα σ’ αυτήν, με την άνεση ενός παπά και με την αγιότητα ενός μικρού παιδιού».

Σημαντική είναι, επίσης, η μαρτυρία του Μένη Κουμανταρέα: «..Θυμάμαι, στο Μετόχι του Αγίου Τάφου, το πρόσωπο του Τσαρούχη έντονα ροδαλό από φυσικού του, μα που τότε κοκκίνιζε σα να είχε πιει οκάδες ρετσίνα, με μάτια βαθιά μπλε στα οποία διαγράφονταν μια ανάλαφρη ειρωνεία, η ίδια ειρωνεία που διαπίστωνα όταν τον άκουγα να αφηγείται μια ιστορία, πράγμα που έκανε τους άλλους να γελούν, ενώ εκείνος έμενε ατάραχος. Έψελνε ένρινα, ανατολίτικα, όπως οι πρόσφυγες από τη Μικρασία, γιατί, όπως έλεγε, ήσαν οι μόνοι που είχαν διατηρήσει ακέραιη τη βυζαντινή παράδοση. ¨Ήταν εκστασιασμένος κι έμοιαζε πολύ με τους στρατευμένους νέους που στόλιζαν τους πίνακές του, σαν ένα παλικαράκι που είχαν φυτρώσει στους ώμους φτερούγες». 

Ο Μάρκος Δραγούμης μας πληροφορεί ότι ο Τσαρούχης πήγαινε και άκουγε τον πρωτοψάλτη Θεόδωρο Χατζηθεοδώρου στο Μετόχι του Παναγίου Τάφου στην Πλάκα. 

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του εκκλησιαζόταν στην Αγία Ειρήνη της οδού Αιόλου, όπου αναπαυόταν το πνεύμα του με την ερμηνεία της βυζαντινής μουσικής από τον Λυκούργο Αγγελόπουλο και τη χορωδία του. 

Ακόμη, είναι γνωστή βαθιά έλξη που ασκούσε στον Τσαρούχη το Άγιον Όρος, όπου – αν και άρρωστος σοβαρά – έφτανε ως απλός προσκυνητής τις παραμονές της Μεγαλοβδομάδας για να παρακολουθήσει τις ολονύχτιες ακολουθίες. Το μοναστικό τυπικό τον ενθουσίαζε. Οι αργόσυρτες βυζαντινές μελωδίες τον γοήτευαν.

Ανάσταση στο Πρωτάτο (1982). Ο Γ. Τσαρούχης στο στασίδι κρατώντας τη λαμπάδα του.

Ο ίδιος ο Τσαρούχης σε ένα αυτοβιογραφικό κείμενό του λέει για την εποχή της μαθητείας του στον Κόντογλου: "Εκείνη την εποχή βρήκα κι ένα γέρο Αϊβαλιώτη για να μάθω να διαβάζω παρασημαντική. Ήταν πολύ καλός ψάλτης και συγχρόνως πουλούσε στην παράγκα του στον Βύρωνα κάρβουνα και ξύλα. Είχε δυο γιούς, ο ένας ήταν αστυφύλακας κι ο άλλος κλέφτης φυλακισμένος στη Θεσσαλονίκη. Η γυναίκα του, από σεμνοτυφία ίσως, τη βυζαντινή μουσική την έλεγε βαζαντινή. 

Έφτασα ως το πλάγιο πρώτου και δυστυχώς σταμάτησα. Είχα πολλή δουλειά στον Κόντογλου και στο Πολυτεχνείο. Στο τέλος κάθε μαθήματος συνήθιζε, αν είχα ψάλει καλά, να μου λέει: "Μπράβο, μωρό μου, ν’ αξιωθείς να πεις και Χερουβικό». Έλεγε ακόμα: "Όταν το μάθεις όπως είναι γραμμένο, να τ’ αλλάξεις μετά όπως σου αρέσει. Μην κάνεις σαν τους δασκάλους του Ωδείου". Και προσέθετε ένα ρητό άγνωστο από πού προερχόμενο: "Τις εστίν ο ποιών το Θέλημά μου, ο εκπλήττων μου τας ακοάς". Να βάζεις ατζέμια, να το γλυκαίνεις, έτσι κάνει ο καλός ψάλτης".

Από τα γραφτά του αντιλαμβανόμαστε ότι ο Τσαρούχης είχε σοβαρή άποψη για την βυζαντινή μουσική: «Δεν είμαι μουσικολόγος, αλλά αυτές οι υπερβολές ορισμένων Εγγλέζων, που νομίζουν ότι η μουσική η παλιά, από τα χειρόγραφα, ήταν τελείως διαφορετική από τη σημερινή μουσική τη Βυζαντινή, είναι λανθασμένες. Δηλαδή, η γραφή ήταν μια εποχή στενογραφική. Γι' αυτό ένας ψάλτης αϊβαλιώτης μου ‘λεγε: «Παιδί μου μάθε να διαβάζεις. Αλλά μην τα λες όπως είναι γραμμένα μα να τ’ αλλάζεις». 

Η προβληματική του Τσαρούχη είναι ειδική και δείχνει την ευρύτητα των αναζητήσεών του και την ευρυμάθειά του. Στον 20ο αιώνα οι ξένοι μουσικολόγοι που ασχολήθηκαν με τα μεγίστης αξίας χειρόγραφα της βυζαντινής μουσικής, στην προσπάθειά τους να μεταγράψουν τα παλαιά μέλη που ήταν σε στενογραφική παρασημαντική, διατύπωσαν την άποψη ότι υπάρχει μέγα χάσμα μεταξύ των παλαιών μελωδιών και των νεωτέρων και άρα ουδεμία σχέση έχει η προ της Αλώσεως μουσική με την μεταβυζαντινή (όπως μάλιστα καταγράφεται από το 1814). Ο Τσαρούχης δε συμμερίζεται καθόλου αυτή την άποψη, γιατί γνωρίζει, όπως ο ίδιος λέει, τις ανάλογες ιστορικές εξελίξεις στην ελληνική ζωγραφική και την αγιογραφία. Αυτό σημαίνει ότι η βυζαντινή μουσική παράδοση καταγράφεται με εκπλήσσουσα – για παραδοσιακή μουσική – λεπτομέρεια, αλλά για να εκτελεστεί σωστά πρέπει να λαμβάνεται υπ’ όψιν το καθοριστικό στοιχείο της προφορικής παράδοσης. Οι ερμηνευτές, ψάλτες και ιερείς, αποδίδουν τα μέλη με όλα τα ποικίλματα και τα μικροδιαστήματα, τα αυτοσχεδιαστικά στοιχεία και τα μελίσματα, όπως τα παρέλαβαν και τα άκουσαν από τους προηγούμενους.

Ο Τσαρούχης φωτογραφημένος από τον Ανδρέα Εμπειρίκο στο Μαρούσι, Φεβρουάριος 1972

Ο Μάρκος Δραγούμης πιστοποιεί σε κείμενό του την Τσαρούχεια αυτή προβληματική. Αναφέρει τις συζητήσεις που έκανε με τον Τσαρούχη για το θέμα, ο οποίος «πίστευε πως οι δυτικοί δεν μπορούν συλλάβουν την ουσία της βυζαντινής μουσικής, ότι κακώς υποτιμούσαν (τώρα όχι πια) τη νεότερη αλλά ζωντανή παράδοσή της, κακώς θεωρούσαν ότι όλα τα είδη της είχαν τουρκοποιηθεί κι ότι οι μεταγραφές τους από τα αρχαία βυζαντινά χειρόγραφα ήταν υπεραπλουστευμένες». Έτσι ο Δραγούμης, «υποψιασμένος» από τον Τσαρούχη μίλησε, όπως γράφει, στον μεγάλο μουσικολόγο Έγκον Βέλλες για τη λάθος μεταγραφική λογική των δυτικών μουσικολόγων και εν μέρει, τουλάχιστον, τον έπεισε. Ο Τσαρούχης όμως ήταν θιασώτης του γνησίου μέλους και όχι του νόθου. Με την ανάπτυξη της Ωδειακής παιδείας στην Ελλάδα, άρχισε να διδάσκεται η βυζαντινή μουσική κατά τρόπο ξηρόφωνο, κατ’ ευρωπαϊκόν επηρεασμόν, χωρίς την προφορική παράδοση που ουσιαστικά αναδεικνύει το μέλος. Τότε οι «ωδειακοί» ψάλτες θεωρούσαν τους παλιούς ως αμανετζήδες και νοθευτές της μουσικής. 

Ο Τσαρούχης μας διασώζει μια σπουδαία μαρτυρία γύρω απ’ αυτήν την εξέλιξη: «Ένας γέρος Αϊβαλιώτης που μου δίδασκε ψαλτική, το 1931, συναντήθηκε με έναν καθηγητή του Ωδείου που προσπαθούσε να του αποδείξει ότι δεν ακολουθεί τη Βυζαντινή παράδοση. Όταν έφυγε ο καθηγητής, μου είπε ο γέρο – ψάλτης: Μην τους ακούς αυτούς τους δασκάλους παιδί μου, δεν είδες τι άσκημα που έψελνε;» 

Όπως ομολογεί ο ίδιος ο Τσαρούχης: "Θέλησα να μάθω βυζαντινή μουσική για να βοηθηθώ στη σκηνοθεσία του θεάτρου. Έχω φτάσει μέχρι τον πλάγιο πρώτο. Έχω ψάλλει και σε κάποιο δίσκο στο Παρίσι. Πάντως δε μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου σαν μουσικό".

Ο αείμνηστος Λυκούργος Αγγελόπουλος, τον οποίον άκουγε ο Τσαρούχης όταν εκκλησιαζόταν στην Αγία Ειρήνη Αιόλου, είχε πει πως ο Τσαρούχης "αισθανόταν την έκφραση που είχε η ψαλμωδία μας, τον άγγιζε βαθιά. Η κατάνυξή του πραγματικά ήταν κάτι πρωτόγνωρο". 

Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα κείμενο του Λυκούργου Αγγελόπουλου που καταδεικνύει την σχέση του με τον Γ. Τσαρούχη και είναι δημοσιευμένο στον συλλογικό τόμο για τον Τσαρούχη "ΩΣΕΙ ΜΥΡΑ", που επιμελήθηκε ο Αλέξης Σαββάκης (Καστανιώτης, 1998). Και θυμίζουμε ότι το ιστορικό πλέον ντοκιμαντέρ του Δημήτρη Βερνίκου για τον Γιάννη Τσαρούχη, με τίτλο «Γιάννης Τσαρούχης: Σπουδή για ένα πορτραίτο» (1981) αρχίζει με τον Τσαρούχη να ψάλλει το "Κύριε εκέκραξα" σε ήχο πλάγιο του πρώτου.

Ο Τσαρούχης σαν γνήσιος ρωμιός ενδιαφέρθηκε και για τη μουσική του Γένους. Ακούραστος θηρευτής της αλήθειας της Παράδοσής μας φρόντισε να μη μείνει άγευστος και αυτού του θησαυρού. Ας είναι αιωνία η μνήμη του! 

Ντυμένος την αρχιερατική στολή. Villeneuve-Les Sablons, 1972 (Αρχ. Α. Σαββάκη)

Ο Τσαρούχης στο Κουτλουμουσιανό Κελλί του Αγίου Νικολάου
Χαλκιά του Γέροντα Ιεροθέου στις Καρυές

Το Βραβείο Εξέχουσας Προσωπικότητας «Παύλος Καρρέρ» στον Θωμά Ταμβάκο

Στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Λόγου και Τέχνης της Ζακυνθινής Εστίας, το Σάββατο 18 Ιουλίου 2026 το απόγευμα, πραγματοποιήθηκε στον Λόφο του Στράνη στην Ζάκυνθο, η απονομή τιμητικών βραβείων Εξέχουσας Προσωπικότητας της Ζακυνθινής Εστίας. 

Ανάμεσα στους τιμώμενους ήταν και ο μουσικογράφος, μουσικοκριτικός και ερευνητής Θωμάς Ταμβάκος, ιδρυτής του ομώνυμου, σημαντικού Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών. 

Το σκεπτικό της Απονομής του Βραβείου Εξέχουσας Προσωπικότητας «Παύλος Καρρέρ» του Δ.Σ της Ζακυνθινής Εστίας Πολιτισμού "Διονύσιος Ρώμας" προς τον Θωμά Ταμβάκο ήταν το εξής: 

Κυρίες και κύριοι, 

Με ιδιαίτερη συγκίνηση και βαθύ αίσθημα τιμής, η Ζακυνθινή Εστία – Πολιτιστικός, Πνευματικός και Κοινωνικός Φορέας Γραμμάτων και Τεχνών «ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΡΩΜΑΣ» απονέμει σήμερα το Βραβείο Εξέχουσας Προσωπικότητας «Παύλος Καρρέρ» στον διακεκριμένο μουσικολόγο, ερευνητή και ακούραστο εργάτη του ελληνικού πολιτισμού, Θωμά Ταμβάκο. 

Το βραβείο φέρει το όνομα του μεγάλου Ζακυνθίου μουσουργού Παύλου Καρρέρ, ο οποίος με το έργο και την προσωπικότητά του σφράγισε την ιστορία της ελληνικής μουσικής και ανέδειξε τη Ζάκυνθο σε τόπο υψηλής καλλιτεχνικής δημιουργίας. Το όνομά του συμβολίζει την αφοσίωση στην τέχνη, την πνευματική καλλιέργεια και την προσφορά προς το Έθνος και τον πολιτισμό. 

Ο Θωμάς Ταμβάκος, με πολυετή, αδιάλειπτη και ανιδιοτελή προσφορά, έχει αφιερώσει τη ζωή του στην έρευνα, την καταγραφή, τη διάσωση και την προβολή της ελληνικής μουσικής δημιουργίας. Με το επιστημονικό του έργο, τις εκδόσεις, τις διαλέξεις, τις συναυλίες, τις πρωτοβουλίες και το πολύτιμο αρχείο που δημιούργησε, ανέδειξε το έργο εκατοντάδων Ελλήνων συνθετών και συνέβαλε καθοριστικά στη διάσωση μιας ανεκτίμητης πολιτιστικής παρακαταθήκης. Το έργο του αποτελεί υπόδειγμα επιστημονικής συνέπειας, πολιτιστικής ευθύνης και ανιδιοτελούς προσφοράς. Με ήθος, επιμονή και αφοσίωση υπηρέτησε τις αξίες της γνώσης, της ιστορικής μνήμης και της μουσικής δημιουργίας, προσφέροντας ένα έργο που υπερβαίνει τα όρια της προσωπικής διάκρισης και ανήκει πλέον στην πολιτιστική ιστορία της χώρας μας. Στο πρόσωπό του τιμάται ο άνθρωπος που εργάστηκε ακούραστα ώστε η ελληνική μουσική να διασωθεί, να μελετηθεί και να παραδοθεί ζωντανή στις επόμενες γενιές. 

Για όλους αυτούς τους λόγους, η Ζακυνθινή Εστία απονέμει στον Θωμά Ταμβάκο το Βραβείο Εξέχουσας Προσωπικότητας «Παύλος Καρρέρ», εκφράζοντας τον βαθύ σεβασμό, την ευγνωμοσύνη και την αναγνώρισή της για την ανεκτίμητη προσφορά του στα ελληνικά γράμματα, τη μουσική και τον πολιτισμό.

Η "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ ΝΥΝ ΚΑΙ ΑΕΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Η ταινία "Οδύσσεια" του Κρίστοφερ Νόλαν, που κυκλοφόρησε αυτόν τον καιρό και σημειώνει μεγάλη επιτυχία, έφερε και πάλι στο προσκήνιο το μεγάλο ομηρικό έπος και την διαχρονική αξία του. 

Εμείς, με αφορμή την διεθνή κουβέντα για την "Οδύσσεια", θα εστιάσουμε σε έναν μεταφραστικό άθλο της Οδύσσειας - που ίσταται πάντοτε ενώπιόν μας προς ανακάλυψιν - και όχι σε μια κινηματογραφική υπερπαραγωγή. 

Είχα την τύχη πριν πολλά χρόνια να βρίσκομαι στην Κω φιλοξενούμενος του αείμνηστου Μανόλη Χατζηγιακουμή. Παρακολουθούσα από κοντά τις εργασίες που έκανε στο Ασφενδιού, το παραδοσιακό χωριό που το έσωσε από τον αφανισμό. Πήρε τα ερείπια και τα αποκατέστησε στο πρότερον κάλλος. Με πολύ κόπο, γνώση και αυταπάρνηση. 

Τότε ο δάσκαλος Χατζηγιακουμής μου διάβασε την πέμπτη ραψωδία της Οδύσσειας, της οποίας μόλις είχε ολοκληρώσει την μετάφραση. Ήμουν πραγματικά ένας προνομιακός ακροατής! Μιλήσαμε πολύ για το εγχείρημά του, για τις ήδη υπάρχουσες μεταφράσεις του Ομηρικού έπους, για την βάσανό του να αποδώσει πιστά το πρωτότυπο με τρόπο ποιητικό. Κάμποσα χρόνια αργότερα στην Αθήνα μού έδωσε με αφιέρωση το βιβλίο του που τότε κυκλοφόρησε: ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ – Δοκιμές Μετάφρασης. Η χαρά μου απερίγραπτη. Εξέδωσε επιτέλους τα πρώτα του μεταφραστικά πονήματα πάνω στην Οδύσσεια (ε’ ραψωδία, αποσπάσματα από την ζ’ και την η’). 

Η μετάφραση του Χατζηγιακουμή είναι, κατά την άποψή μου, ό,τι πιο μοντέρνο και παραδοσιακό μαζί. Μένει απολύτως πιστός στο πρωτότυπο, ενώ η ποιητική του απόδοση αναδίνεται από παντού! Διαβάζοντας την μετάφραση του Χατζηγιακουμή βλέπεις και ακούς. Αισθάνεσαι ότι η Οδύσσεια είναι ποίημα αφηγηματικό και περιγραφικό, μα πάνω απ’ όλα ποίημα προφορικό. Στα εξαιρετικά σχόλια που συνοδεύουν τη μετάφραση ο Χ’’γιακουμής εξηγεί την άποψή του για πολλά μεταφραστικά προβλήματα. Δεν έχει ιδεολογικές παρωπίδες, δεν υποτάσσει το πρωτότυπο σ’ ένα δικό του σκεπτικό, αλλά αναδεικνύει το πρωτότυπο πραγματοποιώντας μια μετάφραση με ρυθμό! Με ήχο και εικόνα! Ο αναγνώστης προσέχει ότι ο μεταφραστής έχει αγωνιστεί να αποδώσει την νοηματική και ρυθμική ακρίβεια του πρωτοτύπου. Εργώδες εστίν το τοιούτον, αλλ’ εξαίσιον το αποτέλεσμα.

Ο Χατζηγιακουμής παρατηρεί ευστοχότατα: Μια μετάφραση αρχαίου ποιητικού κειμένου υπάρχει μόνο δίπλα στο πρωτότυπο. Όχι επειδή έτσι δοκιμάζεται η αντοχή της, αλλά και επειδή έτσι λειτουργεί ως πραγματική προέκτασή του. Ο αρχαίος ποιητικός λόγος δεν είναι μόνο διδακτικός, είναι πρωτίστως λογοτεχνικός. Και όπως σε κάθε καλλιτεχνικό αποτύπωμα η οποιαδήποτε μεταφορά ή αναδημιουργία δεν αναιρεί ούτε αντικαθιστά, και συνήθως δεν υπερβαίνει ποτέ την πρωτότυπη μορφή, έτσι κι εδώ. Όσο αποτελεσματική και είναι μια μετάφραση, το πρωτότυπο, το αρχαίο πρωτότυπο, παραμένει πάντοτε μοναδικό και αναντικατάστατο, στην ουσία δεν «μεταφράζεται».

Ο Μ. Χατζηγιακουμής στην είσοδο του θεάτρου "Παλλάς" (4-3-2017). Αρχείο ARB

Ολόκληρη η Οδύσσεια του Ομήρου σε μετάφραση Μανόλη Χατζηγιακουμή και σε έναν τόμο 832 σελίδων κυκλοφόρησε στην Αθήνα στο τέλος του 2015 από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων που ίδρυσε και διηύθυνε ο Μανόλης Χατζηγιακουμής. 

Στα εκτενή Προλεγόμενα γύρω από το θέμα "Πρωτότυπο και Μετάφραση", ο φιλόλογος μεταφραστής εξηγεί το εγχείρημά του και την πρωτότυπη προσέγγισή του στην μετάφραση της Οδύσσειας. 

Ακολουθούν οι 24 Ραψωδίες (πρωτότυπο κείμενο και δίπλα η μετάφραση), και η έκδοση ολοκληρώνεται με σπουδαία ερμηνευτικά σχόλια που αξίζουν ιδιαίτερης προσοχής.
Αναμφισβήτητα η μετάφραση της Οδύσσειας από τον Μ. Χατζηγιακουμή είναι μια ποιητική πράξη και μια υπόθεση εθνικού περιεχομένου. 

Στα σχόλια της Οδύσσειας έχουμε και ...εκπλήξεις από τον Χατζηγιακουμή, δηλαδή κριτικά σχόλια για την μετάφραση του σπουδαίου Δημήτρη Μαρωνίτη, που είναι ευρύτατα γνωστή και αποδεκτή. Νομίζω είναι η πρώτη φορά που η μετάφραση του Μαρωνίτη αμφισβητείται σοβαρά και με φιλολογικά επιχειρήματα. 

Δεν πέρασε ένας χρόνος από την έκδοση της Οδύσσειας και ο Μ. Χατζηγιακουμής μας εκπλήσσει με ένα ακόμα εκδοτικό γεγονός. Κυκλοφόρησε το «Ανθολόγιο Οδύσσειας», σε μια σοβαρή και επιμελημένη έκδοση που αποτελείται από τρία τομίδια! 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής μας εξηγεί το όλο εγχείρημα της ανθολόγησης στον Πρόλογο του νέου του έργου: 

"Στο παρόν υπό τον τίτλο «Ανθολόγιο Οδύσσειας» περιέχονται εκατόν ένα (101) Αποσπάσματα Μεταφρασμένα από ολόκληρη την Οδύσσεια (Ραψωδίες α-ω). Πρόκειται για Εκλογή με τα πιο χαρακτηριστικά, και καίρια, χωρία-αποσπάσματα του αρχαίου κειμένου, τα οποία είναι στην ουσία οι καθαυτό συνεκτικοί σπόνδυλοι του όλου επικού καμβά. Πολλά έχουν μιαν εμφανή αυτονομία, που επιβεβαιώνουν την άποψη ότι προϋπήρχαν ως αυτόνομες επίσης αφηγηματικές ενότητες πριν χρησιμοποιηθούν και ενταχθούν δομικά, με εξαιρετική μαεστρία και τέχνη, στο ενιαίο αφηγηματικό οικοδόμημα που ονομάζεται «Οδύσσεια». Η αυτοτελής εδώ παράθεση, με τους ειδικούς, πεποιημένους υπέρτιτλους, καθιστά τα ανθολογημένα αυτά Αποσπάσματα οιονεί αυθύπαρκτα ποιητικά σύνολα με αφηγηματική αυτοτέλεια και συγκεκριμένο κάθε φορά αφηγηματικό ποιητικό κέντρο. Σε ορισμένες περιπτώσεις η αυτονομία αυτή κτίζεται και με ειδικές τεχνικές παρεμβάσεις (προτάσσεται αναγκαίος στίχος από προηγούμενη διατύπωση του πρωτοτύπου, γίνονται ενωτικές συντμήσεις με παράλειψη συνειρμικών στο πρωτότυπο μυθοποιητικών ή άλλων παρεκβάσεων, επιλέγεται αρχική ή καταληκτική ισχυρή στίξη, αντί της χαλαρότερης του πρωτοτύπου, άνω τελείας ή κόμματος, και άλλα σχετικά). Έτσι, η παρούσα Εκλογή-Ανθολόγιο δεν δίνει μόνο τη δυνατότητα να περιηγηθεί και να απολαύσει κανείς, σε μικρό χρόνο, όλη την ποιητική και αφηγηματική πεμπτουσία της Οδύσσειας, αλλά λειτουργεί και ως μία περίπου σύγχρονη Ποιητική Συλλογή (και στα Πρωτότυπα και στα Μεταφρασμένα Αποσπάσματα) πεποιημένη με βάση το ίδιο το πρωτότυπο, και στην οποία εγγράφεται αναμφισβήτητα και η οποιαδήποτε προσωπική αντίληψη και ευαισθησία (κάτι αντίστοιχο, αλλά προς την αντίθετη κατεύθυνση, με την πεποιημένη εκδοτική φόρμα του Πολυλά στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού). Ο κύριος αυτός τόμος (ως Αʹ), ο υποτιτλούμενος «Αποσπάσματα Μεταφρασμένα», συνοδεύεται από δύο ακόμη παράλληλους και ομοιόσχημους, οι οποίοι μορφοποιούν ως τρίτομη την μικρή, και από μιαν άποψη περισσότερο ευέλικτη, αυτή Έκδοση. Ο ένας (ως τόμος Βʹ), με τον προσδιοριστικό υπότιτλο «Τα Πρωτότυπα Κείμενα», περιέχει τα αντίστοιχα αρχαία αποσπάσματα, με τους ίδιους ακριβώς (νεοελληνικούς) υπέρτιτλους και την ίδια ακριβώς αρίθμηση. Ο άλλος (ως τόμος Γʹ), με τον τίτλο «Σχόλια και Αναλύσεις», περιλαμβάνει σχόλια και παρατηρήσεις για την κάθε μία (από τις 24 Ραψωδίες) χωριστά, την ένταξη (και ανάδειξη) των Αποσπασμάτων στα επιμέρους αφηγηματικά δεδομένα, αλλά και σχόλια για τη σύνολη αφηγηματική τεχνική, την επική αφήγηση και την εν γένει λογοτεχνικότητα του έπους. 

Με την ευκίνητη, μικρόσχημη αυτή εκδοτική μορφή που κατατίθεται εδώ (σε αντίθεση με την ενιαία μεγάλη Φιλολογική Έκδοση, με την Εισαγωγή, τη Μετάφραση, το Πρωτότυπο, τα καθαυτό Ερμηνευτικά Σχόλια) δίνεται η δυνατότητα είτε να αφουγκραστεί κανείς μόνο τα ρυθμικά και λεκτικά σήματα της Νεοελληνικής απόδοσης είτε την αποκαλυπτική πυκνότητα και παραστατικότητα του πρωτοτύπου ή και τα δύο παράλληλα (με τη δυνατότητα καταφυγής πάντοτε και στην πλήρη μεγάλη Έκδοση). Ακόμη, εξίσου σημαντικό, δίνεται η δυνατότητα, με τις αναλύσεις και τα σχόλια, να αποκαλυφθούν τα κρυμμένα μυστικά μιας μεγάλης αφηγηματικής τέχνης, η οποία αποτελεί έκτοτε την αρχέγονη μήτρα οποιασδήποτε μετέπειτα λογοτεχνικής έκφρασης. Τα Σχόλια αυτά, διαφορετικά από τα ακραιφνώς φιλολογικά και ερμηνευτικά της μεγάλης Φιλολογικής Έκδοσης, βοηθούν στο να γίνει περισσότερο αντιληπτή και κατανοητή η περίτεχνη και ευφάνταστη πράγματι πλοκή του μοναδικού αυτού αφηγηματικού αριστουργήματος. Η ιδέα της Ανθολόγησης αυτής γεννήθηκε με την έναρξη της Μετάφρασης (1992). Οι επιμέρους επιλογές οριστικοποιούνταν με το πέρας κάθε Ραψωδίας και με μετατροπή των ίδιων συνήθως πλαγιότιτλων σε υπέρτιτλους. Έτσι, το Ανθολόγιο οικοδομήθηκε σταδιακά και παράλληλα μέσα από τα ίδια τα σπλάγχνα της συνολικής μετάφρασης. Τα δημοσιευόμενα εδώ κατ’ εκλογήν από όλη την Οδύσσεια Αποσπάσματα (Μεταφρασμένα και Πρωτότυπα) αναδεικνύουν το κάλλος και την παραστατική δύναμη (σχεδόν κινηματογραφική) ενός ανεπανάληπτου προφορικού ποιητικού κόσμου και αποκαλύπτουν μια σπάνια αφηγηματική τέχνη, προσωπική και συλλογική, που έχει αφήσει ανεξίτηλη τη σφραγίδα της στην οικουμενική ανθρώπινη Ιστορία."

Ο Καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο EKΠΑ, Ιωάννης Κωνσταντάκος, σε εκδήλωση εις μνήμην του Μανόλη Χατζηγιακουμή, στην Γεννάδειο Βιβλιοθήκη (27 Φεβρουαρίου 2026), αναφέρθηκε αναλυτικά στην μεταφραστική "Οδύσσεια" του μεγάλου φιλολόγου και δασκάλου. 

Η ΜΑΡΩ ΚΟΝΤΟΥ ΣΤΟΝ «ΙΠΠΟΛΥΤΟ» ΤΟΥ ΡΟΝΤΗΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τον Ιούλιο του 1937 το Βασιλικόν Θέατρον παρουσιάζει στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού δύο αρχαίες τραγωδίες: Τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη και την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή. Και οι δύο σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη και σε μουσική Δημήτρη Μητρόπουλου. 

Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, στα 1954, ο Ροντήρης ανεβάζει τον «Ιππόλυτο» στην Επίδαυρο με το Εθνικό Θέατρο. Στην παράσταση του 1937 τον ρόλο του «Ιππόλυτου» έπαιξε ο Αλέξης Μινωτής, ενώ το 1954 Ιππόλυτος ήταν ο Αλέκος Αλεξανδράκης. 

Ο Δημήτρης Ροντήρης, απόλυτος άρχοντας του κλασικού ρεπερτορίου, αναζητούσε για την παράσταση εκείνη κοπέλες με χορευτική παιδεία για να στελεχώσει τον χορό του αρχαίου δράματος. Οι απαιτήσεις ήταν ιδιαίτερες: δεν αρκούσε η ομορφιά, απαιτούνταν αψεγάδιαστη κίνηση και σωστή φωνητική τοποθέτηση. Ανάμεσα σε εξήντα υποψήφιες, ο Ροντήρης επέλεξε μόλις πέντε. Η Μάρω Κοντού ήταν μία από εκείνες. Μαζί και η Μαίρη Χρονοπούλου. 

Έτσι, το καλοκαίρι του 1954 η Μάρω Κοντού έκανε την πρεμιέρα της στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ως μέλος του χορού στον «Ιππόλυτο» του Ροντήρη. Η Μάρω Κοντού διηγείται για το πώς κατέληξε στον χορό του Ροντήρη: 

«Ο χορός ήταν πάντα η μεγάλη μου αγάπη. Από μικρό παιδί χόρευα μπροστά στον καθρέφτη. Τότε, δεν υπήρχαν ούτε πολλές σχολές, αλλά ούτε και αρκετά χρήματα. Ξεκίνησα στη σχολή χορού Πράτσικα, στο τέρμα της Ομήρου, όταν ήμουν δεκατεσσάρων ετών, για πρακτικούς λόγους –πήρα απότομα μπόι και έσκυβα– αλλά όσο η μητέρα μου το έκανε μόνο με αυτή την αφορμή, τόσο ενθουσιασμένη ήμουν εγώ! Στα δεκαοκτώ μου πήρα υποτροφία, αλλά έπρεπε να πληρώνω το φαγητό μου και κάποια άλλα έξοδα, κι επειδή η μητέρα μου δεν είχε αυτά τα χρήματα, σταμάτησα. Αναζητώντας τα πρώτα μου χρήματα, μπήκα στο χορό του αρχαίου δράματος στο Εθνικό Θέατρο. Για το χορό, τα παιδιά δεν ήταν υποχρεωτικό να έχουν τελειώσει υποκριτική. Ήταν, όμως, υποχρεωτικό να προέρχονται ή από τη σχολή Πράτσικα ή από τη σχολή Μάνου». 

Δημήτρης Μητρόπουλος, Δημήτρης Ροντήρης και Κατίνα Παξινού από τις παραστάσεις
του Εθνικού Θεάτρου στο Mark Hellinger Theatre της Νέας Υόρκης. 1952 

Η Μάρω Κοντού έκανε, λοιπόν, χορό στην σχολή της μεγάλης Κούλας Πράτσικα (Πάτρα, 24 Νοεμβρίου 1899 - Αθήνα, 26 Ιανουαρίου 1984), η οποία ήταν χορεύτρια, καθηγήτρια ρυθμικής και χορού καθώς και χορογράφος. Η Πράτσικα έλαβε μέρος ως κορυφαία του χορού στις πρώτες Δελφικές γιορτές, το 1927, που διοργάνωσαν ο Άγγελος Σικελιανός και η Εύα Πάλμερ – Σικελιανού. Έκανε σπουδές ρυθμικής στην Αυστρία και επιστρέφοντας ίδρυσε το 1930 τη δική της Σχολή Γυμναστικής και Ρυθμικής, την πρώτη σχολή αυτού του είδους διευθυνόμενη από Ελληνίδα, και δίδαξε ομαδική απαγγελία, αυλό, ελληνικούς χορούς κλπ. Το 1937 πρόσθεσε και τμήμα επαγγελματικής κατάρτισης χοροδιδασκάλων έως το 1973 που δώρισε την Σχολή στο ελληνικό κράτος και λειτουργεί μέχρι σήμερα ως Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης. 

Επομένως η Μάρω Κοντού ξεκίνησε στην Κούλα Πράτσικα και μπήκε στο θέατρο ως μέλος του χορού, όπως ήταν και η Πράτσικα στις Δελφικές Γιορτές. Μόνο που μετά την Μ. Κοντού την κέρδισε οριστικά το θέατρο. 

Η Μαίρη Χρονοπούλου, που μπήκε μαζί με την Μ. Κοντού στον χορό του «Ιππόλυτου», προερχόταν από την Σχολή Χορού της Ραλλούς Μάνου, της ιδρύτριας του περίφημου «Ελληνικού Χοροδράματος».

Με δεδομένο ότι εκτός από την ωραία κίνηση ο χορός απαιτεί και σωστή φωνή, η Μάρω Κοντού, όπως και τα υπόλοιπα μέλη του χορού, τραγούδησαν Δημήτρη Μητρόπουλο! Στο ντεμπούτο της στο θέατρο η Μάρω Κοντού υπηρέτησε την απαιτητική μουσική του Δημήτρη Μητρόπουλου, ο οποίος είχε την ακόλουθη δομή στο έργο του: 

Αρ. 1 Allegro, Lento maestoso 

Αρ. 2 Allegro ritmico e con brio, Ιππόλυτος, inc. «Ακολουθάτε, ακολουθάτε, υμνώντας του Δία την ουράνια θυγατέρα...»

Αρ. 3 Allegretto moderato, Πάροδος Χορού, Χορός Τροιζηνίων γυναικών, «Στην πέτρα που τ’ Ωκεανού, λέγουν νερό αναβρύζει...» 

Αρ. 4 Adagio, Andante con moto 

Αρ. 5 Andante Maestoso e con moto, Α’ Στάσιμο, Χορός, inc. «Ώ Έρωτα, Έρωτα, που πόθο στάζεις...»

Αρ. 6 Adagio, Allegro moderato, Β΄Στάσιμο, Χορός, inc. «Σ’ απάτητες σπηλιές να ήμουν κρυμμένη...». 

Αξίζει να σημειωθεί ότι η μουσική του Μητρόπουλου για τον Ιππόλυτο ήταν ένα εξαιρετικό δείγμα γραφής μουσικής για το αρχαίο δράμα, που προηγήθηκε κατά πολύ της εποχής της, τόσο αισθητικά όσο και τεχνικά. 

Η Μάρω Κοντού ήταν μάλλον η τελευταία εκείνης της θρυλικής παράστασης, που έφερνε τον απόηχό της ως τις μέρες μας.

Αρχείο Εθνικού Θεάτρου 

Η ΜΑΡΩ ΚΟΝΤΟΥ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Μάρω Κοντού, Μάνος Χατζιδάκις, Ζωή Φυτούση (1962)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Μάρω Κοντού έφυγε για την Οδό Ονείρων, που την τραγούδησε στα 1962, όταν το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, στο θέατρο «Μετροπόλιταν», παρουσιάστηκε η μυθική, πλέον, παράσταση «Οδός Ονείρων» σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, με σκηνικά του Μίνου Αργυράκη και την μοναδική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. 

Στον ομώνυμο δίσκο (αρχικά από την Columbia σε βινύλιο και το 2000 από την EMI σε CD), η φωνή της σφράγισε τρία εμβληματικά τραγούδια: «Μαύρη Φόρντ» σε στίχους Μ. Χατζιδάκι, «Οι Αδελφές Τατά» σε στίχους Αλέξη Σολομού, μαζί με τις Ζωή Φυτούση, Νίκη Λεμπέση, Σούλα Μπάστα και τον Γιώργο Ζωγράφο και το «Το πουλί» σε στίχους Μίνου Αργυράκη. 

Στην παράσταση το τραγούδι «Οι αδελφές Τατά» η Μάρω Κοντού το ερμήνευσε με τη Ζωή Φυτούση, τη Ρένα Βλαχοπούλου, τη Νίκη Λεμπέση και τον Βαγγέλη Πρωτοπαπά. 

Ο Χατζιδάκις είχε γράψει ειδικά για εκείνη τη «Μαύρη Φορντ», πάνω σε ένα κουτί άφιλτρα τσιγάρα. Όμως της Μάρως Κοντού δεν της άρεσε. Τότε ο Δημήτρης Χορν τής είπε ότι δεν καταλάβαινε τι είχε στα χέρια της και προέβλεψε πως από την παράσταση θα έμεναν η «Μαύρη Φορντ» και το «Ηθοποιός σημαίνει φως». 

Μάρω Κοντού, Μάνος Χατζιδάκις, Ρένα Βλαχοπούλου

Η Μάρω Κοντού θυμόταν την ελευθερία που τής έδωσε ο Χατζιδάκις: «Δεν μου έδειξε ποτέ πώς να τραγουδήσω. Μου έδωσε το κομμάτι, με άκουσε, χαμογέλασε και μου είπε: “Αυτό ακριβώς θέλω. Τη δική σου αλήθεια”». Τελικά το tango «Μαύρη Φορντ» είναι ολότελα κινηματογραφικό. Η Μάρω Κοντού το ερμηνεύει όχι μόνο σαν τραγούδι, αλλά και σαν σενάριο. Με αρχή, μέση και τέλος. 

Το τραγούδι όμως αρχικά ήταν ορχηστρικό και είχε ακουσθεί στην ταινία του 1960, "Το κοροϊδάκι της δεσποινίδος" του Γιάννη Δαλιανίδη.  

«Το πουλί» κυκλοφόρησε σε δίσκο 45 στροφών από την Columbia, μαζί με τα τραγούδια «Ο ηθοποιός» και «Το πάρτυ». Μετά συμπεριλήφθηκε και στον δίσκο της «Οδού Ονείρων». 

Στην ταινία «Αλίμονο στους νέους» (1961) τραγούδησε με τον Δημήτρη Χορν το περίφημο «Πες μου μια λέξη» του Μάνου Χατζιδάκι, σε στίχους Αλέκου Σακελλάριου, που άφησε εποχή! Το τραγούδι μπήκε για πρώτη φορά σε δίσκο το 1985, στη συλλογή του Μάνου Χατζιδάκι «Ο Ελληνικός Κινηματογράφος και ο Μάνος Χατζιδάκις παρουσιάζουν».

"Αδελφές Τατά": Νίκη Λεμπέση, Μάρω Κοντού, Ζωή Φυτούση, Ρένα Βλαχοπούλου

ΣΤΟΝ ΣΚΑϊ 100,3 ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

ΣΚΑΪ-ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 

Aπό το Big Bang προς την ιστορία της Ευρώπης 

12/07/2026 

Τα πρώτα 100 χρόνια του κράτους η Ελλάδα προοδεύει στις επιστήμες και τις τέχνες. 

Τον εκσυγχρονισμό της αγροτικής Ελλάδας περιγράφουν: 

Ο καθηγητής Γιάννης Τούντας για την ιατρική επιστήμη, ο συγγραφέας και αρθρογράφος Τάκης Θεοδωρόπουλος για τη λογοτεχνία και ο θεολόγος-μουσικολόγος Παναγιώτης Ανδριόπουλος για τη μουσική. 

Γνωρίζοντας την ιστορία μας: Η Ελλάδα του 19ου αιώνα. 

Κάθε Κυριακή στις 9 το πρωί. 

Οι δύο εκπομπές για την μουσική με προσκεκλημένο τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο, θα μεταδοθούν στις 19 και 26 Ιουλίου. 

Παρουσίαση: Άρης Πορτοσάλτε 

Υπεύθυνη περιεχομένου – παραγωγή: Τζένη Πουπουλίδου

Η ΕΚΠΟΜΠΗ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΕΙΜΝΗΣΤΟ ΙΩΑΝΝΗ ΠΑΠΑΔΑΤΟ

Την Κυριακή 12 Ιουλίου 2026, από τις 07:00 έως τις 08:00 το πρωί, η ραδιοφωνική εκπομπή «Ἐγνατία Ὁδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, που επιμελείται ο Άρχων Μαϊστωρ της Μ.τ.Χ.Ε. Γεώργιος Ντόβολος, παρουσίασε ένα ξεχωριστό αφιέρωμα στον αείμνηστο Ιωάννη Παπαδάτο (1903–1984), μία ξεχωριστή προσωπικότητα της ελληνικής μουσικής και εκπαιδευτικής ζωής του 20ού αιώνα. 

Δεινός μαθηματικός, σπουδαίος παιδαγωγός και μουσικός με βαθιά γνώση τόσο της βυζαντινής όσο και της ευρωπαϊκής μουσικής, ο Ιωάννης Παπαδάτος υπήρξε μια προσωπικότητα που σφράγισε με το ήθος, την παιδεία και το έργο του όσους τον γνώρισαν. 

Για τον Ιωάννη Παπαδάτο μίλησε στην εκπομπή η κόρη του, αρχιτέκτων κα Χαρά Παπαδάτου-Γιαννοπούλου, η οποία μοιράστηκε με τους ακροατές πολύτιμες προσωπικές αναμνήσεις από τον πατέρα της. 

Παράλληλα, οι ακροατές είχαν την ευκαιρία να ακούσουν σπάνιες ιστορικές ηχογραφήσεις της δεκαετίας του 1960 από τον Ιερό Ναό της Αγίας Αικατερίνης Ιωαννίνων, όπου ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος έψαλλε με τη χορωδία του στο χαρακτηριστικό ύφος του Ιωάννη Σακελλαρίδη, προσφέροντας ένα πολύτιμο ηχητικό τεκμήριο μιας ολόκληρης εποχής.

Ακούστε ολόκληρη την εκπομπή ΕΔΩ. 

Η κα Χαρά Παπαδάτου έγραψε: 

Γιά τήν ἱστορία πρέπει να ἀναφέρω ὅτι τήν 1η Αὐγούστου τοῦ 2008 ἔγινε στό προαύλιο τῆς Παναγίας στήν Κατούνα Λευκάδας, ἀφιέρωμα στό βυζαντινό ἀρχεῖο τοῦ πατέρα μου Ἰωάννου Παπαδάτου. Τήν ἐπιμέλεια τῆς παρουσιάσεως εἶχε ὁ κ. Παναγιώτης Ἀνδριόπουλος, πού εἶχα θέσει ὑπ’ ὄψιν τό ἀρχεῖο αὐτό, ἀπό τήν Πάτρα, Θεολόγος καί ἐξαίρετος μουσικός τόσο τῆς βυζαντινῆς ὅσο καί τῆς εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς. Μέ τό μουσικό του σύνολο «Πολύτροπον», ἤδη καταγράφει στήν Ἀθήνα μιά ἀξιόλογη μουσική πορεία, πολλές φορές, σέ δύσβατες καί πρωτότυπες μουσικές διαδρομές. 

Μαζί μέ τούς μουσικούς τοῦ συνόλου Πολύτροπον, τόν πατέρα Βασίλειο καί τήν κόρη του Μαρία ἔψαλαν τροπάρια ἀπό τό ἀρχεῖο αὐτό πού ἐκτεινόταν ἀπό τήν ἀκραιφνή βυζαντινή μουσική μέχρι χορικά τραγωδιῶν ἀπό τόν μεγάλο Κων/νο Ψάχο. 

Τήν ἐκδήλωση προλόγισε ὁ ἀείμνηστος Ντίνος Φωτεινός καί ἔκλεισε μέ τόν βιολίστα καί ἀναδεκτό τοῦ πατέρα μου, Παντελῆ Σταματέλο πού ἔπαιξε πρός τιμήν του ένα κομμάτι γιά βιολί τοῦ Τέλεμαν. (Το ἀρχεῖο αὐτό βρίσκεται τώρα στήν βιβλιοθήκη τῆς Παναγίας στήν Κατούνα). 

Μιά ἐπαναφορά τοῦ γεγονότος αὐτοῦ, στήν ἱστοσελίδα τοῦ κ. Παναγιώτη Ἀνδριόπουλου Ιδιωτική Οδός προκάλεσε τό ἐνδιαφέρον τοῦ κ. Ντόβολου πού ἀποφάσισε νά κάνει ἕνα ἀφιέρωμα στήν ἐκπομπή «Ἐγνατία Ὁδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Θέλω νά εὐχαριστήσω θερμά τον κ. Παναγιώτη Ἀνδριόπουλο γιά τήν πολύτιμη συμβολή του, τόσο στήν ἀνάδειξη ὅσο καί στήν διάδοση τοῦ ἀρχείου, ἀλλά καί τόν κ. Ντόβολο, Άρχοντα Μαΐστορα τῆς Μ.τ.Χ.Ε., γιά τήν εὐγενική ἀνταπόκρισή του, μέ τήν παρουσίαση μέσα ἀπό τήν ἐκπομπή Ἐγνατία Ὁδός τοῦ Τρίτου Προγράμματος τῆς Ἑλληνικῆς Ραδιοφωνίας.

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το βίντεο της εκδήλωσης στην Κατούνα το 2008. 

Λεπτομέρειες ΕΔΩ. 

ΜΝΗΜΗ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΟΣ ΑΓΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΣΜΟΡΕΛ

Στο εικονογραφικό πρόγραμμα του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, που κινείται μεταξύ τεχνοτροπικής παράδοσης και εικονογραφικής νεωτερικότητας, συναντούμε και την μορφή του νεομάρτυρος Αγίου Αλεξάνδρου Σμορέλ (†13.07.1943), διά χειρός του αγιογράφου Γεωργίου Κτιστάκη. 

Ο προϊστάμενος του Ναού, π. Μιχαήλ Σταθάκης, αρχαιολόγος - θεολόγος, αναφερόμενος στο σκεπτικό των τοιχογραφιών στον εν λόγω ναό αναφέρει: 

“Δεξιά και αριστερά των δύο κολονών της εισόδου και εξόδου ταυτόχρονα παραστέκουν ως φύλακες δύο σύγχρονοι άγιοι. Ένας στρατιώτης, ο Ευγένιος, ώστε να μας φυλάττει και ένας ιατρός, ο Αλέξανδρος, ώστε να μας παρέχει την ψυχοσωματική υγεία, για να τελούμε τα της πίστεως ακωλύτως”. 

Ο ΑΓΙΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΜΟΡΕΛ, Ο ΕΝ ΜΟΝΑΧῼ 

Γεννήθηκε το 1917 στο Όρενμπουργκ της Ρωσίας από Γερμανό πατέρα και Ρωσίδα μητέρα, κόρη ορθόδοξου ιερέα. Μετά την επικράτηση των Μπολσεβίκων, η οικογένεια εγκαθίσταται στο Μόναχο. Εκεί, ο Αλέξανδρος έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ορθόδοξη πνευματική παράδοση. Εκκλησιαζόταν τακτικά, μελετούσε την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας. Ο ζήλος του για την Ορθοδοξία πρέπει να τον επηρέασε στη μετέπειτα αντιπολεμική και αντιναζιστική του δράση. Στρατεύτηκε δύο φορές και έτσι γνώρισε τη φρίκη του πολέμου. Οι βαρβαρότητες που βίωσε στο μέτωπο της Γαλλίας και το Ανατολικό Μέτωπο πρέπει να τον ώθησαν, ώστε να αναλάβει δράση. Το 1940, στο Μόναχο, ως φοιτητής της Ιατρικής, ιδρύει με συμφοιτητές του την αντιστασιακή αντιναζιστική οργάνωση «Λευκό Ρόδο». Αμέσως μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ, η οργάνωση κλιμακώνει τις δραστηριότητές της μοιράζοντας προκηρύξεις χέρι με χέρι και αναγράφοντας αντιναζιστικά συνθήματα στους τοίχους. Δυστυχώς, τον Φεβρουάριο του 1943, το Λευκό Ρόδο εξαρθρώνεται από τη Γκεστάπο, ο Αλέξανδρος συλλαμβάνεται, βασανίζεται και εκτελείται με αποκεφαλισμό για εσχάτη προδοσία. Ήταν μόλις 25 ετών. Η μνήμη του τιμάται στις 13 Ιουλίου.  

Ἀπολυτίκιον ἁγ. Ἀλεξάνδρου Σμορέλ 

ποίημα π. Μιχαήλ Σταθάκη 

Ἦχος δ΄. 

Ὡς ρόδον ἐξήνθησεν ὁ τῆς Ρωσίας βλαστός, ὡς ἤλιος ἔλαμψεν ἐν μέσῳ σκότους δεινῶν, ὁ μάρτυς Ἀλέξανδρος, ἤλεγξε πολεμάρχους κατισχών τόν Βελίαρ‧ ἐκήρυξε παρρησίᾳ τήν Ἁγίαν Τριάδα‧ διό πρεσβεύει ἰαθῆναι τάς ψυχάς ἡμῶν. 

Ο Νίκος Κοσμίδης, μετά από πρόσκληση των εκδόσεων Πορφύρα-Ακρίτας, που εξέδωσαν στα ελληνικά το βιβλίο της ELENA PEREKRESTOV για τον  μάρτυρα Αλέξανδρο Σμορέλ του Μονάχου, έφτιαξε ένα μικρό βίντεο γυρισμένο εξ ολοκλήρου μπροστά στην καπναποθήκη της Ξάνθης, στην οποία οι βουλγαρικές φασιστικές δυνάμεις κατοχής συγκέντρωσαν στις 3-4 Μαρτίου 1943, πριν την μεταφορά τους στο Στρατόπεδο Εξόντωσης της Τρεμπλίνκα, τα περίπου 550 μέλη της Εβραϊκής κοινότητας Ξάνθης. 

Στη δεύτερη προκήρυξη-επιστολή του Λευκού Ρόδου, οι συγγραφείς έκαναν ρητή αναφορά στην εξόντωση των Εβραίων της Πολωνίας. Δείγμα πως το Ολοκαύτωμα μόνο άγνωστο δεν ήταν στη Γερμανική κοινωνία του Τρίτου Ράιχ. 

Το βίντεο μας παρουσιάζει τον Άγιο Αλέξανδρο και την παρέα του Λευκού Ρόδου καθώς και τα μέρη όπου έζησε ο Νεομάρτυρας Αλέξανδρος.

   

Ο Νίκος Κοσμίδης ζει και εργάζεται στην Ξάνθη. Ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές Ορθόδοξης Θεολογίας και ασχολείται ερευνητικά με το αντικείμενο “Μάρτυρες και Μαρτυρία στoυς δύο Παγκοσμίους Πολέμους”. Διετέλεσε μέλος της Επιτροπής Νεότητας (ECHOS) του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών.

Ο "ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Φέτος συμπληρώθηκε ένας αιώνας από την γέννηση του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου (1926-1970). Όσο περνάει ο καιρός, τόσο ανακαλύπτουμε την μοναδικότητά του, την ολωσδιόλου ξεχωριστή περίπτωσή του.

Από το σπουδαίο έργο του εστιάζουμε σήμερα στην μουσική που έγραψε για την τραγωδία «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου, η οποία ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο στις 6 Ιουνίου 1963, σε μετάφραση Ιωάννη Γρυπάρη. 

Ο Γιάννης Χρήστου έγραψε μουσική για φωνές ηθοποιών, φωνές χορού, ορχήστρα και μαγνητοταινία. 

Στην φωτογραφία που προτάσσουμε της ανάρτησης βλέπουμε από αριστερά: τον Γιάννη Χρήστου, την Ελένη Χατζηαργύρη (Ιώς), τον Αλέξη Μινωτή (Προμηθέας) και κάτω την σπουδαία χορογράφο Μαρία Χορς. Η φωτογραφία είναι από τα παρασκήνια του θεάτρου της Επιδαύρου. 

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Γ. Χρήστου γράφει μουσική πάνω στο κείμενο του Γρυπάρη, το οποίο είχε μελοποιήσει – βυζαντινότροπα – και η Εύα Πάλμερ – Σικελιανού για τις Δελφικές Γιορτές του 1927. 

Σε συνέντευξη του το 1963, ο Γιάννης Χρήστου είχε πει για το έργο: "Αναλαμβάνοντας να συνθέσω για πρώτη φορά μουσική για τραγωδία και μάλιστα για μια τραγωδία σαν τον Προμηθέα, ομολογώ πως αντιμετώπισα το πράγμα με το δέος εκείνο που προξενεί σε όλους ο Αισχύλος. Κατάλαβα όμως απ’ την αρχή ότι είχα να κάνω μ’ ένα έργο κοσμογονικό! Αυτό ταίριαζε βέβαια στη μουσική ιδιοσυγκρασία μου, δηλαδή θέλω να πω ότι ένα κοσμογονικό έργο με εμπνέει περισσότερο εύκολα απ’ ό,τι ένα κοινό ή απλοϊκό έργο, αλλά απ’ την άλλη μεριά το γεγονός ότι έπρεπε να ντύσω μουσικά τον Αισχύλο, με τρόμαζε αφάνταστα. Τελικά, ξεπέρασα όλες τις δυσκολίες με τη βοήθεια του ενστίκτου. Η ελληνική καταγωγή μου με βοήθησε να ανακαλύψω μέσα μου τις ελληνικές μελωδίες κι όλα τ’ άλλα στοιχεία που χρειαζόμουν για να γράψω μια μουσική για τον Προμηθέα δεσμώτη. Και μπορώ να σας βεβαιώσω ότι βγήκε μια μουσική που δεν είναι εγκεφαλική, αλλά και που δεν είναι μελιστάλακτη". 

Από το πρόγραμμα των Επιδαυρίων 1963

Στη συνέχεια παραθέτω κάποιες παρατηρήσεις για την μουσική του Χρήστου στον Προμηθέα, όπως δημοσιεύονται στο Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. 

"Στο ογκώδες αυτό έργο του Γ. Χρήστου η παρτιτούρα ορχήστρας μόνο απαριθμεί 247 σελίδες. Εδώ καταγράφονται για πρώτη φορά ηχητικά στοιχεία πέραν των συμβατικών οργάνων ορχήστρας. 

Η χρήση μαγνητοφώνου (μαγνητοταινίας) κατά την "Εισαγωγή" (φέρει την ένδειξη πάντα σε ppp, multiple glissandi sullo corde del pianoforte, con ledita nel interiore del pfte al di la ditto tastiera) συμπληρώνει την πυκνή ορχηστρική γραμμή. 

Επίσης, η χρήση αρμόνιου και η μουσική επένδυση όχι μόνο των χορικών αλλά και των μονολόγων ή των σόλο φωνών επαυξάνει την παρέμβαση της μουσικής στην τραγωδία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόδοση ηχητικών εφέ στο πεντάγραμμο, τα οποία παρεμβαίνουν σε ορισμένες πράξεις του έργου (θάλασσα, σίφουνας, κεραυνός, βροντές στην Έξοδο Β΄). Διαρκής είναι και η μουσική παρέμβαση των κρουστών στην παράσταση. Η ένδειξη misterioso είναι συχνή. Ειδικά για το μαγνητόφωνο αναγράφεται στην παρτιτούρα η οδηγία «να μην βγει πάρτα για το μαγνητόφωνο». Άλλη ένδειξη για την χρησιμοποίηση των glissandi στη μουσική βρίσκουμε στον Πρόλογο Γ΄ “multiple glissandi con tutte le ditto sulle corde del pianoforte. Lasciando vibrane col pedale”. 

Στην παρτιτούρα χρησιμοποιείται άλλοτε τσελέστα και άλλοτε πιάνο. Ως παρατήρηση του συνθέτη σημειώνεται ότι «η celesta γράφεται στην πάρτα του πιάνου». Επίσης, υποδεικνύεται ότι η πιανίστρια αναλαμβάνει να παίζει και την celesta. Γίνεται πλήρης και λεπτομερής καταγραφή του κειμένου επί της παρτιτούρας σε ξεχωριστό πεντάγραμμο. Όλα τα χορικά είναι γραμμένα σε απαγγελτική μορφή. 

Από το βιβλίο της Άννας - Martine Lucciano για τον Γιάννη Χρήστου

Με τη μουσική αυτή και τα στοιχεία ηλεκτρονικής μουσικής που την πλαισιώνουν εγκαινιάζεται ένας κύκλος θεατρικών έργων που εμπλέκουν το νέο αυτό ηχητικό υλικό στα έργα τους. Μετά το Μινωτή που έκανε το ξεκίνημα στον Προμηθέα (1963), ακολούθησε ο Σολομός με τις Ικέτιδες του Αισχύλου (1964) σε μουσική Ι. Ξενάκη και το 1965 και τέλος πάλι ο Μινωτής στον Αγαμέμνονα με τον Χρήστου. 

Η κριτική της εποχής αναφέρει ότι η μουσική υπερκάλυπτε σε πολλά σημεία τον λόγο και ότι η ισχυρή προσωπικότητα του Χρήστου επιβλήθηκε στην ισορροπία της μουσικής με το έργο, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα αυτόνομο μουσικό έργο εις βάρος του όλου έργου και της κατανόησης του κοινού. Είναι λογικό η κριτική να αντιμετώπιζε με αμηχανία τις καινοτομίες αυτές καθότι δεν υπήρχε μέχρι τότε μουσική με την προσθήκη μαγνητοταινίας (με επεξεργασμένα εφέ - επεξεργασία ήχου) και με αυτή την μετα-σειριακή αισθητική σε κάποια άλλη παράσταση του Εθνικού Θεάτρου. Κάποιοι κριτικοί αντίθετα θεώρησαν την μουσική ως την καλύτερη υποστήριξη της δραματουργίας του λόγου. 

Υπάρχει η σημείωση σε μία πάρτα οργάνου ότι «λόγω βροχής αναβλήθει η 2α παράστασις του Προμηθέως Δεσμώτου το Σάββατον 6 - 7 - 63». Σε άλλες πάρτες οργάνων αναγράφονται επίσης δύο ημερομηνίες παραστάσεων στην Επίδαυρο: 15/ 6/ 63 (πιθανώς να αναφέρεται σε πρόβα καθότι η πρεμιέρα έγινε μία μέρα μετά στις 16/ 6/ 63) και 7/ 7/ 63. 

Στο έργο αυτό ο Χρήστου κάνει πρώτη φορά χρήση μαγνητοταινίας εφαρμόζοντας τεχνικές της λεγόμενης «συγκεκριμένης μουσικής» (musiqe concrete) με έναν δικό του όμως τρόπο. Το έργο αυτό ανήκει στην 3η συνθετική περίοδο του συνθέτη 1959 - 1964, τη λεγόμενη «μετα-σειραϊκή ή meta-serial» περίοδο. 

Πάνω, αριστερά: Νίκος Καζής (Ερμής).
Πάνω, στο κέντρο: Αλέξης Μινωτής (Προμηθεύς) και ο Χορός.

Ο Χρήστου το 1964 χρησιμοποίησε μέρος της μουσικής του Προμηθέα στην παράσταση για την αμερικανική τηλεόραση με τίτλο: «Greece: The inner world»."

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Φοίβος Ανωγειανάκης σε κριτική του για την μουσική του Γ. Χρήστου έγραψε: «Επίτευξι θεωρούμε στην μουσική για τον «Προμηθέα» (όσο και αν αυτό εκπλήττει τους «ορθοδόξους» της μοντέρνας μουσικής) το συνδυασμό της ατονικής τεχνικής με την παραδοσιακή μουσική… Λόγος, μουσική και όρχηση συνέθεσαν μία από τις ωραιότερες στιγμές που έχουμε χαρεί ποτέ στο χώρο του αρχαίου θεάτρου».

Αρχείο Εθνικού Θεάτρου 

Σημαντική είναι για το θέμα μας ανακοίνωση του μουσικολόγου και μελετητή του έργου του Γιάννη Χρήστου, Κωστή Ζουλιάτη, με θέμα: "Ο Προμηθέας στην μουσική δημιουργία του 20ού αιώνα: Γιάννης Χρήστου - Luigi Nono", που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο Μουσικολογικού Συνεδρίου στην Κέρκυρα το 2018. 

Στις μέρες μας ξαναπαίχτηκε αυτή η εξαιρετική μουσική του Γιάννη Χρήστου, στις «Ημέρες Μουσικού Θεάτρου» της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (9,11 Ιουλίου 2017). Στην παράσταση συμμετείχαν σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου και μέλη της Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ υπό την διεύθυνση του Χαράλαμπου Γωγιού.

Ο ΠΕΙΡΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΑΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΛΕΙΨΑΝΩΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Από χρόνων και επανειλημμένως έχουμε εκφράσει την πλήρη αντίθεσή μας στην περιαγωγή ιερών λειψάνων, κειμηλίων και εικόνων ανά την οικουμένη, γεγονός το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει διαστάσεις επιδημίας. 

Δεν υπάρχει κανένας λόγος – ούτε θεολογικός ούτε άλλος – για μια τέτοια κινητικότητα, την ώρα μάλιστα που όλη αυτή η κατάσταση γίνεται αντικείμενο χλεύης από εκείνους που τους δίνεται πλέρια η ευκαιρία να κατηγορήσουν την Εκκλησία και τους πιστούς της για μύρια όσα. Οι πιστοί φαίνεται πως έχουν καταντήσει «καταναλωτές» λειψάνων! Όσα και να τους δώσεις δεν χορταίνουν! Με την συνειδητή πίστη να εξορίζεται στο …ασυνείδητο. 

Το πράγμα παράγινε με τον γέροντα Παϊσιο τον Αγιορείτη, ειδικά μετά την αγιοκατάταξή του από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Από τις παντόφλες και τη ζώνη του μέχρι ένα «άφθαρτο» κάστανο, «προσκύνησαν» οι πιστοί σε διάφορα μέρη της Ελλάδος. 

Με αφορμή τώρα την προσκύνηση της “ζακέτας” (!) του αγίου Παϊσίου, θυμόμαστε ότι τον Ιούνιο του 2019 ο Μητροπολίτης Πάφου Γεώργιος, δηλ. ο νυν Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, έβαλε φρένο στις άλογες ορέξεις μοναχού τινός, ο οποίος σκόπευε να εκθέσει σε προσκύνημα μια «θαυματουργή μπλούζα» του αγίου. 

Το αυστηρό και σοβαρό γράμμα του Πάφου Γεωργίου δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της Μητροπόλεως και έχει ως εξής: 

Μοναχόν Εφραίμ 

Ιερά Μονή Αγίου Εφραίμ 

Τ.Κ. 8545 

Πάφο 

Αγαπητέ, π. Εφραίμ, 

Είδαμε, με έκπληξη, να κυκλοφορεί, χωρίς προηγούμενη άδεια της Ιεράς Μητροπόλεως Πάφου, ανακοίνωσή σας, για μεταφορά στη Μονή και έκθεση σε “λαϊκό προσκύνημα” της “Μυροβλύζουσας και θαυματουργού Μπλούζας του Αγίου Παϊσίου του Αγιορείτου”. 

Γνωρίζετε πολύ καλά ότι χωρίς την προηγούμενη άδεια και ευλογία της Μητροπόλεως κάτι τέτοιο δεν μπορεί να γίνει. Γι’αυτό και σας καλούμε να περάσετε από την Ιερά Μητρόπολη, τόσο εσείς όσο και η κυρία Τριάδα Καργιανιώτου που, κατά την ανακοίνωση, θα μεταφέρει την “μπλούζα”, για τις απαραίτητες επεξηγήσεις και την εξασφάλιση της σχετικής άδειας. 

Η Ιερά Μητρόπολη θα ερευνήσει για τη γνησιότητα του μεταφερόμενου αντικειμένου και θα προσπαθήσει να προστατεύσει τους πιστούς από τυχόν παραπλάνηση ή/ και οικονομική εκμετάλλευση.

Χωρίς την ως άνω γραπτή άδεια ΑΠΑΓΟΡΕΥΟΥΜΕ την έκθεση στη Μονή οποιουδήποτε αντικειμένου. Θα ειδοποιηθεί προς τούτο και η Αστυνομία προς λήψη των κατάλληλων μέτρων.

Μετ’ευχών, 

Ο Πάφου Γεώργιος 

Κοινοποίηση:   1. Αστυνομικό Διευθυντή Πάφου 2. Ιερείς Ιεράς Μητροπόλεως Πάφου 

Ακόμα κι αν «μπλούζα» του αγίου αποδεικνυόταν αληθινή, τέτοιου είδους προσκυνήματα θα έπρεπε να απαγορεύονται από την Εκκλησία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν μπορεί να ξεπέφτει σε μια μαγική υπόθεση της λατρείας αντικειμένων. Η όλη ιστορία της ατέρμονης μεταφοράς και περιαγωγής ιερών κειμηλίων στις μέρες μας, αποκαλύπτει μια Εκκλησία γυμνή πνευματικότητος. Δυστυχώς, η συνάντηση με το λείψανο του αγίου – όπως γίνεται σήμερα – αποκλείει την συνάντηση με το μυστήριο…

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, ένα παλαιότερο, αλλά εντελώς διαχρονικό σχόλιο του θεολόγου Γιώργου Βλαντή για το θέμα: 

Κάθε εχέφρων άνθρωπος, πιστός ή μη, που έχει διαβάσει τους «Κατά Ελλήνων» λόγους Αθανασίου του Μεγάλου ή το «Περί της Πολιτείας του Θεού» του ιερού Αυγουστίνου αισθάνεται ευγνωμοσύνη για τη χριστιανική συμβολή στην απομάγευση του κόσμου, για τη θεολογική όσο και ορθολογική διανοητική συντριβή της παγανιστικής δεισιδαιμονίας, της οποίας την έκταση και ένταση είθισται να αποσιωπούν οι άκριτοι νοσταλγοί της αρχαιότητας. Από τον Max Weber έως τον Marcel Gauchet και πολλούς άλλους ακόμη έχει επισημανθεί η σχετική καταλυτική συνεισφορά της εκκλησιαστικής θεολογίας.

Δυστυχώς, όμως, σε κάθε εποχή ο πειρασμός της μαγείας ελκύει τόσο τους απατεώνες, όσο και τους πολλαπλώς αδύναμους και ασθενείς. Η λειψανομανία των ημερών μας είναι η πιο επικίνδυνη μορφή λειψανομαχίας, παρομοίως και η προσκύνηση εσωρούχων (το ζήσαμε και αυτό, π.χ. στα Γιαννιτσά) ή καστάνων. Καθρεφτίζουν μια τιμή που δεν διαβαίνει επί το πρωτότυπον, παρά ενισχύει τη νοοτροπία του σωτηριολογικού αυτοματισμού, εκτρέφει τη μαγεία, εξηλιθιώνει συστηματικά το εκκλησίασμα. Για το αληθές του λόγου αρκεί να ανταλλάξει κανείς πέντε κουβέντες με φανελολάτρες και καστανολόγους την ώρα που στέκονται στη σειρά προς προσκύνηση. 

Αυτά τα φαινόμενα προσπορίζουν κέρδη οικονομικά, αλλά και εδραιώνουν την εξουσία καθ᾽ όλα προβληματικών ανθρώπων, κλείνοντας τα μάτια των πιστών στις ενδεχόμενες πομπές και εκκρεμότητές τους. Με την πληθωριστική υποδοχή λειψάνων και εικόνων (τελευταία δε και αντιγράφων τους κατά σκανδαλώδη πρακτική) εύκολα εξασφαλίζει ένας κληρικός, και δη υψηλόβαθμος, πιστοποιητικά ακραιφνούς ορθοπιστίας. 

Είναι όμως καιρός στην Ορθοδοξία να αρχίσει μια συζήτηση: για τις έννοιες της ευλογίας και της χάριτος, οι οποίες, ιδίως στα περιβάλλοντα των μοναχόπληκτων (οι γνήσιοι μοναχοί δεν είναι μοναχόπληκτοι), κατανοούνται απολύτως μαγικά• για τη σχέση αγιότητας και αλαθήτου (ήταν ο άγιος Παΐσιος άσφαλτος;)• για την απόσταση ανάμεσα στη όντως ζωή των γερόντων και τις περί αυτών αφηγήσεις (ο καθένας μπορεί να γράψει ένα βιβλίο, ή να βράσει ένα κάστανο και να αποδώσει τις απόψεις και / ή τη μαγειρική του στον Παΐσιο)• για τα οικονομικά και εκκλησιαστικά κυκλώματα και το ρόλο τους στην προώθηση της τιμής συγκεκριμένων προσώπων• αλλά και για τις διαδικασίες αγιοποίησης καθ᾽ εαυτές. Δεν είναι δυνατόν να αποφασίζει για την αγιότητα, π.χ., του π. Ιουστίνου Πόποβιτς μια σύνοδος που αποτελείται κατ᾽ εξοχήν από τα πνευματικά παιδιά του, ούτε ενδείκνυται να ανακηρύσσονται με σπουδή κάποια πρόσωπα ως άγιοι, χωρίς να «κατακαθίσει η σκόνη» του χρόνου και να υπάρξει στοιχειώδης αντικειμενικότητα στην κρίση. Τα σχετικά παθήματα των Ρωμαιοκαθολικών δεν γίνονται μαθήματα στους Ορθοδόξους. Κρίμα. 

Κατά τα άλλα, ξέρουμε απ᾽ έξω και ανακατωτά ό, τι είπε ο γέρων Πορφύριος, δεν έχουμε όμως ιδέα για την προσφορά Γρηγορίου του Νύσσης. Προσκυνάμε τη φανέλα του αγίου Παϊσίου και δεν έχουμε έναν ναό για τον άγιο Γρηγόριο Νεοκαισαρείας. Παραπέμπουμε στις λιγωτικές κοινοτοπίες τριαντάχρονων αγιορειτών καλογήρων και αγνοούμε το θεολογικό μεγαλείο ενός Ιγνατίου Αντιοχείας, ενός Μεγάλου Φωτίου, ή των σπουδαίων Ησυχαστών των υστεροβυζαντινών χρόνων. Χρυσοστολίζουμε τη Βίβλο και δεν (ή μήπως για να μη;) τη διαβάζουμε. Δεν πάμε μπροστά έτσι.