ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΟΝ ΑΡΗ ΔΗΜΟΚΙΔΗ ΓΙΑ "ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ"

Άρης Δημοκίδης 

mikropragmata.lifo

Το βιβλίο «Τα Θεοδωρακικά» του θεολόγου, συγγραφέα και μουσικού Παναγιώτη Ανδριόπουλου αποτελεί μια βαθιά, συστηματική και πολυεπίπεδη προσέγγιση στο έργο, την προσωπικότητα και την ευρύτερη πολιτισμική προσφορά του Μίκη Θεοδωράκη. Μέσα από τη μοναδική του ματιά, ο συγγραφέας αναδεικνύει πτυχές του συνθέτη που συχνά παραβλέπονται, όπως η σχέση του με τη θρησκευτικότητα, τη βυζαντινή παράδοση, αλλά και τη λόγια ποίηση. 

Έρχεται λίγα χρόνια μετά από «Τα Χατζιδακικά», το αντίστοιχο βιβλίο με κείμενα για τον Μάνο Χατζιδάκι, το οποίο επίσης παρουσιάσαμε στα Μικροπράγματα της LIFO. 

Μίλησα σήμερα με τον κ. Ανδριόπουλο για τον μεγάλο μας συνθέτη και τις πιο αθέατες πλευρές του. 

-Κύριε Ανδριόπουλε, τι ακριβώς σηματοδοτεί για εσάς ο όρος «Τα Θεοδωρακικά» και ποιο ήταν το αρχικό έναυσμα για να συγκεντρώσετε αυτά τα κείμενα σε έναν αυτόνομο τόμο; 

ΑΠ. «Τα Θεοδωρακικά» αποτελούν συνέχεια – θα έλεγα- του βιβλίου μου «Τα Χατζιδακικά». Οι δύο συνθέτες μας ανήκουν στην προσωπική μου μυθολογία από όταν ήμουν ακόμα παιδί, οπότε τα βιβλία αυτά είναι για μένα μια κατάθεση ζωής. Τα κείμενα του τόμου είναι καρπός ερευνητικής, κυρίως, εργασίας και πάντα προσπαθώ ό,τι καταθέτω δημόσια να έχει μια σχετική πρωτοτυπία. Άλλωστε το έργο του Μίκη Θεοδωράκη είναι τεράστιο και «Τα Θεοδωρακικά» μου είναι απλώς ελάχιστες πτυχές, λιγότερο γνωστές στο ευρύ κοινό. 

-Ως θεολόγος και μουσικός, αναδεικνύετε συχνά μια πιο μεταφυσική ή θρησκευτική διάσταση στο έργο του Μίκη Θεοδωράκη. Πώς γεφυρώνεται η κοσμοθεωρία ενός δημιουργού που ταυτίστηκε με την Αριστερά και τον υλισμό, με τις βαθιές πνευματικές αναζητήσεις που εντοπίζετε στο έργο του; 

ΑΠ. Ο Θεοδωράκης ξεκίνησε ως «παιδί της Εκκλησίας», όπως έχει δηλώσει ο ίδιος. Όταν ήρθε στην Αθήνα μπολιάστηκε με την αριστερή σκέψη, που στην περίοδο της Κατοχής και αργότερα ήταν κυρίαρχη, κάτι που θεωρώ φυσικό για την εποχή. Όμως, ο Θεοδωράκης δεν είχε στεγανά. Αναγνώριζε τον κοινωνικό ρόλο της Εκκλησίας και ιδιαίτερα την υψηλή τέχνη που δημιούργησε η Ορθόδοξη Εκκλησία. Αυτό το υπερασπιζόταν πάντα, ανεξάρτητα από την αριστερή του τοποθέτηση. Κάτι που δεν έκαναν άλλοι, πιο δογματικοί αριστεροί. «Τα Θεοδωρακικά» αναδεικνύουν, νομίζω, αυτόν τον πλουραλισμό του Θεοδωράκη, ο οποίος ήταν αφιερωμένος στον άνθρωπο – βαθιά ουμανιστής- και στην τέχνη. 

-Στο βιβλίο σας εξετάζετε τη σχέση του Θεοδωράκη με την εκκλησιαστική μουσική (π.χ. «Άξιον Εστί», «Κασσιανή»). Πόσο βαθιές θεωρείτε ότι είναι τελικά οι βυζαντινές ρίζες στο DNA της μουσικής του και πώς επηρέασαν τον τρόπο που μελοποιούσε; 

ΑΠ. Στο σχετικό κεφάλαιο του βιβλίου παραθέτω ακριβώς αυτή την βαθιά επιρροή του από την εκκλησιαστική μουσική, την οποία, όμως, μας προβάλλει ο ίδιος! Είναι θαυμαστό ότι στο άγνωστο – εν πολλοίς – μικρό βιβλίο του «Μουσική για τις μάζες», ο ίδιος μας λέει τα δάνεια του από την εκκλησιαστική μουσική και πώς ενσωμάτωσε στα τραγούδια του, μουσικές φράσεις, μελωδίες ή και φόρμες της βυζαντινής μουσικής. Μέχρι τώρα οι μελετητές του έργου του Θεοδωράκη δεν εστίασαν στην «εκκλησιαστική» – ας την πούμε έτσι – πλευρά του. Στο Αρχείο του, στην Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, υπάρχουν εκατοντάδες παρτιτούρες που περιλαμβάνουν κυρίως νεανικές θρησκευτικές συνθέσεις του, οι οποίες κάποια στιγμή πρέπει να εκδοθούν, αφού αποκατασταθούν μουσικά, και να ερμηνευθούν. Υπάρχει ακόμα πολύς Θεοδωράκης ανέκδοτος! 

-Μέσα στις σελίδες του βιβλίου αντανακλώνται και δικές σας αλληλεπιδράσεις με τον ίδιο τον συνθέτη. Υπάρχει κάποια συγκεκριμένη ανάμνηση που καθόρισε τον τρόπο με τον οποίο αποφασίσατε να τον παρουσιάσετε στο κοινό; 

ΑΠ. Πάντα με συγκινούν οι λιγότερο γνωστές πτυχές των μεγάλων δημιουργών. Εδώ με ενδιέφερε και ο «Πατρινός» Μίκης Θεοδωράκης, επειδή κατάγομαι από την Πάτρα. Ο συνθέτης άρχισε τις μουσικές σπουδές του στην Πάτρα προπολεμικά, όπου έμεινε για ένα μικρό διάστημα, και στη δεκαετία του ’50 μδ το «Ελληνικό Χορόδραμα» της Ραλλούς Μάνου παρουσίασε στο Δημοτικό Θέατρο της Πάτρας το «Τετράγωνο αρ. 40», ένα μπαλέτο του Μ. Θεοδωράκη, βασισμένο στο προγενέστερο έργο του «Ελληνική Αποκριά». Πολύ αργότερα ανακάλυψε τον Πατρινό ποιητή Διονύση Καρατζά, του οποίου μελοποίησε τέσσερις κύκλους τραγουδιών! Πρόκειται για τον πιο πολυμελοποιημένο ποιητή από τον Μ. Θεοδωράκη κι αυτό δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει. Γι’ αυτό αφιερώνω ένα κεφάλαιο του βιβλίου μου στη σχέση Δ. Καρατζά – Μ. Θεοδωράκη, που κορυφώνεται με το συμφωνικό κύκνειο άσμα του συνθέτη, σε ποίηση Καρατζά «Ραψωδία για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων». Αυτός ο Θεοδωράκης μάλλον δεν μπορεί να φτάσει στον λαό, δηλαδή σε ένα μαζικότερο κοινό, πρέπει, όμως, να γίνει γνωστός στον ευρύτερο μουσικό και καλλιτεχνικό κόσμο. Γιατί για μένα αυτός είναι ο «κλασικός» Θεοδωράκης.

Φωτό: Αρχείο Διονύση Καρατζά

-Ο Θεοδωράκης «ανάγκασε» έναν ολόκληρο λαό να τραγουδάει νομπελικούς ποιητές. Μέσα από τη δική σας έρευνα, ποια θεωρείτε την πιο υποτιμημένη ή λιγότερο φωτισμένη πτυχή της σχέσης του με τον ποιητικό λόγο; 

ΑΠ. Πολύ σωστή η ερώτησή σας. Νομίζω πως η δουλειά του Μ. Θεοδωράκη πάνω στην ποίηση του Δ. Καρατζά είναι λιγότερο προβεβλημένη και γι’ αυτό θα πρέπει να επανέλθουν οι ερμηνευτές και να προτείνουν εκ νέου στο κοινό αυτή την θαυμάσια συνθετική εργασία του Μίκη. Επίσης, πρέπει να εστιάσουμε και στον ποιητή Μ. Θεοδωράκη, δηλ. σε γνωστά αλλά και άγνωστα τραγούδια που έγραψε σε δικούς του στίχους, ήδη από τα νιάτα του. Αυτό έχει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί φωτίζει περισσότερο την εκρηκτική – έτσι κι αλλιώς – προσωπικότητά του. 

-Ο Μίκης Θεοδωράκης υπήρξε μια έντονα πολιτική και συχνά πληθωρική ή αντιφατική προσωπικότητα, προκαλώντας κατά καιρούς ποικίλες αντιδράσεις. Πώς καταφέρνετε στα «Θεοδωρακικά» να κρατήσετε την ισορροπία ανάμεσα στον πολιτικό Θεοδωράκη των παθών και στον καθαρά καλλιτεχνικό δημιουργό; 

ΑΠ. Μας το αποκαλύπτει ο ίδιος ο Θεοδωράκης όταν αναφέρεται στη συνεργασία του με την Ραλλού Μάνου, λίγο καιρό αφότου είχε γυρίσει από την εξορία στην Ικαρία. Έγραψε: «Η Ραλλού Μάνου, όπως και η Ντόρα Τσάτσου, η στενότερή της συνεργάτις, ανήκαν στις λεγόμενες μεγάλες αθηναϊκές οικογένειες, που όμως είχαν αρκετή κουλτούρα ώστε να μην επηρεάζονται από τις ιδεολογικές ταυτότητες των καλλιτεχνών που δούλευαν μαζί τους. Άλλωστε, θέματα όπως ο Εμφύλιος, η πολιτική κατάσταση και ο Ψυχρός Πόλεμος, με μια θα ’λεγες μυστική συμφωνία, δεν αναφέρονταν ποτέ στις συζητήσεις. Ο καθένας διατηρούσε τις πεποιθήσεις του. Το σημαντικό ήταν η εργασία. Η μουσική, τα σκηνικά, η χορογραφία». Ο Θεοδωράκης μέσα από τις απίστευτες περιπέτειες του βίου του, θαρρώ πως είχε αποκτήσει μια σοφία για να διακρίνει, κάθε φορά, πρόσωπα και καταστάσεις. Γι’ αυτό και επικρίθηκε σφοδρά για διάφορες πολιτικές επιλογές του. Ήταν, αναμφίβολα, ένας ορμητικός χείμαρρος, ο οποίος, όμως, ήξερε να διακρίνει τα πνεύματα.

-Έχοντας ασχοληθεί εκτενώς και με το έργο του Μάνου Χατζιδάκι, υπάρχει στα «Θεοδωρακικά» ένας άτυπος διάλογος ή παραλληλισμός ανάμεσα στους δύο αυτούς πυλώνες του ελληνικού πολιτισμού; Πού τέμνονται και πού αποκλίνουν κατά τη γνώμη σας; 

ΑΠ. Όπως σας είπα και στην αρχή με έχει καθορίσει η σχέση των δύο, παρότι ξεκίνησα «Χατζιδακικός». Μελετώντας τις ζωές τους βλέπει κανείς πολλά παράλληλα, παρότι η αφετηρία ήταν διαφορετική. Ο Χατζιδάκις δεν πολυενδιαφερόταν για τον λαό (πράγμα που μου το δίδαξε, επιτρέψτε μου), ενώ ο Θεοδωράκης ποθούσε να φτάσει στον λαό. Νομίζω ότι τέμνονται στα περισσότερα και αποκλίνουν στα λιγότερα. Ο Χατζιδάκις είχε μια στιβαρή ιδιωτικότητα, ενώ ο Θεοδωράκης μια καλπάζουσα εξωστρέφεια. Είχαν όμως και οι δύο μια σπάνια ευαισθησία! Την οποία και αναγνώριζαν ο ένας για τον άλλον. Συμπορεύτηκαν και στο «Ελληνικό Χορόδραμα» και στην διάδοση της συμφωνικής μουσικής. Μη ξεχνάμε ότι ο Χατζιδάκις έπαιξε πολύ Θεοδωράκη! Από τον «Επιτάφιο» με τη Νάνα Μούσχουρη, μέχρι συμφωνικά έργα του Μίκη με την Ορχήστρα των Χρωμάτων. Και ο Θεοδωράκης πάντοτε εγκωμίαζε αφειδώλευτα τον Χατζιδάκι. Μα πώς αλλιώς; Ήταν μια σχέση ζωής. Γνωρίστηκαν το 1945, σαν ήταν και οι δύο είκοσι χρονών! 

-Με τον Μίκη Θεοδωράκη να έχει περάσει πλέον στην αιωνιότητα, πώς βλέπετε να διαμορφώνεται η υστεροφημία του; Πιστεύετε ότι υπάρχει κίνδυνος το έργο του να εγκλωβιστεί σε μια στείρα, μουσειακή ή επετειακή αντιμετώπιση; 

ΑΠ. Φυσικά και υπάρχει αυτός ο κίνδυνος, για να μη πω ότι υφίσταται ήδη. Ο πολύς κόσμος αγνοεί τον «εκκλησιαστικό» Θεοδωράκη, τον Θεοδωράκη που μελοποίησε Πωλ Ελυάρ στα γαλλικά (έχω ειδικό κεφάλαιο στο βιβλίο), τον Θεοδωράκη του «Ελληνικού Χοροδράματος», δηλ. των μπαλέτων, τον Θεοδωράκη της Μουσικής Δωματίου και τον συμφωνικό Θεοδωράκη. Όλοι μένουν μόνο στα δημοφιλή τραγούδια του. Όμως, θα πρέπει να αναδειχθεί σιγά σιγά όλο το εύρος του τεράστιου έργο του. Κι ακόμα θα πρέπει να μελετηθούν και τα άπειρα γραπτά του, τα οποία παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. 

-Ποιο στοίχημα θεωρείτε ότι βάζουν «Τα Θεοδωρακικά» με τους νέους ανθρώπους σήμερα; Μπορεί ένας νέος του 2026, που έχει εντελώς διαφορετικά ακούσματα και βιώματα, να «ξεκλειδώσει» τον κώδικα της μουσικής και της σκέψης του Θεοδωράκη μέσα από το βιβλίο σας; 

ΑΠ. Δύσκολη ερώτηση, αλλά θα σας απαντήσω «χατζιδακικά». Για τους νέους με αληθινή ευαισθησία «Τα Θεοδωρακικά» μπορεί να είναι το έναυσμα για να ανακαλύψουν τον άγνωστο Θεοδωράκη. Αυτόν που ο πολύς κόσμος αγνοεί. Και ταυτόχρονα να εμπνευστούν από την ακατάβλητη αγωνιστικότητά του, από τον νεανικό ενθουσιασμό του, από την αφοσίωσή του στον ανθρωπισμό, από την προσήλωσή του στην μουσική και από πολλές ακόμα εκφάνσεις της πολυτάραχης ζωής του, που για μένα αποτελούν την μεγάλη παρακαταθήκη του. Φανταστείτε ότι φυλακισμένος στη Ζάτουνα και στον Ωρωπό από την χούντα, βρήκε την ευκαιρία να ασχοληθεί πιο συστηματικά με την βυζαντινή μουσική! Τίποτα δεν τον κατέβαλε, τίποτα δεν τον σταματούσε. Πάντοτε προχωρούσε μπροστά, ανοίγοντας τον δρόμο.

-Κλείνοντας αυτόν τον σημαντικό κύκλο καταγραφής για τον Μίκη, ποιο είναι το επόμενο ερευνητικό ή συγγραφικό σας βήμα; Συνεχίζετε να αναζητάτε τις εκλεκτικές συγγένειες ανάμεσα στην τέχνη, τη θεολογία και τον ελληνικό πολιτισμό; 

ΑΠ. Σωστά το θέτετε. Μου αρέσουν αυτές οι «εκλεκτικές συγγένειες», που στηρίζονται πάντοτε σε ντοκουμέντα και όχι σε δικές μου εικασίες. Είμαι προ των πυλών για την έκδοση των «Ελυτικών», δηλαδή κείμενά μου για τον Οδυσσέα Ελύτη, ο οποίος, επίσης, με συν-κινεί από τη νεότητά μου. Και βέβαια είναι ο ποιητής που συνδέθηκε και με τον Χατζιδάκι και με τον Θεοδωράκη. Στα «Θεοδωρακικά» αναφέρομαι στην σχέση Ελύτη και Θεοδωράκη με τον Πωλ Ελυάρ, ενώ στα «Ελυτικά» προσπαθώ να περιγράψω την στενή σχέση Ελύτη και Χατζιδάκι. Όλοι αυτοί οι «άγιοι» του νεοελληνικού μας βίου νομίζω ότι αξίζουν όχι μόνο την τιμή αλλά και στην αέναη σπουδή μας στο έργο τους. 

Φωτό: Αρχείο Διονύση Καρατζά

* Ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος γεννήθηκε στην Πάτρα. Σπούδασε Θεολογία, βυζαντινή και ευρωπαϊκή μουσική. Συμμετείχε σε πολλά χορωδιακά σχήματα, σε ερευνητικά προγράμματα του Κέντρου Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας και έχει τραγουδήσει έργα σύγχρονων Ελλήνων συνθετών σε πρώτη εκτέλεση, στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Το 2004 ίδρυσε το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον», με το οποίο παρουσιάζει στην Ελλάδα και το εξωτερικό πρωτότυπες παραγωγές βασισμένες κυρίως στην ελληνική ποίηση και μουσική. Συνεργάστηκε με τον Θάνο Μικρούτσικο στην «Πάτρα 2006 – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης», με τον μαέστρο και συνθέτη Άλκη Μπαλτά στο “Φεστιβάλ Θρησκευτικής Μουσικής Πάτμου” και με τον συνθέτη Αλέξανδρο Καλογερά στο Φεστιβάλ «Μούσα Ελληνική» Χίου. Την διετία 2017-2019 συνεργάστηκε με τον διάσημο χορογράφο και χορευτή φλαμένκο Israel Galvan. Στο πλαίσιο της documenta14 (Αθήνα και Kassel) συμμετείχε στην παραγωγή La farsa monea και κατόπιν στην παραγωγή του Israel Galvan, La fiesta, στο Φεστιβάλ Αβινιόν της Γαλλίας και σε διεθνή περιοδεία. Κείμενα του για την θεολογία και τον πολιτισμό έχουν δημοσιευθεί σε επιστημονικούς τόμους και στο διαδίκτυο.

Αλλοίμονο στον μοναχό του οποίου η φήμη φτάνει στην Αθήνα

π. Ιωάννης Χρυσαυγής 

Πρόσφατο διεθνές συνέδριο επικεντρώθηκε στη ζωή του μακαριστού π. Αιμιλιανού (Βαφείδη), προηγουμένου της Αθωνίτικης Μονής Σιμωνόπετρας, στο οποίο συμμετείχαν γνωστές προσωπικότητες του εκκλησιαστικού χώρου και των θεολογικών γραμμάτων. Η εκδήλωση, που πραγματοποιήθηκε σε πεντάστερο ξενοδοχείο της πρωτεύουσας και διήρκησε επί τριήμερο, χορηγήθηκε λιπαρά και διαφημίστηκε ευρύτατα από την Μονή Βατοπεδίου σε συνεργασία με τη Μονή Σιμωνόπετρας. Υπάρχει ωστόσο κάτι προβληματικό όταν η φήμη ενός ενάρετου μοναχού χρειάζεται προγραμματισμένη προβολή και υπερβολική δαπάνη. 

Σύμφωνα με μια νουθεσία που αποδίδεται στον αθωνίτη άγιο, π. Παΐσιο: «Αλλοίμονο στον μοναχό του οποίου η φήμη φτάνει στην Αθήνα!». Συνήθως αποφεύγω να εμπλέκομαι σε συζητήσεις σχετικές με τον λεγόμενο «γεροντισμό»—το σύγχρονο φαινόμενο της δουλοπρεπούς εξαρτήσεως και απόλυτης υπακοής στον πνευματικό πατέρα. 

Αναμφίβολα πρόκειται για φαινόμενο που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συνολικής (και σίγουρα σημαντικής) αναβίωσης του μοναχισμού στις μέρες μας, ειδικά σε ορθόδοξες χώρες. Αναμφίβολα επίσης -και το γνωρίζω από προσωπική εμπειρία- είναι φορές που είναι πιο εύκολο να αντικρούσει κανείς την απόλυτη εξουσία του Θεού παρά να αμφισβητήσει την ιδιωτική βιωτή ενός δημοφιλούς γέροντα—μάλιστα αν ο τελευταίος έζησε στο Άγιο Όρος. 

Εύλογα λοιπόν, ένα συνέδριο που παρουσιάζει τη ζωή, τη σκέψη και τα επιτεύγματα ενός ανθρώπου, ο οποίος ίδρυσε δύο εξαιρετικές μοναστικές αδελφότητες (μία ανδρώα και μια γυναικεία) μάλλον δικαιολογημένα προσελκύει το ενδιαφέρον, ίσως και τον θαυμασμό του ευρύτερου κοινού. Εάν, ωστόσο, σκοπός και στόχος του μοναχού είναι η κατά μόνας βιωτή και προσευχή, ποιος άραγε θα μπορούσε να είναι ο σκοπός και ο στόχος της ἐν δήμῳ έκθεσής της; 

Κατά τη γνώμη μου συντρέχουν τουλάχιστον δύο λόγοι για τους οποίους μια τέτοια δημοσιότητα θα πρέπει να αποφεύγεται, εκτός του ότι θα μπορούσε να αποδειχθεί ακόμη και αντιπαραγωγική. 

Πρώτον, ο πνευματικός κόσμος δεν πρέπει να μιμείται ή να ακολουθεί εγκόσμιες πρακτικές. Και στη σημερινή, αμείλικτη καθημερινότητα, που μόνιμα πλέον κυριαρχείται από την παρουσία της βίας, την προσκόλληση στη φιλαργυρία, αλλά και την αγωνία για την τεχνητή νοημοσύνη, ο μοναχισμός πρέπει να αποτελεί το εμβληματικό καταφύγιο σταθερότητας και ηρεμίας. 

Υπάρχει λόγος που ο μοναχισμός πάντοτε επιζητούσε την ησυχία μακριά από τα αστικά κέντρα, στα όρη και τις ερήμους—τον Άθωνα, τα Μετέωρα ή την Αίγυπτο. 

Υπάρχει λόγος που ο μοναχισμός αναπτύσσεται και ευδοκιμεί στη σιωπή και την απομόνωση—και απ´ ό,τι θυμάμαι, ο ίδιος ο π. Αιμιλιανός θα συμφωνούσε με μια τέτοια εκτίμηση. 

Επιπλέον, ενώ τα μέσα διαδικτυακής και μαζικής ενημέρωσης αναμφισβήτητα αποτελούν έγκυρο μέσο για την προβολή και διάδοση σύγχρονων γεροντικών βιωτών, θα πρέπει να αντιστεκόμαστε και να αποκρούουμε οποιονδήποτε υποβιβασμό ή εξευτελισμό της αξιοπρέπειας και αυθεντικότητας του μοναχισμού όταν επιδιώκει μια επιπόλαια, κάποτε επικίνδυνη εγκόσμια αίγλη. Και, έστω για χάρη των ευλαβών πιστών που τους εμπιστεύονται, θα πρέπει οι υπεύθυνοι πνευματικοί ταγοί και ηγούμενοι να είναι σε θέση τουλάχιστον να διακρίνουν μεταξύ των δύο! 

Δεύτερον, παρά τον αναμφισβήτητο, κάποτε ακόμη και τυφλό θαυμασμό μαθητών και πιστών υποστηρικτών, ενδέχεται ο συνολικός βίος να μην ανταποκρίνεται στα κριτήρια της ασκητικής ζωής ή ακόμη να αντέξει τον έλεγχο και την κριτική της δημόσιας έκθεσης. Ταυτόχρονα, η ησυχαστική προτεραιότητα του μοναχισμού δεν μπορεί και δεν πρέπει να είναι απαλλακτική των όποιων ελαττωμάτων ή ατοπημάτων όσων απόκτησαν φήμη αρετής ή-ίσως το πιο συγκλονιστικό και σκανδαλιστικό!- ακόμη όσων φέρουν φήμη ή αναγνώριση αγιότητας. 

Το πιο σημαντικό, ωστόσο, είναι ότι η γνωστοποίηση και διάδοση των αδιαμφισβήτητων αρετών οποιουδήποτε σύγχρονου γέροντα δεν τον απαλλάσσει και γι’ αυτό δεν πρέπει ποτέ να συμψηφίζει ή να συγκαλύπτει τα οποιαδήποτε ελαττώματά του, ειδικά όταν αυτά έχουν προκαλέσει πόνο ή κακοποίηση. Και αυτό διότι συχνά, παράλληλα με αυτούς που εξιστορούν αρετές γερόντων, υπάρχουν άλλοι που αφηγούνται αδικήματα των ίδιων. Είναι απολύτως βέβαιο ότι, παράλληλα με τις ζωές που αγγίζουν και χαριτώνουν πνευματικά κάποιοι γέροντες-πολλές φορές με τη διαστρέβλωση ή κατάχρηση της υπακοής- υπάρχουν και εκείνες οι ζωές που οι ίδιοι πληγώνουν πνευματικά ή ακόμη και σωματικά. 

Έχω διανύσει μια ολόκληρη ζωή δανείζοντας φωνή (θεολογική και πρακτική) σε όσους έχουν πληγωθεί ή κακοποιηθεί στην εκκλησία από κληρικούς όλων των βαθμών, ακόμη και σε ενορίες. Κατηγορηματικά όμως συμβαίνει σε μονές, ακόμη και σε ευυπόληπτες μονές, όπου κάποτε η κατάχρηση ή κακοποίηση επισκιάζεται από τη γοητεία του γέροντα. Τόσα και τόσα θύματα καταπιέζονται από την απρόσβλητη εξουσία των θεσμών ή τη δελεαστική χαρισματικότητα των γερόντων. 

Οπωσδήποτε δεν πρέπει ποτέ να κρίνουμε έναν κληρικό για οποιεσδήποτε αδυναμίες ή αποτυχίες. Αλλά οπωσδήποτε επίσης δεν πρέπει να παραμένουμε σιωπηλοί όταν κληρικοί, καταχρώμενοι της θέσης τους, τραυματίζουν ή εκμεταλλεύονται άλλους—σωματικά ή πνευματικά, συναισθηματικά ή σεξουαλικά. Πολύ δε περισσότερο, δεν πρέπει ποτέ η σιωπή να επιλέγεται ή να επιβάλλεται ως συγκάλυψη ή συνέχιση οποιασδήποτε κακοποίησης. Όλοι είμαστε συνάμα άγιοι και αμαρτωλοί. Γι’ αυτό ας διηγούμαστε την ιστορία των εκλεκτών μας γερόντων. Αλλά ας μαθητεύσουμε στην παρρησία να αποκαλύπτουμε ανοικτά ολόκληρη την ιστορία τους. Αλλιώς ενδέχεται να αδικούμε τόσο τα οποιαδήποτε αθώα θύματα, όπως και τους ίδιους τους γέροντες. Ας μιλάμε δημόσια λοιπόν για την αγιότητα των γερόντων, ειδικά όταν αυτοί εμπνέουν. Αλλά ας είμαστε δημόσια εξίσου ειλικρινείς για τις ατέλειές τους, ειδικά όταν έχουν πληγώσει. 

Εν τέλει, όταν προβάλλουμε διάφορους γέροντες, καλό είναι να εξετάζουμε όχι μόνο πόσο και ποιους ωφέλησαν, αλλά αν και πώς έβλαψαν. Καλά λέει ο λαός για τα πολλά λόγια. Όταν κάποτε μας φαίνεται απίστευτη η ζωή ενός γέροντα, κι όχι μονάχα του π. Αιμιλιανού, ίσως δεν θα έπρεπε να πιστεύουμε με παρωπίδες. 

* Ο πατήρ Ιωάννης Χρυσαυγής είναι καθηγητής Θεολογίας και εκτελεστικός διευθυντής του Οικουμενικού Ινστιτούτου Huffington στη Βοστώνη 

Η ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΪΚΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΣΤΟ BLOD.GR ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΜΠΟΔΟΣΑΚΗ

Το Ωδείο Πειραιώς του Πειραϊκού Συνδέσμου διοργάνωσε την Κυριακή 1η Μαρτίου 2026, στην Αίθουσα Εκδηλώσεων «Βαρώνου Κίμωνος Ράλλη» του Πειραϊκού Συνδέσμου, ημερίδα για να τιμήσει τις μεγάλες μουσικές προσωπικότητες, οι οποίες διηύθυναν, δίδαξαν και ανέδειξαν με το έργο τους το Ωδείο Πειραιώς σε κύτταρο μουσικής παιδείας και πολιτισμού. 

Για 130 χρόνια, το Ωδείο Πειραιώς του Πειραϊκού Συνδέσμου υπηρετεί αδιάκοπα τη μουσική εκπαίδευση και την πολιτιστική ζωή της πόλης του Πειραιά. Από τα τέλη του 19ου αιώνα έως σήμερα, έχει αποτελέσει σημείο αναφοράς για τη διαμόρφωση γενεών μουσικών, εκπαιδευτικών και δημιουργών, συνδέοντας την ιστορική μνήμη με τη σύγχρονη καλλιτεχνική πράξη. 

Την ημερίδα κάλυψε το διαδικτυακό κανάλι blod.gr του Ιδρύματος Μποδοσάκη. 

Το πρόγραμμα του πρώτου μέρους της ημερίδας είχε ως εξής: 

- Καλωσόρισμα από τον Πρόεδρο του Π.Σ. κ. Ευάγγελο Καρλάφτη 

- Έναρξη Ημερίδας από την Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ω.Π. κ. Ρενέ Νικολάου & σύντομη αναφορά στην ιστορία του Ωδείου Πειραιώς 

- Η υψίφωνος Ελένη Σταμίδου ερμηνεύει τον «Ύμνο του Πειραϊκού Συνδέσμου» σε μουσική Γεωργίου Σκλάβου. 

Α’ ΤΡΑΠΕΖΑ - Συντονίστρια: Ελένη Σκάρκου 

- Μαγδαληνή Καλοπανά - Διδάκτωρ, Μουσικολόγος, Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό ΕΚΠΑ

Τρεις αιώνες-τρεις κορυφαίοι έλληνες συνθέτες στο Ωδείον Πειραιώς του Πειραϊκού Συνδέσμου: Γεώργιος Αξιώτης, Γεώγιος Λαμπελέτ, Μενέλαος Παλλάντιος 

- Στεφανία Μεράκου - Μουσικολόγος, τέως διευθύντρια Μουσικής Βιβλιοθήκης "Λίλιαν Βουδούρη" του Συλλόγου οι Φίλοι της Μουσικής 

Φιλοκτήτης Οικονομίδης και Ωδείο Πειραιώς Πειραϊκού Συνδέσμου: Θεσμοί, Παιδεία και Μουσική Ζωή στον 20ό Αιώνα 

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος - Μουσικός, Θεολόγος 

Γεώργιος Σκλάβος 

- Θωμάς Ταμβάκος - Μουσικογράφος, μουσικός ερευνητής, μουσικοκριτικός, συγγραφέας 

Μάριος Βάρβογλης, βιογραφικό αποτύπωμα και καλλιτεχνική προσφορά 

- Χρήστος Ηλ. Κολοβός - Διδάκτωρ, Διευθυντής Ορχήστρας, Ερευνητής 

Αρκάς Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης 

Η Μικτή Πολυφωνική Χορωδία του Ω.Π. ερμηνεύει το τραγούδι «Ήλιε μου» του Γεωργίου Λαμπελέτ.

Δείτε το σχετικό βίντεο ΕΔΩ. 

Η ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Σύμφωνα με σχετική ανακοίνωση της ρωσικής Εκκλησίας: 

Την 1η Ιουλίου 2026, ο Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ κ. Αντώνιος, Πρόεδρος του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας, συναντήθηκε με τον Σύμβουλο του Προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας για θέματα εξωτερικής πολιτικής, Γιούρι Ουσάκοφ. 

Ο Μητροπολίτης κ. Αντώνιος απένειμε στον Γιούρι Ουσάκοφ το παράσημο του Αγίου Πρίγκιπα Αλεξάνδρου Νέφσκι (Β’ Τάξης). “Ο Πατριάρχης Μόσχας και Πασών των Ρωσιών κ.κ. Κύριλλος, απένειμε αυτό το βραβείο στον πολιτικό άνδρα σε αναγνώριση της συμβολής του στην ανάπτυξη των σχέσεων εκκλησίας-κράτους”, αναφέρεται στην ανακοίνωση της ρωσικής Εκκλησίας. 

Μετά την τελετή απονομής, ακολούθησε συζήτηση για τρέχοντα διεθνή ζητήματα. 

Ποιος είναι, όμως, ο Γιούρι Ουσάκοφ; 

Ο Γιούρι Ουσάκοφ είναι πρώην πρέσβης της Ρωσίας στις Ηνωμένες Πολιτείες και νυν σύμβουλος του Ρώσου προέδρου Βλαντιμίρ Πούτιν σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Όταν ανέλαβε την προεδρία των ΗΠΑ ο πρόεδρος Τραμπ, ξεκίνησε έναν κύκλο διαπραγματεύσεων για ειρήνευση στην Ουκρανία. 

Ο Γιούρι Ουσάκοφ συνομιλούσε με τον απεσταλμένο του Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, τον Μάρτιο του 2025. Όταν οι ΗΠΑ πίεζαν και για εκεχειρία, ο σύμβουλος εξωτερικής πολιτικής του Πούτιν ξεκαθάρισε ότι η Μόσχα επιθυμεί μια μακροπρόθεσμη συμφωνία για την Ουκρανία που θα λαμβάνει υπόψη τα ρωσικά συμφέροντα. Δήλωσε, μάλιστα, χαρακτηριστικά: «Μια προσωρινή κατάπαυση του πυρός 30 ημερών τι μας δίνει; Δεν μας δίνει τίποτα. Δίνει μόνο την ευκαιρία στους Ουκρανούς να ανασυνταχθούν, να ανακτήσουν δυνάμεις και να συνεχίσουν», 

Επομένως, ο Γιούρι Ουσάκοφ εκφράζει την σκληρή γραμμή Πούτιν, την οποία έχει υιοθετήσει εξ αρχής και ανεπιφύλακτα η ρωσική Εκκλησία, η οποία και τίμησε τον σύμβουλο του Πούτιν. Με δεδομένο ότι ο Βολοκολάμσκ Αντώνιος μίλησε για «τρέχοντα διεθνή ζητήματα» με τον Γ. Ουσάκοφ, καταλαβαίνουμε πολύ καλά ότι η παρασημοφόρησή του δεν αφορούσε στην «ανάπτυξη των σχέσεων εκκλησίας – κράτους», αλλά στην προώθηση των ρωσικών συμφερόντων μέσω του πολυετούς πολέμου στην Ουκρανία. 

Η ρωσική Εκκλησία δεν αφίσταται ούτε πόντο της πολεμοχαρούς πολιτικής της. Κι αυτό είναι το μεγάλο θεολογικό ζήτημα. 

Ο Πατριάρχης Βουλγαρίας Δανιήλ δήλωσε πως συμφωνεί με την απόφαση της κυβέρνησης της Βουλγαρίας να μην επιβληθούν κυρώσεις στον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο, όπως επιθυμεί η Ευρωπαϊκή Ένωση. Ανεξάρτητα από τις κυρώσεις, ο Μόσχας Κύριλλος έχει τελειώσει. Και εκκλησιαστικά και – οσονούπω – και πολιτικά. Ως αταλάντευτος εκφραστής μιας «πολεμικής θεολογίας», ο Μόσχας Κύριλλος δεν μπορεί να σταθεί στο διεθνές και το ορθόδοξο στερέωμα, παρά την όποια τωρινή δύναμή του. Θα πέσει μετά πατάγου. Οπότε η εκτίμηση του Πατριάρχου Βουλγαρίας Δανιήλ ότι «η γεωπολιτική δεν πρέπει να παρεμβαίνει στις εκκλησιαστικές υποθέσεις», αφορά περισσότερο – και κυρίως – στην ρωσική Εκκλησία και όχι τόσο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. 

Το Πατριαρχείο Μόσχας είναι εκείνο που στηρίζεται στην γεωπολιτική και τρέμει μήπως χάσει την δικαιοδοσία του, ήτοι την εξουσία του, στην Ουκρανία, τη Λιθουανία και αλλού. Και η Μόσχα δεν χάνει ευκαιρία για να το τονίζει αυτό. 

Σε πρόσφατο μήνυμα του προς τον Βουλγαρίας Δανιήλ, για την επέτειο της ενθρόνισής του, ο Μόσχας Κύριλλος υπογράμμισε: «Ευχαριστώ ειλικρινά την Αγιότητά Σας για την υποστήριξη των ιεραρχών, του κλήρου και των πιστών της πονεμένης Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας». 

Ανάλογα έγραψε προς τον Πατριάρχη Βουλγαρίας ο Πρόεδρος του ΤΕΕΣ, Βολοκολάμσκ Αντώνιος: «Η σταθερή και συνεπής υποστήριξή σας προς τους διωκόμενους Ορθόδοξους Χριστιανούς στην Ουκρανία χρησιμεύει ως υψηλό παράδειγμα αποστολικής αδελφικής αγάπης προς τους πιστούς». 

Αυτό σημαίνει ότι η Μόσχα παραβλέπει το γεγονός των καλών σχέσεων του νέου Πατριάρχου Βουλγαρίας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, παραβλέπει, ακόμα, ότι κατά τα συλλείτουργα Οικουμενικού Πατριάρχου και Πατριάρχου Βουλγαρίας μνημονεύεται ο Μητροπολίτης Κιέβου Επιφάνιος, ως προκαθήμενος της Αυτοκεφάλου Εκκλησίας της Ουκρανίας, και εστιάζει στο μείζον: να μην αναγνωρίσει η Βουλγαρία την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας και να διάκειται φιλικά προς τη Μόσχα.

Επομένως, η ρωσική πολιτική καλά κρατεί. Αμετακίνητη, δόλια και δολοφονική.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΡΟΥΠΟΣ: Η χαρά της μουσικής

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη το βιβλίο «Η χαρά της μουσικής», του διακεκριμένου συνθέτη Γιώργου Κουρουπού, σε επιμέλεια Ιουλίτας Ηλιοπούλου. 

Πρόκειται για ένα βιβλίο 330 σελίδων, όπου αποτυπώνεται η διαδρομή, η μουσική φιλοσοφία και το ισχυρό αποτύπωμα του Γιώργου Κουρουπού στη μουσική ζωή του τόπου. 

Την επιλογή κειμένων και την επιμέλεια έκανε η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, η οποία συγκέντρωσε διαλέξεις, άρθρα, συνεντεύξεις και συνομιλίες του συνθέτη, που φωτίζουν την μεγάλη προσφορά του στην μουσική και τον πολιτισμό γενικότερα. 

Διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: 

Γεννήθηκα μ' ένα τραγούδι: «Μες στης νύχτας το σκοτάδι...» Ήταν ο Κεφαλλονίτης πατέρας μου που τραγουδούσε, συνοδεία της κιθάρας του, τη «Σερενάτα» του Σούμπερτ με ελληνικούς στίχους. Έτσι απλά, οι μονωδίες του πατέρα μου και τα χορωδιακά τραγούδια της παρέας στο σπίτι ήταν η πρώτη μου μουσική τροφή, αυτή που με γαλούχησε κι αυτή που με μεγάλωσε. 

Από το Νέο Ηράκλειο στον Πειραιά, από την Αθήνα στο Παρίσι, από το πιάνο στα μαθηματικά κι από εκεί πάλι και πάντα στη μουσική, ο Γιώργος Κουρουπός, με βαθιά ποιητική νοημοσύνη, πάθος για γνώση, εργατικότητα και πηγαίο χιούμορ, από παιδί αναζήτησε, βρήκε και μας χαρίζει την ξεχωριστή απόλαυση των επεξεργασμένων ήχων, τη χαρά της μουσικής. Ένα μεγάλο εύρος θεμάτων καλύπτουν τα κείμενα του Γιώργου Κουρουπού. Κείμενα για τη μελοποίηση, για τη μουσική και το παιχνίδι, ή τη μουσική και τον χρόνο, κείμενα για σπουδαίες προσωπικότητες, δασκάλους ή φίλους του, τον Olivier Messiaen, τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Νίκο Σκαλκώτα, τη Μαρία Κάλλας, τον Κωνσταντίνο Καραμανλή ή τον Σταύρο Μπένο, κείμενα για τη μουσική στο θέατρο, για τον ήχο στην Ιλιάδα, για τη γοητεία των μύθων· και πάλι, πάντα για τη μουσική, που από νωρίς έγινε στη ζωή του Γιώργου Κουρουπού «ταυτότητα, τόπος ονείρων και ευτυχισμένων συναντήσεων». 

Στο βιβλίο του Κουρουπού συναντάμε θεματικές όπως: Μουσική και δημιουργία, μελοποίηση και σύνθεση, μουσική στο θέατρο, πρόσωπα και έργα, προσωπική διαδρομή και πολιτισμός. 

Καίριο είναι το κεφάλαιο «Μελοποιώντας την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη», καθώς ο Γ. Κουρουπός δεν αναφέρεται μόνο στην δική του – πολύ σημαντική – εργασία πάνω στην Ελυτική ποίηση, αλλά και στις μελοποιήσεις άλλων δημιουργών, παλαιότερων και νεώτερων, καταθέτοντας, μάλιστα, και ενδιαφέρουσες αξιολογικές κρίσεις και επισημάνσεις. 

Πρόκειται, αναμφισβήτητα, για ένα βιβλίο – εγκόλπιο της μουσικής και της πνευματικής χαράς που απολαμβάνουμε από αυτήν! 

Περιεχόμενα 

ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ 

Επιρροές και εμμονές 

Μάης '68 - και μετά; 

Ένα πρωινό στην Opera Comique του Παρισιού 

Μουσική φαντασία (Γράμμα στην Μελίνα Μερκούρη) 

ΜΕΛΟΠΟΙΗΣΗ 

Κάθε τραγούδι 

Μελοποιώντας την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη 

Για το Μονόγραμμα 

Μελοποίηση 

Βασικοί τρόποι προσέγγισης της ποίησης από τους Έλληνες συνθέτες κατά τον 20ό αιώνα

ΠΡΟΣΩΠΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑ 

Olivier Messiaen, ο παιδαγωγός 

Μάνος Χατζιδάκις: Μια πολύ προσωπική μαρτυρία 

Ιάννης Ξενάκης: Ο εξανθρωπισμός της μουσικής 

Νίκος Σκαλκώτας: Στην δίνη των σχιζοφρενικών διλημμάτων της ελληνικής μουσικής 

Γιώργος Σισιλιάνος 

Μητρόπουλος - Bernstein. Το φταίξιμο είναι του Θεού 

Mozart: Ένας σύγχρονος λαικός συνθέτης 

Η Μαρία Κάλλας και το υποσυνείδητο του συνθέτη 

Ρίκα Δεληγιαννάκη 

Γιώργος Σεβαστίκογλου. Ύμνος στην αλήθεια 

Κωνσταντίνος Καραμανλής: Ανυπόκριτος σεβασμός και ουσιαστική στήριξη του αληθινού πολιτισμού

Σταύρος Μπένος 

ΜΟΥΣΙΚΗ - ΜΕΛΕΤΕΣ 

Μουσική και παιχνίδι 

Χρόνος και μουσική 

Ο ήχος του πολέμου στην Ιλιάδα 

Έντεχνη ελληνική μουσική δημιουργία: παράδοση και παγκοσμιοποίηση 

Η εσωστρέφεια της έντεχνης ελληνικής μουσικής 

Η ελληνική μουσική από τον 19ο αιώνα έως τα μέσα του 20ού 

Η έντεχνη ελληνική μουσική και το πρόβλημα της ιθαγένειας 

Η αβάσταχτη γοητεία των μύθων 

Το λαϊκό τραγούδι κι εμείς 

Η μουσική στο θέατρο και στον κινηματογράφο 

Η τέχνη και τα ιδανικά των Ηνωμένων Εθνών 

Δελφοί: Μια σύγχρονη εκδοχή μουσικών αγώνων στο πνεύμα των Πυθίων 

ΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ 

Οδύσσεια: Ο Γιώργος Κουρουπός συζητάει με την Angela Dauber 

Λεπορέλλα - Μια βουβέλα ελεγεία για όσους/όσες δεν αγαπήθηκαν: Συνέντευξη στο Θάνο Μαντζάνα

Ελπίς Πατρίδος - Η επανάσταση του 21' σαν λυρικό έργο: Συνέντευξη στον Νικόλα Ζώη 

«Ένα όμορφο τραγούδι είναι κάτι σαν γυμνό μοντέλο»: Συνέντευξη στον Θανάση Θ. Νιάρχο 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ 

Η χαρά της μουσικής 

Ο Γιώργος Κουρουπός σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πιάνο στο Ωδείο Αθηνών και σύνθεση στο Conservatoire του Παρισιού (1968-1972), στην τάξη του Olivier Messiaen. Κατά τη δεκαετή διαμονή του στο Παρίσι, μεταξύ άλλων, έγραψε το Ελληνικό τραγούδι και τα λυρικά δράματα Hermès et Prométhée, Dieu le veut και Grisélidis (Φεστιβάλ Avignon). Σημαντικότερα έργα του μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα (το 1977) είναι Η συνέλευση των ζώων (παραμύθι Περικλή Κοροβέση), Σονάτα για βιολοντσέλο και πιάνο, Ο Μικρός Ναυτίλος (ποίηση Οδυσσέα Ελύτη), Οδύσσεια, συμφωνικό μπαλέτο σε χορογραφία John Neumeier (βραβείο μουσικής Benois de la Dance), Κοντσερτίνο για πιάνο και ορχήστρα, Το Μονόγραμμα (λυρική καντάτα σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη), Φωνή Δρυός (τελετουργικό δράμα), Επτά αθάνατες αρετές (συμφωνικό έργο), οι όπερες Πυλάδης (λιμπρέτο Γιώργου Χειμωνά), Ιοκάστη (ποίηση Ιουλίτας Ηλιοπούλου), Οι δραπέτες της σκακιέρας (λιμπρέτο Ευγένιου Τριβιζά), Η σκηνή των θαυμάτων (κείμενο Μιγκέλ ντε Θερβάντες), Λεπορέλλα (βασισμένη στο έργο του Στέφαν Τσβάιχ, λιμπρέτο Ιουλίτας Ηλιοπούλου), Ελπίς Πατρίδος (λιμπρέτο Ιουλίτας Ηλιοπούλου), καθώς και πολλοί κύκλοι τραγουδιών μελοποιημένης ποίησης για φωνή και πιάνο. Διετέλεσε πρόεδρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και καλλιτεχνικός διευθυντής της Ορχήστρας των Χρωμάτων και του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Το 2017 τιμήθηκε με τον τίτλο Chevalier de la Légion d’Honneur της Γαλλικής Δημοκρατίας. Είναι ομότιμος καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου.

Δείτε όλες τις αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού για τον Γιώργο Κουρουπό ΕΔΩ. 

ΤΑ ΟΡΑΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΝΤΕΛΣΟΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΕΤΡΙΔΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΠΑΥΛΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο φημισμένος Γερμανός συνθέτης Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809 – 1847) υπήρξε προτεστάντης, με εβραϊκές ρίζες. Λόγω, λοιπόν, αυτής της διπλής θρησκευτικής του ταυτότητας, κάποια ειδικά βιβλικά θέματα καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος της μουσικής του. Δύσκολα όμως θα μπορούσε κανείς να κάνει λόγο για θρησκευτική μουσική με την έννοια που αυτή έχει στους προγενέστερους συνθέτες. 

Είτε με τα δύο σημαντικά ορατόριά του, "Άγιος Παύλος" (1836) και "Ηλίας" (1846), τα μόνα ορατόρια που μπόρεσαν να φθάσουν στο επίπεδο της Δημιουργίας και των Εποχών του Χάυδν, είτε με τους εξαίρετους Ψαλμούς του, ο Μέντελσον θέτει νέες προδιαγραφές στη χρήση θρησκευτικών θεμάτων στη μουσική, που αναπτύσσονται με έντονα ρομαντικό τρόπο, μα δεν έχουν κανένα λειτουργικό αντίκρισμα. Για να τα γράψει μελέτησε θεολογία, ξεκινώντας από την «Ιστορία του πρώιμου Χριστιανισμού» του Γκφέρερ. Η επιτυχία του Αγίου Παύλου (έργο 36, για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα) ήταν τέτοια ώστε μέσα σε διάστημα 18 μηνών παρουσιάστηκε 50 φορές σε μικρές και μεγάλες γερμανικές πόλεις, ενώ σχετικά σύντομα ακολούθησαν και συναυλίες σε Ευρώπη και Αμερική. Ο Φερδινάνδος Γκότχελφ Χαντ στην «Αισθητική της Μουσικής» το 1837 το χαρακτήρισε ως «κορυφαίο έργο της εποχής».

Το λιμπρέτο βασίζεται στην Βίβλο και κυρίως στις Πράξεις των Αποστόλων. 

Η σύνθεση της μουσικής ξεκίνησε το 1834, ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1836 και ένα μήνα μετά, στις 22 Μαϊου, το έργο έκανε πρεμιέρα στο Μουσικό Φεστιβάλ του Κάτω Ρήνου στο Ντίσελντορφ. Η αγγλική πρεμιέρα έγινε στο Λίβερπουλ στις 3 Οκτωβρίου 1836, σε μετάφραση από τον φίλο του Mendelssohn, Karl Klingermann.

Ο Μέντελσον συνέθεσε το ορατόριο Παύλος συνδυάζοντας συνειδητά την παράδοση του μπαρόκ – ήταν αυτός άλλωστε που διοργάνωσε το 1829 την πρώτη μετά τον θάνατο του συνθέτη αναβίωση των Κατά Ματθαίον Παθών του Μπαχ – και το ύφος του ρομαντισμού. Το έργο ξεχωρίζει για τον πρωταγωνιστικό ρόλο της χορωδίας, η οποία λειτουργεί τόσο ως φορέας της δράσης όσο και ως συλλογική φωνή πίστης, σε επεισόδια μεγάλης δραματικότητας, όπως το μαρτύριο του Πρωτομάρτυρα Στέφανου ή η Μεταστροφή του Παύλου. Παράλληλα όμως το ορατόριο διανθίζεται με στιγμές μελωδικότατου λυρισμού, όπως στη δημοφιλή άρια για σοπράνο Ἱερουσαλὴμ Ἱερουσαλήμ, ἡ ἀποκτέννουσα τοὺς προφήτας (κατά Ματθαίον, 23:37). 

Ο στόχος του Μέντελσον να αναβιώσει το μεγάλο ορατοριακά επιτεύγματα του Μπαχ και του Χαίντελ ίσως θυμίζει λίγο την ιστορικιστική αρχιτεκτονική της εποχής του – τους νεογοτθικούς ναούς του 19ου αιώνα, σαν την Αγγλικανική Εκκλησία του Αγίου Παύλου στην Οδό Φιλελλήνων, στο κέντρο της Αθήνας. 

Κατά τη διάρκεια της ζωής του Mendelssohn, ο "Άγιος Παύλος" ήταν, όπως είπαμε, ένα δημοφιλές και συχνά εκτελεσμένο έργο. Ωστόσο, σε σύγκριση με τα σπουδαία, επίσης, ορατόρια, τον Μεσσία του Χαίντελ, το Χριστουγεννιάτικο και τα κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ ή ακόμα και το άλλο ορατόριο του συνθέτη, ο "Ηλίας",  το ορατόριο για τον Παύλο δεν κατάφερε να διατηρήσει τη θέση του στο χορωδιακό ρεπερτόριο και τώρα σπάνια παρουσιάζεται στο σύνολό του. 

Πέτρου Πετρίδη (1892 – 1977): "Άγιος Παύλος". 

Ένα ορατόριο του σημαντικού αυτού συνθέτη της Εθνικής Μουσικής Σχολής. 

Του γεννημένου στη Νίγδη της Καππαδοκίας, του νεαρού σπουδαστή μουσικής στην Κωνσταντινούπολη, του εθελοντή στους Βαλκανικούς πολέμους, του διευθυντή του Γραφείου Τύπου της Ελληνικής Πρεσβείας στο Λονδίνο, του καθηγητή νεοελληνικής γλώσσας στη Σορβόνη, του αντεπιστέλλοντος μέλους της Γαλλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών, του τακτικού μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, του τιμηθέντος με τον Γαλλικό ταξιάρχη Γραμμάτων και Τεχνών.  

Ο "Άγιος Παύλος" του Πέτρου Πετρίδη είναι ένα ορατόριο σε κείμενο του συνθέτη, βασισμένο στα Ευαγγέλια, στις Πράξεις των Αποστόλων και στις Επιστολές του Αποστόλου Παύλου, σε δύο μέρη, για αφηγητή, σολίστ, χορωδία και ορχήστρα. Παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο στις 29 Ιουνίου 1951, με αφορμή τον εορτασμό της 1900ής επετείου από την άφιξη του Αποστόλου Παύλου στην Ελλάδα.

«Εις πλάτος εμπνεύσεως, δύναμιν εκφράσεως, βάθος ιδεών, παραστατικότητα εικόνων, η δημιουργία του Πετρίδη είναι ανταξία του μεγαλειώδους θέματος και ανταπεκρίθη απολύτως στην οικουμενική σπουδαιότητα της μεγάλης χριστιανικής επετείου», έγραφε στις 6 Ιουλίου 1951 ο μουσικοκριτικός Μίνως Δούνιας, ο οποίος κλείνει το σημείωμά του ως εξής: «Ο Πετρίδης εδίδαξε και διηύθυνε ο ίδιος το έργον του με την στοργή και την μαεστρία που δεν ήταν βέβαια δυνατόν να περιμένη από άλλους. Έχω ακόμη ζωηρή την ανάμνηση των δύο εκτελέσεων που παρηκολούθησα με πραγματική συγκίνηση. Μία εντύπωσις κυριαρχεί, η εντύπωσις ενός έργου όπου η ισχυρή διάνοια, η καθαρή συνείδησις και η αστείρευτη έμπνευσις του συνθέτου εδημιούργησαν το πρώτο Ευρωπαϊκής σημασίας Ελληνικό ορατόριο. Πίσω από την περίτεχνη πολυμορφία των εναλλασσομένων εικόνων διαφαίνεται η συνοχή των αρχιτεκτονικών αναλογιών και η ενότης της ψυχικής προσφοράς. Πνεύμα πραότητος και διάπυρης εγκαρδιότητος αναβλύζει από τις σελίδες αυτής της δημιουργίας. Είναι σαν να πλανάται ανάμεσα στους απόκοσμους φθόγγους της αόρατη η μορφή του μάρτυρος Αποστόλου».
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο "Αγιος Παύλος" παίχτηκε και στο Παρίσι! Στις 15 Δεκεμβρίου 1964. 
Σύμφωνα με την εφημερίδα "Η Καθημερινή" (15-11-1964): 
"Ανεχώρησεν αεροπορικώς διά Παρισίους ο ακαδημαϊκός μουσουργός κ. Πέτρος Πετρίδης, διά να επιληφθή των τελευταίων δοκιμών και της εκτελέσεως του βυζαντινού ορατορίου «Αγιος Παύλος». Η συναυλία θα φέρη οικουμενικόν χαρακτήρα, θα γίνη δε εις την αίθουσαν Πλεϋέλ την 15ην Δεκεμβρίου. Συμπράττουν η διάσημος παρισινή χορωδία Ελιζαμπέτ Μπρασσέρ και η συμφωνική ορχήστρα Λαμουρέ."
Στην Ελλάδα το έργο ανέβασαν αργότερα οι μαέστροι Βύρων Κολάσης (1975) και Βύρων Φιδετζής (2004). 

Χάρη στον απόστολο της Ελληνικής Μουσικής, μαέστρο Βύρωνα Φιδετζή, έχουμε πλέον στα χέρια μας και την πρώτη παγκόσμια ηχογράφηση του Ορατορίου του Πετρίδη, σε ψηφιακό δίσκο από την διεθνή δισκογραφική εταιρεία NAXOS (2024). 

Το CD είναι διπλό και το Ορατόριο καλύπτει ολόκληρο το πρώτο και μέρος από το δεύτερο cd, στο οποίο περιλαμβάνονται, επίσης, η 1η Συμφωνία και οι Κλέφτικοι Χοροί του συνθέτη. 

Ο Βύρων Φιδετζής διευθύνει την Συμφωνική Ορχήστρα και την Χορωδία της Εθνικής Ραδιοφωνίας της Βουλγαρίας, ενώ συμμετέχουν εξαιρετικοί έλληνες σολίστ: 

Μάρθα Αράπη, Σοφία Κυανίδου, σοπράνο

Ινές Ζήκου, μέτζο σοπράνο

Γιάννης Χριστόπουλος, Βαγγέλης Χατζησίμος, Δημήτρης Σιγαλός, τενόροι

Δημήτρης Τηλιακός, βαρύτονος

Χριστόφορος Σταμπόγλης, Παντελής Ψύχας, μπάσοι. 

Στο φυλλάδιο του CD περιλαμβάνεται ένα πολύ κατατοπιστικό κείμενο του Βύρων Φιδετζή για τον Πέτρο Πετρίδη και τα έργα που ηχογραφήθηκαν για πρώτη φορά, σε επιμέλεια Β. Φιδετζή. Σημαντική η συμβολή του πιανίστα Δημήτρη Γιάκα στην προετοιμασία των συντελεστών. 

Ακούστε αποσπάσματα από τα έργα ΕΔΩ. 
Παραθέτουμε στη συνέχεια το πρόγραμμα της πρώτης παρουσίασης του έργου, αλλά και την κριτική του Δ. Α. Χαμουδόπουλου, η οποία δημοσιεύτηκε στη "Νέα Εστία" (τεύχ. 942, 1951). Επίσης, παραθέτουμε και αποσπάσματα από την πρόσφατη, μοναδική ηχογράφηση του Ορατορίου.  

ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΥΠΟ ΤΟ ΣΕΛΗΝΟΦΩΣ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΑΤΟΣ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ (ΦΩΤΟ ΚΑΙ ΒΙΝΤΕΟ)

Υπό το σεληνόφως πραγματοποιήθηκε το βράδυ του Σαββάτου 27 Ιουνίου 2026, στο Μουσείο Άλατος στο Μεσολόγγι, μια ξεχωριστή συναυλία με την Δάφνη Πανουργιά στο τραγούδι και τον Μάριο Καζά στο πιάνο. 

Το εμβληματικό Μουσείο Άλατος, με την εμπειρία της «Διεξόδου», την ευγενική χορηγία του Ωδείου Φίλιππος Νάκας και την υποστήριξη του Δήμου Μεσολογγίου μεταμορφώθηκε σε μια ανοιχτή μουσική σκηνή, όπου εκτυλίχθηκε μια Μουσική Ποιητική, με φόντο το μοναδικό τοπίο της λιμνοθάλασσας. 

Το κοινό κατέκλυσε τον χώρο - πάνω από 500 άτομα - με παρόντες τους πρωτεργάτες: τον κ. Νίκο Κορδώση, της "Διεξόδου" και τον κ. Γιώργο Νάκα, του Ωδείου Φ. Νάκας. 

Το πρόγραμμα περιλάμβανε ένα μελωδικό ταξίδι στο ελληνικό τραγούδι, με έργα κορυφαίων Ελλήνων συνθετών που σφράγισαν την πολιτιστική μας κληρονομιά: Μίκης Θεοδωράκης, Μάνος Χατζιδάκις, Ηλίας Ανδριόπουλος, Γιώργος Κουρουπός, Γεώργιος Καζάσογλου. 

Την συναυλία παρουσίασε ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

Τα τρία πρώτα τραγούδια της συναυλίας ήταν ένα μικρό αφιέρωμα στην επέτειο των 200 χρόνων από την Έξοδο του Μεσολογγίου. 

- Γεώργιος Καζάσογλου (1908 -1984) - ποίηση Διονύσιος Σολωμός 

Ο Απρίλης με τον έρωτα… 

- Ch. Lagoanère (1792-1840) - Paroles: Mr. C. L. 

Missolonghi! Chant d’ une mère... (1826) 

Ένα νανούρισμα – μοιρολόι του βιολονίστα και συνθέτη Ch. Lagoanère που παρουσιάστηκε στο Παρίσι τον Ιούνιο του 1826, δύο μόλις μήνες μετά την ηρωική Έξοδο, δηλαδή πριν ακριβώς 200 χρόνια. Το τραγούδι μιας μητέρας στον τάφο του παιδιού της. 

- Γιώργος Κουρουπός (γενν. 1942) - ποίηση Διονύσιος Σολωμός 

Νύχτα γιομάτη θαύματα… 

Η εκδήλωση έκλεισε με τον γνωστό παγκοσμίως χορό του Ζορμπά, ως τραγούδι, στα γαλλικά, σε στίχους του ίδιου Μ. Θεοδωράκη. 

Φωτογραφίες: Messolonghim  

ΑΠΟΨΕ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΑΤΟΣ ΣΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ ΓΙΑ ΜΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΡΑΔΙΑ

Μια ξεχωριστή πολιτιστική εκδήλωση θα έχουν την ευκαιρία να απολαύσουν οι κάτοικοι και οι επισκέπτες της Ιερής Πόλης  του Μεσολογγίου, απόψε το βράδυ, Σάββατο 27 Ιουνίου 2026. 

Το εμβληματικό Μουσείο Άλατος, με την εμπειρία της «Διεξόδου», την ευγενική χορηγία του Ωδείου Φίλιππος Νάκας και την υποστήριξη του Δήμου Μεσολογγίου θα μεταμορφωθεί σε μια ανοιχτή μουσική σκηνή, φιλοξενώντας δύο καταξιωμένους καλλιτέχνες σε μια μοναδική συναυλία με έργα μεγάλων Ελλήνων συνθετών. 

Η διακεκριμένη ερμηνεύτρια Δάφνη Πανουργιά στο τραγούδι και ο διεθνούς φήμης πιανίστας Μάριος Καζάς θα ενώσουν τις δυνάμεις τους στον ατμοσφαιρικό περιβάλλοντα χώρο του Μουσείου, με φόντο το μοναδικό τοπίο της λιμνοθάλασσας. 

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ένα μελωδικό ταξίδι στο σπουδαίο ελληνικό τραγούδι, με έργα κορυφαίων Ελλήνων συνθετών που σφράγισαν την πολιτιστική μας κληρονομιά: 

• Μίκη Θεοδωράκη 

• Μάνου Χατζιδάκι 

• Ηλία Ανδριόπουλου 

• Γιώργου Κουρουπού 

• Γιώργου Καζάσογλου 

Οι δύο καλλιτέχνες θα παρουσιάσουν αγαπημένες συνθέσεις και διαχρονικά τραγούδια, προσαρμοσμένα ιδανικά για φωνή και πιάνο, προσφέροντας στο κοινό μια βραδιά γεμάτη συναίσθημα, ποιότητα και υψηλή αισθητική. 

Η εκδήλωση θα έχει ελεύθερη είσοδο και η έναρξή της θα γίνει στις 9 το βράδυ ακριβώς.

Μουσείο Άλατος