Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου
Βασικά και πρωταρχικά έργα της Βασίλισσας Όλγας (1851-1926) σχετίζονται με την μόρφωση των κορασίδων και την επαγγελματική τους κατάρτιση προς δύο κατευθύνσεις: προς την εκπαίδευση ως δασκάλες και προς την περίθαλψη ως νοσοκόμες.
Έντονα πρωτοποριακή θεωρείται η ίδρυση, το 1872, του Εκπαιδευτικού Συλλόγου Κυριών. Πρόκειται για τον πρώτο γυναικείο φιλανθρωπικό σύλλογο με σαφή μέριμνα την άνοδο του μορφωτικού και βιοτικού επιπέδου των γυναικών της εποχής. Σύντομα, ο Σύλλογος τέθηκε υπό την αιγίδα της νεαρής Βασίλισσας και μάλιστα η σχέση της με τον σύλλογο συνδέθηκε και με άλλα έργα που είχαν προορισμό την ανάπτυξη της γυναικείας εκπαίδευσης.
Όλες οι εκπαιδευτικές μονάδες οι οποίες συνδέθηκαν με τον όνομα της Βασίλισσας Όλγας αφορούσαν άμεσα το γυναικείο φύλο, γεγονός πρωτοποριακό για την εποχή εκείνη. Οι μονάδες αυτές βοήθησαν έναν σημαντικό αριθμό γυναικών κάθε ηλικίας, που δικαιολογημένα δεν είχαν προοπτικές μόρφωσης, να μην μείνουν αναλφάβητες και, μάλιστα, να αποτελέσουν ενεργό σύνολο που προσφέρει στην κοινωνία.
Ακολουθεί ο τομέας της υγείας. Το 1875 ιδρύεται επισήμως το «Παιδευτήριο υπέρ Μορφώσεως Νοσοκόμων Γυναικών». Από αυτό το «παιδευτήριο» προκύπτει ένας καθόλου ευκαταφρόνητος αριθμός νοσοκόμων, έτοιμων να απασχοληθούν σε μονάδες υγείας. Σε λιγότερο από δέκα χρόνια εγκαινιάζεται το νοσοκομείο του «Ευαγγελισμού». Σημειώνει η Ιουλία Καρόλου «Ο Ευαγγελισμός ήτο το κατ’ εξοχήν παιδί της καρδιά της και έζησε να ίδη το όνειρο της πραγματοποιούμενο».
Το εκπαιδευτήριο είχε σκοπό την θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση γυναικών στη βοήθεια και περίθαλψη αρρώστων. Η φοίτηση ήταν τουλάχιστον τετράμηνη και γίνονταν δεκτές γυναίκες υγιείς, έγγαμες ή άγαμες, ηλικίας 30-50. Τα έξοδα της φοίτησης καλύπτονταν από το προσωπικό ταμείο της βασίλισσας και αφορούσαν 12 νοσοκόμες.
Ας αναφέρω εδώ και μία πρωτοποριακή της πρωτοβουλία: την εκτύπωση με δική της δαπάνη, και κείμενο του αυλικού υπίατρου Κωνσταντίνου Σάββα, πολλών χιλιάδων ενημερωτικών φυλλαδίων με τους τρόπους πρόληψης της χολέρας που διανεμήθηκαν το 1892, στον αθηναϊκό πληθυσμό.
ΑΡΣΑΚΕΙΟ
Η Βασίλισσα Όλγα έθεσε, αμέσως μόλις έφθασε στην Ελλάδα, υπό την υψηλή προστασία της την Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία. Αλλά αυτό δεν ήταν κάτι το τυπικό. Η Βασίλισσα συμμετείχε στην εκπαιδευτική ζωή του Αρσακείου.
Δεν ήταν λίγες οι φορές που παρακολουθούσε και η ίδια τα μαθήματα στο Αρσάκειο, γιατί το θεωρούσε φυτώριο τού ελληνισμού. Με προσωπικά της έξοδα σπούδασαν πολλές άπορες μαθήτριες τόσο στο Αρσάκειο όσο και σε άλλα ιδιωτικά εκπαιδευτήρια ανά την Ελλάδα.
Για την Βασίλισσα Όλγα η επικοινωνία με τις νεαρές Αρσακειάδες αποτελούσε ευχάριστο διάλειμμα από την ενασχόλησή της με τα βασιλικά καθήκοντα. Το 1871, όταν γράφτηκε το ακόλουθο δημοσίευμα, ήταν μόλις 20 ετών.
«Την εσπέραν του Σαββάτου, η Βασίλισσα μετέβη εις το Αρσακείον Παρθεναγωγείον, ού είναι προστάτις, διήλθε δε ικανήν ώραν μετά των εκπαιδευμένων εν αυτή κορασίων, αξιώσασα να μεθέξη των παιδικών χορών αυτών, ως φιλόστοργος και απλουστάτη μήτηρ». («Αιών», έτος ΛΓ΄, αριθ. 2636 / Περίοδος δευτέρα 1871).
Πολλές Κυριακές εκκλησιαζόταν στο ναό τού Αρσακείου μαζί με τις μαθήτριες. Η παρουσία της σε ένα Παρθεναγωγείο άλλωστε δεν θα προξενούσε σχόλια. Το Σχολείο αποτελούσε γι αυτήν οικείο και ευχάριστο περιβάλλον, γι’ αυτό και το επισκεπτόταν συχνά. Με δική της προτροπή μάλιστα δημιουργήθηκε χορωδία μαθητριών, η οποία έψαλλε κατά τη διάρκεια τής Θείας Λειτουργίας. Τη χορωδία των μαθητριών διηύθυνε αργότερα και ο Θεμιστοκλής Πολυκράτης, που ήταν από τους συνθέτες της εν Ελλάδι Εκκλησιαστικής πολυφωνίας.
Σύμφωνα με σχετική μαρτυρία: "Μετελάμβανε δὲ κατὰ τὸ 1868 εἰς τὸ παρεκκλήσιον τοῦ ᾿Αρσακείου, τὸ τόσον συμπαθὲς καὶ ἀπέριττον, ὁλόλευκα ἐνδεδυμένη, μὲ τὸ πρόσωπον ἀκτινοβολοῦν ἐκ τῆς ἱερᾶς χαρᾶς τῆς Μεταλήψεως, δίδουσα τὸ παράδειγμα τῆς εὐλαβείας καὶ σεμνότητος εἰς τὰς συνεκκλησιαζομένας μαθητρίας, τῶν ὁποίων ἡ ψαλμωδία ὑψοῦτο εἰς Οὐρανοὺς ὑπὲρ τῆς λατρευτῆς των Βασιλίσσης".
Κατά το 1868 ο γλύπτης Ιωάννης Κόσσος φιλοτέχνησε την προτομήν της Βασιλίσσης. "Φαίνεται δέ, ὅτι τόσον ἐπιτυχῶς ἀπέδωκε τὰ χαρακτηριστικά καὶ τὴν ἔκφρασιν Αὐτῆς, ὥστε τὸ ἐργαστήριον τοῦ γλύπτου ἔγινε προσκύνημα τοῦ λαοῦ. Πάσης ἡλικίας καὶ πάσης τάξεως ἄνθρωποι ὄχι μόνον ἤθελαν νὰ ἰδοῦν τὴν προτομὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ἤγγιζαν, τὴν ἐθώπευαν μὲ τὰ χέρια των, καὶ διηγοῦνται, ὅτι μιὰ γυναῖκα τοῦ λαοῦ ἠκούσθη λέγουσα. «Αμ᾿ ἡ Βασίλισσα εἶναι ζαχαρένια ἀληθινά, γιατί τὴν κάναν μαρμαρένια».
Από τής ιδρύσεως των Σχολείων τής Φ.Ε. είχε καθιερωθεί οι εξετάσεις να γίνονται δημόσια, παρουσία επισήμων αλλά και των κηδεμόνων των μαθητριών. Αυτό ετηρείτο όχι μόνο στα Σχολεία των Αθηνών, το Αρσάκειο Εσωτερικό Σχολείο, το Τοσίτσειο Εξωτερικό Σχολείο, αλλά και στα εν Δήμοις Σχολεία τής Φ.Ε., στην Ελευσίνα, την Κηφισιά και αλλού.
Η Βασίλισσα Αμαλία πήγαινε σχεδόν σε όλες τις απολυτήριες εξετάσεις και εξέφραζε πάντα την ευαρέσκειά της. Το παράδειγμά της ακολούθησε με μεγαλύτερο ενθουσιασμό η Βασίλισσα Όλγα. Το 1871 η Βασίλισσα Όλγα ήταν στην τελετή έναρξης των εξετάσεων, όπου παρέστη και ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κουμουνδούρος. Οι εξετάσεις άρχισαν με τις μαθήτριες των δύο τελευταίων τάξεων οι οποίες εξετάστηκαν μία μία.
Σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα «πρώτον μάθημα εξητάσθη το της χριστιανικής ηθικής, είτα δε τα ελληνικά, τα μαθηματικά, η φυσική και η ζωολογία, η ιστορία, η παιδαγωγία, η οικιακή οικονομία (γαλλιστί) και η γαλλική φιλολογία. Αι απαντήσεις των εξετασθεισών μαθητριών υπήρξαν τοσούτον εύστοχοι και μετά τοσούτου θάρρους, ώστε εκίνησαν τον θαυμασμόν της Βασιλίσσης».
Λίγες μέρες μετά, στις 20 Ιουνίου, θα είχαμε τα αποτελέσματα των εξετάσεων. «Περί την 11 ώραν ενεφανίσθη η Βασίλισσα, ίνα παρασταθή εις τα εξετάσεις της Μουσικής. Μετά πολλής δε καλοκαγαθίας ανεμίχθη εις τον χορόν των αδουσών μαθητριών, όπερ συνεκίνησε πάντας, διέταξε δε να άδωσι τα κοράσια, παρά το πρόγραμμα, και τινα ασμάτια, άπερ ήκουσεν άλλοτε, εν ταις συναναστροφαίς των κορασίων παρευρεθείσα».
Να σημειωθεί πως τότε Πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ήταν ο πρωτοπρεσβύτερος Παναγιώτης Ρομποτής, ο οποίος σπούδασε Θεολογία στην Αγία Πετρούπολη και τη Γερμανία και το 1858 διορίστηκε καθηγητής τής Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Χειροτονήθηκε ιερέας το 1871 και ήταν ο προσωπικός εφημέριος και εξομολόγος τής Βασίλισσας Όλγας.
Ψυχαγωγικές εσπερίδες οργανώνονταν στο Αρσάκειο κάθε εβδομάδα, αλλά μία φορά τον μήνα έπαιρναν πιο επίσημη μορφή, προκειμένου να ψυχαγωγηθούν οι μικρές εσωτερικές μαθήτριες αλλά και οι κηδεμόνες τους. Σώζονται πολλές περιγραφές παρόμοιων εκδηλώσεων, γραμμένες από Αρσακειάδες. Η παρουσία σε αυτές μελών τής βασιλικής οικογένειας, κυρίως τής Βασίλισσας Ολγας και των τέκνων της, μνημονεύονται όχι μόνο σε πηγές τής Φ.Ε. αλλά και σε περιγραφές διαφόρων Αρσακειάδων για τη ζωή στο Σχολείο.
Είναι γνωστό ότι το πρώτο χριστουγεννιάτικο δέντρο στην πόλη των Αθηνών στήθηκε το 1843, στολισμένο με στολίδια που είχαν φέρει από τη Ρωσία, στην οικία Παπαρρηγοπούλου (Κυδαθηναίων 27), όπου διέμενε ο Βασιλιάς Όθων. Απολύτως φυσικό λοιπόν ήταν το έθιμο να διαδοθεί γρήγορα στην πόλη και φυσικά και στο Αρσάκειο. Οι εσωτερικές μαθήτριες τού Αρσακείου περίμεναν με χαρά τη γιορτή τού στολισμού τού δέντρου. Στην τελετή παρίσταντο και οι βασιλείς. Φυσικά ακολουθούσε χορός μεταξύ των μαθητριών. Τα χριστουγεννιάτικα δώρα πολλές φορές ήταν προσφορά τής Βασίλισσας.
«Την εσπέραν ταύτην, ως είθισται κατ’ έτος, γενήσεται εν τω Αρσακείω το δένδρον των Χριστουγέννων, είτα δε μετά την διανομήν των δώρων τής πρώτης τού νέου έτους εις τας εσωτερικάς μαθητρίας, δοθήσεται εφεσπερίς, καθ’ ην θέλουσι παρασταθή υπό των μαθητριών γαλλικαί τινες κωμωδίαι, ας θα παρακολουθήση χορός μεταξύ αυτών. Εις την εορτήν ταύτην θα παραστώσιν ο Βασιλεύς και η Βασίλισσα.» («Αιών», έτος ΜΒ΄, αριθ.3424 / Τρίτη 30 Δεκεμβρίου 1880).
Από δημοσίευμα τής εφημερίδας των Πατρών «Νεολόγος» (16 Μαΐου 1898) μαθαίνουμε ότι η Όλγα είχε επισκεφθεί και το Αρσάκειο Πατρών, όταν αυτό στεγαζόταν στην οικία Νιανιάρα. Συγκεκριμένα το βασιλικό ζεύγος επισκέφθηκε την Πάτρα για 12 ημέρες. Έτσι την Παρασκευή 15 Μαΐου η Βασίλισσα Όλγα επισκέφθηκε το Αρσάκειο: «Εν τη εισόδω τού Παρθεναγωγείου ανέμενον την Α.Μ. μέλη τής Διοικητικής Επιτροπής εκ μέρους τής οποίας ο κ. Καράκαλος προσεφώνησε. Από κλίμακος μέχρι τής μεγάλης αιθούσης ήσαν παρατεταγμέναι αι μαθήτριαι εν περιβολή ομοιομόρφω πάσαι ανεξαιρέτως. Εισελθούσης τής Α.Μ. εις την αίθουσαν, εψάλη υπό των μαθητριών των τελευταίων τάξεων ύμνος υπέρ των Βασιλέων». Η Βασίλισσα ευχαριστήθηκε με την παρουσία των νεαρών Αρσακειάδων, εξέφρασε τον θαυμασμό της για την ομοιόμορφη ενδυμασία, επισκέφθηκε όλες τις τάξεις και παρακολούθησε τη διδασκαλία διαφόρων μαθημάτων. Εκδήλωσε τη χαρά και την ευαρέσκειά της για όσα είδε, και συνομίλησε με χαρά με τις Αρσακειάδες. «Ο θαυμασμός της εξέσπασεν εις παρατήρησιν χαρακτηριστικήν –πουθενά, είπε, δεν είδον τόσω εύμορφα κορίτσια».
Η Όλγα ζήτησε πληροφορίες για τον τρόπο λειτουργίας τού Σχολείου, την πρόοδο των μαθητριών και συνεχάρη τη διευθύντρια Μαρία Ξύδη για το έργο της. Μάλιστα υποσχέθηκε ότι θα προσπαθούσε να επανέλθει την επόμενη ημέρα, το Σάββατο, για να παρακολουθήσει την ανάπτυξη τού Ευαγγελίου. Και το άρθρο τής εφημερίδας καταλήγει: «Αι εκ τού Αρσακείου εντυπώσεις τής Αυτής Μεγαλειότητος υπήρξαν αυτόχρημα ενθουσιώδεις, το δε υψηλόν ενδιαφέρον της υπήρξεν αρκετά ενδεικτικόν και τιμητικόν υπέρ Διευθυντρίας και των υπ’ αυτήν αξιολόγων διδασκαλισσών».
Αλλά η Βασίλισσα Όλγα ήταν αυτή που θεμελίωσε το νέο Αρσάκειο επί της οδού Σταδίου.
Το πρωϊνό τής 26ης Απριλίου 1901, με μα σεμνή τελετή έγινε η τοποθέτηση τού θεμελίου λίθου τού Νέου Αρσακείου. Προηγήθηκε αγιασμός, τον οποίο τέλεσε ο Μητροπολίτης Αθηνών Προκόπιος ο Β΄, ενώ μαθήτριες τού Αρσακείου έψαλαν εκκλησιαστικούς ύμνους. Ύστερα η χορωδία των μαθητριών έψαλε τον βασιλικό ύμνο.
Η Βασίλισσα Όλγα πλησίασε στο σημείο όπου θα γινόταν η θεμελίωση και, όπως συνέβαινε πάντα σε παρόμοιες τελετές, κάτω από τον θεμέλιο λίθο τοποθετήθηκε επίγραμμα γραμμένο στα Αρχαία Ελληνικά σε περγαμηνή κλεισμένη σε γυάλινο σφραγισμένο σωλήνα. Το επίγραμμα είχε ως εξής:
«Επί Βασιλείας Γεωργίου τού Α΄
Η Α.Μ.
η Βασίλισσα Όλγα
Προστάτις τής εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας
Έθετο τόνδε τον θεμέλιον λίθον των οικοδομημάτων αυτής
Προεδρεύοντος τού Δ.Σ. τού Κωνσταντίνου Καραπάνου
Τη 26η Απριλίου 1901».
Τόση ήταν η αγάπη και το ενδιαφέρον τής Βασίλισσας Όλγας για το Αρσάκειο, ώστε στα γεράματά της το ανέφερε και στη διαθήκη της. Συγκεκριμένα, αναφερόμενη στο Σχολείο ζήτησε να το έχουν στο μέλλον υπό την αιγίδα τους όλες οι μέλλουσες Βασίλισσες τής Ελλάδος και να φροντίζουν για την εκπαίδευση των Ελληνίδων, όπως έκανε και εκείνη που συνέχισε το έργο τής Βασίλισσας Αμαλίας.
ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΑ
Η Βασίλισσα Όλγα συνδέθηκε, ως γνωστόν, με τα «Ευαγγελικά», που ξέσπασαν λίγους μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 1901.
Ο λόγιος βαμβακέμπορος του Λονδίνου, ο συγγραφέας Αλέξανδρος Πάλλης, «ἀποδίδει εἰς τὴν γνησίαν γλῶσσαν τοῦ ἑλληνικοῦ Λαοῦ» το Ευαγγέλιο, τις τέσσερις αφηγήσεις των Ευαγγελιστών της Αγίας Γραφής που τις προσονόμασε Η Νέα Διαθήκη κατά το Βατικανό Χειρόγραφο. Το έργο αυτό εκτυπώθηκε σε «ἐργαστήριον ἐν Ἀλεξανδρείᾳ τῆς Αἰγύπτου» το 1901 με έξοδα της Βασίλισσας Όλγας.
Κυκλοφόρησε σε περιορισμένο αριθμό μεταξύ των Ελλήνων της Διασποράς.
Ήδη, βέβαια, η πρώτη μεταφραστική απόπειρα εκείνης της εποχής είχε γίνει το 1898, όταν η βασίλισσα Όλγα έδωσε σχετική εντολή στη γραμματέα της Ιουλία Σωμάκη-Καρόλου, πράγμα που είχε προκαλέσει την οργή των αρχαϊστών.
Η έκδοση του 1900 «μερίμνη της Βασιλίσσης των Ελλήνων Όλγας» προοριζόταν «προς αποκλειστικήν οικογενειακήν του ελληνικού λαού χρήσιν».
Τα «Ευαγγελικά» υπήρξαν η οξύτερη ίσως κοινωνικοπολιτική κρίση κατά τη μετάβαση στον 20ο αιώνα. Πρόκειται, ασφαλώς, για ένα γεγονός το οποίο, παρόλη την θρησκευτική υφή του, κατ’ ουσίαν προκαλείται από τις έντονες κοινωνικοπολιτικές αντιθέσεις που ταλάνιζαν την Ελληνική κοινωνία την περίοδο αυτή.
Η αντιπολίτευση Δεληγιάννη έστρεψε μάλιστα την κριτική και προς το πρόσωπο της βασίλισσας Όλγας.
Ξεκίνησε έτσι με εντελώς αστήρικτο τρόπο, καθώς καμία ένδειξη δεν προκύπτει από τη μελέτη της βιβλιογραφίας και των πηγών, μία προσπάθεια κατασυκοφάντησης της Βασίλισσας ως δούρειου ίππου του πανσλαβισμού που δηλητηρίασε την κοινωνική ζωή της χώρας. Οι κατηγορίες μάλιστα για τα ρώσικα ρούβλια που εκτοξεύονταν αφειδώς κατά των «μαλλιαριστών» για αρκετά χρόνια μετά τα «Ευαγγελικά» δεν κατέστη δυνατόν να επιβεβαιωθούν από την εξεταστική επιτροπή της Βουλής που συγκροτήθηκε ειδικά γι’ αυτό το λόγο το 1911.
Παραθέτουμε, στη συνέχεια, μια σημαντική μαρτυρία που μας κατέθεσε η διακεκριμένη συγγραφέας κα Αθηνά Κακούρη:
«Σχετικά με την επίθεση τού Δεληγιάννη προς την Βασίλισσα Όλγα, όταν θέλησε να κυκλοφορήσει τα μεταφρασμένα από τον Πάλλη Ευαγγέλια (όχι για να διαβάζονται στην Εκκλησία, αλλά για να τα έχουν οι άνθρωποι σπίτια τους και να καταλαβαίνουν τί λέγεται στην Εκκλησία): Διαδόθηκε τότε η φήμη ότι
«η Βασίλισσα Όλγα ήθελε να προωθήσει τον πανσλαυισμό και να μάς κάνει ρώσσους».
Την εποχή εκείνη, η μετέπειτα σύζυγος του αδελφού της μητέρας μου, η Πηνελόπη Κουρουπού, μοναχοκόρη, που οι γονείς της ζούσαν στο Ροστόβ της Ρωσίας όπου εμπορεύονταν, είχαν στείλει το παιδί τους στην Αθήνα, εσωτερική στην Σχολή Τριανταφυλλίδη για να μάθει ελληνικά και «να γίνει Ελληνίδα».
Η Σχολή Τριανταφυλλίδη στεγαζόταν τότε σέ κτίριο περίπου απέναντι στο Αρσάκειο, επί της Πανεπιστημίου, κατεβαίνοντας προς την Ομόνοια δεξιά, και αμέσως μετά την Σχολή Μακρή.
Μου διηγείται λοιπόν η θεία μου, ότι πότε πότε ερχόταν ἠ βασίλισσα Όλγα να παραστεί σε εξετάσεις ἤ άλλες εκδηλώσεις της Σχολής Τριανταφυλλίδη. Και τότε σήμαινε συναγερμός – Οι μικρές τρέχαν να κρυφτούν, ψιθυρίζοντας πώς «θα μάς κάμει Ρώσσες! Ρώσσες!».
Αυτά θα πρέπει να γίνονταν γύρω στο 1905-1910. Προφανώς οι κακόβουλες ανοησίες του Δεληγιάννη είχαν ριζώσει και έβγαζαν αυτές τις ηλιθιότητες - που ακριβώς επειδή ήταν ηλιθιότητες δεν ξεριζώνονται εύκολα».
Η Βασίλισσα ήταν πρωτοπόρος και ενδιαφερόταν για την εκπαίδευση του λαού, και γι’ αυτό προέβη στην μεταφραστική προσπάθεια. Ούτε «ρώσικα ρούβλια» ούτε πανσλαβισμό είχε στο μυαλό της. Αλλά σε τέτοιες περιπτώσεις τα πράγματα εύκολα διαστρέφονται.
Η Όλγα ανεδείχθη όντως Βασίλισσα των Ελλήνων.
Ο σπουδαίος ποιητής του 19ου αιώνα Αχιλλέας Παράσχος, το 1881, αφιερώνει την έκδοση των Ποιημάτων του «τη περικαλλεί των Ελλήνων Ανάσση, Όλγα, σεπτή προστάτιδι των Μουσών» και παρομοιάζοντας τους στίχους του ως «άνθη ωχρά, χωρίς θεόν της εξοχής ναΐσκο», κατακλείει ποιητικά ως εξής:
«Αν λείπη από τον μικρόν ναΐσκον η θεότης,
Αν τάνθη μου αρώματος δεν χύνουσι μαγείαν,
Της θελκτικής Ανάσσης μου η χάρις κ’ η νεότης
Δίδει θεόν εις τον ναόν κ’ εις τάνθη ευωδία».
