"ΤΟ ΤΡΑΙΝΟ" ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΣΕ ΠΟΙΗΣΗ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΡΙΜΠΑ

Επιμέλεια: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος  

«Το Τραίνο», που έγραψε ο Θάνος Μικρούτσικος για τη θεατρική παράσταση του Γιάννη Σκαρίμπα «Η Κυρία του Τραίνου», κυκλοφόρησε για πρώτη φορά σε ηχογράφηση με τη χαρακτηριστική φωνή του Κώστα Θωμαΐδη, την Παρασκευή 27 Δεκεμβρίου 2024, μία μέρα δηλαδή πριν συμπληρωθούν τα πέντε χρόνια από τον θάνατο του συνθέτη στις 28 Δεκεμβρίου του 2019. 

Ο στενός συνεργάτης του Θάνου Μικρούτσικου, ο σπουδαίος μουσικός Θύμιος Παπαδόπουλος, τον οποίο ο συνθέτης αποκαλούσε «το alter ego του», ανέλαβε τη νέα ενορχήστρωση και είχε την επιμέλεια παραγωγής, διατηρώντας αναλλοίωτο το μουσικό αποτύπωμα και τη δυναμική του δημιουργού. 

Το «Τραίνο» παρουσιάστηκε αρχικά ζωντανά από τον Κώστα Θωμαΐδη το καλοκαίρι του 1991, σε θεατρική παράσταση στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων του Δήμου Πειραιά. Ήταν μια εμπνευσμένη ιδέα του Θάνου Μικρούτσικου, βασισμένη σε κείμενα του Γιάννη Σκαρίμπα, του ποιητή που αιχμαλώτισε τη φαντασία με τα «ταξίδια» του σε σιδηροδρομικούς σταθμούς. 

«Ήταν ένα τραγούδι που αγαπούσε πολύ ο Θάνος και σκεφτόταν να το ηχογραφήσει για να κυκλοφορήσει» δήλωσε η σύντροφός του, η γνωστή συγγραφέας Μαρία Παπαγιάννη. «Ακουγόταν σε μια παράσταση, θυμάμαι, που την είχα παρακολουθήσει τότε ως δημοσιογράφος, χρόνια πριν συνδεθούμε, και με είχε συγκινήσει ιδιαίτερα, γιατί είχε παρουσιαστεί πάνω σε μια ιδέα του στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό. Ήδη τότε αυτοί οι παλιοί σιδηροδρομικοί σταθμοί ήταν εικόνες μιας εποχής που είχε τελειώσει, κι εμένα αυτή η παράσταση μου έφερε μνήμες από τα παιδικά μου χρόνια στη Λάρισα και στον Πλαταμώνα. Και έτσι πολλές φορές με τον Θάνο αναφερόμασταν σ’ αυτό το τραγούδι και ο ίδιος το έπαιζε συχνά στο πιάνο του σπιτιού. Ουσιαστικά, είναι ένα ανέκδοτο τραγούδι, έχει ακουστεί, εκτός από την παράσταση του 1991, στα αφιερώματα που κάναμε στη θεατρική μουσική του Θάνου στο Μέγαρο και στο Ηρώδειο. Τώρα ηχογραφείται για πρώτη φορά». 

ΠΟΙΗΤΗΣ+ΣΤΑΘΜΟΣ= ΤΑΞΙΔΙ 

Ο σταθμός του Πειραιά ένωσε το πρώτο λιμάνι της χώρας με την Θήβα και την Χαλκίδα. Η Χαλκίδα είναι όμως η πόλη του ποιητή Γιάννη Σκαρίμπα. Κι ο Σκαρίμπας είναι ο κατεξοχήν ποιητής των φαντασιακών ταξιδιών. Στον σταθμό του ΟΣΕ συναντιούνται λοιπόν ο ποιητής, η πόλη του και τα φαντάσματά του. Τα μαγικά ταξίδια με το τραίνο του ποιητή που αποτυπώνονται στους διαλόγους των έργων του και στα διηγήματά του αποτελούν το θέαμα «Η Κυρία του Τραίνου». Ο χώρος του σταθμού γίνεται χώρος ταξιδιού και ο χώρος του ταξιδιού με τη σειρά του μετατρέπεται σε ένα παιχνίδι με το χρόνο. Ας μπούμε στον πειρασμό των εξισώσεων: χώρος+χρόνος= τόπος. Ας μην ξεχάσουμε και μιαν άλλη εξίσωση που προέρχεται από τη φύση του θεάτρου: τόπος=τρόπος. 

Οι συντελεστές της παράστασης του 1991, σύμφωνα με το πρόγραμμα της παράστασης

Συγγραφέας: Γιάννης Σκαρίμπας 

Δραματουργική επεξεργασία: Πλάτων Μαυρομούστακος 

Σκηνοθεσία: Πέπη Οικονομοπούλου 

Μουσική: Θάνος Μικρούτσικος 

Σκηνικά-κοστούμια: Απόστολος Βέττας 

Βοηθός σκηνογράφου: Χριστίνα Παρακεντέ. ΟΣΕ-Σιδηροδρομικός Σταθμός Αγ. Διονυσίου 1991, Πειραιάς 

ΔΙΑΝΟΜΗ 

Αφηγητής: Δημήτρης Οικονόμου 

Σιώπια: Δήμητρα Παπαχρήστου 

Κος Δεσπάντος: Γιάννης Στεφόπουλος 

Βλάχος: Γιώργος Στριφτάρης 

και ο μικρός Νίκος Λιανόπουλος 

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΝ 

Τραγούδι – κιθάρα: Κώστας Θωμαϊδης 

Ακορντεόν: Τάκης Φαραζής 

Τρομπέτα: Φράνκο

Το θέαμα βασίστηκε σε μία ιδέα του Θάνου Μικρούτσικου .Το κείμενο της παράστασης βασίστηκε στο διήγημα "Η τελευταία των 6 1/2", στο θεατρικό έργο "Η Κυρία του Τραίνου" και σε διαλόγους από μυθιστορήματα του Γιάννη Σκαρίμπα. 

Ο Γιάννης Σκαρίμπας ένας από τους πρωτοπόρους της ελληνικής λογοτεχνίας, θεατρικός συγγραφέας ποιητής και πεζογράφος γεννήθηκε στο 1893 και πέθανε στην Χαλκίδα το 1984. Ο Θάνος Μικρούτσικος αγαπούσε από μικρό παιδί την ποίηση και τη λογοτεχνία. «Η συναρμογή στίχου και μουσικής στο τραγούδι είναι που παράγει το ενιαίο αισθητικό και ιδεολογικό αποτέλεσμα. Πρόκειται λοιπόν για μια νέα ανάγνωση του ποιήματος που εγκαθιδρύεται μετά τη μελοποίηση. Η ανάγνωση αυτή άλλοτε συμπληρώνει, άλλοτε καταργεί τις αναγνώσεις του ποιήματος πριν από τη μελοποίησή του, αποκαλύπτοντας τις κρυμμένες πλευρές, το αθέατο, τα μυστικά που ένα σπουδαίο κείμενο κρύβει εντός του. Γι’ αυτό, το ποίημα απαιτεί και επιβάλλει στον συνθέτη τον τρόπο με τον οποίο θα μελοποιηθεί» (σε συζήτηση με την Τιτίκα Δημητρούλια). 

Σημείωμα του Κώστα Θωμαΐδη 

Κρατούσα στα χέρια μου την κασέτα που μόλις μου είχε δώσει ο Θάνος για να μελετήσω, λέγοντάς μου: «Είναι τρία ποιήματα του Γιάννη Σκαρίμπα που μελοποίησα για να τα τραγουδήσεις στο θεατρικό Η Κυρία του Τραίνου». Από την πρώτη στιγμή ξεχώρισα το «Τραίνο». Η παράσταση δόθηκε στον παλιό Σιδηροδρομικό Σταθμό του Πειραιά, ανάμεσα στις γραμμές του τραίνου, με σκηνικό μια παλιά ατμομηχανή και ένα βαγόνι ανοιχτό. Περπατώντας στην πλατφόρμα με τον Τάκη Φαραζή, με το ακορντεόν του και παίζοντας μαντολίνο, το τραγουδούσα. Μνήμη από το 1991. Τα χρόνια πέρασαν και, δουλεύοντας το αρχείο του Θάνου, έπεσα πάνω στην κασέτα που μου είχε δώσει. Τον Ιούνιο του 2020 το «Τραίνο» ξανακούστηκε, τόσα χρόνια μετά, ενορχηστρωμένο από τον Θύμιο Παπαδόπουλο, στο Ηρώδειο, σε συναυλία με τα θεατρικά τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου. Ο ίδιος δεν πρόλαβε να το ακούσει. Όμως όλοι οι μουσικοί το δουλέψαμε με αγάπη, νιώθοντας την παρουσία του ανάμεσά μας. Ήταν εκεί, μας διηύθυνε, όπως πάντα.

   

Το Τραίνο 

Πως ήταν έτσι, πως μου εφάνη 

τόσο μελαγχολικό αυτό το τραίνο, 

σχεδόν όλο πηγαίνω και δε φτάνει, 

σχεδόν ούτε δε φτάνει ούδε πηγαίνω. 

Ούτε θυμάμαι πρωί αν ήταν, 

ή νύχτα κι έλαμπε ο δίσκος της Εκάτης 

έτσι του μελαγχολικό όπως εκείταν, 

όπως εγώ είμαι χαύνος του επιβάτης. 

Όπως σχεδόν παιδί – ωραίον όπως 

δεν ξέρω τι με πήρε εντός του – μόνο 

καιρός αν ήταν, ή ήταν δρόμος, ή ήταν τόπος 

που ταξιδεύει, σκέφτομαι, στον χρόνο... 

Κι όπως βροντάν εντός του οι κρότοι 

πότε στατό και πότε χωρίς φρένο 

με αναφτούς τους φάρους του στα σκότη 

άπιαστο, σερπετό και νυχτωμένο… 

Κι όλο κυλάει στου νου τη ρόδα 

(σε τέρμα ή σ’επιστροφή; ή αιωνιότη;) 

κι είναι σαν ανθοστολισμένο με τα ρόδα 

τραίνο που μεταφέρνει μου τη νιότη.

____________

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια κριτική για την παράσταση "Η Κυρία του Τραίνου", που έγραψε η Δηώ Καγγελάρη στην εφημερίδα "Εθνος" στις 8 Αυγούστου 1991. 

"ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ" ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΚΟΥΛΙΔΗ

Με αφορμή τα σημερινά γενέθλια του Θάνου Μικρούτσικου (Πάτρα, 13 Απριλίου 1947), αναρτούμε το 

"Το τραγούδι του Χριστού", σε στίχους Γιώργου Κακουλίδη και μουσική Θάνου Μικρούτσικου, από τα "Ανέκδοτα Τραγούδια" (2020). 

Ερμηνεία: Θάνος Μικρούτσικος & Κώστας Θωμαΐδης.

Ο Γιώργος Κακουλίδης (1956 - 2021)  ήταν γιος του ζωγράφου Δημήτρη Κακουλίδη και εγγονός γλύπτη. Σε νεαρή ηλικία ταξίδεψε με φορτηγά καράβια και εμφανίστηκε στη λογοτεχνία το 1979 με την ποιητική συλλογή "Λίμπερτυ", μια αναφορά στα ταξίδια του, από τις εκδόσεις "Κείμενα του Φίλιππου Βλάχου". Το 1994 τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Καβάφη στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ποίησή του έχουν μελοποιήσει ο Θάνος Μικρούτσικος (Με 7 Πίνακες Του Γιώργου Λαζόγκα Και 7 Ποιήματα Γιώργου Κακουλίδη), ο Νίκος Κυπουργός, ο Στάμος Σέμσης κ.α. Πολλές οι ποιητικές συλλογές του, όπως και τα αφηγήματά του. 

Παράλληλα με τη συγγραφική του δραστηριότητα, ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και έκανε 8 ατομικές εκθέσεις.

«Ο Γιώργος Κακουλίδης έχει δημιουργήσει μια ενότητα ζωής και ποίησης. Ζει για την τέχνη του, ζει την τέχνη του. Ζει με πρωτόγνωρο πάθος την καθημερινότητά του. Κάποιες φορές βρίσκω έξω από την πόρτα του σπιτιού μου ένα ποίημα. Μια άλλη φορά βρήκα ένα ρολόι. Πρόσφατα την τραγιάσκα του πατέρα του. Ένα CD του Βάγκνερ, μια ζωγραφιά» έλεγε ο Θάνος για τον Γιώργο Κακουλίδη. «Επειδή αγαπώ πολύ τον Κακουλίδη μπόρεσα να τον ξεκλειδώσω και να βρω την ουσία του» 

 

Τον τελευταίο τον καιρό 

πάτησα πάνω στον σταυρό 

και χάθηκα, Μαρία. 

Στο ξύλο είχα λησμονιά 

μα όμως μέσα μου κρυφά 

μ` έκοβε μια άγρια επιθυμία. 

Πριν με υψώσει ο τρελός 

του ουρανού ο πετεινός 

να μπω στα μάτια σου να δω 

της ζωής μου την ταινία. 

Τον τελευταίο τον καιρό 

πάτησα πάνω στον σταυρό 

και χάθηκα, Μαρία.

Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΠΑΡΑΣ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΟΡΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ

Ένα ποίημα του Αλέξανδρου Μπάρα, όπως το διαβάζει ο μεγάλος Δημήτρης Χορν. 

Μια ανέκδοτη ηχογράφηση του 1962. 

Ο Αλέξανδρος Μπάρας (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Μενέλαου Αναγνωστόπουλου, 1906-1990) γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και πέθανε στην Αθήνα. Στα εφηβικά του χρόνια μετά τη Μικρασιατική καταστροφή έζησε για περισσότερο από δυο χρόνια στο Κάιρο της Αιγύπτου κοντά σε συγγενείς του. Γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, χωρίς όμως να αποφοιτήσει ποτέ. Εργάστηκε για τριανταπέντε χρόνια ως υπάλληλος του Διπλωματικού Σώματος στο ελληνικό προξενείο της Κωνσταντινούπολης και από το 1966 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Κατά τη διάρκεια της ζωής του ταξίδεψε ανά τον κόσμο. Στο χώρο της λογοτεχνίας πρωτοεμφανίστηκε με δημοσιεύσεις ποιημάτων σε εφημερίδες του Καΐρου και της Κωνσταντινούπολης. Το 1929 έγινε γνωστός στους λογοτεχνικούς κύκλους με τη δημοσίευση στο περιοδικό "Αλεξανδρινά Γράμματα" του ποιήματος "Η Κλεοπάτρα, η Σεμίραμις και η Θεοδώρα", που θεωρήθηκε πρωτοποριακό για την εποχή και το 1933 κυκλοφόρησε η ποιητική συλλογή του "Συνθέσεις". Συνεργάστηκε με τα λογοτεχνικά περιοδικά "Ρυθμός", "Νέα Εστία", "Νεοελληνικά Γράμματα", "Πειραϊκά Γράμματα", "Ποιητική Τέχνη", "Τέχνη", "Πυρσός", κ.ά. Ασχολήθηκε επίσης με την ποιητική μετάφραση (Ορχάν Βελή, Μπωντλαίρ, Ρεμπώ κ.α.), την πεζογραφία, την αρθρογραφία και την ταξιδιωτική λογοτεχνία. Οι μελετητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας τοποθετούν το έργο του Αλέξανδρου Μπάρα στο μεταίχμιο ανάμεσα στη μεσοπολεμική και τη νεώτερη ελληνική ποίηση, η οποία συνδυάζει επιρροές από την ειρωνεία του Καβάφη, τον κοσμοπολιτισμό του Κώστα Ουράνη, το πικρό χιούμορ του Καρυωτάκη και τις τάσεις της γαλλικής συμβολιστικής ποίησης. Για περισσότερα βιογραφικά στοιχεία του Αλέξανδρου Μπάρα βλ. Μανώλης Γιαλουράκης , "Μπάρας Αλέξανδρος", στη "Μεγάλη Εγκυκλοπαίδεια της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας", τ. 10, Αθήνα, Χάρη Πάτση, χ.χ., Γουνελάς Δ., "Μπάρας Αλέξανδρος", στο "Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό", τ. 6, Αθήνα, Εκδοτική Αθηνών, 1987 και Κώστας Στεργιόπουλος (επιμέλεια), "Αλέξανδρος Μπάρας", στο "Η ελληνική ποίηση· ανθολογία - γραμματολογία· Η ανανεωμένη παράδοση", Αθήνα, Σοκόλης, 1980, σελ. 482-485, Τάσος Κόρφης, "Ματιές στο λογοτεχνία του μεσοπολέμου", Αθήνα, Πρόσπερος, 1991, Γ, Βέης (επιμ.) "Αλέξανδρος Μπάρας", Αθήνα, Γαβριηλίδης, 2004, και Δώρα Μέντη, "Μπάρας Αλέξανδρος" στο "Λεξικό Νεοελληνικής Λογοτεχνίας", Αθήνα, Πατάκης, 2007, σελ. 1486.

 

Η "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κ' η "Θεοδώρα"

Ένα κάθε βδομάδα, 

στην ορισμένη μέρα, 

πάντα στην ίδιαν ώρα, 

τρία βαπόρια ωραία, 

η "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κ' η "Θεοδώρα",

ανοίγουνται απ' την προκυμαία 

στις εννέα, 

πάντα για τον Περαία, 

το Mπρίντιζι και το Tριέστι, 

πάντα. 

Xωρίς μανούβρες κ' ελιγμούς 

και δισταγμούς 

κι' ανώφελα σφυρίγματα, 

στρέφουνε στ' ανοιχτά την πρώρα, 

η "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κ' η "Θεοδώρα", 

σαν κάποιοι καλοαναθρεμμένοι 

που φεύγουν από ένα σαλόνι 

χωρίς ανούσιες χειραψίες 

και περιττές. 

Aνοίγουνται απ' την προκυμαία 

στις εννέα, 

πάντα για τον Περαία, 

το Mπρίντιζι και το Tριέστι, 

πάντα --και με το κρύο και με τη ζέστη. 

Πάνε 

να μουντζουρώσουν τα γαλάζια 

του Aιγαίου και της Mεσογείου 

με τους καπνούς των. 

Πάνε για να σκορπίσουνε τοπάζια 

τα φώτα τους μέσ' στα νερά 

τη νύχτα. 

Πάνε 

πάντα μ' ανθρώπους και μπαγκάζια... 

H "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κ' η "Θεοδώρα", 

χρόνια τώρα, 

κάνουν τον ίδιο δρόμο, 

φτάνουν την ίδια μέρα, 

φεύγουν στην ίδιαν ώρα. 

Mοιάζουν υπάλληλοι γραφείων 

που γίνανε χρονόμετρα, 

που η πόρτα της δουλειάς, 

αν δεν τους δει μια μέρα να περάσουν 

από κάτω της, 

μπορεί να πέσει. 

(Όταν ο δρόμος είναι πάντα ίδιος 

τι τάχα αν είναι σε μια ολόκληρη Mεσόγειο 

ή απ' το σπίτι σ' άλλη συνοικία;) 

H "Kλεοπάτρα", η "Σεμίραμις" κ' η "Θεοδώρα" 

είναι καιρός και χρόνια πάνε τώρα 

του βαρεμού που ενοιώσαν την τυράννια, 

να περπατούν πάντα στον ίδιο δρόμο, 

να δένουνε πάντα στα ίδια λιμάνια. 

Aν ήμουν εγώ πλοίαρχος, 

ναι - si j'étais roi! -

αν ήμουν εγώ πλοίαρχος 

στην "Kλεοπάτρα", τη "Σεμίραμη", τη "Θεοδώρα", 

αν ήμουν εγώ πλοίαρχος 

με τέσσερα χρυσά γαλόνια 

κι αν μ' άφηναν στην ίδια αυτή γραμμή 

τόσα χρόνια, 

μια νύχτα σεληνόφεγγη, 

στη μέση του πελάγου, 

θ' ανέβαινα στο τέταρτο κατάστρωμα 

κι ενώ θ' ακούγουνταν η μουσική 

που θα' παιζε στης πρώτης θέσης τα σαλόνια, 

με τη μεγάλη μου στολή, 

με τα χρυσά μου τα γαλόνια 

και τα χρυσά μου τα παράσημα, 

θα' γραφα μιαν αρμονικότατη καμπύλη 

από το τέταρτο κατάστρωμα 

μέσ' στα νερά, 

έτσι με τα χρυσά μου, 

σαν αστήρ διάττων 

σαν ήρως ανεξήγητων θανάτων.

Στη συνέχεια ένα τραγούδι του Θάνου Μικρούτσικου σε ποίηση του Αλέξανδρου Μπάρα. Ηχογραφήθηκε το 1998 στο σπίτι του συνθέτη από τον Νίκο Εσπιαλίδη.

   

Μοναξιά (Αλέξανδρος Μπάρας) 

Είναι το πυκνό συλλαλητήριο 

που οργανώνει μόνος ένας, μόνος, 

κάπου ένα μαχαίρι είναι που βρέθηκε 

δίχως ν’ ακουστεί κανένας φόνος. 

Όπλου είναι βολή χωρίς αντήχηση 

στη μεγάλην άμμο μιας Σαχάρας, 

πάνω μια χλωμή λειψή πανσέληνος 

λιώνει σαν κεράκι της δεκάρας… 

Είναι μια σημαία που ξεχάστηκε 

στον ιστό μετά τη δύση του ηλίου, 

ξέθωρο ένα ράκος που φυλάχτηκε 

από εσθήτα περασμένου μεγαλείου. 

Έρημος σταθμός το μεσονύχτιο 

υπογείων αστικών σιδηροδρόμων, 

πέτρες φορτωμένον είναι φέρετρο 

που το πάνε τέσσερις στον ώμον. 

Βάρκα είναι στο πέλαγο τ’ απέραντο 

μ’ ένα σκελετό για κωπηλάτη 

που ήλιος κατακόρυφος τον στέγνωσε 

και τον λεύκανε της θάλασσας τ’ αλάτι. 

Είναι το πουλί που μόνο ξώμεινε 

μίλια απ’ το κυρίαρχο κοπάδι, 

πίσω του το φως της μέρας σβήνεται. 

Η ΚΙΚΗ ΔΗΜΟΥΛΑ ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Πέντε χρόνια σήμερα από την αναχώρηση της Κικής Δημουλά κι εμείς θυμόμαστε την συνεργασία της ποιήτριας με τον Θάνο Μικρούτσικο. 

Ο συνθέτης που μελοποίησε αριστοτεχνικά Νίκο Καββαδία, Γιάννη Ρίτσο και πολλούς άλλους ποιητές, έλληνες και ξένους, είναι ο πρώτος που ξεκίνησε τον «χορό» των μελοποιήσεων της Δημουλά και έχει ενδιαφέρον η προσέγγισή του, ότι στην ποίηση της Κικής Δημουλά ταιριάζει μόνο ένα πιάνο, το οποίο εμπνέεται από αυτήν. 

Έτσι, το 1998 κυκλοφορεί το άλμπουμ «Στην Αγκαλιά της Άκρης», με την Κική Δημουλά να απαγγέλλει ποιήματά της και με την διακριτική συνοδεία του Θάνου Μικρούτσικου στο πιάνο. Υπάρχουν οκτώ σόλο πιανιστικά θέματα του συνθέτη, αλλά ο δίσκος βασικά είναι οι απαγγελίες.

Ακούγονται ποιήματα από τις συλλογές «Επί τα Ίχνη», «Το Λίγο του Κόσμου», «Το Τελευταίο Σώμα μου», «Χαίρε Ποτέ» και η «Εφηβεία της Λήθης», όπως και ένα ανέκδοτο, τότε, ποίημα το «Επεισόδιο», το οποίο συμπεριλήφθηκε στη συλλογή «Ενός Λεπτού Μαζί», που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά. 

Η Κική Δημουλά απαγγέλλει καθάρια και δυναμικά, κάποτε με μια θλίψη στην προσωδία της, και άλλοτε με έναν φιλοπαίγμονα ή και ειρωνικό τρόπο, ανάλογα με το ποίημα πάντα. Η απαγγελία της σίγουρα σε κρατά σε εγρήγορση.

   

Αξίζει να σημειωθεί ότι ένας πολύ ενδιαφέρων δίσκος με μουσικές και ποιήματα της Κικής Δημουλά είναι η «Γη των Απουσιών» του συνθέτη Κυριάκου Σφέτσα (2004), όπου υπάρχουν απαγγελίες κυρίως, μα και σύντομες μελοποιήσεις. Ο Σφέτσας σα να υιοθετεί την λογική του Μικρούτσικου για την ποίηση της Δημουλά: πρώτα οι απαγγελίες. Με τη διαφορά ότι εδώ δεν απαγγέλλει η ποιήτρια αλλά η ηθοποιός Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου. Την απαγγελία της Κ. Δημουλά ενσωμάτωσαν και άλλοι συνθέτες αργότερα, σε δικές τους απόπειρες μελοποίησης. 

Το 2009 έγινε για λογαριασμό της εφημερίδας Ελευθεροτυπία μια ξεχωριστή έκδοση 7 ψηφιακών δίσκων. Ένα από τα επτά CD περιλάμβανε ανέκδοτα τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου. Ανάμεσά τους και το «Περιπλάνησις», σε ποίηση Κικής Δημουλά, με τον Κώστα Θωμαΐδη. Εδώ έχουμε απόλυτη μελοποίηση και μάλιστα εξαιρετική. Ο συνθέτης αναδεικνύει κάθε λέξη του ποιήματος και η ερμηνεία του Κ. Θωμαΐδη συντελεί στο να μην χάνει ο ακροατής ποτέ την επαφή του με τον τραγουδιστικό - ποιητικό λόγο.

   

Με αφορμή τα πέντε χρόνια από την αναχώρηση της ποιήτριας, το Αρχείο της ΕΡΤ μας θυμίζει μια εκπομπή του πολιτιστικού μαγκαζίνο «Συν και Πλην», που περιλαμβάνει συνέντευξη της ποιήτριας, στο πλαίσιο της ιδιαίτερης σύμπραξης της Κικής Δημουλά με τον Θάνο Μικρούτσικο. Πρόκειται για ένα απόσπασμα από το πολιτιστικό-ενημερωτικό μαγκαζίνο «Συν και Πλήν» που παρουσίαζαν οι Μπήλιω Τσουκαλά, Ανδρέας Ροδίτης και Λένα Αρώνη. Η συγκεκριμένη εκπομπή προβλήθηκε στις 12 Μαρτίου 1998. 

Στο στούντιο ηχογραφήσεων του Μεγάρου Μουσικής ο Ανδρέας Ροδίτης συζητά με την ποιήτρια Κική Δημουλά και τον συνθέτη Θάνο Μικρούτσικο, κατά τη διάρκεια της ηχογράφησης του δίσκου «Στην αγκαλιά της άκρης», μια παραγωγή της HMV-His Master’s Voice, υπό τη γενική διεύθυνση του Θάνου Μικρούτσικου. Ο συνθέτης μιλά για την ξεχωριστή αυτή δισκογραφική σύμπραξη και για τον κύκλο ηχογραφήσεων ποιητικού λόγου που είχε προγραμματίσει. Η ποιήτρια μιλά για την εμπειρία αυτή της ανάγνωσης και ηχογράφησης των ποιημάτων της. Κατά τη διάρκεια της εκπομπής προβάλλονται πλάνα από την ηχογράφηση. Η Κική Δημουλά απαγγέλει τα ποιήματά της «Κονιάκ μηδέν αστέρων» και «Οι λυπημένες φράσεις». 

Ο Θάνος Μικρούτσικος λέει ότι η Κική Δημουλά είναι η σημαντικότερη ποιήτρια αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα και ότι αισθάνεται ιδιαίτερη τιμή και χαρά που κάνει μαζί της αυτόν τον ψηφιακό δίσκο. 

Δείτε αυτό το τηλεοπτικό ντοκουμέντο ΕΔΩ.

 

Παραπέμπουμε και σε μία συνέντευξή μας με την κόρη της Κικής Δημουλά, την κα Έλση Δημουλά,

στο πλαίσιο της σειράς "Προς Εκκλησιασμόν", που είναι μία παραγωγή του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

 

Ο ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΒΟΥΤΣΙΝΟΣ ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ

Άφησέ με να 'ρθω μαζί σου. Τι φεγγάρι απόψε!
Είναι καλό το φεγγάρι, - δε θα φαίνεται
που άσπρισαν τα μαλλιά μου. Το φεγγάρι
θα κάνει πάλι χρυσά τα μαλλιά μου. Δε θα καταλάβεις.
Άφησέ με να 'ρθω μαζί σου...

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο Φραγκίσκος Βουτσίνος (1936-1999) ήταν ένας σπουδαίος έλληνας βαθύφωνος με αξιοζήλευτη διεθνή καριέρα, που έφυγε νωρίς...
Νομίζω πως πρέπει να τον ανακαλύψουμε εκ νέου. Ήταν ένας λυρικός τραγουδιστής με σημαντικούς ρόλους κλασικού ρεπερτορίου στο ενεργητικό του, μα και με έντονη παρουσία στην ελληνική μουσική.

Έκανε μουσικές σπουδές αρχικά στην Αθήνα και κατόπιν στη Βιέννη, όπου και ξεκίνησε την επαγγελματική του σταδιοδρομία στη Λαϊκή Όπερα της Βιέννης (1961-1963). Διακρίθηκε αμέσως για την πλούσια φωνή, τη μουσικότητα και την υποκριτική του, και βραβεύτηκε στη Βιέννη και στο Βέλγιο. Τραγούδησε ως πρώτος βαθύφωνος στα γερμανικά λυρικά θέατρα του Βούππερταλ (έως το 1965), του Ντύσσελντορφ, όπου και ερμήνευσε 44 ρόλους (1967-1974), και του Κάσσελ (έως το 1976). Κατόπιν εμφανίστηκε σε πολλά διεθνή λυρικά θέατρα, συνεργάστηκε με διάσημους αρχιμουσικούς και με πλειάδα διακεκριμένων σκηνοθετών. Το ρεπερτόριό του περιλάμβανε άνω των 65 ρόλων όπερας, καθώς επίσης και 25 ορατόρια και συμφωνικά έργα. Συνεργάστηκε επανειλημμένα με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, πραγματοποίησε ηχογραφήσεις και έπαιξε στον κινηματογράφο (Ορφέας, Κλωvτ Γκορέττα, 1985). Με την Εθνική Λυρική Σκηνή συνεργάστηκε κατά την εικοσαετία 1975-1995, ερμηνεύοντας 25 ρόλους σε 43 παραγωγές και αναβιώσεις παραγωγών στο Ολύμπια και στο Ηρώδειο. Αρκετές εξ αυτών ήσαν πρώτες παρουσιάσεις έργων. 

Αυτόν τον διεθνούς φήμης καλλιτέχνη συνάντησε στην ακμή του ο Θάνος Μικρούτσικος και προέκυψε μια ξεχωριστή συνεργασία. 

Έχει ενδιαφέρον ότι είχαν σπουδάσει και οι δύο μαθηματικά! 
Η πρώτη συνεργασία τους ήταν στον συλλογικό  δίσκο  "Αντιθέσεις" (1985) - περιλαμβάνει και έργα του Μιχάλη Γρηγορίου και του Γερμανού avant garde συνθέτη Wilhelm Zobl (1950-1991) - και πρόκειται για την μελοποίηση αποσπάσματος από το περίφημο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου "Η Σονάτα του σεληνόφωτος". Μια σύνθεση γραμμένη στη λιτή φόρμα του lied για βαθύφωνο και πιάνο. Ερμηνεύει ο Φραγκίσκος Βουτσίνος με τη συνοδεία του συνθέτη στο πιάνο. Αυτή είναι η πρώτη εκτέλεση του έργου, είκοσι περίπου χρόνια πριν από την επανεκτέλεση του Κώστα Θωμαΐδη (2004).
Θεωρώ εμπνευσμένη την ερμηνεία του Φ. Βουτσίνου στη Σονάτα των Ρίτσου - Μικρούτσικου, στιβαρή, πεπληρωμένη και εν ταυτώ αληθινά ερωτική, γι' αυτό και παραθέτω το Άφησέ με να 'ρθω μαζί σου! Την σπαρακτική επωδό της Σονάτας... Μαζί και το "Βαθύ βαθύ το πέσιμο", "ανάσα ωκεανού..."

΄ 

Ένα ακόμη τραγούδι - ξεχασμένο διαμάντι: «Υπόγειο γκαράζ» («Ν' αλλάξει αίμα»). 

Η μουσική του Θάνου Μικρούτσικου, σε ποίηση του φίλου του Χριστόφορου Λιοντάκη. Ο τίτλος του τραγουδιού παραπέμπει στην ομώνυμη ποιητική συλλογή του Χ. Λιοντάκη (Κέδρος, 1978). 

Τραγουδάει ο Φραγκίσκος Βουτσίνος. 

Πρόκειται για ένα ακυκλοφόρητο τραγούδι που γράφτηκε ειδικά για το Δεύτερο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και ακούστηκε το 1985 στην εκπομπή του Νότη Μαυρουδή, με 13 τραγούδια σε πρώτη ραδιοφωνική μετάδοση. Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στα studio της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Προλογίζει ο Νότης Μαυρουδής. 

Είναι η εποχή της «Σονάτας του σεληνόφωτος», καθώς και του κύκλου τεσσάρων τραγουδιών σε ποίηση Γιώργου Σεφέρη. 

Το 1997, το «Υπόγειο γκαράζ» πέρασε στη δισκογραφία με τη φωνή του Κώστα Θωμαΐδη και τίτλο «Ν’ αλλάξει αίμα», στο cd «Ποίηση με μουσική» με τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου σε ποίηση Κωνσταντίνου Καβάφη και Χριστόφορου Λιοντάκη, με τον Κώστα Θωμαΐδη.

Ν’ αλλάξει αίμα 

Ν’ αλλάξει σάρκα 

Ιδού τι θέλει 

Ν’ απαλλαγεί από κείνο 

Το κρυφό-φανερό 

Που όλα τα διχάζει 

Το 1987 ο Μικρούτσικος αφιερώνει έναν Κύκλο τεσσάρων τραγουδιών σε ποίηση Γιώργου Σεφέρη, στον Μάνο Λοΐζο (1982-1984). Ένα έργο για βαθύφωνο, φαγκότο και πιάνο, με σολίστ τον εξαιρετικό Φραγκίσκο Βουτσίνο. Το έργο κυκλοφόρησε το 1987 με τίτλο «Στον Μάνο Λοΐζο – Νύχτα με σκιές χρωματιστές». 

Τα ποιήματα: 

Τρία Κόκκινα Περιστέρια 

Αυτοκίνητο 

Χάι και Β,Δ - Τούτο Το Σώμα 

Στροφή.

Μετάφραση στα αγγλικά: Έντμουντ Κήλυ, Φίλιπ Σέρραρντ. 

Η ΘΕΙΑ ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΠΙΑΝΙΣΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΤΙΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΠΑΠΑΜΙΚΡΟΠΟΥΛΟΥ

Πανελλήνιον Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδος 
1821-1921, Αθήνα 1927. 

ΑΝΤΙΓΟΝΗ ΠΑΠΑΜΙΚΡΟΠΟΥΛΟΥ (1889¹ – 1980)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Μνήμη Θάνου Μικρούτσικου

Μία από τις πρώτες Ελληνίδες συνθέτριες των αρχών του 20^ου αιώνα (μέλος της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών), η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου - Μακρυγιάννη υπήρξε επίσης διάσημη σολίστ και δασκάλα πιάνου. Γεννήθηκε στην Πάτρα της ακμής του εμπορίου (τέλος 19^ου αιώνα) και το αστικό οικογενειακό της περιβάλλον επηρέασε καθοριστικά την μουσική της πορεία. Ο πατέρας της Θεόδωρος Παπαμικρόπουλος και η μητέρα της Σοφία, φρόντισαν από νωρίς για την μουσική καλλιέργεια των παιδιών τους. Η αδελφή της Ηλέκτρα ήταν επίσης εξαιρετική πιανίστρια (πτυχιούχος της Μουσικής Ακαδημίας της Χαϊδελβέργης) όπως και η άλλη αδελφή της Ισμήνη που σπούδασε στο Λονδίνο. Οι τρεις αδελφές Παπαμικροπούλου ήταν πρώτες ανεψιές του πατρινού Παναγιώτη Βουρλούμη, ο οποίος διακρίθηκε στις κυβερνήσεις του Ελ. Βενιζέλου ως υπουργός Επισιτισμού και Εθνικής Οικονομίας, ενώ μετά το 1920 συνδέθηκαν φιλικά με τον μεγάλο διανοούμενο και πολιτικό Παναγιώτη Κανελλόπουλο.

Πατρινοί στην Χαϊδελβέργη της Γερμανίας το 1921 ως φοιτητές:
Παναγ. Κανελλόπουλος και οι αδελφές Παπαμικροπούλου (Αντιγόνη, Ισμήνη, Ηλέκτρα).
Αρχείο Ιω. Αρ. Μικρούτσικου

Το πατρικό σπίτι των αδελφών Παπαμικροπούλου ήταν από τα σημαντικότερα αρχοντικά της πόλης. Την διεύθυνση σημειώνει η ίδια η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου σε κάποιες από τις παρτιτούρες έργων της, που αφιέρωνε σε φίλους: Κορίνθου 174, Πάτραι.

Η Α. Παπαμικροπούλου σπούδασε στη Βασιλική Μουσική Ακαδημία του Λονδίνου. Αποφοίτησε με άριστα και διάκριση, καθώς τής απονεμήθηκε το Ανώτατο Βραβείο (Highest Award) του φημισμένου αυτού μουσικού ιδρύματος της Αγγλίας. Επέστρεψε στην Πάτρα όπου και εγκαταστάθηκε, αναπτύσσοντας πλούσιο παιδαγωγικό έργο. Λέγεται ότι όπως και η αδελφή της Ηλέκτρα, ταξίδευε τακτικά, μέσα σε αντίξοες συνθήκες, μέχρι και την Καλαμάτα για να παραδώσει μαθήματα πιάνου. «Περιγράφεται ως ιδιαίτερα αυστηρή γυναίκα, με ιδιότυπο χαρακτήρα και απρόβλεπτες αντιδράσεις, κλεισμένη πολύ συχνά στον εαυτό της»². Μεταξύ των διακεκριμένων μαθητών της ήταν και ο σημαντικότατος Πατρινός συνθέτης Ανδρέας Νεζερίτης (1897-1980). Αξιομνημόνευτη σύμπτωση: δασκάλα και μαθητής πέθαναν την ίδια χρονιά!

Η Α. Παπαμικροπούλου, όμως, φαίνεται πως επέστρεφε στο Λονδίνο, όπου εκδόθηκαν και αρκετά έργα της. Σύμφωνα με δημοσίευμα εφημερίδας της εποχής (1920) ερμήνευσε στο Duke’s Hall του Λονδίνου το δημοφιλές κοντσέρτο για πιάνο του Νορβηγού συνθέτη Edvard Grieg (1843-1907) «τη συνοδεία ορχήστρας εξ εκατόν οργάνων. Η μαγική δύναμις της τέχνης της Ελληνίδος Καλλιτέχνιδος άφησεν ανεξαλείπτους εντυπώσεις εις το φλεγματικόν αγγλικόν ακροατήριον»³. Η Α. Παπαμικροπούλου σύμφωνα με γραπτές και προφορικές μαρτυρίες, ήταν μια δεξιοτέχνις του πιάνου. Σε άρθρο πατρινής εφημερίδας παρουσιάζεται ως «η αριστοτέχνις» και αποκαλείται «κορυφαία της Ελλάδος πιανίστρια»⁴. Ήταν τότε τριάντα ετών. Αυτή, λοιπόν, που κάποιοι μουσικοκριτικοί για τις ερμηνείες της, ιδιαίτερα έργων του Σοπέν και του Λιστ, την είχαν αποκαλέσει δεύτερο Ρουμπινστάιν⁵, δεν επέλεξε τυχαία το κοντσέρτο για πιάνο του Grieg. Σε μια διάλεξή της στον Εισαγωγικό Σύλλογο Πατρών, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Νεολόγος (3-4-1915) η Α. Παπαμικροπούλου υπεραμυνόταν του ιδρυτή της Εθνικής Μουσικής Σχολής Μανώλη Καλομοίρη. Θεωρούσε ότι ο Καλομοίρης έκανε έργο ανάλογο με αυτό του Grieg και του Liszt, οι οποίοι διασκεύαζαν αριστοτεχνικά πρωτότυπους νορβηγικούς ήχους και ουγγρικές μελωδίες αντίστοιχα, δημιουργώντας νέες «συνθέσεις αίτινες εκτιμώνται ανά την υφήλιον ως αριστουργήματα». Χαρακτηρίζει μάλιστα τον Καλομοίρη «Grieg της Ανατολής»! Άρα, είναι ευεξήγητο, πλέον, γιατί η Παπαμικροπούλου διέπρεψε κατά την ερμηνεία του κοντσέρτου του Grieg, στο οποίο ο συνθέτης αποκαλύπτει το πραγματικό ενδιαφέρον του για τους λαϊκούς νορβηγικούς σκοπούς. Η ίδια θα κάνει κάτι ανάλογο στις συνθέσεις της για πιάνο και στα τραγούδια της. Πρέπει να σημειωθεί ότι η Α. Παπαμικροπούλου απάντησε, μέσω της στήλης της εφημερίδας Νεολόγος (9-4-1915), σε επικριτικό για την διάλεξή της δημοσίευμα και υπερασπίστηκε πάλι με πάθος τον Καλομοίρη και την ελληνικότητα της μουσικής του.

Το 1920 εκδόθηκε στο Λονδίνο «Το Κλάϊμα του Βοσκού», από τον εκδοτικό οίκο Wests Ltd, με τίτλο: “The Greek Shepherd’s Song”⁶. Η σύνθεση αυτή για πιάνο δεν είναι τίποτε άλλο παρά η έντεχνη επεξεργασία του γνωστού δημοτικού τραγουδιού «Μπήκαν κλέφτες στο μαντρί». Το έργο αυτό εντάχθηκε αργότερα στην περίφημη «Καλαβρυτινή σουΐτα» για πιάνο της Παπαμικροπούλου, ως τρίτο μέρος.

Τον Απρίλιο του 1931 η συνθέτρια δίνει ένα ρεσιτάλ πιάνου στην ιστορική αίθουσα «Παρνασσός» στην Αθήνα. Παρουσιάζει τις συνθέσεις της «Πόνος», «Πρελούδιο», «Όταν πέφτουν τα φύλλα», «Παράπονο», «Αγωνία» και βέβαια την «Καλαβρυτινή σουΐτα» που ενθουσιάζει κοινό και κριτικούς. Ένας απ’ αυτούς έγραψε στον τρίτο τόμο (1931) των Μουσικών Χρονικών, περιοδικού που διηύθυνε ο Ιωσήφ Παπαδόπουλος: «Η Παπαμικροπούλου τοποθετείται στην πρώτη γραμμή των καλύτερων καλλιτεχνών. Οι συνθέσεις της έχουν ειλικρινή μελοδραματική διάθεση. Έντονος πόνος, λυρικό σκίρτημα διαπνέουν και τα αλέγρα σημεία».

Συχνές ήταν οι εμφανίσεις της Παπαμικροπούλου και στην Πάτρα, όπου «οι Πατρείς εντρυφώσι κατά τας εκάστοτε καλλιτεχνικάς συναυλίας, εις την θεσπεσίαν τέχνην της συμπαθούς καλλιτέχνιδος, ήτις ευγενώς πάντοτε μετέχει αυτών»⁷ Η Α. Παπαμικροπούλου στα προσωπικά της ρεσιτάλ ερμήνευε έργα για πιάνο κλασικών συνθετών καθώς και τις δικές της πρωτότυπες συνθέσεις. Δίκαια χαρακτηρίστηκε στον καιρό της ως καλλιτεχνικός αστέρας της Πάτρας και «δαιμονία κλειδοκυμβαλίστρια». Ο Πατρινός διανοούμενος Αριστείδης Μικρούτσικος σε σχετικό σημείωμά του για ένα ρεσιτάλ της Παπαμικροπούλου παρατηρεί: «Η όλη της μουσική διαπνέεται από μιαν αγνότητα, από μια σοφία. Δημιουργικότης καταπληκτική και πλατειά έμπνευσις… Μέσα σε μίαν ώρα, μας έκαμε να επικοινωνήσουμε με το βαθύ νόημα, όχι της αντικειμενικής και υπολογισμένης, μα της αληθινής Τέχνης, που δεν αφορά τον βιρτουόζο, αλλά τον άνθρωπο – καλλιτέχνη»⁸.

Παραθέτουμε εδώ και το πρόγραμμα (απόκειται στην Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη") ενός ρεσιτάλ πιάνου που έδωσε την Τρίτη 12 Μαρτίου 1919 στην Αίθουσα του Ωδείου Αθηνών, με ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πρόγραμμα: Bach, Schumann, Liszt, Chopin, Grieg, Paganini – Liszt.

Στις 31 Μαϊου 1919 πραγματοποιήθηκε μια "Στρατιωτική Συναυλία" υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Βασιλείου Σωζόπουλου, Διοικητή Μουσικής Φρουράς Αθηνών και καθηγητή του Εθνικού Ωδείου, του Νικόλαου Δεληγιαννάκη, Διευθυντή της Μουσικής Φρουράς Πατρών και του Χρήστου Τσέκου, αρχιμουσικού της Δημοτικής Μουσικής Πατρών και της Αντιγόνης Παπαμικροπούλου, στην ταράτσα του κινηματοθέατρου "Πάνθεον" στην Πάτρα. Η συναυλία διοργανώθηκε από τον Σύνδεσμο Εφέδρων Αξιωματικών Πατρών και την Οργάνωση Πολεμιστών Πατρών. Παραθέτουμε στη συνέχεια το πλήρες πρόγραμμα της συναυλίας (Μουσική Βιβλιοθήκη "Λίλιαν Βουδούρη"), το οποίο περιλαμβάνει αρκετές συνθέσεις της Παπαμικροπούλου. 

 Η Α. Παπαμικροπούλου άφησε εποχή ως παιδαγωγός – λειτουργός και όχι ως μια τυπική δασκάλα πιάνου. Με αυτή την παιδαγωγική της ιδιότητα, διδάσκει στη Φιλαρμονική Εταιρία γύρω στο 1936 και αργότερα, το 1945, στο Πατραϊκό Ωδείο, όπου χάρισε το πιάνο της και όλη τη μουσική βιβλιοθήκη της. Πρέπει να σημειωθεί ότι το 1937 όταν ο ιερέας Ευθύμιος Ντρέκης ίδρυσε το «Πατραϊκό Ωδείο» σε συνεργασία με τον Μανώλη Καλομοίρη, η Α. Παπαμικροπούλου συμμετείχε στην επιτροπή κυριών της Πάτρας που συστήθηκε με σκοπό την αδιάκοπη λειτουργία του Ωδείου στα χρόνια της Κατοχής. Η σημερινή διευθύντρια του Ωδείου κ. Άσπα Ντρέκη υπήρξε για ένα διάστημα μαθήτρια της Παπαμικροπούλου και ερμηνεύει συνεχώς τις συνθέσεις της για πιάνο. Κάνει γνωστό, μάλιστα, το πιανιστικό ρεπερτόριο της δασκάλας της στους μαθητές της, οι οποίοι σε εξετάσεις και άλλες εκδηλώσεις του Ωδείου περιλαμβάνουν στο πρόγραμμά τους και ένα έργο της Παπαμικροπούλου. Συνεχίζεται, λοιπόν, αδιάκοπα από γενιά σε γενιά, η παράδοση του έργου της Πατρινής συνθέτριας.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ

Α. ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ

Η Α. Παπαμικροπούλου συνέθεσε αρκετά τραγούδια, τα οποία φαίνεται πως είχαν ιδιαίτερη απήχηση στην εποχή τους. Άλλωστε τραγουδούσε και η ίδια. Την διάλεξή της στον Εισαγωγικό Σύλλογο για τη Νεοελληνική Μουσική (1915) που προαναφέραμε, επισφράγισε τραγουδώντας η ίδια δύο χαρακτηριστικά ελληνικά τραγούδια: την «Άνοιξη» του Σαμάρα και την «Κατάρα» (1909) του Καλομοίρη.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η ίδια έγραφε και τους στίχους στα περισσότερα τραγούδια της, όπως π.χ. «Δε θα με ξεχάσεις» (1936) ερωτικό τραγούδι ιδιαίτερα δημοφιλές στην εποχή του, «Έλα» (1938) που εκδόθηκαν στην Πάτρα από τον μουσικό οίκο του Μ. Κορνέλλου. Από τα εξώφυλλα αυτών των τραγουδιών πληροφορούμαστε ότι συνθέσεις της Παπαμικροπούλου είχαν ηχογραφηθεί σε δίσκους “Columbia” και “Odeon” και πωλούνταν σε όλα τα μουσικά καταστήματα. 

Η ίδια η Παπαμικροπούλου έπαιζε τις συνθέσεις της «Ελληνική Ραψωδία» και «Νύχτα Χριστουγέννων» για σόλο πιάνο. Οι ηχογραφήσεις αυτές μεταδίδονταν από τους ραδιοφωνικούς σταθμούς «Μπάρι» και «Ιταλικόν συγκρότημα». Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι μερικά από τα τραγούδια της (όπως το «Λίλυ-Μπεθ», σε στίχους της συνθέτριας) περιλαμβάνονταν στο ρεπερτόριο του Αντώνη Δελένδα, διάσημου τενόρου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Επίσης στο εξώφυλλο του τραγουδιού «Δε θα με ξεχάσεις» αναγράφεται: «Ελανσαρίσθη από τον εκλεκτόν τενόρον κ. Αντώνιον Νέγρην».

Άλλα τραγούδια της, πολλά από τα οποία ερωτικού χαρακτήρα, είναι: «Αγάπη μου ωραία», «Δεν μ’ αγαπάς», «Μην λησμονήσεις», «Ήρθες αργά», «Γύρισε, γύρισε», «Λυπητερό τραγούδι», «Βαρκαρόλα», «Έλα πάμε» (Fox), «Η Πάτρα στον Μεσοπόλεμο», «Έφυγες» (Valse - Noble), «Ας θυμηθούμε μαζί», «Αγωνία» και «Πόνος».

Β. ΕΡΓΑ ΓΙΑ ΠΙΑΝΟ

Η «Καλαβρυτινή σουΐτα» ή «Εικόνες απ’ τα βουνά» σε πέντε μέρη (έκδοση Röder Λειψίας) είναι ίσως το πιο γνωστό έργο της συνθέτριας, το οποίο έχει παρουσιαστεί κατ’ επανάληψη τόσο από την ίδια όσο και από νεώτερους εκτελεστές. Τα μέρη του έργου φέρουν τίτλους οι οποίοι είναι παρμένοι από δημοτικά τραγούδια της Πελοποννήσου. Δεν είναι γνωστό γιατί η συνθέτρια ονόμασε την σουίτα της «Καλαβρυτινή». Ίσως διότι την εποχή εκείνη ήταν νωπή, ακόμη, στη μνήμη των Ελλήνων η κήρυξη της Επανάστασης του 1821 στα Καλάβρυτα, ένας τόπος - σύμβολο του νεώτερου ελληνισμού. Με δεδομένο το γεγονός ότι στην σουίτα αυτή η συνθέτρια επεξεργάζεται θέματα από την δημοτική παράδοση και η ίδια είναι γεννημένη στην Πάτρα, κοντά στα Καλάβρυτα, δεν αποκλείεται να ήθελε να συνδέσει το ηρωικό και αδούλωτο φρόνημα των Ελλήνων με την περιοχή των Καλαβρύτων. Όλα τα κομμάτια της σουίτας αποτελούνται από σύντομες ενότητες, κάτι σαν μουσικές εικόνες που εκφράζουν μία κυρίως ρομαντική διάθεση, αλλά δεν αποφεύγεται και ο δανεισμός άλλοτε από μια πόλκα, άλλοτε από μια γκαβότ, άλλοτε από ένα ρωμαλέο πρελούδιο. Η Καλαβρυτινή Σουίτα ξεκινάει με το πρελούδιο πάνω στο δημοτικό τραγούδι Ένας αητός καθότανε και εκφράζει, πραγματικά, τη μεγαλοπρέπεια και περηφάνια που αναδύεται από τους στίχους του δημώδους άσματος. Το πρελούδιο αυτό αφιερώνεται από τη συνθέτρια στους γονείς της.

Στο δεύτερο κομμάτι της σουίτας αναγνωρίζουμε το δημοτικό τραγούδι Ντουφέκι μου περήφανο σπαθί μου τιμημένο. Η συνθέτρια τιτλοφορεί το κομμάτι, Καϋμένα ελληνόπουλα και το αφιερώνει στο θείο της Νικολάκη Βουρλούμη. Στην πρώτη ενότητα του κομματιού αυτού το αριστερό χέρι του ερμηνευτή παίζει τη βασική μελωδία ενώ η συνοδεία είναι ένα συνεχές επίμονο πεντάηχο το οποίο παραπέμπει στην πεντατονία της δημοτικής μουσικής. Η δεύτερη ενότητα  είναι πιο δεξιοτεχνική και χορευτική, μ’ ένα λεβέντικο χορό να δεσπόζει.

Στο τρίτο μέρος που τιτλοφορείται Το κλάιμα του βοσκού, andante sostenuto, στη σολ ελάσσονα, η μουσική γίνεται τρυφερή και μοναχική, με μοναδικό σκοπό την ανάγλυφη απόδοση του καημού του βοσκού (προγραμματική μουσική). Η συνθέτρια χρησιμοποιεί μια ηχητική παλέτα από βουκολικούς ήχους, γι’ αυτό θα μπορούσε να χαρακτηριστεί το μέρος αυτό ως «ποιμενικός σκοπός». Το αναγνωρίσιμο δημοτικό τραγούδι είναι αυτή τη φορά το γνωστό μπήκαν κλέφτες στο μαντρί που τοποθετείται σε ένα λιτό οκτάμετρο. Το κομμάτι είναι αφιερωμένο στον Θοδωρή Βουρλούμη, επίσης θείο της συνθέτριας.

Στον τρίτο θείο, τον Παναγή Βουρλούμη αφιερώνεται το τέταρτο κομμάτι, σε 3/4, στης Αρκαδιάς το διάσελο. Στηρίζεται πάνω στο δημοτικό αχ Ελένη. Παρόλο που μορφολογικά θα μπορούσε να θυμίζει δυτικό βαλς, ουσιαστικά έχουμε ένα περίτεχνο πάντρεμα της δυτικής φόρμας με ελληνότροπα μουσικά μοτίβα. Η δεύτερη ενότητα του κομματιού, allegro moderato, είναι σαφώς περισσότερο δεξιοτεχνική και χορευτική. Εδώ κυριαρχεί ένα διμερές μέτρο που εκφράζει μια στιβαρότητα, σε αντίθεση με το τριμερές μέτρο της πρώτης, λυρικού χαρακτήρα, ενότητας. Υπάρχει και μια τρίτη ενότητα που παραπέμπει σε εμμελή απαγγελία (recitativo) και εμφαίνει εσωτερικότητα. 

Το πέμπτο κομμάτι της Καλαβρυτινής Σουίτας, molto vivace με ένα μεσαίο moderato, στη «σκοτεινή» μα και ηρωϊκή ρε ελάσσονα, είναι ένας χορός – ποταμός, με αδιάκοπη κίνηση, που οδηγεί το έργο στην θριαμβευτική κορύφωσή του. Το παραδοσιακό τραγούδι εκίνησεν η κλεφτουριά κι όλα τα παλικάρια προσφέρει το θέμα στο φινάλε της σουίτας που τιτλοφορείται Ελληνοπούλα μ’ για σου.

(Ανάλυση της «Καλαβρυτινής σουΐτας» βλ. και στο βιβλίο της Ε. Αγραφιώτη Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού;, σσ. 157-158).

Το δημοφιλές αυτό έργο της Παπαμικροπούλου διασκευάστηκε από τον επίσης Πατρινό συνθέτη Δημήτρη Μπαζό για πιάνο, κιθάρα και ορχήστρα πνευστών. Σε ενορχήστρωση και διεύθυνση του ιδίου παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 1978 (Μοσχάτο) με σολίστ την Άσπα Ντρέκη-Βικάτου στο πιάνο και τον Ανδρέα Μπαζό στην κιθάρα. Αυτή η εκδοχή παρουσιάστηκε την ίδια χρονιά και στην Πάτρα.

Άλλες συνθέσεις της Παπαμικροπούλου που έχουν εκδοθεί είναι:

·         I Love you so my little Anne (Song without words) – Τραγούδι χωρίς Λόγια

Αφιερωμένο στην Anne Van Fleet McChristian (έκδ. Φ. Νάκα, 1956).

·         Gratitude – Ευγνωμοσύνη, μπαλάντα

Αφιερωμένο στον Charles H. Crutchfield (έκδ. Φ. Νάκα, 1951).

·         Coronation Ball (Air de Ballet) – Ο χορός της ενθρόνισης

Αφιερωμένο στην βασίλισσα Ελισάβετ Β΄ της Αγγλίας (έκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1953).

·         Ο χορός του λευκού ρόδου (Valse Noble)

Αφιερωμένο εις την Α.Β.Υ. Πριγκήπισσαν Φρειδερίκην Διαδόχου (εκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1947).

 ·        Γαρδένιες το δείλι (Valse - Lente)

Αφιερωμένο στην ευγενεστάτην κα Λόλαν Αριστείδου – Μεταξά (Εκδόσεις Ανδρεάδη – Νάκας, Αθήνα, 1948).

·         Clydia (Air de Ballet)

Αφιερωμένο στον Jim Morton, New York Journal American (έκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1954).

·         You brought spring in to my heart (Air de Ballet) – Έφερες την Άνοιξη στην καρδιά μου

Αφιερωμένο στον Συνταγματάρχη Charles U. Knaub (American mission to Greece) (εκδ. Ανδρεάδη - Νάκα, 1951)

·         Νύχτα τ’ Απρίλη (Φαντασία)

«Αφιερωμένο σε μια ανάμνησι…» (έκδ. Röder)

Διάσημη ήταν η σύνθεση «Νύχτα Χριστουγέννων» (ρομάντζο) σε στυλ μπαλάντας, για σόλο πιάνο (που κυκλοφορούσε σε δίσκο της Columbia από το 1935). Τα κομμάτια «Σάλπιγγες» (εμβατήριο, έκδ. 1935), «Καμπάνες» και «Γαρδένιες στο δείλι» ήταν επίσης δημοφιλή έργα για πιάνο, που παίζουν μέχρι σήμερα μαθητές του «Πατραϊκού Ωδείου». Από όλο το συνθετικό της έργο συνάγεται ότι η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου ήταν μια αληθινή δεξιοτέχνης του πιάνου, «κάτι που διακρίνεται στα ποικίλματα και στην έκταση του πληκτρολογίου που χρησιμοποιεί»⁹. Οι συνθέσεις της έχουν ειλικρινή μελοδραματική διάθεση, έντονο λυρισμό και προκαλούν βαθειά συγκίνηση. Όπως έγραψε ο Αριστείδης Μικρούτσικος, «με τη φωνή της ψυχής της μας χαρίζει το χρυσό κλειδί της διαισθήσεως της Μουσικής… Μας λέει: Η Μουσική είναι ο Λυτρωμός».

Στο συγγενικό περιβάλλον της Α. Παπαμικροπούλου ανήκει ο συνθέτης Θάνος Μικρούτσικος. Η αδελφή τής Αντιγόνης, Ηλέκτρα, παντρεύτηκε έναν ξεχωριστό πνευματικό άνθρωπο της Πάτρας, τον Αριστείδη Μικρούτσικο, αδελφό του πατέρα του Θάνου Μικρούτσικου. Στο προσωπικό αρχείο του συνθέτη σώζεται το κύριο μέρος του συνθετικού έργου της θείας του Αντιγόνης Παπαμικροπούλου.

Ο ίδιος ο Θ. Μικρούτσικος αναφέρεται στην θεία του, στην αυτοβιογραφία του στον Οδυσσέα Ιωάννου (εκδ. Πατάκης, 2011). Εκεί λέει επί λέξει: «Η Αντιγόνη Παπαμικροπούλου είναι η πρώτη σημαντική νεοελληνίδα συνθέτης – έχω αρκετές παρτιορύρες των συνθέσεών της στο αρχείο μου».

Παρτιτούρες έργων της υπάρχουν ακόμη στην Εθνική Βιβλιοθήκη, στην Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη», στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και σε ιδιωτικές συλλογές.

Η Α. Παπαμικροπούλου πέθανε από καρδιοαναπνευστική ανεπάρκεια στην Αθήνα (στο Χολαργό) στις 23 Μαρτίου 1980.

Ο Θάνος Μικρούτσικος εξέφρασε κι ένα …παράπονο στους θείους του Αριστείδη και Αντιγόνη:

«Θείε Αριστείδη Μικρούτσικε και θεία Αντιγόνη Παπαμικροπούλου, πολύ θα ήθελα να ζήσω μια μέρα μαζί σας. Έχω όμως ένα παράπονο από εσάς. Δεν μου αφήσατε ένα σημείωμα για τον απίστευτα σπουδαίο συνθέτη Δημήτρη Λιάλιο. Ή το γράψατε και κάπου ξέπεσε; Εγώ όμως κυνηγούσα –παιδί του δημοτικού – τον Θεόφιλο Κάββουρα στην Τριών Συμμάχων και χαιρόμουνα, δεκαετία του ‘50, την μπάντα – συμφωνική ορχήστρα που διηύθυνε.»

Στον Θάνο Μικρούτσικο οφείλουμε το cd με τα Κουαρτέτα των Πατρινών συνθετών: Δημήτρη Λιάλιου, Ανδρέα Νεζερίτη και Θεόφιλου Κάββουρα.

Ήταν μία πρότασή μας στην «Πάτρα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006», που τελικά διεκπεραιώθηκε εκτός Πολιτιστικής.

Στην εκδήλωση «Πατρινοί συνθέτες – Πατρινοί ποιητές», που διοργανώσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον στις 26 Νοεμβρίου 2016, στην Αθήνα, παρουσιάσαμε και δύο - από τα πιο δημοφιλή στην εποχή τους - τραγούδια της Αντιγόνης Παπαμικροπούλου: «Έλα» και «Δεν θα με ξεχάσεις», που ερμήνευσε η σοπράνο Δάφνη Πανουργιά, με τον Μάριο Καζά στο πιάνο.

Έργα της συνθέτριας έχει αποδώσει και ο συνθέτης και πιανίστας Σπύρος Δεληγιαννόπουλος. Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα δείγμα αυτής της δουλειάς.

Επίσης, η Σέρβα πιανίστρια και μαθηματικός Anita Savic, συμπεριέλαβε σε ένα δίσκο της με έργα ελλήνων συνθετών για πιάνο, τον "Χορό του Λευκού Ρόδου" της Παπαμικροπούλου. 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Στην υπάρχουσα σχετική, με τη συνθέτρια, βιβλιογραφία αναφέρεται ως χρονολογία γέννησης το 1888. Όμως στην Ληξιαρχική Πράξη Θανάτου του Δήμου Πατρέων, ως έτος γέννησης της συνθέτριας αναγράφεται το 1889. Πρόκειται, ουσιαστικά, για το πρώτο επίσημο τεκμήριο που αφορά στην χρονολογία γέννησης της Παπαμικροπούλου και ως τέτοιο το υιοθετούμε ανεπιφύλακτα.

2. Έφη Αγραφιώτη, Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού; σ. 156, Αθήνα 2004.

3. Εφ. Νεολόγος Πατρών, 30-8-1920.

4. Εφ. Νεολόγος Πατρών, 14-3-1918.

5. Εφ. Η Γνώμη Πατρών, 8-4-1980 (Άρθρο του Λάμπη Λούκου).

6. Εφ. Νεολόγος Πατρών, 30-8-1920.

7. Τέλης Δ. Τουρνάς, Αι Πάτραι - Τα γράμματα και αι τέχναι, σσ. 14-15, Ακαδημαϊκόν Ημερολόγιον Πατρών, 1918.

8. Εφ. Τηλέγραφος Πατρών, 14-12-1930.

9. Αλέκα Συμεωνίδου, Λεξικό Ελλήνων Συνθετών, σ. 338 (έκδ. Φ. Νάκας, 1995).

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

-        Εφ. Νεολόγος, 3 & 9-4-1915 / 14-3-1918 / 30-8-1920.

-        Εφ. Τηλέγραφος, 14-12-1930.

-        Εφ. Η Γνώμη, 8-4-1980.

-        Εφ. Πελοπόννησος, 17-4-1980.

-        Έφη Αγραφιώτη, Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού; Εθνικό Συμβούλιο Ελληνίδων (έκδ. Δρόμων, 2004).

-        Τάκης Καλογερόπουλος, Το Λεξικό της Ελληνικής Μουσικής, Τόμος 4^ος (έκδ. Γιαλλελή, 1998).

-        Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Η Πάτρα της «Μπελ Εποκ», Εισαγωγή στο βιβλίο Πάτρα 1900 του Αλέκου Μαρασλή (Πάτρα, 1978).

-        Γιάννης Μουγγολιάς, Αντιγόνη Παπαμικροπούλου. Ένας συναρπαστικός μουσικός βίος, περιοδικό «το δόντι», τεύχος 19, Απρίλιος 2002.

-        Αλέκα Συμεωνίδου, Λεξικό Ελλήνων Συνθετών (Βιογραφικό – Εργογραφικό), (έκδ. Φίλιππος Νάκας, Μάιος 1995).

-        Κώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών, Τόμος Β΄ (Γ΄ Έκδοσις, Πάτραι 1995).