ΣΤΗ ΒΡΥΣΗ ΑΔΗΣΑΡΟΥ ΤΗΣ ΝΑΞΟΥ ΜΕ ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΕΝΟΣ ΑΙΩΝΑ

Ένα μουσικό ταξίδι στα 101 χρόνια της ελληνικής δισκογραφίας ξεδιπλώθηκε την Κυριακή 16 Αυγούστου στη Βρύση Αδησαρού της Νάξου, με τη συμμετοχή πολύ κόσμου. 

Από το πρώτο τραγούδι που ηχογραφήθηκε το 1925 (Σμυρνιά) στον Αττίκ και τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ξαρχάκο, τον Λοΐζο και τον Σαββόπουλο. 

Η παράσταση παρουσίασε μια μουσική διαδρομή στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού και της δισκογραφίας, μέσα από τραγούδια και δημιουργούς που σημάδεψαν τις εποχές τους και διαμόρφωσαν το ελληνικό μουσικό τοπίο.

Στη Βρύση τ’ Αδησαρού, δίπλα στην αιωνόβια «γεροντοελιά», σε ένα απόλυτα φυσικό τοπία, η Δάφνη Πανουργιά (φωνή, κιθάρα) και ο Γιάννης Φιλιππουπολίτης (πιάνο, φωνή) ερμήνευσαν τη μουσική ιστορία ενός αιώνα ελληνικού τραγουδιού. 

Συμμετείχαν και οι ταλαντούχοι νεαροί: Αντώνης Φιλιππουπολίτης και Ανδρέας Κορούλης. 

Τα κείμενα του Παναγιώτη Ανδριόπουλου και η ανάγνωση από τον Μιχάλη Καλαΐτζή πλαισίωσαν τη μουσική αφήγηση, συνθέτοντας ένα ταξίδι στον χρόνο, από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή. 

Την καλλιτεχνική διεύθυνση της παράστασης είχε ο Αλέξανδρος Καλογεράς. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε συνδιοργάνωση του Πολιτιστικού Συλλόγου Δαμαριώνα «Η Δάμαρις» με τον Δήμο Νάξου και Μικρών Κυκλάδων και την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, με την υποστήριξη της Alea, σε παραγωγή της Yria Music Network.

101 ΧΡΟΝΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΙΩΝΟΒΙΑ "ΓΕΡΟΝΤΟΕΛΙΑ" ΣΤΗ ΝΑΞΟ

Ένα μουσικό ταξίδι σε 101 χρόνια ελληνικού τραγουδιού θα ξεδιπλωθεί την Κυριακή 16 Αυγούστου στη Βρύση Αδησαρού της Νάξου. Από τον Αττίκ και τον Σουγιούλ έως τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ξαρχάκο, τον Λοΐζο και τον Σαββόπουλο, η εκδήλωση φιλοδοξεί να ενώσει μέσα από τη μουσική διαφορετικές εποχές και γενιές. 

Μέσα σε ένα ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον, στη Βρύση Αδησαρού, ξεδιπλώνεται η ιστορία του ελληνικού τραγουδιού, την Κυριακή 16 Αυγούστου, στις 19:30, στη μουσική εκδήλωση «101 χρόνια ελληνικό τραγούδι – Από τον Αττίκ στον Μάνο». 

Η παράσταση παρουσιάζει μια μουσική διαδρομή στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού και της δισκογραφίας, μέσα από τραγούδια και δημιουργούς που σημάδεψαν τις εποχές τους και διαμόρφωσαν το ελληνικό μουσικό τοπίο. Από τον Αττίκ, τον Σουγιούλ και τον Χαιρόπουλο έως τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, τον Ξαρχάκο, τον Λοΐζο, τον Κουγιουμτζή και τον Σαββόπουλο, η μουσική γίνεται το νήμα που συνδέει διαφορετικές γενιές και στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. 

Στη Βρύση τ’ Αδησαρού, δίπλα στην αιωνόβια «γεροντοελιά», η Δάφνη Πανουργιά (φωνή) και ο Γιάννης Φιλιππουπολίτης (πιάνο, φωνή) ξετυλίγουν μέσα από τη μουσική την ιστορία ενός αιώνα ελληνικού τραγουδιού. 

Τα κείμενα του Παναγιώτη Ανδριόπουλου και η ανάγνωση από τον Μιχάλη Καλαΐτζή πλαισιώνουν τη μουσική αφήγηση, συνθέτοντας ένα ταξίδι στον χρόνο, από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή. 

Την καλλιτεχνική διεύθυνση της παράστασης έχει ο Αλέξανδρος Καλογεράς. 

Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνδιοργάνωση του Πολιτιστικού Συλλόγου Δαμαριώνα «Η Δάμαρις» με τον Δήμο Νάξου και Μικρών Κυκλάδων και την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, με την υποστήριξη της Alea, σε παραγωγή της Yria Music Network.

ΜΙΑ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΚΗ ΒΡΑΔΙΑ ΣΤΟ ΒΑΛΤΕΣΙΝΙΚΟ ΓΟΡΤΥΝΙΑΣ

Μια ξεχωριστή μουσική βραδιά, αφιερωμένη στον μεγάλο Μάνο Χατζιδάκι, πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη 12 Αυγούστου 2026 στην επάνω πλατεία του Βαλτεσινίκου, από το Πολιτιστικό Κέντρο Βαλτεσινίκου «Κληροδότημα Σοφιανοπουλαίων». 

Στην έναρξη της εκδήλωσης, ο Πρόεδρος του Πολιτιστικού Κέντρου, Γιάννης Μπουλούγαρης, απηύθυνε σύντομο χαιρετισμό, καλωσορίζοντας το κοινό και ευχαριστώντας θερμά τους καλλιτέχνες και όλους όσοι συνέβαλαν στην οργάνωση και την πραγματοποίηση της βραδιάς.

Συνοπτική αναφορά στην προσωπικότητα του Μάνου Χατζιδάκι έκανε ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος.

Τραγούδια του Μ. Χατζιδάκι παρουσίασαν με ξεχωριστή ευαισθησία η Δάφνη Πανουργιά και ο Γρηγόρης Κακούρης στο τραγούδι , με τον Μιχάλη Παπαγεωργίου στο πιάνο.

Την εκδήλωση παρακολούθησαν ο Δήμαρχος Γορτυνίας Ευστάθιος Κούλης, καθώς και οι Αντιδήμαρχοι Ηλίας Ρέππας και Δημήτρης Καζάς, μαζί με πλήθος συμπατριωτών, φίλων και επισκεπτών του χωριού. 

Η μαγευτική ατμόσφαιρα της βραδιάς, σε συνδυασμό με το μοναδικό σκηνικό της πλατείας του Βαλτεσινίκου, δημιούργησε μια ιδιαίτερη συνθήκη πολιτισμού και συγκίνησης. 

Η μουσική του Χατζιδάκι, μέσα στο καλοκαιρινό τοπίο και ανάμεσα στα παραδοσιακά στοιχεία του χωριού, ταξίδεψε το κοινό σε άλλες εποχές, ξυπνώντας μνήμες από τα χρόνια ακμής της αγοράς και της κοινωνικής ζωής του Βαλτεσινίκου αφήνοντας μια όμορφη και συγκινητική καλοκαιρινή ανάμνηση.

Η ΑΛΙΚΗ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Σαν χθες, 23 Ιουλίου του 1996, πριν τριάντα χρόνια έφυγε η Αλίκη.

Μόλις είχε γιορτάσει τα γενέθλιά της, ανήμερα του Προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου).

Ας επιχειρήσουμε ένα μικρό αφιέρωμα με οδηγό τον Μάνο Χατζιδάκι. 

Eλληνικός κινηματογράφος σημαίνει οπωσδήποτε Αλίκη Βουγιουκλάκη και Μάνος Χατζιδάκις. Ο Χατζιδάκις, ακόμα κι αν δεν ήταν στις προθέσεις του, έκανε την Αλίκη τραγουδίστρια, και μάλιστα με "χρυσές" επιτυχίες, που εξακολουθούν να τραγουδιούνται και από τα παιδιά της σήμερον. Ιδού λοιπόν ο πρώτος χρυσός δίσκος της ελληνικής δισκογραφίας!
Η αρχή της σχέσης τους έγινε το 1959 με την ταινία του Αλέκου Σακελλάριου «Το ξύλο βγήκε απ΄ τον παράδεισο» για ν΄ ακολουθήσουν: «Το κλωτσοσκούφι» (1960) και η «Μανταλένα» (1960) σε σκηνοθεσία Ντίνου Δημόπουλου, «Η Αλίκη στο ναυτικό» (1961) με τον Αλέκο Σακελλάριο, «Η Λίζα και η άλλη» (1961) με τον Ντίνο Δημόπουλο, τα «Χτυποκάρδια στο θρανίο» (1963), και το 1964 η χαμένη ταινία «Αliki my love» σε σκηνοθεσία του Rudolf Μate κ.ά.
Ο Χατζιδάκις βέβαια σε κάθε ευκαιρία ξεκαθάριζε ότι έγραψε τραγούδια για τις ταινίες του Φίνου για καθαρά βιοποριστικούς λόγους και ότι τα τραγούδια αυτά δεν εξέφραζαν το ζητούμενό του στην τέχνη της μουσικής. 

Η Αλίκη, πάντως, είχε την πρωτιά σε κομμάτια όπως «Εχω ένα μυστικό» (Χατζιδάκις, Σακελλάριος), «Η αγάπη θέλει δύο» (Μαμαγκάκης, Ντ. Δημόπουλος), «Θάλασσα Πλατιά» (Χατζιδάκις, Γ. Ρούσσος), «Θαλασσοπούλια μου» (Χατζιδάκις, Γκάτσος), «Λευτέρη» (Ξαρχάκος, Γκάτσος), «Μες σ΄ αυτή τη βάρκα» (Χατζιδάκις, Χατζιδάκις), «Το σύννεφο έφερε βροχή» (Χατζιδάκις, Γκούφας), «Πέρα στον πέρα κάμπο» (Πλέσσας, Ντ. Δημόπουλος), «Πόσο σ΄ αγαπώ» (Λοΐζος, Παπαδόπουλος) κ.ά.

Copyright © ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Η θρυλική ταινία του Ντίνου Δημόπουλου "Μανταλένα" (1960) με την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Στο ρόλο του παπα - Φώτη ο αξέχαστος Παντελής Ζερβός. 

Ίσως πρέπει κάποια στιγμή να αποτιμηθεί θεολογικά η φιγούρα του παπά του νησιού στην ταινία, όπως την αποτύπωσε στο σενάριό του ο Γιώργος Ρούσσος.

Λένε ότι η ταινία βασίστηκε σε μια παλιότερη αληθινή ιστορία, που μάλλον συνέβη στην Αντίπαρο όπου γυρίστηκε η ταινία ή και αλλού. Σε κάθε περίπτωση ο παπα - Φώτης δίνει ρεσιτάλ ήθους, ανθρωπιάς και παρεμβατικότητας στα πράγματα που δεν τ' αφήνει στην τύχη τους. Έτσι, αποφασίζει να χρίσει "ευλογημένη" την ορφανή και δακτυλοδεικτούμενη Μανταλένα πετώντας τη - κυριολεκτικά - στη θάλασσα τη μέρα των Φώτων και τα ...μαγειρεύει κατά τρόπο ώστε εκείνη να πιάσει το Σταυρό. Αλησμόνητη σκηνή!...

Τη μουσική στην ταινία έγραψε ο Μάνος Χατζιδάκις, ο οποίος βρισκόταν στην Αντίπαρο (μιλάμε για το 1960) με το υπόλοιπο συνεργείο και ηχογραφούσε μουσική και τραγούδια του νησιού, προκειμένου να εμπνευστεί για τα τραγούδια της ταινίας. Μεταξύ αυτών και "Το τραγούδι της βάρκας", όπως ήταν ο αρχικός τίτλος του αγαπημένου "Θάλασσα πλατιά". Ο Χατζιδάκις "χάρισε" στην Αλίκη κι άλλο ένα τραγούδι σ' αυτή την ταινία, το "Μες σ' αυτή τη βάρκα είμαι μοναχή". 

Όμως, από την ενασχόληση και καταγραφή του Χατζιδάκι της παραδοσιακής μουσικής της Αντιπάρου εκείνη την εποχή, προέκυψαν και τρία χαρακτηριστικά δημοτικοφανή συνθέματα που χρησιμοποιεί ο συνθέτης προς το τέλος της ταινίας, εκεί στη σκηνή με τις φωτιές τ' Αϊ Γιάννη. Πρόκειται για τους μπάλλους: "σ' αυτή τη γειτονίτσα", "μπάλλος αφεντάδικος" και "τσαμπούνες". Το "Σ' αυτή τη γειτονίτσα" είναι σε στίχους του σεναριογράφου Γιώργου Ρούσσου, ο οποίος καταγόταν και από την Αντίπαρο και έγραψε κατά μίμηση παραδοσιακού τραγουδιού. 

Το τραγούδι ερμηνεύει η σπουδαία και ειδική στα νησιώτικα Αιμιλία Χατζηδάκη με τη συνοδεία χορωδίας.

Σ' αυτή τη γειτονίτσα 

σ' αυτή τη γειτονιά 

Αγάπησα μια νέα 

μ' ολόσγουρα μαλλιά 

Ούτε στον ήλιο βγαίνει 

ούτε και στη δροσιά 

Μα βγαίνει στο φεγγάρι 

και στην αστροφεγγιά

Ο "Μπάλλος αφεντάδικος" δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μελωδία που μεταπλάθει ο Χατζιδάκις στο "Τραγούδι της Σειρήνας" (Με τ' άσπρο μου μαντήλι) σε στίχους Νίκου Γκάτσου και ακούγεται δύο χρόνια αργότερα (1962) στην ταινία Aliki, my love. Ιδιοφυής και η σύλληψη και η διαφορετική χρήση. Το τραγούδι ερμήνευσαν στη δισκογραφία: η Αλίκη Βουγιουκλάκη, η Νάνα Μούσχουρη και η Μαίρη Λίντα (αναφέρομαι στις αρχικές ηχογραφήσεις).

Copyright © ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Οι "τσαμπούνες" νομίζω πως είναι το καθαρά παραδοσιακό κομμάτι. Ο Χατζιδάκις αφήνει τους λαϊκούς μουσικούς να αυτοσχεδιάσουν σ΄ ένα ξέφρενο ρυθμό που τού είναι απαραίτητος για την κορύφωση της σκηνής. 

Παραθέτουμε εδώ αυτούς τους εξαίσιους τρεις μπάλλους του Χατζιδάκι από τη Μανταλένα, με την ευχή να αξιωθούμε να τους χορέψουμε κάποτε με πάθος. Πραγματικά ή στην φαντασία μας δεν έχει σημασία.

Copyright © ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

Ας θυμηθούμε, όμως, και την συνεργασία Μάνου Χατζιδάκι και Αλίκης Βουγιουκλάκη στο έργο του Bernard Shaw "Καίσαρ και Κλεοπάτρα", που παρουσιάστηκε τον Οκτώβριο του 1962 στο θέατρο "Κοτοπούλη - Rex". Πέρασαν κιόλας 64 χρόνια!... 

Το έργο ανέβηκε σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, σκηνικά και κοστούμια Νίκου Εγγονόπουλου και πρωταγωνιστές την Αλίκη Βουγιουκλάκη και τον Τζαβαλά Καρούσο. Οι στίχοι των τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι. Η μουσική διδασκαλία τραγουδιστών και ορχήστρας της Έλλης Νικολαίδου. Τραγούδι: Ευγενία Συριώτη, Σπύρος Σακκάς, Ζωή Φυτούση, Γιώργος Κωνσταντίνου.

Ήταν η πρώτη θιασαρχική δουλειά της Αλίκης Βουγιουκλάκη, και ο θίασος ήταν από κοινού με τον Μ.Χατζιδάκι. Η Αλίκη ένιωθε ήδη εγκλωβισμένη στην εικόνα της και έκανε την πρώτη της προσπάθεια να ξεφύγει από αυτή, στήνοντας μια πολύ προσεγμένη παράσταση με τους εκλεκτότερους συνεργάτες. Ωστόσο το κοινό που σχεδόν δεν αναγνωρίζει την Αλίκη και σοκάρεται με τα τολμηρά ενδύματα της Κλεοπάτρας δεν προτιμά το έργο και δεν γεμίζει το τεράστιο θέατρο. Έτσι η παράσταση "κατεβαίνει" σχεδόν αμέσως, αλλά η μουσική του Χατζιδάκι παραμένει ως σήμερα μια υπέροχη μουσική Ροσσινικής υφής.

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, ένα σπάνιο ντοκουμέντο της γαλλικής τηλεόρασης. Πρόκειται για την μόνη καταγραφή που υπάρχει με την Αλίκη στα τραγούδια του Χατζιδάκι, όπως παρουσιάστηκαν στην παράσταση Καίσαρ και Κλεοπάτρα, καθώς, όπως είναι γνωστό, στον δίσκο που κυκλοφόρησε τα τραγούδια που ερμήνευσε η Βουγιουκλάκη στο θέατρο τα ηχογράφησε η Ευγενία Συριώτη. 

Το απόσπασμα προέρχεται από το ντοκιμαντέρ της Γαλλικής τηλεόρασης Carte Blance που γυρίστηκε το 1962 για να τιμηθεί ο προσφάτως - τότε- βραβευμένος με Όσκαρ Χατζιδάκις και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα στην εκπομπή του Ηλία Μαλανδρή Εστιν ουν στο Seven X. 

 

Η ΜΑΡΩ ΚΟΝΤΟΥ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Μάρω Κοντού, Μάνος Χατζιδάκις, Ζωή Φυτούση (1962)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Μάρω Κοντού έφυγε για την Οδό Ονείρων, που την τραγούδησε στα 1962, όταν το καλοκαίρι εκείνης της χρονιάς, στο θέατρο «Μετροπόλιταν», παρουσιάστηκε η μυθική, πλέον, παράσταση «Οδός Ονείρων» σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, με σκηνικά του Μίνου Αργυράκη και την μοναδική μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. 

Στον ομώνυμο δίσκο (αρχικά από την Columbia σε βινύλιο και το 2000 από την EMI σε CD), η φωνή της σφράγισε τρία εμβληματικά τραγούδια: «Μαύρη Φόρντ» σε στίχους Μ. Χατζιδάκι, «Οι Αδελφές Τατά» σε στίχους Αλέξη Σολομού, μαζί με τις Ζωή Φυτούση, Νίκη Λεμπέση, Σούλα Μπάστα και τον Γιώργο Ζωγράφο και το «Το πουλί» σε στίχους Μίνου Αργυράκη. 

Στην παράσταση το τραγούδι «Οι αδελφές Τατά» η Μάρω Κοντού το ερμήνευσε με τη Ζωή Φυτούση, τη Ρένα Βλαχοπούλου, τη Νίκη Λεμπέση και τον Βαγγέλη Πρωτοπαπά. 

Ο Χατζιδάκις είχε γράψει ειδικά για εκείνη τη «Μαύρη Φορντ», πάνω σε ένα κουτί άφιλτρα τσιγάρα. Όμως της Μάρως Κοντού δεν της άρεσε. Τότε ο Δημήτρης Χορν τής είπε ότι δεν καταλάβαινε τι είχε στα χέρια της και προέβλεψε πως από την παράσταση θα έμεναν η «Μαύρη Φορντ» και το «Ηθοποιός σημαίνει φως». 

Μάρω Κοντού, Μάνος Χατζιδάκις, Ρένα Βλαχοπούλου

Η Μάρω Κοντού θυμόταν την ελευθερία που τής έδωσε ο Χατζιδάκις: «Δεν μου έδειξε ποτέ πώς να τραγουδήσω. Μου έδωσε το κομμάτι, με άκουσε, χαμογέλασε και μου είπε: “Αυτό ακριβώς θέλω. Τη δική σου αλήθεια”». Τελικά το tango «Μαύρη Φορντ» είναι ολότελα κινηματογραφικό. Η Μάρω Κοντού το ερμηνεύει όχι μόνο σαν τραγούδι, αλλά και σαν σενάριο. Με αρχή, μέση και τέλος. 

Το τραγούδι όμως αρχικά ήταν ορχηστρικό και είχε ακουσθεί στην ταινία του 1960, "Το κοροϊδάκι της δεσποινίδος" του Γιάννη Δαλιανίδη.  

«Το πουλί» κυκλοφόρησε σε δίσκο 45 στροφών από την Columbia, μαζί με τα τραγούδια «Ο ηθοποιός» και «Το πάρτυ». Μετά συμπεριλήφθηκε και στον δίσκο της «Οδού Ονείρων». 

Στην ταινία «Αλίμονο στους νέους» (1961) τραγούδησε με τον Δημήτρη Χορν το περίφημο «Πες μου μια λέξη» του Μάνου Χατζιδάκι, σε στίχους Αλέκου Σακελλάριου, που άφησε εποχή! Το τραγούδι μπήκε για πρώτη φορά σε δίσκο το 1985, στη συλλογή του Μάνου Χατζιδάκι «Ο Ελληνικός Κινηματογράφος και ο Μάνος Χατζιδάκις παρουσιάζουν».

"Αδελφές Τατά": Νίκη Λεμπέση, Μάρω Κοντού, Ζωή Φυτούση, Ρένα Βλαχοπούλου

ΑΠΟΨΕ ΣΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΑΛΑΤΟΣ ΣΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ ΓΙΑ ΜΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΡΑΔΙΑ

Μια ξεχωριστή πολιτιστική εκδήλωση θα έχουν την ευκαιρία να απολαύσουν οι κάτοικοι και οι επισκέπτες της Ιερής Πόλης  του Μεσολογγίου, απόψε το βράδυ, Σάββατο 27 Ιουνίου 2026. 

Το εμβληματικό Μουσείο Άλατος, με την εμπειρία της «Διεξόδου», την ευγενική χορηγία του Ωδείου Φίλιππος Νάκας και την υποστήριξη του Δήμου Μεσολογγίου θα μεταμορφωθεί σε μια ανοιχτή μουσική σκηνή, φιλοξενώντας δύο καταξιωμένους καλλιτέχνες σε μια μοναδική συναυλία με έργα μεγάλων Ελλήνων συνθετών. 

Η διακεκριμένη ερμηνεύτρια Δάφνη Πανουργιά στο τραγούδι και ο διεθνούς φήμης πιανίστας Μάριος Καζάς θα ενώσουν τις δυνάμεις τους στον ατμοσφαιρικό περιβάλλοντα χώρο του Μουσείου, με φόντο το μοναδικό τοπίο της λιμνοθάλασσας. 

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ένα μελωδικό ταξίδι στο σπουδαίο ελληνικό τραγούδι, με έργα κορυφαίων Ελλήνων συνθετών που σφράγισαν την πολιτιστική μας κληρονομιά: 

• Μίκη Θεοδωράκη 

• Μάνου Χατζιδάκι 

• Ηλία Ανδριόπουλου 

• Γιώργου Κουρουπού 

• Γιώργου Καζάσογλου 

Οι δύο καλλιτέχνες θα παρουσιάσουν αγαπημένες συνθέσεις και διαχρονικά τραγούδια, προσαρμοσμένα ιδανικά για φωνή και πιάνο, προσφέροντας στο κοινό μια βραδιά γεμάτη συναίσθημα, ποιότητα και υψηλή αισθητική. 

Η εκδήλωση θα έχει ελεύθερη είσοδο και η έναρξή της θα γίνει στις 9 το βράδυ ακριβώς.

Μουσείο Άλατος

Ο ΝΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΑΚΗΣ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΚΗΝΗ "ΜΑΚΑΡΙ"

Ο Νίκος Γεωργάκης έρχεται από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα, και μαζί με τους συνεργάτες του, θα παρουσιάσει επιλογές από τα τραγούδια του, από τους 9 δίσκους του, την Πέμπτη 16 Απριλίου στις 9 μμ., στη μουσική σκηνή Μακάρι, Ζωοδόχου Πηγής 125 & Κομνηνών. 

Θα εμφανιστούν: 

Δάφνη Πανουργιά: τραγούδι 

Φώτης Θεοδωρίδης: τραγούδι 

Ειρήνη Σγουρίδου: τραγούδι, φλάουτο 

Νίκος Γεωργάκης: τραγούδι-κιθάρα 

Κυριάκος Γκουβέντας: βιολί 

Τάσος Μισυρλής: βιολοντσέλο 

Γιάννης Παπαστεργίου: μαντολίνο, βιολί 

Ο Νίκος Γεωργάκης πρωτοεμφανίζεται ως συνθέτης και ερμηνευτής το 1989 στο δίσκο “Βραδινή Αναρρίχηση” που κυκλοφόρησε σε παραγωγή του Μάνου Χατζιδάκι.

   

ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ 

1 Βραδινή Αναρρίχηση (1989) 

2 Η δύση κι η αυγή έχουν το ίδιο χρώμα (1995) 

3 Παράδοξη νύχτα (1998) 

4 Ταξίδι από ένα δωμάτιο (2002) 

5 Ανάσα καλοκαιριού (2007) 

6 Να γίνω η θάλασσα (2011) 

7 Παραφυλάει ο έρωτας (2015) 

8 Είν’ η ζωή μια μουσική (2020) 

9 Στην άκρη της ζωής (2024)

"ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ" ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΑΚΟΥΛΙΔΗ

Με αφορμή τα σημερινά γενέθλια του Θάνου Μικρούτσικου (Πάτρα, 13 Απριλίου 1947), αναρτούμε το 

"Το τραγούδι του Χριστού", σε στίχους Γιώργου Κακουλίδη και μουσική Θάνου Μικρούτσικου, από τα "Ανέκδοτα Τραγούδια" (2020). 

Ερμηνεία: Θάνος Μικρούτσικος & Κώστας Θωμαΐδης.

Ο Γιώργος Κακουλίδης (1956 - 2021)  ήταν γιος του ζωγράφου Δημήτρη Κακουλίδη και εγγονός γλύπτη. Σε νεαρή ηλικία ταξίδεψε με φορτηγά καράβια και εμφανίστηκε στη λογοτεχνία το 1979 με την ποιητική συλλογή "Λίμπερτυ", μια αναφορά στα ταξίδια του, από τις εκδόσεις "Κείμενα του Φίλιππου Βλάχου". Το 1994 τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Καβάφη στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ποίησή του έχουν μελοποιήσει ο Θάνος Μικρούτσικος (Με 7 Πίνακες Του Γιώργου Λαζόγκα Και 7 Ποιήματα Γιώργου Κακουλίδη), ο Νίκος Κυπουργός, ο Στάμος Σέμσης κ.α. Πολλές οι ποιητικές συλλογές του, όπως και τα αφηγήματά του. 

Παράλληλα με τη συγγραφική του δραστηριότητα, ασχολήθηκε με τη ζωγραφική και έκανε 8 ατομικές εκθέσεις.

«Ο Γιώργος Κακουλίδης έχει δημιουργήσει μια ενότητα ζωής και ποίησης. Ζει για την τέχνη του, ζει την τέχνη του. Ζει με πρωτόγνωρο πάθος την καθημερινότητά του. Κάποιες φορές βρίσκω έξω από την πόρτα του σπιτιού μου ένα ποίημα. Μια άλλη φορά βρήκα ένα ρολόι. Πρόσφατα την τραγιάσκα του πατέρα του. Ένα CD του Βάγκνερ, μια ζωγραφιά» έλεγε ο Θάνος για τον Γιώργο Κακουλίδη. «Επειδή αγαπώ πολύ τον Κακουλίδη μπόρεσα να τον ξεκλειδώσω και να βρω την ουσία του» 

 

Τον τελευταίο τον καιρό 

πάτησα πάνω στον σταυρό 

και χάθηκα, Μαρία. 

Στο ξύλο είχα λησμονιά 

μα όμως μέσα μου κρυφά 

μ` έκοβε μια άγρια επιθυμία. 

Πριν με υψώσει ο τρελός 

του ουρανού ο πετεινός 

να μπω στα μάτια σου να δω 

της ζωής μου την ταινία. 

Τον τελευταίο τον καιρό 

πάτησα πάνω στον σταυρό 

και χάθηκα, Μαρία.

Η ΠΑΡΑΒΟΛΗ ΤΟΥ ΑΣΩΤΟΥ ΥΙΟΥ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ

Οι πρώτοι διδάξαντες: Felia Doubrovska and Serge Lifar  (1929)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Sergei Prokofiev (1891-1953)
The Prodigal Son, Ballet in Three Scenes, Op 46. 

Ένα από τα περίφημα μπαλέτα που συνέθεσε ο Σεργκέι Προκόφιεφ (1928-29) και χορογράφησε ο θρυλικός Ζορζ Μπαλανσίν (1904 - 1983), ο μεγαλύτερος χορογράφος του 20ού αιώνα. 

Το μπαλέτο Άσωτος υιός, σε τρεις σκηνές, είναι από τις πρώτες δημιουργίες του Μπαλανσίν (1929) και η τελευταία του για τα Ρωσικά Μπαλέτα του Ντιάγκιλεφ. 

Το μπαλέτο αφηγείται με τον δικό του τρόπο την παραβολή του ασώτου υιού της Καινής Διαθήκης. Το λιμπρέτο του Boris Kochno στηρίζεται στην σχετική διήγηση του Κατά Λουκάν Ευαγγελίου. Ο άσωτος γιος, μετανοώντας για την έκλυτη ζωή του, που την πέρασε συντροφιά με τη λάγνα Σειρήνα και τους μέθυσους φίλους του, επιστρέφει γονυπετής στο πατρικό του, όπου τον υποδέχεται με ανοιχτή αγκαλιά ο γέροντας πατέρας του. 

Η πρεμιέρα του έργου πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 21 Μαΐου 1929, στο Θέατρο Σάρα Μπερνάρ, στο Παρίσι, με τον συνθέτη στο πόντιουμ. 
Ο Προκόφιεφ, που οραματίστηκε την Σειρήνα σεμνή και σοβαρή, αναστατώθηκε τόσο από την χορογραφία του Balanchine που αρνήθηκε να του πληρώσει τα δικαιώματά του για τη χορογραφία.

Anton Dolin in The Prodigal Son, Ballets Russes, Australian Tour, 1939.

Η πρεμιέρα στο θέατρο Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης έγινε 72 χρόνια μετά! Στις 14 Δεκεμβρίου 2001.

Από το ανέβασμα του Ασώτου υιού στο Mariinsky (2013)

Η επιστροφή του Ασώτου στην Αγία Πετρούπολη είχε μεγάλη σημασία. Για πρώτη φορά, ένα μπαλέτο της πιο ριζοσπαστικής περιόδου του Saisons Russes του Diaghilev επέστρεφε στη σκηνή του Θεάτρου Mariinsky, σπάζοντας τα δεσμά κάθε καλλιτεχνικής και ιδεολογικής λογοκρισίας, που επικρατούσε στην τότε Ρωσία. 

Με την επιστροφή του Ασώτου στο Θέατρο Mariinsky και την παραγωγή του με νέους χορευτές, άρχισε να αποκαθίσταται μια αντικειμενική εικόνα της εξέλιξης του μπαλέτου στον 20ο αιώνα. 

Αξίζει να σημειωθεί πως στις 30 Απριλίου 2013 η σπουδαία Ελληνίδα μπαλαρίνα του θεάτρου Mariinsky Αλεξάνδρα Ιωσηφίδη, χόρεψε στη σκηνή του θεάτρου Mariinsky στο «Πουλί της φωτιάς» του Στραβίνσκυ. 

Στο πρόγραμμα της βραδιάς συμπεριλαμβανόταν και ο Άσωτος υιός του Προκόφιεφ, στην ιστορική χορογραφία του Μπαλανσίν (διάρκεια 40 λεπτά).

Τον "Άσωτο Υιό" του Προκόφιεφ χόρεψε και ο μεγάλος Mikhail Baryshnikov (γενν. 1948), πάντα στην χορογραφία του Balanchine, με το Μπαλέτο του Σικάγου. Δημοσιεύουμε εδώ δύο χαρακτηριστικές φωτογραφίες, από το μπαλέτο του Προκόφιεφ με τον Baryshnikov. Είναι από παραστάσεις του Απριλίου 1979 στο Σικάγο, στο πλαίσιο διεθνούς περιοδείας με την εταιρεία Balanchine. 

Hugo Emil Alfvén (1872 – 1960)
Den forlorade sonen - Ο Άσωτος υιός

Ο Hugo Alfven ήταν Σουηδός συνθέτης, βιολονίστας, διευθυντής χορωδιών και ζωγράφος, από τους σημαντικότερους της χώρας του. Η μουσική του θεωρείται ότι ανήκει στο υστερο-ρομαντικό ιδίωμα, αλλά με ενορχήστρωση επιδέξια και πολύχρωμη, που θυμίζει εκείνη του Ρίχαρντ Στράους. Η προγραμματική, κυρίως, μουσική του είναι εμπνευσμένη από το σουηδικό αρχιπέλαγος. 

Η παραβολή του Ασώτου υιού εμπνέει τον σουηδό δημιουργό και συνθέτει μια σουίτα μπαλέτου (Den förlorade sonen, 1957), στην οποία ενσωματώνει λαϊκές μελωδίες και χορούς της πατρίδας του, καθώς η ιστορία του απερίσκεπτου νέου, που εγκαταλείπει την πατρική εστία και σπαταλά την περιουσία της για τις κοσμικές ηδονές, είναι συνήθης στους λαούς και ερμηνεύεται σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις.

Rodin Auguste (1840-1917)
Ο άσωτος υιός, π. 1884
Εκτίθεται στην Εθνική Γλυπτοθήκη, Άλσος Ελληνικού Στρατού, Γουδή

Η Παραβολή του Ασώτου Υιού εμπνέει διαχρονικά όλους τους τομείς της τέχνης. 

Από την μουσική παρουσιάζουμε, συνοπτικά, χαρακτηριστικά και ολότελα διαφορετικά παραδείγματα.

Αρχίζοντας από την κλασική μουσική έχουμε την λυρική Καντάτα «Ο άσωτος υιός» (L’ Enfant Prodique, 1884) του μεγάλου γάλλου συνθέτη Achille-Claude Debussy (1862-1918) πάνω σ’ ένα ποίημα του Εdouard Guinand. Ο Debussy κέρδισε με αυτό το έργο το πρώτο «Μεγάλο Βραβείο της Ρώμης» (Grand Prix de Rome) και το σκεπτικό για το βραβείο στηρίχθηκε στη μελωδικότητα και το δραματικό στοιχείο της σύνθεσης. 

Η καντάτα περιλαμβάνει εννέα μέρη: εισαγωγή, τέσσερες διηγήσεις, μία σύντομη συνοδεία, ένα ντουέτο, και κλείνει με ένα τρίο της ευχής «Θεέ του Ισραήλ! Δόξα σε Σένα Κύριε» (Dieu d’ Israel! Gloire a toi Seigneur!). 

Η εκτέλεση του έργου, που προτείνουμε εδώ είναι όντως κορυφαία: Jessye Norman (soprano), José Carreras (tenor), Dietrich Fischer-Dieskau (bariton), και η Συμφωνική της Ραδιοφωνίας της Στουτγκάρδης υπό τον Gary Bertini. 

 

Στη συνέχεια περνάμε στο θρυλικό συγκρότημα The Rolling Stones και τον δικό τους άσωτο υιό (Prodigal Son). 

Composer: Wilkins 

Lyricist: Robert Wilkins 

Associated Performers: Mick Jagger, Brian Jones, Keith Richards, Charlie Watts, and Bill Wyman. 

 

Και τώρα στα …καθ’ ημάς. Στο λεγόμενο «έντεχνο» τραγούδι κατά χρονολογική σειρά: 

Το τραγούδι "Η επιστροφή του ασώτου" με τον μεγάλο Στέλιο Καζαντζίδη του έτους 1964 σε στίχους Κώστα Βίρβου και μουσική Μπάμπη Μπακάλη από το album 45άρια 1964.

Το πρώτο λαϊκό τραγούδι εμπνευσμένο από την παραβολή του Ευαγγελίου, με έντονο συγκινησιακό περιεχόμενο: "Τα μαύρα δάκρυά μας λυπήθηκε ο Θεός, απόψε επιστρέφει ο άσωτος υιός". 

 

«Άσωτος υιός», σε μουσική και στίχους του Νίκου Πορτοκάλογλου, από τον δίσκο «Φατμέ» (1982).

Το τραγούδι συμπεριέλαβε αργότερα στον προσωπικό του δίσκο ο Νίκος Πορτοκάλογλου, με τίτλο "Άσωτος υιός" (1996). 

 

Ένα λαϊκό τραγούδι: «Η επιστροφή του Ασώτου» του Μάριου Τόκα, σε στίχους Φίλιππου Γράψα, με τον Δημήτρη Μητροπάνο. Από τον δίσκο «Παρέα μ’ έναν ήλιο» (1994).  

  

«Η Παραβολή του Ασώτου», του Θανάση Παπακωνσταντίνου από τον δίσκο «Της αγάπης γερακάρης» (1996), με ερμηνεύτρια την Μελίνα Κανά.

«Του Ασώτου» σε μουσική και στίχους του Σωκράτη Μάλαμα, από το άλμπουμ «Λαβύρινθος» (1996).

 

"Η επιστροφή του ασώτου" από τους Χαΐνηδες με ερμηνευτή τον Αλκίνοο Ιωαννίδη.

Στίχοι και μουσική: Δημήτρης Αποστολάκης. 

Δίσκος: Χαΐνηδες – Ο ξυπόλητος πρίγκηπας (2000)

Η Διοτίμα Λιαντίνη, καθηγήτρια Θρησκευτικής Εικονογραφίας και Μουσειοδιδακτικής, στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας, της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, μας έχει δώσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μονογραφία για την εικονογραφία του ασώτου υιού, με προοπτική τη διδακτική της παραβολής, ως θέμα της Ιστορίας της τέχνης και συνάμα ως θέμα θεολογικού και ηθικού προβληματισμού, μέσα από τις εικαστικές τέχνες. 

Η πρωτοτυπία της μονογραφίας εντοπίζεται στο γεγονός ότι η Διοτίμα Λιαντίνη «διαβάζει» και ερμηνεύει τις εικονογραφήσεις με βάση τα κείμενα της Βίβλου και τα ερμηνευτικά σχόλια των Πατέρων και Εκκλησιαστικών Συγγραφέων στην παραβολή: είτε η ερμηνεία τους είναι κυριολεκτική, είτε είναι αλληγορική και συμβολική. Στην διεξοδική έρευνά της για το θέμα, πολύτιμη πηγή για τη διδακτική προσέγγιση υπήρξε και η ακολουθία της Κυριακής του Ασώτου στο Τριώδιον. 

Η συγγραφέας επισημαίνει πώς "είναι πράγματι εκπληκτική η διαπίστωση ότι οι καλλιτέχνες, ιδιαίτερα στα μεσοβυζαντινά ιστορημένα χειρόγραφα, τις υστεροβυζαντινές και μεταβυζαντινές τοιχογραφίες και εικόνες, καθώς και στα δυτικά ιστορημένα χειρόγραφα του μεσαίωνα, γνωρίζουν τη θεολογική εκκλησιαστική ερμηνεία της παραβολής και την αποτυπώνουν με τα σύνεργα της τέχνης τους στο καλλιτεχνικό τους δημιούργημα. Αν δεν αναζητούσαμε τη θεολογική – πατερική ερμηνεία, η εικόνα σε ορισμένες περιπτώσεις θα μας ήταν ακατανόητη και μη ερμηνεύσιμη. Στην πορεία της εργασίας και στην έρευνα του θέματος χρησιμοποιήσαμε την ιστορική και ερμηνευτική μέθοδο, για να επιτύχουμε το μουσειοδιδακτικό στόχο. Αυτό σημαίνει ότι αφού αναγκαία παραθέτουμε τα σπουδαιότερα βιογραφικά και ιστορικά στοιχεία των δημιουργών από την πλευρά της Ιστορίας της τέχνης, προκειμένου να προσδιορισθούν το χρονικό πλαίσιο δημιουργίας, οι επιδράσεις, η τεχνοτροπία και η σκοποθεσία των έργων, προχωρούμε στη θεολογική τους ή την κοινωνική τους (ανάλογα με τα έργα) «ανάγνωση» και στο ηθικό δίδαγμα που προσφέρουν. Όλα τα παρατιθέμενα έργα τέχνης θα μπορούσαν να αποτελέσουν μια μουσειακή έκθεση της θεματικής της παραβολής του ασώτου". 

Hieronymus Bosch, Ο άσωτος υιός, 1510, Rotterdam, Μουσείο Boymans-van Beuningen

Στη συνέχεια η εκπομπή "Προς Εκκλησιασμόν" της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ψυχικού, με προσκεκλημένη την συγγραφέα και ιστορικό της Τέχνης, Διοτίμα Λιαντίνη. 

Ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, 18 Ιανουαρίου, γεννήθηκε πριν 111 χρόνια και πέθανε, πριν 42 χρόνια, ο Βασίλης Τσιτσάνης. 
Για το φαινόμενο Τσιτσάνης έχουν γραφτεί πολλά. Εμείς εδώ εστιάζουμε στην σχέση του Μάνου Χατζιδάκι με τον Τσιτσάνη, κρατάει από παλιά και είναι πολύ στενή.
Ίσως ο Χατζιδάκις είναι ο μόνος έλληνας συνθέτης της λεγόμενης "έντεχνης" μουσικής, που έκανε τον Τσιτσάνη τόσο δικό του, σε διαφορετικά έργα του και σε διαφορετικές συνθετικές περιόδους. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Στις 31 Ιανουαρίου 1949 ο Χατζιδάκις δίνει στο Θέατρο Τέχνης την περίφημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο. Σ' αυτήν αναφέρεται εκτενώς σε τραγούδια του Τσιτσάνη. Ας τον ακούσουμε: 

"Κατοχή. Πάνω σε μια γυμνή και παγωμένη άσφαλτο με μοναδικό φωτισμό την ψυχρή όψη ενός φεγγαριού, προχωράμε μ΄ ένα φίλο. Ένας λεπτός μα διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται -λες- μες στην άσφαλτο και μας ακολουθεί βήμα προς βήμα. Ο φίλος μου προσπαθεί να μου εξηγήσει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή σ΄αυτή τη διάθεση που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότες τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά». Μάταια προσπαθούσε να μου μεταδώσει τη συγκίνησή του και να μου δείξει μαζί αυτό το αντίκρισμα που υπήρχε αυτής της «διάθεσης φυγής» - καθώς την ονόμαζε στην όλη δημιουργημένη ατμόσφαιρα της πολιτείας των Αθηνών. Του λόγου μου -κάπως δικαιολογημένα βλέπετε με τη μικρή μου τότες ηλικία- του έφερνα όλες μου τις αντιρρήσεις, κουβαλώντας γνωστά επιχειρήματα που ιδιαίτερα σήμερα χρησιμοποιούνται πάρα πολύ από Αθηναίους της ώριμης ηλικίας. Δηλαδή περί αγοραίου, φτηνού και χυδαίου είδους καθώς κι άλλα παρόμοια. Αυτός όμως επέμενε τονίζοντας την κάθε λέξη του σύμφωνα με το ρυθμό «Θα πάω εκεί στην αραπιά», θέλοντας ίσως να μου δώσει και μια ρυθμική επαλήθευση των όσων έλεγε πάνω στο τραγούδι. 

Αργότερα ο ίδιος φίλος, στον ίδιο δρόμο, μου μιλούσε για κάτι καινούργιο. Μα τώρα ήταν καλοκαίρι και η άσφαλτος μύριζε. Το ίδιο σκοτάδι, μα η κάψα έλιωνε τις φωνές και τις έφτιαχνε μόνιμους ίσκιους στα σπίτια. Υπήρχε γύρω μας κάτι ρευστό. Μια καινούργια ρεμπέτικη κραυγή -καινούργια για μένα βέβαια- κυλούσε μ’ ένταση ανάμεσα στα στενά και βρώμικα πεζοδρόμια του Πειραιά και της Αθήνας. Ακούγαμε την πρώτη στροφή που έλεγε «Κουράστηκα για να σ΄ αποκτήσω αρχόντισσά μου μάγισσα τρανή». Κι ο φίλος μου εξηγούσε θίγοντας όλο τον ανικανοποίητο ερωτισμό που έπνιγε την ατμόσφαιρα. Ακόμα, προσπαθούσε να μου εξηγήσει το τραγικό στοιχείο του τραγουδιού που ερχόταν αντιμέτωπο σε μια εποχή που μόνο συνθήματα κυκλοφορούσαν τρέχοντας. Αργότερα πολύ, θά ΄βλεπα πόσην αλήθεια είχαν τα λόγια του, γιατί τότες ακόμη έπαιζα με τις πραγματικές αξίες ανυποψίαστος". 

Ο Χατζιδάκις εδώ αναφέρεται σε δύο προπολεμικά τραγούδια του Τσιτσάνη για να αποδώσει την ένταση του ρεμπέτικου που τότε τον σημάδεψε ανεξίτηλα: "Θα πάω εκεί στην Αραπιά" [Η μάγισσα της Αραπιάς], ένα χασάπικο που ο Τσιτσάνης ηχογράφησε το 1939, και "Αρχόντισσα", ένα χασάπικο αργό, μία από τις ωραιότερες λαϊκές καντάδες που γράφτηκαν ποτέ, που ερμήνευσε με μοναδικό τρόπο, το 1938, σε δίσκο Columbia, ο Στράτος Παγιουμτζής. 

Το "Θα πάω εκεί στην Αραπιά" ο Χατζιδάκις το ενέταξε αργότερα (1972) στο έργο του "Ο σκληρός Απρίλης του '45", που είναι διασκευή λαϊκών και ρεμπέτικων τραγουδιών του Μεσοπολέμου και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου (για μικρή ορχήστρα με μπουζούκι, δύο κιθάρες, βιολί, μαντολίνο, άρπα, κοντραμπάσο και κρουστά)1. 

Την "Αρχόντισσα" ο Χατζιδάκις την ενέταξε στις "Έξι λαϊκές ζωγραφιές" (1949-50), δηλ. λίγο μετά την διάλεξή του για το ρεμπέτικο, στην οποία είπε γι' αυτό το τραγούδι: 

"Λίγο πριν απ΄ τον πόλεμο του ’40 ο Tσιτσάνης τραγούδησε για πρώτη φορά το «Αρχόντισσα μου μάγισσα τρανή- κουράστηκα για να σε αποκτήσω». Ήταν ένας μεγαλοφυής σχεδιασμός -μπορώ να πω- πάνω στο ερωτικό θέμα, που η δύναμή του και η αλήθεια του μας φέρνει κοντά στον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου και μετά από εκατοντάδες χρόνια κοντά στο «Ματωμέvο Γάμο» του Λόρκα. Η μελωδική του γραμμή αφάνταστη σε περιεκτικότητα και σε λιτότητα πλησιάζει τον Μπαχ. Αυτό το τραγούδι ορθώθηκε για να αντιμετωπίσει μια τυραννισμένη και δύσκολη εποχή και στάθηκε η πρώτη δυνατή φωνή μιας γενιάς". 

Και συνεχίζοντας ο Χατζιδάκις αναφέρεται σ' ένα θρυλικό τραγούδι του Καλδάρα: 

"Πριν δυό χρόνια ο ίδιος ο Τσιτσάνης τραγούδησε για πρώτη φορά πάλι αυτούς τους στίχους «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι - το σκοτάδι είναι βαθύ - κι όμως ένα παλικάρι δεν μπορεί να κοιμηθεί», ο ερωτισμός προχωράει και θίγει ακέραια το ανικανοποίητο, δίδοντας μια τόσο λεπτή μα τόσο έντονη αίσθηση μιας βαριάς ατμόσφαιρας, λες και προμηνούσε ένα άγχος, μια καταιγίδα. Φέτος -ο Παπαϊωάννου αυτή τη φορά- μας δίνει ολάκερο αυτό το άγχος με μια δυνατή κραυγή πια- η μοναδική μες στα ρεμπέτικα, και γι΄ αυτό τόσο αληθινή με το «Άνοιξε – άνοιξε»2. Δεν ξέρω, αλλά σ΄ αυτά τα τρία τραγούδια υπάρχει ένας συνδετικός κρίκος που δίνει ξεκάθαρα και μοναδικά το τραγικό στην ερωτική μας περιοχή". 

Ο Χατζιδάκις μας λέει ότι ο Τσιτσάνης τραγουδούσε το "Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι" του Καλδάρα (θα μπορούσε να 'ναι και δικό του!), το οποίο επίσης συμπεριέλαβε στις "Εξι λαϊκές ζωγραφιές" για πιάνο.

Στην ιστορική διάλεξη για το ρεμπέτικο ο Χατζιδάκις είχε φέρει τον Μάρκο Βαμβακάρη και τη Σωτηρία Μπέλλου για να παίξουν ζωντανά. Ανάμεσα στα τραγούδια ήταν και το "Μπαξέ τσιφλίκι" του Τσιτσάνη, το οποίο επίσης υπάρχει στις "Έξι λαϊκές ζωγραφιές", όπως και η "Συννεφιασμένη Κυριακή" που σημαίνει ότι από τις έξι οι τρεις είναι Τσιτσάνης! Να θυμίσουμε ότι οι "Εξι λαϊκές ζωγραφιές" ανέβηκαν ως μπαλέτο από το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου και έμειναν πραγματικά στην ιστορία του χορού της μεταπολεμικής Ελλάδας. 

Στα 1955-56 έχουμε μια συνάντηση κορυφής, θα λέγαμε, αφού ο Χατζιδάκις φώναξε τον Βασίλη Τσιτσάνη να παίξει μπουζούκι σε δύο αριστουργήματα του Ελληνικού κινηματογράφου, όπου ο Χατζιδάκις έγραψε τη μουσική: τη Στέλλα του Μιχάλη Κακογιάννη (1955) και τον Δράκο του Νίκου Κούνδουρου (1956). Από τη Στέλλα έχουμε ένα διαμάντι: τη Φαντασία για μπουζούκι και πιάνο, με τον Τσιτσάνη στο μπουζούκι και τον Χατζιδάκι στο πιάνο. Η σχετική ανέκδοτη ηχογράφηση, την οποία παραθέτουμε εδώ, περιλαμβάνεται για πρώτη φορά στον δίσκο Ο Ελληνικός κινηματογράφος και ο Μάνος Χατζιδάκις παρουσιάζουν (1985).

Στον Δράκο του Κούνδουρου έχουμε μία από τις ωραιότερες σκηνές που έχω δει ποτέ σε ελληνική ταινία, όταν ο Ντίνος Ηλιόπουλος προσπαθεί να ακολουθήσει τα βήματα αυτού του ζεϊμπέκικου του Χατζιδάκι, που παραθέτουμε εδώ, και το οποίο ακόμα δεν έχει κυκλοφορήσει σε δίσκο. Ο ρυθμός είναι βαρύς, όπως και η μοίρα του πρωταγωνιστή... Το τραγούδι Ο ήλιος έσβησε, με την συγκλονιστική Μαργαρίτα Παπαγεωργίου, περιέχει κι αυτό το ζεϊμπέκικο με τον Τσιτσάνη στο μπουζούκι και τη μουσική του Χατζιδάκι να σκίζει τον αέρα!

 

Αργότερα, το 1961, ο Χατζιδάκις παρουσιάζει τις Πασχαλιές μέσα από τη νεκρή γη, για μικρή ορχήστρα. Πρόκειται για επιλεγμένα ρεμπέτικα τραγούδια, ενορχηστρωμένα μ' ένα τρόπο που να εκφράζουν την τραγική ατμόσφαιρα του 1945. Εκεί ο Χατζιδάκις ανθολογεί από τον Τσιτσάνη τα τραγούδια: "Μπαξέ τσιφλίκι" (που το 'χει και στις "Έξι λαϊκές ζωγραφιές") - εδώ με τον τίτλο: "Περίπατος"-, "Χωρίσαμε ένα δειλινό" (που το ξαναβρίσκουμε στα "Λειτουργικά" για φωνή και πιάνο), "Πάλιωσε το σακάκι μου", με τον τίτλο "Ο παλιός δρόμος" και "Όταν συμβεί στα πέριξ", με τον τίτλο "Όταν ανάψουν οι φωτιές". Αυτό το τελευταίο το ξανασυναντάμε αργότερα στον δίσκο του Χατζιδάκι "Τα πέριξ".
Στον δίσκο Ο σκληρός Απρίλης του '45 - είναι πολύ ενδιαφέρον ότι ο Χατζιδάκις συνδέει τα ρεμπέτικα που επιλέγει και επεξεργάζεται ορχηστρικά με την απελευθέρωση - υπάρχουν τα τραγούδια του Τσιτσάνη: "Θα πάω εκεί στην Αραπιά", στο οποίο ήδη αναφερθήκαμε, "Πήρα τη στράτα κι έρχομαι", "Μάγκας βγήκε για σεργιάνι (Β. Τσιτσάνη - Απ. Καλδάρα) και "Το πικραμένο αγόρι" (Β. Τσιτσάνη - Πρόδρομου Τσαουσάκη), που το ξαναβρίσκουμε στα "Πέριξ".
Ο δίσκος Τα Πέριξ (1974) περιλαμβάνει ρεμπέτικα σε διασκευή και ενορχήστρωση του Χατζιδάκι με την πρωτοεμφανιζόμενη, τότε, τραγουδίστρια Βούλα Σαββίδη. Και εδώ ο Τσιτσάνης έχει την τιμητική του θέση. Κατ' αρχήν με το εμβληματικό τραγούδι "Όταν συμβεί στα πέριξ", που δανείζει και τον τίτλο στον δίσκο. Στη συνέχεια έχουμε τα εξής τραγούδια του Τσιτσάνη:"Ο μαχαλόμαγκας", "Το πικραμένο αγόρι" και το "Σε πήραν απ' τα χέρια μου" (Β. Τσιτσάνη - Γιάννη Κυριαζή).
Στα Λειτουργικά, τέλος, η ιέρεια Φλέρυ Νταντωνάκη, τραγουδάει μοναδικά το "Αντιλαλούνε τα βουνά" και το "Χωρίσαμε ένα δειλινό".

   

Πολλά ακόμα θα μπορούσαν να γραφούν γι' αυτή τη μακροχρόνια σχέση Χατζιδάκι - Τσιτσάνη.

Αρκούμαι σ' αυτά, επί του παρόντος, ελπίζοντας ότι σας έδωσα αρκετή τροφή για ακρόαση και μέθεξη. Το σίγουρο είναι πως τόσο τα τραγούδια του Τσιτσάνη, όσο και οι διασκευές του Χατζιδάκι σ'αυτά, παραμένουν ακριβή και άφθαρτη μουσική για όσους αντιστέκονται στην αθλιότητα των καιρών και έχουν αλήθεια μέσα τους.

Σημειώσεις:

1. Το τραγούδι αυτό του Τσιτσάνη ενέπνευσε και τον μεγάλο Νίκο Σκαλκώτα, ο οποίος χρησιμοποίησε το θέμα του στο β' μέρος του κοντσέρτου του για δύο βιολιά. Βλ. σχετικά ΕΔΩ. 

2. Το τραγούδι του Παπαϊωάννου "Άνοιξε, γιατί δεν αντέχω" το διασκεύασε ο Χατζιδάκις για φωνή και πιάνο και το έπαιξε ο ίδιος με την εξαίσια Φλέρυ Νταντωνάκη για τραγωδό, στα "Λειτουργικά" (1991). Αν λάβουμε υπ' όψιν ότι τα περισσότερα από τα κομμάτια αυτού του δίσκου ήταν πρόβες του συνθέτη με τη Φλέρυ στη Ν. Υόρκη του 1970, αντιλαμβανόμαστε πως το ρεμπέτικο ...κυνηγούσε τον Χατζιδάκι στην Αμερική!