ΚΑΛΑΝΤΑ ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ "ΡΟΔΙΑ"

Κάλαντα Αγίου Βασιλείου από τον Αρχάγγελο της Ρόδου. 

Από την Χριστουγεννιάτικη Συναυλία της χορωδίας παραδοσιακής μουσικής "Η Ροδιά" που πραγματοποιήθηκε στις 22 Δεκεμβρίου 2019 στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου στο Νέο Ψυχικό, εκεί όπου κάνει τις πρόβες της η χορωδία "Η Ροδιά". 

Στρατής Ψαραδέλλης: λύρα 

Νίκος Παραουλάκης: νέυ 

Χριστίνα Χομπιτάκη: κρουστά 

Μάρθα Μαυροειδή: πολίτικο λαούτο, διεύθυνση χορωδίας

Από την ίδια συναυλία και το άγνωστο στους πολλούς "Ες Βασίλη". ένα παραδοσιακό τραγούδι από τα Φάρασσα της Καππαδοκίας που συνόδευε την νυχτερινή πομπή την παραμονή της γιορτής του Αγίου Βασιλείου προς το σπήλαιο που ασκήτεψε ο άγιος.

   

Κι ακόμα Κάλαντα Πρωτοχρονιάς από την Κάτω Παναγιά, Τσεσμέ κσι στη συνέχεια από τη Μύκονο. 

      

 

Με την ευκαιρία ας θυμηθούμε και την συνέντευξη που κάναμε με την μουσικό Μάρθα Μαυροειδή, διευθύντρια της Χορωδίας "Η Ροδιά", στο πλαίσιο των εκπομπών "Προς Εκκλησιασμόν". Μια παραγωγή του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΗ ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΗΣ "ΡΟΔΙΑΣ" ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Την Κυριακή 21 Δεκεμβρίου 2025 το βράδυ, στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού πραγματοποιήθηκε μια ξεχωριστή Χριστουγεννιάτικη Συναυλία της Παραδοσιακής Χορωδίας "Ροδιά" και των τμημάτων της, σε διδασκαλία και διεύθυνση της διακεκριμένης μουσικού Μάρθας Μαυροειδή. 

Την "Μικρή Ροδιά" διευθύνει η Διονυσία Παππούλη. 

Συμμετείχε και η ορχήστρα Παραδοσιακής Μουσικής "Δεντρί" σε διδασκαλία και διεύθυνση Τάσου Πούλιου. 

Όλα αυτά τα τμήματα πραγματοποιούν τις πρόβες τους στο Πνευματικό Κέντρο της Ενορίας του Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού, κατόπιν ευγενικής παραχώρησης του προϊσταμένου του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκη, ο οποίος και προλόγισε την εκδήλωση. 

Οι προσωπογραφίες των Καραγκιοζοπαιχτών της «Σχολής των Πατρών» διά χειρός Κώστα Μακρή

Του Δημήτρη Παπανικολάου 

Κείνο που με τρώει, κείνο που με σώζει 

είναι π' ονειρεύομαι σαν τον Καραγκιόζη 

Διονύσης Σαββόπουλος

Η Τέχνη δεν έχει σύνορα και αυτό το γνωρίζουν καλά οι λαϊκοί ζωγράφοι, καθώς τα εμπνευσμένα και με φαντασία πλασμένα έργα των χειρών τους, προσφέρονται αφειδώλευτα προς τον καθένα, για να ταξιδεύουν το νου και να γαληνεύουν την ψυχή. 

Ο Κώστας Μακρής, με απλότητα και σχεδιαστική δεινότητα, αποδίδει με αδρές γραμμές τις προσωπογραφίες εμβληματικών Καραγκιοζοπαιχτών, συγκροτώντας μια ενότητα μνήμης και ιστορίας του «Ελληνικού Θεάτρου Σκιών».1 Εικονοποιεί και μνημειώνει τις μορφές των σημαντικότερων εκπροσώπων της περιώνυμης σχολής, καθώς με πρώτο διδάξαντα τον Δημήτριο Σαρδούνη, κατέστησαν την «Πάτρα γενέτειρα του Ελληνικού Καραγκιόζη».2 

Ο Δημήτριος Σαρδούνης ή «Μίμαρος»,3 έχοντας ολοκληρώσει τις εγκύκλιες σπουδές, διορίζεται, ως γνώστης της βυζαντινής μουσικής, ψάλτης στον Άγιο Ανδρέα Πατρών και ένεκα των πολιτισμικών καταβολών προσεγγίζει με σεβασμό «την τέχνη των σκιών».4 «Αφαιρεί τις βωμολοχίες και εμπλουτίζοντας το ρεπερτόριο με νέους ήρωες»,5 το καθιστά αγαπητό στο ευρύτερο κοινό. Οι συνεχιστές της τέχνης του, έχοντας εμπεδώσει την αισθητική του θεώρηση και εμφορούμενοι από «τις αξίες της παράδοσης»,6 εμπνεύστηκαν έργα από την ελληνική μυθολογία και τα ηρωϊκά κατορθώματα των Ελλήνων, εκφράζοντας στις παραστάσεις τους το λαϊκό αίσθημα. 

Ο Κώστας Μακρής, με τα σχέδιά του, αποτίει φόρο τιμής στους δημιουργούς μιας τέχνης ταπεινής, που άφησαν το αποτύπωμά τους στον λαϊκό πολιτισμό. Αποδίδει με θαυμαστή δεξιοτεχνία το ύφος ενός εκάστου, συμπυκνώνοντας στην μορφή τους την φλόγα της ψυχής τους. Αυτή που έκαιγε σιγανά εφ’ όρου ζωής και πυρπολούσε τα όνειρά τους. 

«Οι Καραγκιοζοπαίχτες, έχοντας ζήσει σε δύσκολες συνθήκες»,7 μετουσίωσαν βιώματα και προσδοκίες σε τέχνη μαγική, αυτοσχεδιάζοντας πάνω στο πανί. Με τους ευφάνταστους διαλόγους των ηρώων, διεκτραγωδούσαν τα κοινωνικά συμβάντα και εναντιώνονταν στην βία, αποκαθιστώντας με το γέλιο το δίκαιο στην συνείδηση του κόσμου. Το πάθος και η πίστη τους σε ό,τι διακονούσαν, «ακτινοβολεί στα πρόσωπά τους»,8 έτσι όπως τα εκφράζει και τα αντανακλά σαν καθρέφτης και φως, η ποιητική του ζωγράφου. 

Ο Κώστας Μακρής, ως «Καραγκιοζοπαίχτης της νέας γενιάς»,9 έχοντας εγκολπωθεί την λαϊκή τέχνη, σχεδιάζει τις φιγούρες, ζωγραφίζει τις ρεκλάμες και κατασκευάζει τα σκηνικά, μεταδίδοντας με τα έργα που ανεβάζει στον μπερντέ, το πνεύμα και το ήθος των δημιουργών μιας άλλης εποχής. 

Βιβλιογραφία: 

1. Γιάννης Κιουρτσάκης. «Προφορική παράδοση και ομαδική δημιουργία. Το παράδειγμα του Καραγκιόζη». Εκδόσεις Κέδρος. Αθήνα 1983 

2. Γιάννης Κιουρτσάκης. «Καρναβάλι και Καραγκιόζης. Οι ρίζες και οι μεταμορφώσεις του λαϊκού γέλιου». Εκδόσεις Κέδρος. Αθήνα 1985 

3. Βασίλης Χριστόπουλος. «Ορέστης. Ο Πατρινός Καραγκιοζοπαίχτης Ανέστης Βακάλογλου». Αχαϊκές εκδόσεις. Πάτρα 1999 

4. Άρης Μηλιώνης. «Σκιές στο φως των κεριών». Εκδόσεις Περί-τεχνών. Πάτρα 2001 

5. Βασίλης Χριστόπουλος. «Στο φως της ασετυλίνης». Εκδόσεις Κέδρος. Αθήνα 2002 

Σημειώσεις: 

1. Γιάννης Κιουρτσάκης. «Πάτρα, του αστικού Καρναβαλιού και του Ελληνικού Θεάτρου Σκιών», στη δίγλωσση έκδοση, «1ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Επικράτεια Πολιτισμού, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο. Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.18-20. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2001 και στο δίγλωσσο λεύκωμα, «Ζωγραφική, Χαρακτική, Σχέδια», από τις συλλογές της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. σ.114. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2008 

2. Σπύρος Βρεττός. «Σκιές στην πόλη ή ο Καραγκιόζης στην Πάτρα», στο βιβλίο «Η Πολιτισμική φυσιογνωμία της Πάτρας», σ.317-319. Εκδόσεις Πανεπιστημίου Πατρών. Πάτρα 1987 και «Εισαγωγή στην ιστορία του Καραγκιόζη της Πάτρας», στον κατάλογο, «Πάτρα Γενέτειρα του Καταγκιόζη». σ.32-33. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 1998 

3. Βασίλης Χριστόπουλος. «Δημήτρης Σαρδούνης: Ο τραγικός Μίμαρος, ο αναμορφωτής του Θεάτρου Σκιών», στον δίγλωσσο κατάλογο, «1ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Επικράτεια Πολιτισμού, Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο. Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.34-38. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2001 

4. Γιάγκος Ανδρεάδης. «Το αλφαβητάρι του Καραγκιόζη», στον δίγλωσσο κατάλογο, «Ο Καραγκιόζης ταξιδεύει», σ.43. 1η Διεθνής Συνάντηση Θεάτρου Σκιών Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Εθνικό Πολιτιστικό Δίκτυο Πόλεων, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2000 

5. Άρης Μηλιώνης. «Ο Καραγκιόζης στο Νοσοκομείο», σ. 7-8. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 1999 και «Ελληνικός Καραγκιόζης», στον δίγλωσσο κατάλογο, «1ο Διαγωνιστικό Φεστιβάλ Ελληνικού Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Διεύθυνση Λαϊκού Πολιτισμού, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.14-16. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2002 

6.Θωμάς Αγραφιώτης. «Το Θεολογικό Στοιχείο στην Τέχνη του Καραγκιόζη». Συζήτηση με τον Μιχάλη Ζαχαρή. https:/www.youtube.com/wotch!=wg;FW85pl.lg. 21 Απριλίου 2021 

7. Τάκης Τσονάκας. «Ο τελευταίος ....αρος», στον δίγλωσσο κατάλογο, «5οι Αγώνες Ελληνικού Θεάτρου Σκιών». Δημοτική Βιβλιοθήκη-Πολιτιστικός Οργανισμός. σ.37. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2014 

8. Δημήτρης Βούρτσης. «Οι Αγιογραφίες του Θεάτρου Σκιών». Λεύκωμα. Σύνταξη βιογραφικού του αγιογράφου και ζωγράφου: Βασιλική Χούχλια. Κείμενο: Μαρία Αργυροπούλου, Ανδρέας Βούρτσης. σ.7. Έκδοση Πανεπιστημίου Πατρών και Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδος. Πάτρα 2025 

9. Ευανθία Στιβανάκη. «Το Θέατρο Σκιών στην Ελλάδα σήμερα και στο μέλλον», στον δίγλωσσο κατάλογο, «2ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Σκιών» Δήμου Πατρέων. Υπουργείο Πολιτισμού-Επικράτεια Πολιτισμού, Δημοτική Επιχείρηση Πολιτιστικής Ανάπτυξης Πάτρας, «Καρναβάλι-Τέχνες». σ.16-19. Εκδόσεις Δήμου Πατρέων. Πάτρα 2003. 

Ο Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών (1988-2014). 

Σημείωμα: Το κείμενο, έχει γραφτεί με αφορμή την έκθεση «Η Πάτρα του Καραγκιόζη», που περιλαμβάνει χαρακτικά, ρεκλάμες, φιγούρες, βιβλία και αρχειακό υλικό τεκμηρίωσης του «Ελληνικού Θεάτρου Σκιών», από την δωρεά Μαίρης & Τάκη Τσονάκα προς την Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, καθώς και έργα της παραγωγής του Δήμου Πατρέων, «Πάτρα γενέτειρα του Καραγκιόζη», με 14 προσωπογραφίες Καραγκιοζοπαιχτών που φιλοτεχνήθηκαν από τον λαϊκό ζωγράφο Κώστα Μακρή. Η έκθεση, οργανώθηκε από το Τμήμα Διοίκησης Τουρισμού του Πανεπιστημίου Πατρών, εντασσόμενη στις εκδηλώσεις του Φεστιβάλ Υποδοχής Πρωτοετών Φοιτητών «Welcome to up 2005», στο πλαίσιο του «Μνημονίου συνεργασίας» που υπέγραψαν το Πανεπιστήμιο Πατρών και η Κοινωφελής Επιχείρηση Δήμου Πατρέων «Καρναβάλι Πάτρας». Επιμέλεια έκθεσης: Μαρία Αργυροπούλου, Δημήτρης Παπανικολάου, Γιάννα Παναγοπούλου. Την έκθεση πλαισιώνουν αντιπροσωπευτικά κείμενα των συγγραφέων-ερευνητών: Γιάννη Κιουρτσάκη, Γιάγκου Ανδρεάδη, Μιχάλη Ιερωνυμίδη, Άρη Μηλιώνη, Βασίλη Χριστόπουλου, Ευανθίας Στιβανάκη, Σπύρου Βρεττού, Δημήτρη Παπανικολάου και Τάκη Τσονάκα. Διάρκεια έκθεσης: 9-31 Οκτωβρίου 2025. Βίλα Κόλλα, πάρκο ΑΤΕΙ Κουκούλι Πατρών. 

Φωτογραφίες: Αλέξης Γκλαβάς

"ΔΥΟΣΜΑΡΑΚΙ" ΜΕ ΤΗΝ ΦΕΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΔΗΜΑ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ

Ο Μικρασιατικός Σύλλογος "Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ" Νέου Ψυχικού, υπό την αιγίδα της Βουλής των Ελλήνων και με τη συνδιοργάνωση του Δήμου Φιλοθέης - Ψυχικού, παρουσίασε μία ιδιαίτερη μουσική παράσταση με τίτλο «Δυοσμαράκι – Μαρτυρίες | Αφηγήσεις», η οποία πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 21 Σεπτεμβρίου 2025 και ώρα 19:30, στην Πλατεία Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, με αφορμή και τη συμπλήρωση 10 ετών (2015-2025) αδιάλειπτης δράσης και προσφοράς του Συλλόγου. 

Στο Νέο Ψυχικό, οι πρώτοι Μικρασιάτες δημιούργησαν από το μηδέν μια ζωντανή κοινότητα. Έστησαν τα σπίτια τους, άνοιξαν τα πρώτα μαγαζιά και μετέφεραν μαζί τους την κουλτούρα, τη μουσική, τις γεύσεις και τις παραδόσεις της αλησμόνητης γης. Από τότε, η ιστορία τους παραμένει θεμέλιο της τοπικής ταυτότητας. 

Η μουσική παράσταση έφερε την υπογραφή της μοναδικής Φένιας Παπαδόδημα, η οποία βασιζόμενη σε σημαντικά κείμενα του Γιώργου Σεφέρη, αλλά και σε αυθεντικά κείμενα μαρτυριών των μελών του Συλλόγου, ζωντάνεψε τις μνήμες και τις αφηγήσεις των Μικρασιατών, με τρόπο αισθαντικό και συγκινητικό. 

Συντελεστές

Φένια Παπαδόδημα: σύνθεση, δραματουργία, τραγούδι

Γεράσιμος Γεννατάς: αφήγηση 

Θωμάς Μελετέας: ούτι 

Στέφανος Δορμπαράκης: κανονάκι, τραγούδι 

Άννα Παπαστεργιοπούλου: κρουστά 

Δημοσθένης Καραχριστόδουλου: πολίτικη λύρα. 

Στην εκδήλωση συμμετείχε η χορωδία Cantus Angelicus υπό τη διεύθυνση της Αναστασίας Χατζηπαύλου, ενώ το χορευτικό σύνολο του Μικρασιατικού Συλλόγου "Άγιος Γεώργιος" Νέου Ψυχικού παρουσίασε παραδοσιακούς χορούς από τη Σμύρνη και τη Μικρά Ασία. 

Στην εκδήλωση, ο Πρωτοπρεσβύτερος του Οικουμενικού Θρόνου π. Ιωάννης Σαββάκης εκπροσώπησε τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, μεταφέροντας προς όλους την πατρική και Πατριαρχική ευλογία. 

Παρέστησαν, επίσης, ο Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης, προϊστάμενος του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Ν. Ψυχικού, εκπρόσωποι των τοπικών αρχών και πολύς κόσμος. 

Η πρόεδρος του Συλλόγου κα Ντίνα Μακαντάση, εμφανώς συγκινημένη, ευχαρίστησε όλους όσοι συνέβαλαν στην επιτυχία της εκδήλωσης.

Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΤΗΣ ΚΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ Κ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο μακαριστός Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, ο Χατζηγιακουμής του Διονυσίου Σολωμού, των Μεσαιωνικών Κειμένων, των «Μνημείων» της Εκκλησιαστικής Μουσικής, των Πατριαρχικών Αρχείων, της Οδύσσειας, των Νεοελληνικών Μελετών, μας έδωσε, ως κύκνειο άσμα του, μια μοναδική και ανεπανάληπτη εργασία του. Πρόκειται για μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση, Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (και διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση (των ετών 1964-1968). Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο Υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). 

Αυτές οι ηχογραφήσεις, που εκδόθηκαν από το Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων - που ίδρυσε και διηύθυνε ο Χατζηγιακουμής - με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αναφέρεται στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη. 

Η έκδοση είναι λαμπρή και οφείλεται αποκλειστικά στον Μ. Χατζηγιακουμή: ηχογράφηση, επιμέλεια ήχου, κειμένων και έκδοσης. Φυσικά είναι λιτή, όπως όλες οι σχετικές εκδόσεις του Χατζηγιακουμή, και γι’ αυτό ουσιαστική. Εκτός από τα 12 πολύτιμα cd’s, η έκδοση περιλαμβάνει ένα βιβλίο 360 σελίδων, όπου καταγράφονται φιλολογικά τα κείμενα των τραγουδιών, περιλαμβάνονται ιστορικές φωτογραφίες – προσωπογραφίες των λαϊκών ερμηνευτών, αλλά και πολύ σημαντικά και κατατοπιστικά προλεγόμενα του Μ. Χατζηγιακουμή. 

Αυτό το έργο μας παρουσιάζει πλέρια την αξία της φωνητικής παραδοσιακής μουσικής, από εντελώς αυθεντικούς εκπροσώπους της, καθώς μόνο το τελευταίο (12ο) cd περιλαμβάνει οργανικά – χορευτικά κομμάτια. Εκπληκτικής σημασίας είναι τα cd’s με τα στιχοπλάκια και το 11ο με άσματα αφηγηματικά και τον Ερωτόκριτο! 

Όπως συνηθίζει ο Χατζηγιακουμής - λόγω του όγκου της κύριας έκδοσης – μας δίνει και μια Εκλογή του όλου έργου. Στα δύο CD της Εκλογής περιέχονται μέλη από τα ωραιότερα και τα πιο χαρακτηριστικά από αυτά που καταχωρούνται στα δώδεκα (12) CD συνολικά της Κύριας Έκδοσης. Ειδικότερα, στο πρώτο περιέχονται, και κατά τον υπότιτλο, Σκοποί και Τραγούδια, Αποκριάτικα, του Γάμου, και Μοιρολόγια. Όλα ακούσματα μοναδικής, πράγματι, εμπειρίας και πανδαισίας. Στο δεύτερο CD της Εκλογής περιλαμβάνονται κυρίως Στιχοπλακιές (αρ. 1-12), ορισμένα άσματα αφηγηματικά (αρ. 13-15) και μία ιδιαίτερη εμμελής εκδοχή του «Ερωτόκριτου» (αρ. 16). Ως Στιχοπλακιές αποκαλούνται στην τοπική παράδοση τα πολύστιχα, συχνά και με δραματικό περιεχόμενο, αφηγήματα (οι γνωστές, κατά την κοινή ορολογία, ως «Παραλογές»). Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά, και τα πιο ενδιαφέροντα, είδη του λαϊκού προφορικού λόγου, και ειδικότερα για την Κω ασφαλώς το σημαντικότερο. Με διπλή μάλιστα παράδοση εκφοράς, ασματική/τραγουδιστική και απαγγελτική/ραψωδική, και η οποία παραπέμπει απευθείας στην όμοια ασματική-ραψωδική των Ομηρικών επών (πρωτίστως της αφηγηματικής, και με δραματικό επίσης περιεχόμενο, «Οδύσσειας»). 

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Χατζηγιακουμής την εποχή της ηχογράφησης κατέγραψε σε βυζαντινή και ευρωπαϊκή σημειογραφία κάποια από τα τραγούδια που ηχογράφησε. 

Από αυτοσχέδιο γλέντι σε αυλή σπιτιού στο Λαγούδι της Κω, τη δεκαετία του 1960. 

Ο ίδιος ο Μ. Χατζηγιακουμής έγραψε, μεταξύ άλλων, για την ιδιαιτερότητα της έκδοσης: 

"Η αυθεντική δημοτική μουσική, η μουσική της Υπαίθρου, σε άμεση διάκριση από την Αστική, είναι κυρίως φωνητική, και μάλιστα μονωδιακή ως επί το πλείστον και σολιστική (παράλληλη ακριβώς προς την εκκλησιαστική). Η οργανική μουσική, εκτελούμενη στο νησιωτικό χώρο συνήθως από δύο όργανα (βιολί και λαούτο), ήταν προορισμένη για την επίσημη ομαδική διασκέδαση (γάμο, πανηγύρι, άλλη έκτακτη περίσταση), και αυτό επειδή ήταν η απαραίτητη προϋπόθεση για τον αναγκαίο χορό. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις η κυρίαρχη εκφορά ήταν της ανθρώπινης φωνής. Όλοι τραγουδούσαν παντού, μόνοι ή και με άλλους. Στις εργασίες τους, στις διαδρομές τους (πεζοί ή στα υποζύγιά τους), στα καφενεία, στις βραδυνές τους συγκεντρώσεις (κυρίως του χειμώνα), σε κάθε άλλη στιγμή της ζωής τους. Η μονωδιακή αυτή σολιστική εκφορά είναι, επί της ουσίας, η ακραιφνής δημοτική παράδοση. Οι μεγάλες λαϊκές ορχήστρες, οι μεικτές πολυπρόσωπες χορωδίες, όπως προβάλλονται σήμερα ως οικεία αυθεντικά ακούσματα, είναι έξω από τη γνήσια δημοτική παράδοση. Είναι μιμήσεις και εκφράσεις μιας αστικής, και μάλιστα όχι καθαρά ελληνικής, παράδοσης. Περισσότερο παράδοση των αστικών περιοχών της Μικρασιατικής Ακτής (ειδικότερα της νεώτερης Τουρκικής Κεμαλικής, ούτε καν της παλαιότερης Οθωμανικής). Η αστική αυτή αντίληψη έχει επηρεάσει και τις επίσημες εθνικές ηχογραφήσεις (της Ακαδημίας Αθηνών, του Σίμωνα Καρά, και άλλων), οι οποίες είναι στοχευμένες, αποκλειστικά σχεδόν, στην καταγραφή της (επαγγελματικής) οργανικής μουσικής. Με αποτέλεσμα να έχει αποθησαυρισθεί περισσότερο η εξειδικευμένη οργανική (και ως ευκολότερη επιπλέον καταγραφή για έναν επισκέπτη-καταγραφέα), σε βάρος της ιστορικότερης και συλλογικότερης φωνητικής. Με τα δεδομένα αυτά, θα πρέπει να θεωρηθεί ιδιαίτερα σημαντικό το ότι στην παρούσα Αρχειακή Συλλογή δεν καταγράφεται μόνο ένα αυθεντικό ηχογραφημένο μουσικό Υλικό. Το σπουδαιότερο, αποθησαυρίζεται μια αυτούσια φωνητική μουσική παράδοση (CD 1ο-11ο), με μόνο ένα συμπληρωματικό οργανικό δείγμα (CD 12ο), όπου και σ’ αυτό παραμένει ισχυρό το συνοδευτικό τραγούδι. Και στην οποία συμπυκνώνονται διακόσοι (200) περίπου διαφορετικοί «σκοποί», όλοι σε φωνητική εκφορά, μια μοναδική περίπτωση στην καθόλου εθνική Βιβλιογραφία του είδους. Και από τους οποίους πλέον ελάχιστοι επιβιώνουν σήμερα στην τοπική παράδοση. Σκοποί οι οποίοι καταγράφουν τον βαθύτερο, καθόλου νεωτερικό και μεταλλαγμένο, χαρακτήρα της διαχρονικής αυθεντικής δημοτικής μουσικής παράδοσης". 

Παραθέτουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της μοναδικής εργασίας του Μ. Χατζηγιακουμή. 

Η συνεισφορά του Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας στην διατήρηση της μουσικής μας παράδοσης

Ένα αφιέρωμα στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών μεταδόθηκε από την εκπομπή «Εγνατία Οδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, την οποία επιμελείται και παρουσιάζει ο Γιώργος Ντόβολος. 

Στην περιοχή της Πλάκας, ο Γιώργος Ντόβολος συνάντησε τον πανεπιστημιακό δάσκαλο εθνομουσικολόγο κ. Ιωάννη Πλεμμένο, ο οποίος είναι και ο υπεύθυνος του Κέντρου. 

Συζήτησαν για την ιστορία του θεσμού, τις καταγραφές αλλά και τις εκδοτικές προσπάθειες που έχουν γίνει κατά καιρούς, καθώς επίσης και για τα μελλοντικά σχέδια. Επίσης, μεγάλο μέρος της συζήτησης μας καταπιάνεται με ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα που αφορά στην σχέση ψαλτικής και δημοτικού τραγουδιού, μιας και αρκετές από τις επιτόπιες καταγραφές είχαν αυτό το διττό χαρακτήρα.

Παραθέτουμε σχετικό βίντεο.

 

Πετρολούκας Χαλκιάς, τόσο μεγάλος και τόσο ταπεινός

Χρήστος Γκουνέλας, Θεολόγος, Μουσικός 

Είχα την ευλογία να γνωρίσω τον αείμνηστο πλέον Πετρολούκα Χαλκιά. Γνώρισα από κοντά το πόσο μεγάλος και ταυτόχρονα ταπεινός υπήρξε. Η απλότητά του στην επικοινωνία του με τους ανθρώπους ήταν αληθινό κλειδί για τις καρδιές τους. Η δε τέχνη του ήταν απαράμιλλη, ως άξιος φορέας τόσο της ηπειρώτικης μουσικής όσο και της οικογενειακής του παράδοσης. Ήταν μεγάλος μάστορας, σμιλευτής ψυχών, αντάξιος των ηπειρωτών μαστόρων που έκαναν την πέτρα να μιλάει. Το κλαρίνο του Πετρολούκα στα χέρια του μιλούσε με ανθρώπινη φωνή για τα βάσανα, τους καημούς αλλά και τις χαρές των ανθρώπων. Μιλούσε όμως και την αέρινη φωνή των ελάτων της Ηπείρου και των τρεχούμενων νερών της. Ειδικά στα μοιρολόγια, με τα οποία ένωνε τον ταξιδευτή των ψυχών Ηπειρώτη Αχέροντα με τις σταγόνες ή τα ποτάμια των δακρύων των ανθρώπων, στη μνήμη των ψυχών που έχασαν το σώμα στην ξενιτιά ή στον πόλεμο. Δεν επρόκειτο για ένα απλό μουσικό όργανο αλλά για έναν ζωντανό οργανισμό με σώμα, ψυχή και λαλιά. Η μιλιά του Πετρολούκα με τον ανάλογο κάθε φορά σχηματισμό των χειλιών και η επιδεξιότητα των δαχτύλων του έκανε το όργανο μια να κλαίει, μια να γελάει. Όταν τον ρωτούσαν για το τι χρειάζεται για να παίξει κάποιος μουσική, πήγαινε το χέρι του στο μέρος της καρδιάς του χωρίς να πει τίποτα άλλο. 

Ο Πετρολούκας υπήρξε τέκνο της εποχής του. Έζησε από μικρές μέρες τον μισάνθρωπο πόλεμο, τη φτώχεια και τον φόβο. Και μετά, την ξενιτιά των Ηπειρωτών στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο. Μάλιστα και ο ίδιος έζησε στην ξενιτιά για είκοσι χρόνια με γλυκόπικρο νόστο αλλά και με μεγάλες δόξες. Στα ξακουστά πανηγύρια της Ηπείρου ξεκινούσε με ένα μοιρολόι, όπως το βρήκε στη ζώσα παράδοση, και μετά ακολουθούσαν τα πεντατονικά άσματα, ο ομφάλιος λώρος με τους τρόπους της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Ένωση ζωντανών και κεκοιμημένων σε έναν μυστηριακό χορό, όπως στη θεία Λειτουργία που δεν αφήνεται τίποτα απ’ έξω και κανένας χωρίς τη μνημόνευση. 

Ο Πετρολούκας ταξιδεύει ήδη στο αιώνιο Φως, στην αγκαλιά του Θεού. Κοντά του έχει το γλυκύφθογγο κλαρίνο του, όπως το ζήτησε. Ήδη θα άρχισε να παιανίζει αναστάσιμα άσματα αναμεμειγμένα με μοιρολόγια, για εμάς τους ξενιτεμένους στη γη, και τραγούδια της Ηπείρου μαζί με τους αγγέλους και τους άλλους μάστορες, τον μπαρμπα-Τάσο τον Χαλκιά, τον Σταύρο Καψάλη, τον αγαπημένο του γιο Μπάμπη, τον αδελφό του Αχιλλέα με το βιολάκι του, τον Χρήστο Ζώτο, τους Χαλιγιάννηδες και πολλούς άλλους ακόμη μερακλήδες της Παράδοσης.

ΜΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΝΟΔΟΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Χορωδία Παραδοσιακής Μουσικής Ροδιά και το Πολυφωνικό Εργαστήρι Ροδιάς, υπό τη διεύθυνση της Μάρθας Μαυροειδή, η Μικρή Ροδιά, υπό τη διεύθυνση της Διονυσίας Παππούλη και η Ορχήστρα Παραδοσιακής Μουσικής Δεντρί, υπό την διεύθυνση του Τάσου Πούλιου, έδωσαν μια μεγάλη συναυλία την Κυριακή 25 Μαΐου 2025 το βράδυ, στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού, όπου τα μουσικά αυτά σχήματα πραγματοποιούν και τις πρόβες τους (στο Πνευματικό Κέντρο του Ναού). 

Την συναυλία προλόγισε προϊστάμενος του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης, ο οποίος σημείωσε ότι η μεγάλη αυτή συναυλία είναι αφιερωμένη στην επέτειο των 1700 χρόνων από την σύγκληση της Α’ Οικουμενικής Συνόδου (Νίκαια της Βιθυνίας, 325μ. Χ.). 

Την συναυλία – Μουσική Σύνοδο - παρακολούθησε πλήθος κόσμου που κατέκλυσε τον Ναό του Αγίου Γεωργίου και χειροκρότησε τους συντελεστές. 

Ακολουθούν χαρακτηριστικά στιγμιότυπα από την συναυλία σε επιμέλεια π. Μιχαήλ Σταθάκη.

 

«Άη μου Γιώργη αφέντη μου» - Στιχοπλακιά της Κω

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο γνωστός φιλόλογος Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, ο Χατζηγιακουμής του Διονυσίου Σολωμού, των Μεσαιωνικών Κειμένων, των «Μνημείων» της Εκκλησιαστικής Μουσικής, της Οδύσσειας, των Νεοελληνικών Μελετών, μας έδωσε πρόσφατα μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση: Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση των ετών 1964-1968. Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). Αυτές οι ηχογραφήσεις, που εκδόθηκαν από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αφορά στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη, αφού πρόκειται για μια καταγραφή της φωνητικής προφορικής παράδοσης που δεν υπάρχει πιά. Ξεχωριστή θέση κατέχουν στο όλο έργο οι στιχοπλακιές και τα αφηγηματικά άσματα. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής σημειώνει: 

«Οι πέντε ψηφιακοί δίσκοι (CD 6ο-10ο) περιέχουν αποκλειστικά πολύστιχα αφηγήματα, με περιεχόμενο καθαρά αφηγηματικό, συχνά και δραματικό, αυτά που τοπικά αποκαλούνται «Στιχοπλακιές» (οι γνωστές, κατά την καθιερωμένη ορολογία, ως «Παραλογές»). Η εκφωνούμενη παράδοση σ’ αυτές, κατά τον χρόνο της ηχογράφησης, ήταν στην Κω διπλή: ασματική και απαγγελτική («λόγια λόγια», όπως έλεγαν). Άλλοι απλώς τις τραγουδούσαν, άλλοι τις απάγγελλαν, άλλοι και τις τραγουδούσαν και τις απάγγελλαν. Μια παράδοση η οποία παραπέμπει απευθείας στην όμοια ασματική-ραψωδική των Ομηρικών επών (πρωτίστως της αφηγηματικής, και με δραματικό επίσης περιεχόμενο, «Οδύσσειας»). Κατά την ηχογράφηση καταγραφόταν πλήρης και η απαγγελτική και η ασματική/ τραγουδιστική εκδοχή, όχι απλώς ορισμένοι αρχικοί στίχοι της τελευταίας (όπως η κοινή ως τότε πρακτική, εφόσον το μέλος, ο «σκοπός», επαναλαμβανόταν ανά στίχο ή δίστιχο όμοιο ως το τέλος). Έτσι, δεν καταγραφόταν μόνο η βασική μελική φόρμα (μονόστιχη ή δίστιχη), αλλά, το σπουδαιότερο, το σύνολο ήθος και ο ουσιαστικός χαρακτήρας της εκφοράς, με όλες τις επιμέρους εκφραστικές αποχρώσεις, ανάλογα ακριβώς προς τα ιστορούμενα και την ηχοχρωματική μέθεξη του αφηγητή ή της αφηγήτριας». 

Πρόκειται, σαφώς, για σπάνια καταγραφή. 

Εδώ παραθέτουμε την στιχοπλακιά του Άη Γιώργη (CD 6ο) σε στιβαρή και λιτή απόδοση, με εντυπωσιακή τονική ακρίβεια και ουσιαστικό, ανεπιτήδευτο ήθος εκφοράς. 

«Άη μου Γιώργη αφέντη μου». 

Ερμηνεύει μοναδικά η Στεργούλα Χαζηγιακουμή-Ρόκκου («Ρόκκαινα», 1900-1985), το γένος Γιώργου Οικονόμου, ετών 66. Η ηχογράφηση έγινε στο Πυλί της Κω, τα Χριστούγεννα του 1966.

 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής παρατηρεί: «Γοργόρρυθμη αφηγηματική μελωδική γραμμή, που εκτείνεται και καταλαμβάνει ολόκληρο το ομοιοκατάληκτο δίστιχο. Επαναλαμβάνεται αυτούσια ανά δίστιχο μέχρι το τέλος, με μικρά, κατά περίπτωση, διαφοροποιημένα εκφραστικά ποικίλματα (και τα οποία τονίζουν δυναμικά ένα αντίστοιχο νοηματικό περιεχόμενο)». 

Επεξηγηματικά: Νεθεβάλω (στ. 3) ~ θα θυμηθώ, θα αναφέρω (αναθιβάλλω) - ήθεν’ μη (στ. 7) ~ ήθελε να μη - μπουλετιά (στ. 9) ~ κλήρους - πεκσέσι (στ. 10) ~ πεσκέσι, δώρο - αμέτε το (στ. 18) ~ πηγαίνετέ το - θέλ’ α (στ. 27) ~ θέλω να - με το (στ. 32) ~ από τον - πού ’λες (στ. 34) ~ έλεες, που έλεγες - νεβάλλει (στ. 44) ~ αναφέρει (αναθιβάλλει). 

Η στιχοπλακιά θέλει τον Αη Γιώργη δρακοντοκτόνο, μια ιδιότητα που ο Άγιος αποκτά μόλις τον ενδέκατο αιώνα. Ο Άη Γιώργης, ως καβαλάρης δρακοντοκτόνος, έχει σχέση με το νερό, το νερό το πόσιμο, της πηγής και του πηγαδιού. Και η στέρηση αυτού του νερού τους μήνες του καλοκαιριού, ιδιαίτερα αν δε βρέξει αρκετά το χειμώνα, είναι, ιδίως στην Ελλάδα, βάσανο μεγάλο. Ο Άη Γιώργης είναι όπως το λέει και η στιχοπλακιά, ο ήρωας που σκοτώνει το θεριό, δηλαδή τον δράκοντα της ζέστης. Αυτός ο δράκοντας κρατάει το νερό της πολιτείας και δεν το αφήνει να τρέξει, εκτός κι αν του θυσιάσουν τη βασιλοπούλα, αν του τη δώσουνε να τη φάει. Ο Άη Γιώργης σκοτώνει το δράκοντα και σώζει τη βασιλοπούλα.

ΤΑ ΜΟΙΡΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΛΟΥΔΟΒΙΚΟ ΤΩΝ ΑΝΩΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΔΑΦΝΗ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

"Πού πας με τέτοια άνοιξη, καλέ μου;"

Αφιέρωμα στα μοιρολόγια της Κρήτης, με τον Λουδοβίκο των Ανωγείων. 

Τον Λουδοβίκο συνοδεύουν στο τραγούδι: η Δάφνη Πανουργιά, ο Θανάσης Μπίκος (κιθάρα), ο Στέλιος Ταχιάτης (τσέλο) και ο Παναγιώτης Δράκος (φλάουτο). 

Τα κείμενα διαβάζει ο Αλέξης Κωστάλας. 

  

Χριστουγεννιάτικη συναυλία στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού (Βίντεο)

Την Κυριακή 22 Δεκεμβρίου 2024 το βράδυ, στον Ι. Ναό Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού πραγματοποιήθηκε μια μεγάλη Χριστουγεννιάτικη συναυλία, με αφορμή και την επέτειο των 50 χρόνων από την θεμελίωση του Ναού. 

Στην συναυλία συμμετείχαν τα χορωδιακά και οργανικά σύνολα που κάνουν τις πρόβες τους στο Πνευματικό Κέντρο της Ενορίας του Αγίου Γεωργίου: Η Ροδιά και το Πολυφωνικό Εργαστήρι (διδασκαλία και διεύθυνση: Μάρθα Μαυροειδή), η Μικρή Ροδιά (υπό την Διονυσία Παππούλη) και το Δεντρί (διεύθυνση: Τάσος Πούλιος). 

Την συναυλία προλόγισε ο προϊστάμενος του Ναού, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκης, ο οποίος αναφέρθηκε συνοπτικά στην ιστορία και την σημασία του Ναού, ως κοινωνία προσώπων, μνημονεύοντας όλους (κληρικούς και λαϊκούς) όσοι διακόνησαν, εκκλησιάστηκαν, συνέδραμαν και στήριξαν την λειτουργία του Ναού. 

Η απόδοση καλάντων και άλλων παραδοσιακών τραγουδιών ενθουσίασε τον κόσμο που κατέκλυσε τον Ναό και μυσταγωγήθηκε παραμονές Χριστουγέννων. 

Την εκδήλωση έκλεισε η καθηγήτρια της Θεολογικής Σχολής του ΕΚΠΑ, κ. Κίρκη Κεφαλέα, η οποία συνεχάρη από καρδιάς όλους τους συντελεστές για την μοναδική αυτή μουσική πανδαισία.

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης (Κάμερα - επεξεργασία: Κατερίνα Λεονάρδου).