ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, πριν δυο χρόνια, στις 24 Αυγούστου 2024, απεβίωσε ο ξεχωριστός καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Στη μνήμη του δημοσιεύουμε εδώ υλικό χρόνων από την πολύτιμη μαθητεία κοντά του. 

Πρώτα, δύο τηλεοπτικές συνεντεύξεις που μας παραχώρησε. 

Η πρώτη με αφορμή την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Ορθοδοξίας που συνήλθε τον Ιούνιο 2016 στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. 

Διερευνώνται τα θέματα: τί είναι Σύνοδος, ποιο το περιεχόμενο του όρου "Πατριαρχείο" σήμερα, ποιος ο σκοπός μιας Συνόδου στον καιρό μας, η αναγκαιότητα του Πρώτου στην Εκκλησία, το πρόβλημα του Ορθοδοξισμού, οι έννοιες "Αυτοκέφαλο" και "Αυτόνομο" ως αντίθετες στην ουσία της Εκκλησίας κ.α.

Η δεύτερη συνεντέυξη τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ιεράς Μητροπόλεως Πατρών Λύχνος. 

Η συνέντευξη, εφ' όλης της ύλης, πραγματοποιήθηκε στο στούντιο του σταθμού, την 1η Απριλίου 2001, δηλ. πριν 25 χρόνια. 

 

Συνεχίζουμε με την παρουσίαση των βιβλίων του Χρήστου Γιανναρά το "Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα" και "Παιδεία και Γλώσσα" που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας Πατρών την 1η Απριλίου 2001. 

Μετά τον πρόλογό μας ομιλεί και συνομιλεί με το κοινό ο συγγραφέας και καθηγητής Χρήστος Γιανναράς. 

Ο πρόλογός μας ήταν ο ακόλουθος: 

Το ανθολόγιο – αλφαβητάρι του καθηγητή Χρήστου Γιανναρά μάς δίνει το μέτρο «επανεύρεσης μιας ενεργητικής ελληνικότητας. Δηλαδή επίκαιρης πρότασης για τα ουσιώδη της ζωής, που θα αποδείχνεται πρόταση ελληνική (όπως πάντοτε μέσα στους αιώνες) αν ενδιαφέρει πανανθρώπινα». Ανθολογώντας Μακρυγιάννη, Παπαδιαμάντη, Λορεντζάτο, Σεφέρη, Ζηζιούλα αλλά και Χατζιδάκι, Τσαρούχη, Πικιώνη, Βακαλόπουλο, ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς συνθέτει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Και χαρακτηρίζει τα ανθολογούμενα κείμενα – πρόταση, ως κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας. Όπως σημειώνει ο Χ. Γιανναράς στον πρόλογο του βιβλίου «θα ευχόμουν να λειτουργήσει αυτή η ανθολόγηση πραγματικά σαν ένα αλφαβητάρι για το συλλαβισμό απαντήσεων στο πολύ ρεαλιστικό ερώτημα: αν έχει ουσιαστικό θετικό αντίκρυσμα στη ζωή του Νεοέλληνα σήμερα η ελληνική του καταγωγή». 

Τα κείμενα αποτελούν μια σύγχρονη αναζήτηση νοήματος της ελληνικότητας. Μετά το αλφαβητάρι της πίστης, ο καθηγητής Χ. Γιανναράς μάς δίνει το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα. Σκέπτομαι ότι θα μπορούσαν να αποτελέσουν ένα, με τον τίτλο Το Αλφαβητάρι της πίστης του Νεοέλληνα. Στέκομαι ιδιαίτερα στον όρο αλφαβητάρι, που χρησιμοποιεί ο Γιανναράς, γιατί με ενδιαφέρει ότι παίρνει ένα άλλο νόημα το αυτονόητο που λέγεται αλφάβητο. 

Σκέπτομαι ότι ο Ακάθιστος Ύμνος είναι κατ’ αλφάβητον (24 Οίκοι, όσα και τα γράμματα του αλφάβητου). Στην Υμνολογία συναντούμε πολλούς στίχους και τροπάρια κατ’ αλφάβητον. Το αλφαβητάρι ήταν σχολικό βιβλίο για κάποιες παλιότερες γενιές. Ο Χριστός στην Αποκάλυψη είναι το Α και το Ω. Στη χώρα μας ο αγράμματος αποκαλείται αναλφάβητος.

Ο καθηγητής Χ. Γιανναράς στο βιβλίο του Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει ένα κείμενό του με τίτλο: «Λειτουργικώς αναλφάβητοι». Διερωτάται λοιπόν εκεί: «Τι ποσοστό αντιπροσωπεύουν στον κοινωνικό μας βίο οι λειτουργικώς αναλφάβητοι, πόσοι πτυχιούχοι των παιδαγωγικών μας σχολών καταλαβαίνουν τη γλώσσα του Παπαδιαμάντη, ποιο ποσοστό αποφοίτων του λυκείου δεν γνωρίζει ούτε αυτό που λέμε γραφή – όχι ορθογραφία ή νοηματική των λέξεων, αλλά τη γραπτή σημαντική τής γλώσσας: να ξεχωρίζει το ζήτα από το ξι, το φι από το ψι». Για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά «ο καίριος αποσταθεροποιητικός παράγων για την Ελλάδα δεν είναι η τουρκική απειλή ούτε η κρίση της Βαλκανικής. Είναι το αυξανόμενο ποσοστό των λειτουργικώς αναλφαβήτων».

Αντιλαμβάνεται κανείς την πρωταρχική σημασία που έχει το αλφάβητο στη σκέψη και την αγωνία του Γιανναρά, ο οποίος αλλού διαπιστώνει κατηγορηματικά: «Κι όμως τη γλώσσα του πατρο – Κοσμά την καταλάβαιναν οι αναλφάβητοι Έλληνες της Τουρκοκρατίας», ενώ «μέσα σε μια γενιά διακόπτεται η γλωσσική συνέχεια τριών χιλιάδων χρόνων». Άρα υπάρχουν αναλφάβητοι και αναλφάβητοι. Υπάρχουν αυτοί που γνωρίζουν εμπειρικά το αλφαβητάρι της πίστης, υπάρχουν αυτοί που συλλαβίζουν κυριολεκτικά τις λέξεις λόγω γλωσσικής αφασίας, υπάρχουν άλλοι που δεν καταλαβαίνουν ότι το αλφάβητο είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση, αφού όπως λέει ο Ελύτης «η Ελλάδα είναι μια συγκεκριμένη αίσθηση» και ίδια αίσθηση – λέει ο Γιανναράς – είναι η γραφή της γλώσσας. «Χίλια χρόνια στο λεγόμενο Βυζάντιο, τα παιδιά μάθαιναν ανάγνωση και γραφή με αλφαβητάρι τον Όμηρο. Και στην Τουρκοκρατία, με το Ψαλτήρι και το Οκταήχι», σημειώνει ο Γιανναράς. Δηλαδή, αυτά τα αλφαβητάρια είναι τα αναγνωσματάρια του Ελληνισμού.
Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα προσπαθεί να εντοπίσει την επίγνωση της ελληνικής ιδιαιτερότητας, δηλ. της ταυτότητας των Νεοελλήνων. Αυτή η περίφημη ταυτότητα προϋποθέτει τα περιεχόμενα του βιβλίου: αυτεπίγνωση, μνήμη, φρόνημα, γλώσσα, παιδεία, τέχνη, αυτοκριτική, προοπτική.

Διαβάζοντας κανείς το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα αρχίζει να υποψιάζεται αυτό που έγραψε ο καθηγητής Χ. Γιανναράς σ’ ένα κείμενό του για τον Οδυσσέα Ελύτη:
«Την ελληνική ταυτότητα την ορίζει η σοφία της ποίησης, όχι η αποδεικτική της Ιστορίας. Ο τρόπος της παραίτησης, της άοπλης μέθεξης. Της εκούσιας απώλειας που είναι πάντα εύρεση. Αυτό που ήταν πάντοτε η αποφατική Ελλάδα».
Νομίζω ότι για τον καθηγητή Χ. Γιανναρά ισχύει αυτό που είπε ο Ελύτης για την Ελλάδα: "Υπάρχει μια Ελλάδα των αθλιοτήτων και υπάρχει μια ιδανική μες στο κεφάλι μας, και εγώ αυτή νοσταλγώ". Πάντοτε συγκινούμαι όταν ο Γιανναράς αναφέρεται στον ελληνικό τρόπο ζωής ως αρχοντικό: «Αρχοντιά αιώνων κοινωνία της ζωής». Και ο Ελύτης τον δικαιώνει όταν λέει με παράπονο σε μια συνέντευξή του: «Είμαστε πρίγκιπες και δεν το ‘χουμε καταλάβει».

Το Αλφαβητάρι του Νεοέλληνα έχει ως υπότιτλο «Κείμενα επίκαιρης ελληνικής αυτοσυνειδησίας». Το βιβλίο Παιδεία και Γλώσσα περιλαμβάνει κείμενα που χαρακτηρίζονται ως «επικαιρικά παλινωδούμενα». Όμως όποιος διαβάσει τόσο τα ανθολογούμενα κείμενα όσο και αυτά του καθηγητή Γιανναρά που είχαν δημοσιευθεί ως άρθρα σε εφημερίδες, θα διαπιστώσει ότι αυτά έχουν διαχρονική αξία. Η επικαιρότητα τους είναι σαν αυτή του αλφαβήτου. Αν δεν γνωρίζεις το αλφάβητο δεν μπορείς να διαβάσεις και να γράψεις σωστά.
Αν δεν προσεγγίσεις τα βιβλία αυτά ως καρπό μόνιμης αγάπης και αγωνίας ελπιδοφόρου, είσαι αναλφάβητος. Γιατί τα βιβλία αυτά αποτελούν πρόταση. Μη λησμονούμε: Η πρόταση αποτελείται από λέξεις και οι λέξεις από γράμματα του αλφαβήτου. «Η εδώ πρόταση – σημειώνει ο καθηγητής Γιανναράς – απαιτεί τουλάχιστον μιαν υποψία για την επικαιρότητα και γονιμότητα της διαχρονικής ελληνικής εμμονής στο φωτισμό νοήματος της ανθρώπινης ύπαρξης και συνύπαρξης – στη γιγαντομαχία περί της ουσίας, στη ζήτηση του ενός ούτινος εστι χρεία».
Είμαι πεπεισμένος πλέον πως το συνολικό έργο του Χ. Γιανναρά μας παρακινεί – όπως γράφει ο ίδιος σ’ ένα κείμενό του για τον Ελύτη – «να ψηλαφίσουμε την εύρεση του απορριμένου λίθου, να συλλαβίσουμε ελεγεία στην οξώπετρα, να ψάλλουμε μαζί του τον Ιησού του ήλιου, τον μετά κάθε Σάββατο ανατέλλοντα».
Ακολουθεί το βίντεο της εκδήλωσης. 

Μάρτιο του 2005 ο καθηγητής Χρήστος Γιανναράς με τίμησε παραχωρώντας μου μια συνέντευξη για το περιοδικό "το δόντι". 

-Κύριε καθηγητά, διαβάζοντας το βιβλίο του Γ. Καραμπελιά «Η θεμελιώδης παρέκκλιση» είδα ότι σας δικαιώνει για την πρότασή σας περί «προσώπου»: επιστροφή στο αρχαιοελληνικό πρότυπο του πολίτη -που δεν έχει καμία σχέση με το νεώτερο ατομισμό- και στο ορθόδοξο πρότυπο του προσώπου. Νομίζετε ότι μπορεί να βρει πρόσφορο έδαφος στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αι. μια τέτοια «επιστροφή»;

Από όσο έχω καταλάβει, η αρχαιοελληνική εκδοχή του πολίτη και η εκκλησιαστική εκδοχή του προσώπου προϋποθέτουν μιαν εμπεδωμένη στην καθημερινή βιοτή οντολογία -έμπρακτη συνέπεια συγκεκριμένης νοηματοδότησης της ύπαρξης και της συνύπαρξης. Στη νεοελληνική κοινωνία του 21ου αιώνα αυτές οι λέξεις μόνο ως ιδεολογήματα μπορούν από την πλειονότητα να προσληφθούν. Ή ως προσωπικό κριτήριο αναζήτησης.

-Η σπουδή σας στον Χάιντεγκερ και την πατερική παράδοση αποτελεί ταυτόχρονα και πρόταση για μια ιδιαίτερη νεοελληνική φιλοσοφική σκέψη, στον αντίποδα, μάλιστα, της σύγχρονης δυτικής;

Αυτό δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Απλώς πιστεύω ότι η εκκλησιαστική εμπειρία απαντούσε πάντοτε στις προκλήσεις των επίκαιρων φιλοσοφικών ερωτημάτων, ήταν εμπειρία που αναμετριόταν με τον εκάστοτε υπαρκτικό προβληματισμό των ανθρώπων. Ο φιλόσοφος λόγος των εκχριστιανισμένων Ελλήνων ήταν το προϊόν έκφρασης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με τη γλώσσα (ορολογία, μέθοδο, προβληματική) της ελληνικής παράδοσης. Σήμερα υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια τέτοια σύνδεση;

-Ειπώθηκε κατά καιρούς ότι ο λόγος σας για τα πράγματα είναι πεσιμιστικός ή ισοπεδωτικός. Προσωπικά κατανοώ τον παρεμβατικό σας λόγο ως επώδυνη ανησυχία και όχι ως ανέξοδη ρητορεία. Έχετε, όμως, σκεφθεί ότι μπορεί να εκπέμπετε... αρνητισμό;

Δική μου προσπάθεια είναι να σπουδάζω και να κρίνω την πραγματικότητα, να αποφεύγω επιθυμητές ή κυρίαρχες ψευδαισθήσεις, υποκειμενικές εντυπώσεις. Αν η σπουδή και η κρίση μου είναι απροκατάληπτη, αμερόληπτη και ρεαλιστική, τότε το τι «εκπέμπει» ως ψυχολογικά παρεπόμενα έχει πολύ μικρή σημασία. Ο αρνητισμός, ο πεσιμισμός ή ο «ισοπεδωτισμός» είναι προσδιορισμοί που παραπέμπουν στην ψυχολογική πρόσληψη του λόγου, σε ουσιαστική αδιαφορία για τα σημαινόμενα του λόγου.

-Η σύγχυση στον χώρο της παιδείας συνεχίζεται. Ποια θα ήταν, κατά τη γνώμη σας, δυο-τρία καίρια μέτρα που θα έπρεπε να ληφθούν αύριο το πρωί; Κι ακόμη, μπορεί να υπάρξει αληθινός εθνικός διάλογος για την παιδεία;

Νομίζω ότι ο «εθνικός διάλογος» είναι ωμή απάτη και προπαγανδιστικό τέχνασμα που παραβιάζει τους όρους λειτουργίας της δημοκρατίας. Υποτίθεται ότι ο λαός ψηφίζει ένα κόμμα για να εκφράσει το πρόγραμμά του για την παιδεία, όχι για να αρχίσει κουβεντολόι με συνδικαλιστές, κομματικές νεολαίες, ανίδεους γονείς και μαθητούδια. Δυστυχώς τα κόμματα δεν έχουν ιδέα τι συμβαίνει στην παιδεία και εμφανίζουν ως «πρόγραμμα» αφόρητης γενικολογίας ευχολόγια. Ο «εθνικός διάλογος» είναι το καμουφλάζ της ανικανότητας των πολιτικών και της εγκληματικής τους ανευθυνότητας -αναλαμβάνουν να ασκήσουν πολιτική παιδείας αυτοσχεδιάζοντας, εντελώς απροετοίμαστοι.

-Έχετε επισημάνει από πολύ νωρίς τον κίνδυνο θρησκειοποίησης της Ορθοδοξίας και δη της Ελλαδικής. Η πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Εκκλησίας μπορεί να ερμηνευθεί θεολογικά; Η ρίζα του κακού μήπως είναι στην εκκοσμίκευση;

Τολμώ να πιστεύω ότι μόνο η λέξη θρησκειοποίηση μπορεί να ερμηνεύσει την πρόσφατη κρίση στους κόλπους της Ελλαδικής Εκκλησίας. Τόσο οι παρεκτροπές όσο και η αντιμετώπισή τους είναι το ίδιο άσχετες με το εκκλησιαστικό γεγονός, τυπικά δείγματα φυσικής ορμέμφυτης θρησκευτικότητας.

-Στην κρίση αυτή κάνει αισθητή την παρουσία της η ακαδημαϊκή θεολογία ως... απουσία! Μπορεί άραγε να αρθρώσει λόγο αληθείας;

Ας μπορούσαν να αρθρώσουν λόγο οι πανεπιστημιακές Θεολογικές Σχολές κι ας ήταν λήρος ή και αίρεση. Εδώ και χρόνια οι Σχολές αυτές είναι όπως αυτονόητα τις προϋποθέτει το ερώτημά σας: Νεκρές και γι’ αυτό άφωνες. Απορώ πώς και εσείς τις θυμηθήκατε!

-Έχετε επανειλημμένως αναφερθεί στην ανάγκη κατανόησης από όλους μας του ιλιγγιώδους μεγέθους που ονομάζεται ορθόδοξη λατρεία. Πιστεύετε στις «λειτουργικές αναγεννήσεις» που επιχειρήθηκαν τον τελευταίο καιρό από τη διοικούσα Εκκλησία;

Δεν νομίζω ότι επιχειρήθηκε τίποτα. Υπήρξαν μόνο κάποια «επικοινωνιακά» τεχνάσματα.

Η "ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ" ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ "ΦΩΣ ΦΑΝΑΡΙΟΥ" ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ Κέρκυρας 

21 Αυγούστου 2026 / 14:53 ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΣΑΪΤΗΣ 

Πληθαίνουν οι αντιδράσεις για την παρουσία του Μητροπολίτη Κερκύρας Νεκταρίου στη Μόσχα, με την κριτική να μετατοπίζεται πλέον από τη μεταφορά της δεξιάς του Αγίου Σπυρίδωνος στο συλλείτουργο, στις αμοιβαίες παρασημοφορήσεις και στις θερμές δηλώσεις προς τον Κύριλλο. Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν υπάρχει δημόσια θεσμική τοποθέτηση από Αθήνα ή Φανάρι. 

ΚΕΡΚΥΡΑ. Από το εκκλησιαστικό γεγονός στη δημόσια αντιπαράθεση περνά πλέον η επίσκεψη του Μητροπολίτη Κερκύρας Νεκταρίου στη Μόσχα. Το συλλείτουργο με τον Πατριάρχη Κύριλλο, οι ιδιαίτερα θερμές δηλώσεις και κυρίως η ανταλλαγή παρασήμων προκαλούν επικριτικές αλλά και υποστηρικτικές τοποθετήσεις, χωρίς έως τώρα να έχει καταγραφεί επίσημη αντίδραση από την Αρχιεπισκοπή Αθηνών, την Ιερά Σύνοδο ή το Οικουμενικό Πατριαρχείο. 

Η οξύτερη μέχρι στιγμής κριτική δημοσιεύθηκε στο «Φως Φαναρίου» από τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το αιμοσταγές παράσημο του Μόσχας Κυρίλλου στον Κερκύρας Νεκτάριο». Ο αρθρογράφος εστιάζει στην αποδοχή από τον Κερκύρας του παρασήμου του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ Β΄ Τάξεως από τον Κύριλλο, συνδέοντας την πράξη με τη στάση του Ρώσου Πατριάρχη στον πόλεμο της Ουκρανίας. Στο ίδιο κείμενο σημειώνεται ότι είχαν ήδη προηγηθεί αντιδράσεις στα κοινωνικά δίκτυα. 

Η κριτική από τον ίδιο χώρο εντάθηκε σήμερα, Παρασκευή 21 Αυγούστου. Το «Φως Φαναρίου» δημοσιεύει άρθρο του Αρχιμανδρίτη του Οικουμενικού Θρόνου Γεράσιμου Φραγκουλάκη με τίτλο «Τα ιερά λείψανα δεν είναι διαβατήρια γεωπολιτικής επιρροής», το οποίο αναφέρεται ευθέως στην επίσκεψη του Μητροπολίτη Κερκύρας. Πρόκειται για την πλέον αξιοσημείωτη έως τώρα εκκλησιαστική κριτική, χωρίς ωστόσο να αποτελεί επίσημη θέση του Οικουμενικού Πατριαρχείου. 

Στον αντίποδα, το «Βήμα Ορθοδοξίας» υπερασπίζεται ανοιχτά την επίσκεψη με άρθρο υπό τον τίτλο «Προς τι οι αντιδράσεις για τον Κερκύρας;». Υποστηρίζει ότι ο Νεκτάριος δεν μετέφερε στη Μόσχα πολιτικό μήνυμα αλλά τη δεξιά του Αγίου Σπυρίδωνος και παρουσιάζει την επίσκεψη ως γέφυρα πίστης και όχι ως πολιτική δήλωση. 

Η συζήτηση έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια του εκκλησιαστικού Τύπου. Το Europost συνδέει ευθέως την παρουσία Νεκταρίου στη Μόσχα με τη σημερινή ελληνική εξωτερική πολιτική, χρησιμοποιώντας τον τίτλο «Κόντρα στη γραμμή Μητσοτάκη ο Μητροπολίτης Κερκύρας στη Μόσχα». Το δημοσίευμα επικεντρώνεται στα παράσημα, στους θερμούς λόγους του Κερκύρας για τον Κύριλλο και στη δύσκολη συγκυρία των ελληνορωσικών σχέσεων λόγω του πολέμου στην Ουκρανία. 

Το παράσημο που άναψε τη συζήτηση 

Η δημόσια αντιπαράθεση αποκτά έτσι σαφέστερο αντικείμενο. Η κριτική δεν αφορά πλέον μόνο τη μεταφορά της δεξιάς του Αγίου Σπυρίδωνος στη Ρωσία, αλλά το πολιτικοεκκλησιαστικό περιεχόμενο που απέκτησε η επίσκεψη μέσα από το συλλείτουργο, τις δηλώσεις και τις αμοιβαίες τιμητικές διακρίσεις. 

Μέχρι το απόγευμα της Παρασκευής 21 Αυγούστου, πάντως, από την έρευνα στις δημόσια διαθέσιμες πηγές δεν προκύπτει επίσημη τοποθέτηση της Αρχιεπισκοπής Αθηνών, της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος ή του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τα γεγονότα της Μόσχας. 

Η διάκριση έχει σημασία: άλλο οι έντονες παρεμβάσεις εκκλησιαστικών προσώπων και μέσων ενημέρωσης και άλλο η θεσμική αντίδραση των Εκκλησιών. Προς το παρόν υπάρχει το πρώτο, όχι το δεύτερο. 

Και αυτό αφήνει ανοικτό το βασικό ερώτημα: αν η υπόθεση θα παραμείνει στο επίπεδο της δημόσιας εκκλησιαστικής αντιπαράθεσης ή αν το συλλείτουργο και η εμφανής αναβάθμιση του Νεκταρίου από τη Μόσχα θα προκαλέσουν τελικά επίσημη παρέμβαση από Αθήνα ή Φανάρι.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΡΩΣΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στη ρωσική πόλη Τσεμπoξάρυ, πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Τσουβασίας, αφίχθη την Πέμπτη 20 Αυγούστου 2026 ο μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος, μεταφέροντας την δεξιά χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος, η οποία περιοδεύει για ένα μήνα στην «Αγία Ρωσία». 

Φυσικά αυτή η λειψανοπεριοδεία έχει – αναπόφευκτα – και πολιτική διάσταση. 

Ο Κυβερνήτης της Δημοκρατίας της Τσουβασίας Ο. Α. Νικολάεφ παρέθεσε επίσημη δεξίωση με αφορμή το γεγονός. Στην επίσημη αυτή δεξίωση συμμετείχαν ο μητροπολίτης Τσεμποκσάρι και Τσουβασίας Σαββάτιος , ο μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος ρώσοι επίσκοποι και κληρικοί και τα μέλη της ελληνικής αντιπροσωπείας. Στη δεξίωση, όμως, παρευρέθηκαν επίσης: η σύζυγος του Προέδρου της Δημοκρατίας της Τσουβασίας, ο Πρόεδρος της Επιτροπής της Κρατικής Δούμας της Ομοσπονδιακής Συνέλευσης της Ρωσικής Ομοσπονδίας για τις Χρηματοπιστωτικές Αγορές Α. Γ. Ακσάκοφ, η Βουλευτής της Κρατικής Δούμας της Ομοσπονδιακής Συνέλευσης της Ρωσικής Ομοσπονδίας Α. Λ. Σαλάεβα, ο Πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου της Δημοκρατίας της Τσουβασίας Σ. Γ. Αρταμόνοφ, ο Επικεφαλής της Διοίκησης του Προέδρου της Δημοκρατίας της Τσουβασίας Β. Α. Μπορίσοφ, ο Αναπληρωτής Πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου της Δημοκρατίας της Τσουβασίας - Υπουργός Γεωργίας Α. Ε. Μακούσεφ, οι αναπληρωτές Πρόεδροι του Υπουργικού Συμβουλίου Ο. Β. Νικόλιν και Β. Γ. Στεπάνοφ, ο Υπουργός Πολιτισμού, Εθνικοτήτων και Αρχείων Σ. Α. Καλίκοβα, ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Regional Energy Company LLC Α. Β. Καρμάκοφ κ.α. 

Εν ολίγοις, παρούσα η πολιτική ηγεσία της ρωσικής αυτής επαρχίας. Προς αυτούς απευθύνθηκε ο Κερκύρας Νεκτάριος κατά τον χαιρετισμό του στην δεξίωση. 

Επομένως, ο Κερκύρας Νεκτάριος «παίζει χωρίς αντίπαλο», όχι μόνο στο εκκλησιαστικό επίπεδο, αλλά και στο διπλωματικό, γιατί δεν έχουμε εντοπίσει - μέχρι τώρα - διπλωματική παρουσία της Ελλάδας στις εκδηλώσεις αυτές. 

Την Παρασκευή 21 Αυγούστου 2026, στον Καθεδρικό Ναό Εισοδίων της Θεοτόκου τελέστηκε πολυαρχιερατική Θεία Λειτουργία προεξάρχοντος του Κερκύρας Νεκταρίου, τον οποίο παρασημοφόρησε – φυσικά – ο μητροπολίτης Τσεμπoξάρυ και Τσουβασίας Σαββάτιος. Κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας αναπέμφθηκαν δεήσεις για την ενότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, για τη διαφύλαξή της από σχίσματα, καθώς και ειδική δέηση υπέρ της «Αγίας Ρωσίας»! 

Κάθε μέρα ο Κερκύρας Νεκτάριος κάνει ένα βήμα παραπέρα. Χθες εδεήθη εξαιρέτως υπέρ της «Αγίας Ρωσίας». 

Έτσι, ο Κερκύρας Νεκτάριος προελαύνει στην «Αγία Ρωσία» και κανείς δεν μπορεί να ψελλίσει το παραμικρό. Όλοι απλοί θεατές αυτής της θριαμβευτικής προέλασης.

ΤΟ ΑΙΜΟΣΤΑΓΕΣ ΠΑΡΑΣΗΜΟ ΤΟΥ ΜΟΣΧΑΣ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΣΤΟΝ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος βρίσκεται, ως γνωστόν, στην Μόσχα, όπου μετέφερε την χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος για προσκύνημα – περιοδεία ανά την Ρωσία επί ένα μήνα. 

Υπάρχουν κάποιες αντιδράσεις στο διαδίκτυο που εξαντλούνται σε facebookικές αναφορές, και μέχρι εκεί. Κανείς δεν μπορεί να μιλήσει δημόσια εναντίον της προσωπικής ατζέντας του Κερκύρας Νεκταρίου, ο οποίος ασκεί την πολιτική των λειψάνων για να δηλώσει προς πάσα κατεύθυνση την ρωσοφιλία του. Την ώρα που πολλοί την κρύβουν επιμελώς…. 

Το εκκλησιολογικό ζήτημα δεν υφίσταται. Ο Κερκύρας συλλειτουργεί με τον Μόσχας Κύριλλο, ο οποίος δεν μνημονεύει τον Αθηνών Ιερώνυμο, που έδωσε συνοδικώς την άδεια για την μεταφορά του λειψάνου στην Ρωσία. Η Μόσχα είχε κάνει λίστα προγραφών για μητροπολίτες που αναγνώριζαν εν τοις πράγμασι την Ουκρανική Αυτοκεφαλία. Οι υπόλοιποι ήταν φίλοι της Μόσχας και εκδήλωναν την στήριξή τους κατά καιρούς και ποικιλοτρόπως. 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος όχι απλώς δεν διέκοψε δεσμούς με την Μόσχα, αλλά αντιθέτως τους ενίσχυσε τον καιρό της κρίσης – ήτοι, της διακοπής της ευχαριστιακής κοινωνίας – με την συλλειτουργία με μητροπολίτες της ρωσόφιλης εκκλησίας του Ονουφρίου, με ταξίδια στη Ρωσία (που κανονικά δεν γίνονται, λόγω του πολέμου) και τώρα με την μεταφορά του λειψάνου του Αγίου Σπυρίδωνος στη Ρωσία, δόξη και τιμή! 

Το παράσημο που έδωσε ο στυγερώτατος Μόσχας Κύριλλος στον Κερκύρας Νεκτάριο είναι αιμοσταγές, καθώς ο Πατριάρχης Ρωσίας είναι υπέρμαχος του «ιερού πολέμου», χωρίς περιστροφές και αναστολές. Αλλά αυτό δεν πτοεί τον Κερκύρας Νεκτάριο από το να απονείμει στον Κύριλλο και αυτός παράσημο (sic) και να τον υμνολογήσει ως «ορθοτομούντα την αλήθεια»! 

Τον Κερκύρας Νεκτάριο δεν τον ενδιαφέρουν οι νεκροί. Ούτε οι Ρώσοι ούτε οι Ουκρανοί. Τον ενδιαφέρει, για δικούς του προφανώς λόγους, η στήριξη του Μόσχας Κυρίλλου, ο οποίος στα κηρύγματά του έχει επανειλημμένως χαρακτηρίσει την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ως «ιερό πόλεμο» και «μεταφυσικό αγώνα», δηλώνοντας ότι όλοι οι Ρώσοι στρατιώτες που σκοτώνονται στην Ουκρανία λαμβάνουν αυτομάτως «άφεση αμαρτιών» και οδηγούνται στον «παράδεισο». 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος περιφρονεί το Οικουμενικό Πατριαρχείο που χορήγησε την Αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Ουκρανίας, αδιαφορεί για την επίσημη εξωτερική πολιτική της χώρας του, που αυτόν τον καιρό δεν έχει «κοινωνία» με την Ρωσία (όπως, άλλωστε, και η Ευρώπη γενικότερα), δεν ασχολείται καν με την εκκλησιολογική διάσταση του Ουκρανικού, κλείνει τα μάτια του μπροστά στο δόγμα του «ρωσικού κόσμου» και την θεωρία του «ιερού πολέμου». 

Γιατί άραγε; Μα γιατί μπορεί, όπως λέει και η νεολαία! 

Όμως, για την ιστορία είναι πλέον ο ιεράρχης που φέρει το αίμα των νεκρών του πολέμου στην Ουκρανία ως παράσημο!

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΛΕΙΨΑΝΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΕΡΚΥΡΑΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Γράφαμε στα τέλη του περασμένου έτους (2025): 

“Σύμφωνα με το CORFUTVNEWS, ο μητροπολίτης Κερκύρας Νεκτάριος επισκέφθηκε στα τέλη Οκτωβρίου την Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη. 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος συλλειτούργησε με επισκόπους του Πατριαρχείου Μόσχας, και κάποιον από αυτούς τον προσκάλεσε – κατά το κήρυγμά του – στην Κέρκυρα για να λειτουργήσει στον πολιούχο του νησιού, στον Ι. Ναό του Αγίου Σπυρίδωνος. 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος σε ένα κρεσέντο της ομιλίας του είπε προς το εκκλησίασμα: “Υψώνω τα χέρια μου τα αρχιερατικά και ευλογώ τον ευλογημένο λαό της Ρωσίας και σεις να προσεύχεσθε για τον λαό της Ελλάδος, ο οποίος – μην ακούτε τους κυβερνώντες – ο λαός αγαπάει πολύ τη Ρωσία. Αγαπάει πολύ τους ρώσους αδελφούς και σήμερα γι’ αυτό είμαι κοντά σας για να σας μεταφέρω την αγάπη και τον χαιρετισμό”. 

Ο Κερκύρας Νεκτάριος προέτρεψε, λοιπόν, τους ρώσους να μην ακούν τους κυβερνώντες, προφανώς εννοεί την ελληνική κυβέρνηση, και να ακούν τον ελληνικό λαό, ο οποίος αγαπάει πολύ τη Ρωσία. Μια καθαρά πολιτική θέση. 

Η επίσκεψη αυτή του Κερκύρας Νεκταρίου εγείρει μια σειρά από ερωτήματα: 

Πώς έφτασε στη Ρωσία ο Κερκύρας, αφού οι πτήσεις από Ελλάδα δεν πραγματοποιούνται απευθείας; Μέσω ποιας χώρας μετέβη στην αγαπημένη του “Αγία Ρωσία”; Πήρε, άραγε, την άδεια της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος για να πραγματοποιήσει την επίσκεψη αυτή στην ρωσική εκκλησία, η οποία έχει διακόψει την μνημόνευση του Προκαθημένου της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου; Η Ελληνική Κυβέρνηση έχει ταχθεί εξαρχής στο πλευρό της Ουκρανίας, λόγω της ρωσικής εισβολής, και η Εκκλησία της Ελλάδος αναγνώρισε το Αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Ουκρανίας που παραχώρησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Προφανώς ο Κερκύρας Νεκτάριος είναι απέναντι και στην χώρα του και στην Εκκλησία του. 

Το CORFUTVNEWS που αποκάλυψε την μετάβαση του Κερκύρας Νεκταρίου στη Ρωσία, έγραψε πρόσφατα πως ο μητροπολίτης ενοχλήθηκε ιδιαιτέρως από την δημοσιοποίηση του γεγονότος και στο πλαίσιο εκδήλωσης προπηλακίζοντας λεκτικά την δημοσιογράφο Ρέα Ντούρου, της είπε ότι “θα πηγαίνω ταξίδια όπου θέλω χωρίς να παίρνω άδεια από κανέναν” και συνέχισε ότι “δεν θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει αν πήγε στην Μόσχα …”. 

Αξίζει να σημειωθεί ότι το συγκεκριμένο ρεπορτάζ το είχαν δημοσιεύσει ΜΜΕ της Μόσχας ενώ η Μητρόπολη Κερκύρας αποσιώπησε την επίσκεψη στη Ρωσία. 

Όμως, φαίνεται πως ο Κερκύρας Νεκτάριος …κοιμάται και ξυπνάει με την «Αγία Ρωσία», γι’ αυτό και – όπως αναφέρεται σε δελτίο τύπου της Μητροπόλεως Κερκύρας – «την Κυριακή 30 Νοεμβρίου 2025, εορτή του Αγίου Ενδόξου και Πανευφήμου Αποστόλου Ανδρέου του Πρωτοκλήτου, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Κερκύρας, Παξών και Διαποντίων Νήσων, κ. Νεκτάριος, συλλειτούργησε μαζί με το Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Καζάν, κ. Κύριλλο εκ της αδελφής Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο οποίος και προεξήρχε της Θείας Λειτουργίας, στον Ιερό Προσκυνηματικό Ναό του Αγίου Σπυρίδωνος στην πόλη της Κέρκυρας. Οι δύο Ιεράρχες συνδέονται από πολλών ετών με στενή πνευματική φιλία και στο τέλος της Θείας Λειτουργίας αντάλλαξαν ευχαριστίες και θερμές ευχές». 

Την ημέρα, λοιπόν, της Θρονικής εορτής του Οικουμενικού Πατριαρχείου, την ημέρα που ο Πάπας Λέων ΙΔ’ ήταν στην Πατριαρχική Λειτουργία στο Φανάρι, ο Κερκύρας Νεκτάριος επέλεξε να συλλειτουργήσει με έναν ιεράρχη της Εκκλησίας της Ρωσίας, η οποία έχει σταματήσει τη μνημόνευση τόσο του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου όσο και του Αρχιεπισκόπου Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ. Ιερωνύμου, λόγω του Ουκρανικού. Συλλειτούργησε, δηλαδή, ο Κερκύρας Νεκτάριος με ιεράρχη μιας Εκκλησίας που έχει κηρύξει εδώ και χρόνια ακοινωνησία και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και στην Εκκλησία της Ελλάδος, στην οποία ανήκει. 

Φαίνεται, λοιπόν, πως το …καταφύγιο της «Αγίας Ρωσίας» στην Ελλάδα είναι η Μητρόπολη Κερκύρας., όπου το …λευκό επανωκαλλύμαυχο μπορεί να …ανεμίζει ανενόχλητο. Πάντως το γεγονός ότι ο Κερκύρας Νεκτάριος δεν δημοσιοποίησε την επίσκεψή του στη Ρωσία κάτι σημαίνει… Από την άλλη δε διστάζει να καλεί ρώσους ιεράρχες στην επαρχία του, ενώ γνωρίζει ότι η Ρωσία έχει διακόψει την μνημόνευση του Αρχιεπισκόπου Ιερωνύμου. Αλλά ο Κερκύρας Νεκτάριος έχει, μάλλον, δική του… ατζέντα”. 

Τώρα – λίγους μήνες μετά – ο Κερκύρας Νεκτάριος έφθασε στη ρωσική πρωτεύουσα το βράδυ της Δευτέρας 17 Αυγούστου 2026, κομίζοντας την χείρα του Αγίου Σπυρίδωνος, για μια περιοδεία ενός μηνός! Κάτι αντίστοιχο είχε γίνει με την Αγία Ζώνη (Μονή Βατοπαιδίου) και τον Σταυρό του Αγίου Ανδρέου (Μητρόπολη Πατρών), αλλά και πάλι με το χέρι του Αγίου Σπυρίδωνος (2008 και 2018), στο όχι πολύ μακρινό παρελθόν. 

Μόνο που τώρα ο Μόσχας δεν μνημονεύει τον Οικουμενικό Πατριάρχη και τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών, λόγω της Ουκρανικής Αυτοκεφαλίας και, βέβαια, υπάρχει ένας πόλεμος πέντε ετών, με την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Όμως τίποτα από αυτά δεν πτοεί τον Κερκύρας Νεκτάριο, ο οποίος μετέφερε το ιερό λείψανο με την άδεια της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, όπως γράφτηκε. 

Σήμερα, 18 Αυγούστου 2026, πραγματοποιήθηκε συνάντηση στο Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας μεταξύ του Προέδρου του ΤΕΕΣ, Μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Αντώνιου, και του Μητροπολίτη Κερκύρας Νεκταρίου. Όλα εξαιρετικά! 

Ποιος μπορεί να πει το παραμικρό στον Κερκύρας Νεκτάριο, που όντως έχει την δική του ατζέντα με τη Ρωσία; Κανείς! Ούτε η Εκκλησία μα ούτε και η Πολιτεία. 

Εμείς, όμως, δεν θα πάψουμε να εκφράζουμε την αποστροφή και τον αποτροπιασμό μας γι’ αυτές τις ενέργειες του Κερκύρας.

ΜΝΗΜΗ ΝΤΙΝΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ (11 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ)

Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος του Αντώνη Φίκου

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Πριν μερικά χρόνια ο Άρης Δημοκίδης φιλοξένησε στα mikropragmata.lifo.gr ένα κουίζ που ετοίμασα για μια ...άλλου είδους γνωριμία με τον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο και το έργο του. 

Σαν σήμερα, 11 Αυγούστου, που ο ποιητής απέδρασε στ' άστρα (2020), τον μνημονεύουμε έτι μάλλον και παραθέτουμε στη συνέχεια το σχετικό κουίζ. 

1. Το πραγματικό όνομα του ποιητή είναι: 

Κωνσταντίνος Χρίστου 

Κωνσταντίνος Δημητριάδης 

Κωνσταντίνος Δημητρίου 

2. Ο Χριστιανόπουλος έχει πει πως θεωρεί την μελοποίηση: 

Ιδανική υπόθεση 

Πρόκληση 

Υποβιβασμό 

3. Ο ποιητής στα νιάτα του ήταν μέλος: 

Πολιτικών κομμάτων 

Χριστιανικών οργανώσεων 

Ακαδημαϊκών κύκλων 

4. Έχει αποδώσει στα νέα ελληνικά: 

Τον Ερωτόκριτο 

Την Ερωφίλη 

Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο 

5. Δικό του είναι το ποίημα: 

Ιθάκη 

Τρώες 

Αβησσυνία 

6. Έχει γράψει μελέτη για τον: 

Παπαφλέσσα 

Παύλο Μελά 

Καραϊσκάκη

7. Η πρώτη ποιητική του συλλογή ήταν: 

Η πιο βαθιά πληγή 

Ξένα Γόνατα 

Εποχή των ισχνών αγελάδων 

8. Την πρώτη ποιητική συλλογή του έστειλε ο Ντίνος Χριστιανόπουλος στον: 

Γ. Θ. Βαφόπουλο 

Μανόλη Αναγνωστάκη 

Κλείτο Κύρου 

9. Παρ’ ότι είναι εναντίον των βραβεύσεων δέχθηκε μία: 

Επίτιμος Διδάκτωρ ΑΠΘ 

Μεγάλο Βραβείο Γραμμάτων 

Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών 

10. Ο Χριστιανόπουλος απεχθάνεται: 

Τις συνεντεύξεις 

Τα ταξίδια 

Τα τραγούδια 

11. Έχει βγει βιβλίο στο οποίο ο Χριστιανόπουλος μιλάει για την σχέση του με τον: 

Ανδρέα Κάλβο 

Οδυσσέα Ελύτη 

Διονύσιο Σολωμό 

12. «Οι προγραμματισμένοι στο χαμό» είναι μια ποιητική ανθολογία Θεσσαλονικέων ποιητών για τους:

Μακεδονομάχους 

Εβραίους της Θεσσαλονίκης 

Πολεμιστές ποιητές 

13. Τα «Τραγούδια της Αμαρτίας» του Μάνου Χατζιδάκι σε ποίηση Ντ. Χριστιανόπουλου χορογράφησε ο: 

Κωνσταντίνος Ρήγος 

Αντώνης Φωνιαδάκης 

Δημήτρης Παπαϊωάννου 

14. Ο Χριστιανόπουλος επηρεάστηκε από τον: 

Ρεμπώ 

Καβάφη 

Ουάϊλντ 

15. Ο Χριστιανόπουλος δώρισε το αρχείο του στο: 

Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος 

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης 

Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης 

16. Ο Χριστιανόπουλος έχει τραγουδήσει σε συναυλίες και δίσκους: 

Τσιτσάνη 

Κουγιουμτζή 

Σαββόπουλο 

17. Ο ποιητής εργάστηκε ως: 

Καθηγητής στην Μέση Εκπαίδευση 

Υπάλληλος του Πανεπιστημίου 

Επιμελητής και διορθωτής εκδόσεων 

18. Στην «Διαγώνιο» (περιοδικό και εκδόσεις) που διηύθυνε επί σειρά ετών, ίδρυσε και: 

Μικρή Πινακοθήκη 

Τομέα κοινωνικών δράσεων 

Κέντρο Λογοτεχνικής Τεκμηρίωσης 

19. Το «Εντευκτήριο» του Χριστιανόπουλου περιλαμβάνει: 

Σκόρπιους στίχους 

Μεταφράσεις ποιημάτων 

Μικρές μελέτες 

20. Δικό του είναι το ποίημα: 

Εκατόνταρχος Κορνήλιος 

Εαρινή συμφωνία 

Συμεών ο Στυλίτης

Τον καιρό της θητείας μας στον Τηλεοπτικό Σταθμό της Ι. Μητροπόλεως Πατρών "Λύχνος" είχαμε καλύψει μια αρκούντως ...αιρετική ομιλία του ποιητή Ντίνου Χριστιανόπουλου στο βιβλιοπωλείο της Πάτρας "Πολύεδρο" (16-5-2000) με θέμα: "Θεώρηση της νεοελληνικής ποίησης στον 20ο αιώνα". Σας την παρουσιάζουμε σήμερα και ελπίζουμε να την απολαύσετε. Ακόμα κι αν διαφωνείς με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο, δεν μπορείς να μην απολαύσεις τη συγκροτημένη σκέψη του και να μη θαυμάσεις τη σπάνια ευφράδειά του. 

Ένα επετειακό βιβλίο «100 χρόνια Μάνος Χατζιδάκις» κυκλοφόρησε την Κυριακή 19 Οκτωβρίου 2025 με την «Καθημερινή». 

Πολλές πλευρές του ανθρώπου, καλλιτέχνη, συνεργάτη, δημιουργού Μάνου Χατζιδάκι φώτισαν με κείμενά τους δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες, συγγραφείς, εκδότες και πανεπιστημιακοί. 

Στο βιβλίο - αφιέρωμα δημοσιεύτηκε και το κείμενό μας από ΤΑ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΚΑ μας, με τίτλο "Ο Χατζιδάκις, ο Χριστιανόπουλος και το Κυπαρισσάκι". Στον τόμο της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ έχει τον τίτλο: Ο Χριστιανόπουλος και το "Κυπαρισσάκι" και υπότιτλο: "Η άγνωστη ιστορία μας ...παρ' ολίγον παρεξήγησης". Το παραθέτουμε στη συνέχεια. 

"Ετσι κοιμάται ολόγυμνη μέσα στις άσπρες κερασιές μια τρυφερή μου αγάπη, ένα κορίτσι αμάραντο σα μυγδαλιάς κλωνάρι..."

Αμοργός, Ίκαρος 1997

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Η Αμοργός, έργο 46 (1970 - 1987) του Μάνου Χατζιδάκι, είναι μια καντάτα βασισμένη στο ομώνυμο ποίημα του Νίκου Γκάτσου, για μια γυναικεία φωνή, δυο ανδρικές, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα.

H μουσική σχέση του Μάνου Xατζιδάκι μ' αυτό το μοναδικό ποίημα του Γκάτσου δεν θα μπορούσε να ερμηνευθεί παρά μόνο μέσω της σχέσης του με τον Nίκο Γκάτσο, σχέσης πολυετούς, βαθιάς, σχέσης ζωής. Όταν πρωτογνωρίστηκαν, ο Χατζιδάκις ήταν δεκαεπτά ετών και ο Γκάτσος εικοσιοκτώ. 

Παρά το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις απέφυγε, από πεποίθηση,  - με λίγες εξαιρέσεις - τη μελοποίηση ποιητικών έργων, ασχολήθηκε με την Αμοργό, την οποία θεωρούσε "ένα ελληνικό ποίημα, με χρήση κάποιων υπερρεαλιστικών στοιχείων, τα οποία όμως υπάρχουν στην ίδια την ελληνική παράδοση. Γι αυτό και ο Γκάτσος δεν δυσκολεύτηκε να τα μεταφέρει στο νεοελληνικό τραγούδι, δίνοντας μια καινούργια αίσθηση, αλλά στην ουσία επαναφέροντας τα διαχρονικά στοιχεία που περιείχε η ελληνική παράδοση".

Παρά την μακρόχρονη σχέση του με το ποίημα και τις επανειλημμένες εξαγγελίες ολοκλήρωσης του, στην πράξη ο Χατζιδάκις αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεσή του σε δύο συγκεκριμένες χρονικές περιόδους:

H πρώτη ήταν το καλοκαίρι του 1972 στη Nέα Yόρκη, λίγο πριν την επιστροφή του στην Eλλάδα. Στην πρώτη εκείνη μορφή του έργου προβλέπονταν αφηγηματικά μέρη ανάμεσα στα τραγούδια, με τον Aλέξη Mινωτή ως αφηγητή, και τον Δημήτρη Χορν στο ρόλο του Βυζαντινού χρονογράφου.

Δεκαπέντε χρόνια μετά, το 1986 γράφει το Πόσο πολύ σ’ αγάπησα, και σχεδιάζει κάποιες μελωδίες για μερικούς από τούς τελευταίους στίχους του ποιήματος: Xρόνια και χρόνια πάλεψα. Tον Mάιο και τον Iούνιο του 1987 καταπιάνεται για τελευταία φορά με το έργο. 

Το 1981, καλεί τον Νίκο Κυπουργό από το Παρίσι να αναλάβει την ενορχήστρωση του έργου, υπό την καθοδήγησή του, ώστε εκείνος να αφοσιωθεί αποκλειστικά στην ολοκλήρωση της μελοποίησης, εν όψει της επικείμενης εκτέλεσης του έργου στα πλαίσια του Mουσικού Aυγούστου στο Hράκλειο Kρήτης. Tελικά, υπό την πίεση του χρόνου, στην Kρήτη αρκέστηκε να παρουσιάσει έξι από τα τραγούδια που ήδη είχε συνθέσει στην Aμερική, για φωνή (Σπύρος Σακκάς) και πιάνο (ο ίδιος ο Χατζιδάκις). 
Να σημειώσουμε εδώ ότι στην πρώτη μορφή του έργου, όπως την είχε συλλάβει ο Χατζιδάκις, προβλέπονταν δύο τραγουδιστές (ο Σπύρος Σακκάς και η Φλέρυ Nταντωνάκη), χορωδία και «μικρή ομάδα μουσικών». 
Αυτά τα έξι τραγούδια της Αμοργού (για φωνή και πιάνο) τα άκουσα σαν ήμουν νέος φοιτητής από το Γ' Πρόγραμμα, από την εκπομπή του Βασίλη Νικολαϊδη, τα ηχογράφησα - σε μια κασέτα τότε - και τα έκανα κτήμα μου.

Πολύ αργότερα, τo καλοκαίρι του 2003, η Αμοργός παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Hρώδειο (26 Iουνίου) και κυκλοφόρησε δυο χρόνια μετά από τον Σείριο (σε ενορχήστρωση - αναπροσαρμογή Νίκου Κυπουργού), παραμένοντας ανολοκλήρωτο ως έργο του Χατζιδάκι.

Επιλέγω από την Αμοργό να σας παρουσιάσω το τραγούδι - ποίημα Έτσι κοιμάται ολόγυμνη, το οποίο ανήκει στην ομάδα των πρώτων έξι τραγουδιών που μελοποίησε ο Χατζιδάκις στην Αμερική το 1972. 
Έτσι κοιμάται ολόγυμνη μέσα στις άσπρες κερασιές 
μια τρυφερή μου αγάπη, 
Ένα κορίτσι αμάραντο σα μυγδαλιάς κλωνάρι 
Με το κεφάλι στον αγκώνα της γερτό και την παλάμη 
πάνω στο φλουρί της 
Πάνω στην πρωινή του θαλπωρή όταν σιγά-σιγά σαν 
τον κλέφτη, 
Από το παραθύρι της άνοιξης μπαίνει ο αυγερινός να την 
ξυπνήσει!

 

Το τραγούδι έχει γνωρίσει τρεις επίσημες - ας τις πούμε έτσι - εκτελέσεις και ηχογραφήσεις. Οι δύο ιστορικές!

Μία με τον ίδιο τον Χατζιδάκι να παίζει πιάνο και να τραγουδάει, η οποία περιλαμβάνεται στον δίσκο Μάνος Χατζιδάκις 2000Μ.Χ. Η ερμηνεία του συνθέτη είναι καταλυτικά αυθεντική. Μόνον εδώ, πριν ο Χατζιδάκις αρχίσει να τραγουδάει το Έτσι κοιμάται ολόγυμνη, προτάσσονται σε ρετσιτατίβο οι στίχοι:

Έτσι σ’ ένα πιθάρι βαθύ το σταφύλι ξεραίνεται και στο

καμπαναριό μιας συκιάς κιτρινίζει το μήλο

Έτσι με μια γραβάτα φανταχτερή

Στην τέντα της κληματαριάς το καλοκαίρι ανασαίνει

Με τον Σπύρο Σακκά και τον συνθέτη στο πιάνο από ρεσιτάλ στον Μουσικό Αύγουστο το 1981.

Κι ακόμα, αυτή του Δώρου Δημοσθένους που περιέχεται στο cd με την Αμοργό που επιμελήθηκε ο Νίκος Κυπουργός.

 

Κι ακόμα, η Αγαθή Δημητρούκα διαβάζει το ποίημα. 

Η καθεμιά από τις εκτελέσεις του τραγουδιού αυτή είναι εντελώς διαφορετική από την άλλη. Τις παραθέτουμε εδώ για να καταλάβει ο καθείς τη δύναμη αυτού του τραγουδιού, που μπορεί να μας συγκινεί με τον βαθύ ερωτισμό του χωρίς να τον…διαλαλεί.
Το τραγούδι παίχτηκε και σε μια εκδοχή για δύο κιθάρες και φωνή: με την Αγγελική Ιονάτου και την Κατερίνα Φωτεινάκη. 

Kι ακόμη μία: Η Κατερίνα Φωτεινάκη στην κιθάρα και στο τραγούδι και ο Στάμος Σέμσης στη βιόλα. 

ΤΟ ΠΥΡΗΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Άξια και δίκαιη κριτική στον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο άσκησε ο Αρχιεπίσκοπος Φινλανδίας κ. Ηλίας, με αφορμή το πρόσφατο κήρυγμά του για τον Άγιο Σεραφείμ του Σαρώφ, την 1η Αυγούστου στη Μονή Αγίας Τριάδος – Αγίου Σεραφείμ στο Ντιβέγεβο. 

Ο Πατριάρχης, αναπτύσσοντας την περί «ιερού πολέμου» θεολογία του – είναι, άλλωστε, η μόνη «θεολογία» που γνωρίζει - υποστήριξε πως δεν ήταν τυχαίο ότι η σοβιετική ατομική βόμβα αναπτύχθηκε στον τόπο όπου προσευχόταν ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ, αφήνοντας να εννοηθεί σαφώς ότι ο Άγιος «ευλόγησε» τη δημιουργία του ρωσικού πυρηνικού προγράμματος. 

Πολύ σωστά ο Αρχιεπίσκοπος Φινλανδίας κ. Ηλίας απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την ερμηνεία, λέγοντας ότι «αυτό που εξέφρασε ο Πατριάρχης δεν είναι θεολογία, αλλά πολιτική ατζέντα» και τόνισε ότι «είναι βαθιά ανησυχητικό να συνδέει το όνομα του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ, ενός Αγίου της προσευχής, με την ευλογία ενός όπλου μαζικής καταστροφής». 

Ο Αρχιεπίσκοπος Ηλίας επισημαίνει ακόμη ότι, «όταν ο Πατριάρχης Κύριλλος μιλά για τον Θεό με τη γλώσσα της πολιτικής, δεν κηρύττει πλέον το μήνυμα του Ευαγγελίου. Διακηρύσσει μια κρατική ιδεολογία». Υπενθυμίζει ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται σε κάθε Θεία Λειτουργία «υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου» και όχι για τη νίκη οποιουδήποτε στρατού. 

«Δεν υπάρχει ορθόδοξο πυρηνικό όπλο», τονίζει χαρακτηριστικά, και προσθέτει ότι, ενώ τα κράτη μπορούν να συζητούν ζητήματα στρατιωτικής πολιτικής, αποστολή της Εκκλησίας δεν είναι να ευλογεί όπλα που μπορούν να προκαλέσουν μαζική καταστροφή. 

Αναλυτικά η τοποθέτηση του Αρχιεπισκόπου Ελσιγκίου και πάσης Φινλανδίας κ. Ηλία έχει ως εξής:

Στα δάση του Σαρώφ γράφτηκαν δύο εντελώς διαφορετικές ιστορίες. 

Στις αρχές του 19ου αιώνα εκεί ασκήτεψε ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ, ένας ασκητής που ζούσε μόνος του σε ένα μικρό κελί πίσω από τη μονή, τάιζε μια αρκούδα από το χέρι του και δεχόταν κάθε άνθρωπο που έφθανε στην πόρτα του. Έγινε ένας από τους πλέον αγαπητούς αγίους της Ρωσίας. 

Έναν αιώνα αργότερα, στο ίδιο αυτό δάσος και, εν μέρει, μέσα στα ίδια κτήρια, κατασκευάστηκε το πρώτο πυρηνικό όπλο της Σοβιετικής Ένωσης. 

Την 1η Αυγούστου 2026 οι δύο αυτές πραγματικότητες συνδέθηκαν μεταξύ τους. 

Η ομιλία του Πατριάρχη Μόσχας Κυρίλλου, κατά την εορτή της μνήμης του Αγίου Σεραφείμ στη Μονή Ντιβέγιεβο, προκαλεί σοβαρά ερωτήματα. Ο Πατριάρχης υποστήριξε ότι δεν ήταν τυχαίο το γεγονός πως το σοβιετικό πυρηνικό όπλο αναπτύχθηκε ακριβώς στον τόπο όπου είχε προσευχηθεί ο άγιος. Σύμφωνα με τα λεγόμενά του, η δημιουργία του όπλου υπήρξε, κατά κάποιον τρόπο, καρπός των προσευχών του Αγίου Σεραφείμ. 

Μεταξύ των ακροατών βρίσκονταν υψηλόβαθμα στελέχη του ρωσικού κρατικού μηχανισμού, υπεύθυνα για το πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας και πυρηνικών όπλων. Κλείνοντας το κήρυγμά του, ο Πατριάρχης προσευχήθηκε υπέρ της προστασίας της Ρωσίας, του Ορθόδοξου Προέδρου της και των ενόπλων δυνάμεών της. 

Tο κήρυγμα αυτό δεν αφορά θεολογία. Πρόκειται για πολιτική ατζέντα. 

Είναι σοκαριστικό ότι ο Πατριάρχης συνδέει την ευλογία ενός όπλου μαζικής καταστροφής με το όνομα του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ. 

Η γνωστότερη ρήση του Αγίου είναι: «Απόκτησε την εσωτερική ειρήνη και χιλιάδες ψυχές θα βρουν κοντά σου την ηρεμία». Το πυρηνικό όπλο αποτελεί το ακριβώς αντίθετο αυτής της φράσης. Μία μόνο πυρηνική κεφαλή αρκεί ώστε χιλιάδες γύρω σου να αφανιστούν. Ανάμεσα στα δύο δεν υπάρχει περιθώριο διαφορετικής ερμηνείας. 

Η Μονή του Σαρώφ φέρει μια αιματοβαμμένη ιστορία από την περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης. Έκλεισε το 1927. Οι μοναχοί υπέστησαν τους διωγμούς των μπολσεβίκων και πολλοί εκτελέστηκαν. Τα ιερά λείψανα του Αγίου Σεραφείμ βεβηλώθηκαν και αφαιρέθηκαν. 

Στα άδεια κελιά εγκαταστάθηκαν αρχικά άστεγα παιδιά που είχαν συγκεντρωθεί από διάφορες περιοχές της χώρας. Στη συνέχεια, η μονή μετατράπηκε σε στρατόπεδο κράτησης. Τελικά, το 1946, στην περιοχή ιδρύθηκε το ερευνητικό κέντρο σχεδιασμού πυρηνικών όπλων, καθώς το απομονωμένο δάσος προσφερόταν για δοκιμές χωρίς να γίνονται αντιληπτές και τα κτήρια υπήρχαν ήδη. 

Η ίδια η πόλη του Σαρώφ εξαφανίστηκε από τους χάρτες. Αντικαταστάθηκε από την ονομασία Αρζαμάς-16, μια περιφραγμένη πόλη που επισήμως δεν υπήρχε και στην οποία κανείς δεν μπορούσε να εισέλθει χωρίς ειδική άδεια. Εκεί κατασκευάστηκε η πρώτη σοβιετική ατομική βόμβα και εκεί συνεχίζεται μέχρι σήμερα η ανάπτυξη των ρωσικών πυρηνικών όπλων. Το πυρηνικό όπλο δεν εγκαταστάθηκε στο Σαρώφ εξαιτίας της αγιότητας του τόπου. Εγκαταστάθηκε εκεί επειδή προηγουμένως η αγιότητα είχε εκδιωχθεί. 

Σήμερα ο Πατριάρχης Κύριλλος αφήνει να εννοηθεί ότι το ερευνητικό κέντρο που ανεγέρθηκε πάνω στους τάφους των ίδιων των μοναχών της Εκκλησίας αποτελεί καρπό των προσευχών τους. 

Οι νεομάρτυρες παρουσιάζονται έτσι ως εγγυητές του έργου εκείνων που τους καταδίωξαν. 

Όταν ο Πατριάρχης Κύριλλος μιλά για τον Θεό με τη γλώσσα της πολιτικής, δεν κηρύττει πλέον το μήνυμα του Ευαγγελίου. Κηρύττει μια κρατική ιδεολογία. 

Η Ορθόδοξη Εκκλησία προσεύχεται πάντοτε στη Θεία Λειτουργία «υπέρ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου» και όχι υπέρ της νίκης των όπλων μιας συγκεκριμένης χώρας. 

Ορθόδοξο πυρηνικό όπλο δεν υπάρχει. Το κράτος ας σταθμίσει την ύπαρξη και τη χρήση των όπλων του. Αποστολή της Εκκλησίας δεν είναι να ευλογεί όπλα μαζικής καταστροφής 

Ο Άγιος Σεραφείμ του Σαρώφ δεν είναι άγιος μόνο της Ρωσίας. Είναι άγιος ολόκληρης της Εκκλησίας. Η μνήμη του τιμάται και στις ακολουθίες της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Φινλανδίας, ενώ οι εικόνες του κοσμούν και τους δικούς μας ναούς. Είναι ιδιαίτερα αγαπητός στους πιστούς της Εκκλησίας μας. 

Ο Άγιος Σεραφείμ υποδεχόταν κάθε άνθρωπο με τα λόγια: «Χριστός Ανέστη, χαρά μου!» Τον καθένα. Ακόμη και τους ληστές που τον χτύπησαν με τσεκούρι, αφήνοντάς τον ισόβια σκυμμένο. Και όμως, ο ίδιος παρακάλεσε τον δικαστή να μην τιμωρηθούν. 

Η ταπείνωση του Αγίου Σεραφείμ και η λυγισμένη από τα τραύματα πλάτη του αποτελούν την αληθινή κληρονομιά της Ρωσικής Εκκλησίας. Όχι το Αρζαμάς-16. 

Έναν άγιο δεν μπορείς να τον στρατολογήσεις. Μπορείς να χρησιμοποιήσεις το όνομά του ή την εικόνα του, όμως είμαι βέβαιος ότι ο ίδιος δεν θα το αποδεχόταν. 

† Ηλίας Αρχιεπίσκοπος Ελσιγκίου και πάσης Φινλανδίας 

Το συγκεκριμένο θέμα είχαμε θίξει ήδη από το 2015, όταν δημοσιεύσαμε μια φωτογραφία με Ρώσο επίσκοπο να ευλογεί πανηγυρικώς τους ρωσικούς πυραύλους που θα επιχειρούσαν τότε στην Συρία, και εκφράσαμε τον προβληματισμό κατά πόσον η Ορθόδοξη Εκκλησία μπορεί να ευλογεί φονικά όπλα, χωρίς την παραμικρή αναστολή ή έστω δεύτερη σκέψη. 

Τότε είχαμε αναφερθεί και στην παρέμβαση του θεολόγου Γεωργίου Βλαντή (Άρχοντος Ιερομνήμονος της Μ.τ.Χ.Ε.) σε μια συζήτηση, στο πλαίσιο συνεδρίου της Ευαγγελικής Ακαδημίας του Βερολίνου, η οποία δημοσιεύθηκε στον τόμο Ines-Jacqueline Werkner/Dirk Rademacker, Menschen geschützt - gerechten Frieden verloren? Kontroversen um die internationale Schutzverantwortung in der christlichen Friedensethik, Berlin 2013. 

Ο Γεώργιος Βλαντής συνοψίζει με δυο λόγια τη θέση του: «Ας παίξουν όλοι σε άλλο εκκλησιαστικό ή πολιτικό πεδίο τα παιχνίδια τους. Θεολογικά δεν νομιμοποιούνται να μιλούν για ιερούς πολέμους. Κακά παραδείγματα από την ιστορία της Εκκλησίας δεν συγκροτούν μέρος της Παράδοσής της• αντιθέτως, συνιστούν υπενθυμίσεις σε επαγρύπνηση ενάντια στην παράχρηση του μηνύματός της». 

Η «ευλογία» πυραύλων ξένισε ακόμα και τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία που ανέδειξαν το θέμα. Ενδεικτικά παραθέτω: 

«Δεδομένου ότι η Ρωσία συνεχίζει να εμβαθύνει την στρατιωτική εμπλοκή της στη Συρία, η σύγκρουση λαμβάνει ολοένα και περισσότερο θρησκευτικές διαστάσεις. Στην φωτογραφία, επίσκοπος της ρωσικής ορθόδοξης εκκλησίας ευλογεί ρωσικούς πυραύλους που προορίζονται για αεροπορικές επιδρομές εναντίον Σύρων ανταρτών. Σύμφωνα με το Reuters, ο επίσκοπος ευλογεί τον πύραυλο πριν τοποθετηθεί στο ρωσικό αεροσκάφος. 

Η ευλογία των πυραύλων πραγματοποιείται μετά την δήλωση του Πατριάρχη της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, Κυρίλλου ότι η επέμβαση της Ρωσίας στη Συρία, η οποία γίνεται εναντίον των ανταρτών που είναι κατά του προέδρου της Συρίας Μπασάρ αλ- Άσαντ, είναι “ιερός πόλεμος”. “Η Ρωσία έλαβε μια υπεύθυνη απόφαση να χρησιμοποιήσει τις ένοπλες δυνάμεις της για την προστασία του συριακού λαού από την τυραννία των τρομοκρατών", δήλωσε τότε ο Μόσχας Κύριλλος». 

Επειδή, τότε, η ανακοίνωση του Γραφείου Τύπου του Πατριαρχείου Αντιοχείας έκανε λόγο για παρερμηνεία των δηλώσεων του εκπροσώπου του Πατριαρχείου της Μόσχας π. Vsevolod Chaplin, απευθυνθήκαμε σε ρωσομαθή φίλο, ο οποίος γνωμάτευσε με υπευθυνότητα: 

Tο ρωσικό κείμενο έχει ως εξής: ''борьба с террором в Сирии для России является священной" 

Σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει: ''Η καταπολέμηση της τρομοκρατίας είναι για την Ρωσία ιερή''. 

Σε κατά λέξη μετάφραση: ''Η πάλη με την τρομοκρατία στην Συρία είναι για την Ρωσία ιερή''. 

Όπως βλέπουμε, η πρώτη λέξη σημαίνει την ''πάλη'', ή τον ''αγώνα'', έστω και την ''καταπολέμηση'', αλλά όχι ακριβώς τον πόλεμο με την έννοια του war, όπως την μετέφρασαν τα αγγλόφωνα sites. Βεβαίως η τελευταία λέξη σημαίνει ''ιερή'' σε κάθε περίπτωση. 

Θεωρούμε, λοιπόν, με βεβαιότητα ότι ο π. Vsevolod Chaplin εννοούσε «ιερό πόλεμο», αφού – δυστυχώς – αυτό είναι που εκφράζει εν τοις πράγμασι η Ρωσική Εκκλησία. Έχει ενδιαφέρον ότι ο π. Vsevolod Chaplin απεπέμφη από την θέση του την παραμονή των Χριστουγέννων του 2015! Ήταν, από το 2009, επικεφαλής του Συνοδικού Τμήματος επί των Σχέσεων Εκκλησίας και Κοινωνίας. 

Αυτά γράφαμε το 2015. 

Το 2019 μια ομάδα κληρικών στο εσωτερικό της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας αμφισβήτησε την πρακτική του αγιασμού του πυρηνικού οπλοστασίου της χώρας. 

Οι Ρώσοι ιερείς ακολουθούν την παλιά παράδοση που επιβάλει τον αγιασμό των όπλων, ακόμη και όταν πρόκειται για πελώριους διηπειρωτικούς πυραύλους. Όμως ορισμένοι ιερείς πίστευαν τότε ότι οι διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι ανήκουν σε διαφορετική κατηγορία απ’ ότι ο ατομικός οπλισμός του στρατιώτη, που παραδοσιακά αποτελεί το συνηθέστερο αντικείμενο αγιασμού. 

Το πυρηνικό οπλοστάσιο, όμως, είναι στην …πρώτη γραμμή του αγιασμού, αφού έχει και τον δικό του προστάτη άγιο, τον Άγιο Σεραφείμ του Σαρώφ (1754-1833), και ο λόγος είναι (sic) επειδή τα λείψανά του είχαν βρεθεί σε ρωσική πόλη που στεγάζει αρκετές πυρηνικές εγκαταστάσεις. 

Ας θυμηθούμε εδώ ότι στις 4 Σεπτεμβρίου 2007 συγκεντρώθηκαν στον καθεδρικό ναό του Σωτήρος Χριστού στην Μόσχα, διοικητές, βετεράνοι και υπάλληλοι της 12ης Κεντρικής Διεύθυνσης του Υπουργείου Άμυνας της Ρωσικής Ομοσπονδίας για μια εορταστικού χαρακτήρα "προσευχή", με αφορμή την 60ή επέτειο από την ίδρυση του συγκροτήματος πυρηνικών όπλων της Ρωσίας. 

Σήμερα, ο Μόσχας Κύριλλος, με αφορμή την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και τον συνεχιζόμενο για Πέμπτη χρονιά πόλεμο, είναι ο διαπρύσιος κήρυξ και ο ένθερμος προστάτης των ρωσικών φονικών πυραύλων. 

Το θέμα θα πρέπει επειγόντως να απασχολήσει σοβαρά την σύγχρονη θεολογία, καθώς διαστρέφει και ανατρέπει την ουσία της διδασκαλίας του Χριστιανισμού.

Ο π. ΜΙΧΑΗΛ ΚΑΡΔΑΜΑΚΗΣ "ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

«Μάταιος ο κόσμος αλλά πέρασμα», λέει ο ποιητής. 

Ο π. Μιχαήλ Καρδαμάκης πέρασε από τον μάταιο τούτο κόσμο έχοντας δώσει μαρτυρία ομορφιάς! 

Το βιβλίο για την Παναγία του π. Μιχαήλ (εκδόσεις «Ακρίτας») είναι ένα εγκόλπιο Ορθόδοξης ζωής: Για τον λαό του Θεού, για τους ποιμένες, για τους μοναχούς, για τις γυναίκες, για τις μητέρες, για τους δασκάλους, για τους ιατρούς, για τους πολιτικούς, για τους Έλληνες, για την πορεία της Εκκλησίας στον κόσμο. 

Ο λόγος του π. Μιχαήλ είναι λόγος αρρενωπός, στιβαρός, αληθινά ωραίος! Δεν έχει σχέση με λόγους που σήμερα ευδοκιμούν – δυστυχώς – στον εκκλησιαστικό χώρο: λόγους έξαλλους, λαϊκιστικούς, λιγωτικά συναισθηματικούς, α-νόητα ψυχολογικούς, κατ’ επίφασιν προοδευτικούς, ανέξοδα «ερωτικούς», λόγους που εν τέλει έχουν ως σκοπό την χειραγώγηση και όχι την εν Χριστώ ελευθερία.

Το βιβλίο του π. Μιχαήλ για την Παναγία είναι μια μαθητεία στην ομορφιά, στο απόθετον κάλλος, αλλά και μια πρόκληση για άσκηση στην ελευθερία και την αγάπη, δηλαδή στα βαρύτερα του νόμου. Κάθε κεφάλαιο θα μπορούσε να αποτελεί υπόθεση βιβλίου. Αλλά ο π. Μιχαήλ μας δίνει συμπυκνωμένη την σοφία του. Κι απ’ αυτήν επιτρέψτε μου να σταθώ σε ενδεικτικά του προφητικού του λόγου σημεία.

Στον π. Μιχαήλ αυτό που ονομάζουμε «προφητικός λόγος» συνίσταται πρωτίστως στην μάχαιρα του πνεύματος, δηλαδή στην «αυτοκριτική», ας το πούμε, έτσι της Εκκλησίας. 

Η Εκκλησία δεν πρέπει να πέφτει στον πειρασμό του προπατορικού αμαρτήματος, ήτοι στην μετάθεση ευθυνών, αλλά να αίρει τον σταυρό της, βοώντας μυστικά το «Ευλογημένος ο ερχόμενος». Επομένως, δεν μπορεί να αναπτύσσει μια ρητορική του στυλ: φταίνε οι άθεοι πολιτικοί, οι αγνωστικιστές επιστήμονες, τα όποια εγκόσμια συστήματα κ.ο.κ. 

Ο π. Μιχαήλ στοιχείται στον Παύλο: «ως περικαθάρματα του κόσμου εγενήθημεν» και στην προς Διόγνητον Επιστολή που λέει για τους χριστιανούς: «Πατρίδα έχουν κι αυτοί ένα ορισμένο τόπο, αλλά ως πάροικοι. Μετέχουν σε όλα ως πολίται και όλα τα υπομένουν ως ξένοι. Κάθε ξένος τόπος είναι πατρίδα τους και κάθε πατρίδα τους ξένος τόπος. Στη γη περνούν τις μέρες τους, αλλά στον ουρανό πολιτεύονται. Υπακούουν στους νόμους του κράτους, αλλά με τη ζωή τους νικούν τους νόμους».

«Εκείνο που απαιτείται», γράφει ο π. Μιχαήλ για τους ποιμένες, «είναι η επίγνωση των πολλών ασθενειών μας ή των εγκληματικών λαθών μας, στην άσκηση της ταπεινόφρονος και ποιμαίνουσας ιερωσύνης μας». Μακριά από τον π. Μιχαήλ η ζητωορθοδοξία, μακριά οι ιαχές περί πιστού λαού, οι κολακείες του πληρώματος, οι ανέξοδες ρητορείες για την καθαρότητα της πίστης. «Το μοναδικό που απαιτείται», μας λέει, «είναι το αναζωπυρείν το χάρισμα της προφητείας, η ποιμαντική συνείδηση ότι αυτή η ώρα του κόσμου είναι το «νυν ή το σήμερον» της σωτηρίας εν Χριστώ, με άλλα λόγια, η αδιάπτωτη επικαιρότητα του μυστηρίου της Ενσαρκώσεως». 

Αν αυτή είναι η θεώρηση της ιερωσύνης τότε: “Η Εκκλησία δεν συγκρούεται με την Πολιτική, γιατί το πολίτευμά της δεν είναι εκ του κόσμου τούτου. Μ’ ένα εντελώς δικό της, χαρισματικό τρόπο, υπερασπίζεται τον άνθρωπο και την ελευθερία του, προσανατολίζοντάς τον προς τις απαρνήσεις και τις υπερβάσεις εκείνες, που κάνουν δυνατή την είσοδό του σε μια μεταμορφωμένη πραγματικότητα, όπου μεταμορφώνονται τα πάντα και φυλάσσονται τα νοήματά τους ή ο κατά Θεόν σκοπός τους. Η Εκκλησία δεν ασκεί Πολιτική αλλά Ποιμαντική, δεν είναι εξουσία αλλά διακονία. Η σωτηρία που ευαγγελίζεται η Εκκλησία δεν είναι η βασιλεία του ανθρώπου αλλά η βασιλεία του Θεού εντός του ανθρώπου, που σημαίνει όχι κυριαρχία, αλλά ταπείνωση Θεού. Και η Θεοτόκος, αλλοίμονο, δεν έχει καμιά σχέση με την Πολιτική, ούτε καν γνωρίζει αν υπάρχει Πολιτική. Ζούσε το μυστήριο της κλήσεως και της εκλογής της, διακονούσε το μυστήριο της σωτηρίας μας, με τρόπο μυστικό ή την κρυμμένη αγιότητά της, διατηρούσε στην καρδιά της όλα τα θαυμάσια του Θεού και έκρυπτε τις πληγές της ρομφαίας όλων των αποφάσεων του Θεού. Παρά ταύτα η Θεοτόκος μας διδάσκει κάτι το ουσιώδες για την Πολιτική ή τους Πολιτικούς [ισχύει φυσικά και για τους εκκλησιαστικούς]: Ότι δηλαδή οφείλουν να σιωπούν ή να αρνούνται τους πολλούς ή κενούς λόγους, τη φλυαρία για όλα ή την ξύλινη γλώσσα, την τάση να τα ορίζουν όλα ή να τα υπόσχονται όλα, και μάλιστα πράγματα όχι αναγκαία ή σημαντικά.” 

Επομένως, σκοπός της Εκκλησίας δεν είναι ούτε η σύγκρουση αλλά ούτε και ο εναγκαλισμός της πολιτικής. Οι πολιτικοί προσβλέπουν συχνά στην Εκκλησία για ψηφοθηρικούς λόγους κι εκείνη καλείται να αντισταθεί στην εργαλειοποίησή της, με τη συνείδηση ότι το πολίτευμα των χριστιανών εν ουρανοίς υπάρχει. Όλα αυτά βέβαια μοιάζουν ουτοπικά σε έναν κόσμο συναλλαγής, δημοσίων σχέσεων και υποταγής στην κάθε φορά εξουσία. Αλλά ο π. Μιχαήλ είναι η ενσάρκωση της εκκλησιαστικής ουτοπίας και γι’ αυτό μας ενδιαφέρει. 

Δείτε τι λέει για τους Μοναχούς, που – δυστυχώς – κάποιοι απ’ αυτούς, συμπεριφέρονται με έναν απίθανο δεσποτισμό μέσα στην Εκκλησία: «Υπάρχει ο κίνδυνος, οι Μοναχοί μας, στην υπερβολή του μη κατ’ επίγνωσιν ζήλου τους να φρονούν, ότι αυτοί είναι οι έσχατοι κριτές για όλους και για όλα, ν’ αρνηθούν δηλαδή την ίδια την παράδοσή τους, που τους θέλει μάρτυρες της φιλανθρωπίας και της ελεημοσύνης του Θεού για όλους και για όλα. Είναι καταθλιπτικό το φαινόμενο οι Μοναχοί μας να επεμβαίνουν σε όλα, να πολυπραγμονούν, να φλυαρούν λόγω και έργω για πράγματα που θα καταργηθούν ή που έχουν απαρνηθεί με τις μοναχικές τους υποσχέσεις». 

Μοναχοί από την Ελλάδα έδιναν συγκεκριμένες οδηγίες για την πανδημία σε ομογενείς μας από τον Καναδά μέχρι την Αυστραλία. Μοναχοί αναλώνονται σε μια πρωτοφανή κοινωνικότητα και εξωστρεφή δραστηριότητα στο όνομα της «προσφοράς» και της «μαρτυρίας», όταν ο π. Μιχαήλ μας καλεί:

«Δεηθείτε στην Παναγία να ανθοφορεί και να καρποφορεί στο περιβόλι της (ενν. το Άγιον Όρος) ο Ορθόδοξος Μοναχισμός, όχι βέβαια για να έχουμε μοντέρνους ή σύγχρονους Μοναχούς, με τις κατά κόσμον αρετές και την κοινωνική δραστηριότητα, αλλά Μοναχούς αναχωρητές, που ποθούν τον βίο της ασκήσεως, ένα βίο που όλοι μας έχουμε ανάγκη». 

Στο κεφάλαιο για τις Γυναίκες, ο π. Μιχαήλ αποφαίνεται ρεαλιστικά ότι «ο κόσμος εξακολουθεί να οικοδομείται ανδροκρατικά και η θεωρούμενη απελευθέρωση της γυναίκας εκφυλίζεται και εκπίπτει σε μια βαθύτερη και απανθρωπότερη υποδούλωσή της, σε μια παρατεινόμενη ειδωλοποίηση ή γελοιοποίηση της φύσεώς της». Ο π. Μιχαήλ επισημαίνει εμφαντικά την βιομηχανία που υπάρχει γύρω από την γυναίκα, αναφέρεται στον «πολιτισμό του κρέατος» και γενικά με τη σκέψη του μας δίνει τα κλειδιά για να προσεγγίσουμε τα προβλήματα των γυναικών στις μέρες μας. Βέβαια ο π. Μιχαήλ διακηρύττει ότι η Εκκλησία παρά τον ανδροκρατικό χαρακτήρα του πολιτισμού μας, οι γυναίκες είναι αυτές που «σηκώνουν το σταυρό της πνευματικής ζωής και της ποιμαντικής μέριμνας της Εκκλησίας». Σημειώνει, μάλιστα, πως «είναι τιμή να το ομολογήσουν οι Ποιμένες, αυτοί που έχουν άμεση γνώση αυτής της πραγματικότητας». 

Ο π. Μιχαήλ δέεται στην Παναγία να ξυπνήσει στην καρδιά των ανθρώπων την αγάπη για τις αδύναμες και πονεμένες μητέρες με τα αδύναμα και πονεμένα παιδιά «σ’ έναν κόσμο, όπου εκατομμύρια παιδιά δε γνωρίζουν την παιδικότητα και την παρθενικότητά της, που πεθαίνουν από την πείνα και τις αρρώστιες ή που ζουν σε τρώγλες και τους υπονόμους, για να μπορούμε εμείς οι πολιτισμένοι να ασκούμε την πολιτική μας ή να οργανώνουμε την φιλανθρωπία μας». Μια κατά πάντα εύστοχη ειρωνεία… 

Εδώ ο π. Μιχαήλ συναντά μυστικά τον Ματθαίο Μουντέ, ο οποίος σε ένα ποίημά του γράφει: 

Η Παναγία δεν είναι μια ξένη σε τούτο τον τόπο. 

Βέβαια, δεν έχει καμιά σχέση με τα φιλόπτωχα ταμεία 

ούτε με τα κλουβιά, ούτε με τα πυροτεχνήματα. 

Όμως κάτι παιδιά είπαν πως την είδαν να κοιμάται 

πολλές βραδιές σ’ εκείνα τα χαλάσματα στο ρέμα. 

Άραγε πληροφορήθηκε για τη λόγχη; 

Τα πηγάδια – ευτυχώς– φέτος γέμισαν. 

Λένε πως βοήθησαν σ’ αυτό πολύ τα δάκρυά της. 

Δυστυχώς υπάρχει μια μαξιμαλιστική λογική μέσα στην Εκκλησία και στον τομέα της φιλανθρωπίας. Δεν μπορεί ο ιερέας στο όνομα ενός κοινωνικού έργου να θέλει να «κατακυριεύσει» τον κόσμο ή να υιοθετεί την λογική "ο σκοπός αγιάζει τα μέσα". Χρειάζεται σύνεση, διάκριση, αληθινή ταπεινοσύνη, δηλαδή επίγνωση των ορίων και των αντοχών. Το όποιο κοινωνικό έργο της Εκκλησίας, για να μην είναι απλώς μία σειρά δράσεων – έστω αγαθών – θα πρέπει να πηγάζει από αυτό που τονίζει ο π. Μιχαήλ για τους ποιμένες: «η καρδιά μας να είναι βαθειά πληγωμένη από αγάπη για την ανθρωπότητα». 

Ένα από τα πλέον έμπονα και βιωματικά ζητήματα του π. Μιχαήλ ήταν αυτό της εκπαίδευσης. «Φωτοδόχον λαμπάδα τοις εν σκότει φανείσαν ορώμεν την Αγίαν Παρθένον», λέμε στους Χαιρετισμούς. 

Και ο π. Μιχαήλ μας λέει: «Οι δάσκαλοι δεν είναι η λαμπάδα που καίγεται για να φωτίζει. Είναι, έτσι τους θέλει η σύγχρονη αντίληψη, οι υπάλληλοι ή οι επαγγελματίες, ιδιαίτερα οι συνδικαλιστές ή πολιτικάντηδες, μ’ ένα λόγο οι Εκπαιδευτικοί, που διαχειρίζονται και διεκπεραιώνουν απέραντα τυποποιημένες γνώσεις και θεωρίες, που με την ταξική τους πάλη ζητούν να κατοχυρώσουν τη διάκρισή τους και να επιβάλλουν την αναγνώρισή τους». 

Είναι προφανές ότι εδώ θεωρεί τους επαγγελματίες συνδικαλιστές, που συνήθως είναι και – φευ! – ισόβιοι, ως τροχοπέδη της αληθινής παιδείας. Επίσης, ψέγει τις αλλεπάλληλες και αλληλοσυγκρουόμενες ή αλληλοαναιρούμενες αποφάσεις και νομοθεσίες, μεταρρυθμίσεις και αντιμεταρρυθμίσεις, που δεν έχουν κανένα ουσιαστικό αντίκρισμα. Θεωρεί πως η ελληνική κοινωνία είναι πνιγμένη κυριολεκτικά στον ωφελιμισμό και τον καταναλωτισμό της κι έτσι η Παιδεία – και η Εκπαίδευση έχουν χωρισθεί από την αλήθεια και την ελευθερία της, από την ύπαρξη και τη ζωή της. Αποτέλεσμα; Οι νέοι να αισθάνονται γηρασμένοι και να ζουν ανέραστα. Τονίζει, μάλιστα πως «αν μιλούμε για την κύρια ευθύνη των δασκάλων, είναι γιατί η Παιδεία μας δεν είναι πια η αγαπητική σχέση δασκάλου και μαθητή και αυτή τη σχέση πρέπει να ξαναβρούμε. Γιατί, μας λέει, «τι είναι οι δάσκαλοι παρά το φλεγόμενο θυσιαστήριο, τα πληγωμένα πουλιά ή οι «χαμένοι ποιητές»…σε μια κοινωνία αποπετρωμένη, που χλευάζει τους ποιητές και περιφρονεί τους πνευματικούς ανθρώπους…».

Ανάλογη είναι η θεώρηση του π. Μιχαήλ και για τους γιατρούς. 

Η ιατρική δεν μπορεί να γίνεται διαχειριστής της ανθρώπινης ασθένειας ή δυστυχίας, της τραγικής αδυναμίας ή απελπισίας του ανθρώπου. Οι ιατροί είναι «προφήτες του μυστηρίου ή του θαύματος της αγάπης». Και εδώ μας διαφωτίζει πλήρως. Σε μια εποχή που οι πιστοί πάσχουν από μιαν απίστευτη θαυματολαγνεία, ο π. Μιχαήλ οριοθετεί το αληθινό θαύμα που «δεν είναι ν’ απαλλαγούμε από την ασθένεια και τον πόνο της, αλλά να κατέχουμε τη χάρη για να μπορούμε να τα υποφέρουμε και να ανακαλύπτουμε τη χαρισματικότητά τους. Το θαύμα είναι να είσαι με το Θεό ή να μη σε χωρίζει τίποτε από την αγάπη του Χριστού: ούτε η θλίψη ούτε η χαρά, ούτε η ασθένεια ούτε η υγεία, ούτε ο θάνατος ούτε η ζωή». 

Στο κεφάλαιο για τους Έλληνες ο π. Μιχαήλ μιλάει για το σύνδρομο της μειονεξίας μας έναντι της Ευρώπης ή για την περιφρονητική στάση της Ευρώπης απέναντι στην ελληνορθόδοξη πραγματικότητα. Σήμερα, όμως, που η Ευρώπη αποχριστιανίζεται και που όντως βιώνει η σύγχρονη μορφή αθεΐας είναι η αδιαφορία, ο π. Μιχαήλ μας λέει κάτι πολύ σημαντικό: «Το πρωταρχικό για μας τους Ελληνορθοδόξους είναι η αυτογνωσία, η επιστροφή στον εαυτό μας, που θα μας επιστρέψει στον τόπο μας και στον πραγματικό έρωτά μας γι’ αυτόν». Μας υποδεικνύει, δηλαδή, τα κλειδιά της πορείας μας: αυτογνωσία και πόθος. Ουσιαστικά ευθύνη και αγάπη. Δεν γίνεται να ζούμε με τη λογική ότι φταίνε οι άλλοι, οι «κακοί», όταν εμείς δεν εκπληρώνουμε την αποστολή μας, δηλαδή όταν δεν φυλάσσουμε τις θεολογικές και εσχατολογικές ρίζες του πολιτισμού μας. 

Γι’ αυτό, ο π. Μιχαήλ μας καλεί να πορευόμεθα «ελεύθεροι από κάθε μοιρολατρεία και αυτοκαύχηση, από κάθε υπερβολή εθνικής εκλεκτικότητας και εθνικιστικού παραληρήματος». 

Ο π. Μιχαήλ – αλίμονο – ποτέ δεν θα έβαζε ως κάλυμμα την ελληνική σημαία στην Αγία Τράπεζα ούτε θα έψαλε τον Εθνικό Ύμνο μέσα στην Εκκλησία, γιατί πίστευε στο θαύμα της παρατεινόμενης ενσαρκώσεως του Χριστού, στο μυστήριο της θεανθρωπινότητος των πάντων. Εκεί δεν χωρούν σχήματα του κόσμου τούτου, ακόμα και τα υψηλόφρονα, όπως ο Ελληνισμός. 

Ο π. Μιχαήλ είναι ο θεολόγος των εσχάτων, της Βασιλείας. Γι’ αυτόν «το θαύμα είναι, ότι σε ώρες ανθρώπινης απομονώσεως, απογυμνώσεως και απογνώσεως, μπορούμε να στρεφόμαστε προς το μυστήριο της θεανθρωπινότητος των πάντων, το μυστήριο που υπηρέτησε η Θεοτόκος». 

Όσοι λευκοφόροι εννοήτωσαν!