«Άη μου Γιώργη αφέντη μου» - Στιχοπλακιά της Κω

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο γνωστός φιλόλογος Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, ο Χατζηγιακουμής του Διονυσίου Σολωμού, των Μεσαιωνικών Κειμένων, των «Μνημείων» της Εκκλησιαστικής Μουσικής, της Οδύσσειας, των Νεοελληνικών Μελετών, μας έδωσε πρόσφατα μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση: Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση των ετών 1964-1968. Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). Αυτές οι ηχογραφήσεις, που εκδόθηκαν από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αφορά στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη, αφού πρόκειται για μια καταγραφή της φωνητικής προφορικής παράδοσης που δεν υπάρχει πιά. Ξεχωριστή θέση κατέχουν στο όλο έργο οι στιχοπλακιές και τα αφηγηματικά άσματα. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής σημειώνει: 

«Οι πέντε ψηφιακοί δίσκοι (CD 6ο-10ο) περιέχουν αποκλειστικά πολύστιχα αφηγήματα, με περιεχόμενο καθαρά αφηγηματικό, συχνά και δραματικό, αυτά που τοπικά αποκαλούνται «Στιχοπλακιές» (οι γνωστές, κατά την καθιερωμένη ορολογία, ως «Παραλογές»). Η εκφωνούμενη παράδοση σ’ αυτές, κατά τον χρόνο της ηχογράφησης, ήταν στην Κω διπλή: ασματική και απαγγελτική («λόγια λόγια», όπως έλεγαν). Άλλοι απλώς τις τραγουδούσαν, άλλοι τις απάγγελλαν, άλλοι και τις τραγουδούσαν και τις απάγγελλαν. Μια παράδοση η οποία παραπέμπει απευθείας στην όμοια ασματική-ραψωδική των Ομηρικών επών (πρωτίστως της αφηγηματικής, και με δραματικό επίσης περιεχόμενο, «Οδύσσειας»). Κατά την ηχογράφηση καταγραφόταν πλήρης και η απαγγελτική και η ασματική/ τραγουδιστική εκδοχή, όχι απλώς ορισμένοι αρχικοί στίχοι της τελευταίας (όπως η κοινή ως τότε πρακτική, εφόσον το μέλος, ο «σκοπός», επαναλαμβανόταν ανά στίχο ή δίστιχο όμοιο ως το τέλος). Έτσι, δεν καταγραφόταν μόνο η βασική μελική φόρμα (μονόστιχη ή δίστιχη), αλλά, το σπουδαιότερο, το σύνολο ήθος και ο ουσιαστικός χαρακτήρας της εκφοράς, με όλες τις επιμέρους εκφραστικές αποχρώσεις, ανάλογα ακριβώς προς τα ιστορούμενα και την ηχοχρωματική μέθεξη του αφηγητή ή της αφηγήτριας». 

Πρόκειται, σαφώς, για σπάνια καταγραφή. 

Εδώ παραθέτουμε την στιχοπλακιά του Άη Γιώργη (CD 6ο) σε στιβαρή και λιτή απόδοση, με εντυπωσιακή τονική ακρίβεια και ουσιαστικό, ανεπιτήδευτο ήθος εκφοράς. 

«Άη μου Γιώργη αφέντη μου». 

Ερμηνεύει μοναδικά η Στεργούλα Χαζηγιακουμή-Ρόκκου («Ρόκκαινα», 1900-1985), το γένος Γιώργου Οικονόμου, ετών 66. Η ηχογράφηση έγινε στο Πυλί της Κω, τα Χριστούγεννα του 1966.

 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής παρατηρεί: «Γοργόρρυθμη αφηγηματική μελωδική γραμμή, που εκτείνεται και καταλαμβάνει ολόκληρο το ομοιοκατάληκτο δίστιχο. Επαναλαμβάνεται αυτούσια ανά δίστιχο μέχρι το τέλος, με μικρά, κατά περίπτωση, διαφοροποιημένα εκφραστικά ποικίλματα (και τα οποία τονίζουν δυναμικά ένα αντίστοιχο νοηματικό περιεχόμενο)». 

Επεξηγηματικά: Νεθεβάλω (στ. 3) ~ θα θυμηθώ, θα αναφέρω (αναθιβάλλω) - ήθεν’ μη (στ. 7) ~ ήθελε να μη - μπουλετιά (στ. 9) ~ κλήρους - πεκσέσι (στ. 10) ~ πεσκέσι, δώρο - αμέτε το (στ. 18) ~ πηγαίνετέ το - θέλ’ α (στ. 27) ~ θέλω να - με το (στ. 32) ~ από τον - πού ’λες (στ. 34) ~ έλεες, που έλεγες - νεβάλλει (στ. 44) ~ αναφέρει (αναθιβάλλει). 

Η στιχοπλακιά θέλει τον Αη Γιώργη δρακοντοκτόνο, μια ιδιότητα που ο Άγιος αποκτά μόλις τον ενδέκατο αιώνα. Ο Άη Γιώργης, ως καβαλάρης δρακοντοκτόνος, έχει σχέση με το νερό, το νερό το πόσιμο, της πηγής και του πηγαδιού. Και η στέρηση αυτού του νερού τους μήνες του καλοκαιριού, ιδιαίτερα αν δε βρέξει αρκετά το χειμώνα, είναι, ιδίως στην Ελλάδα, βάσανο μεγάλο. Ο Άη Γιώργης είναι όπως το λέει και η στιχοπλακιά, ο ήρωας που σκοτώνει το θεριό, δηλαδή τον δράκοντα της ζέστης. Αυτός ο δράκοντας κρατάει το νερό της πολιτείας και δεν το αφήνει να τρέξει, εκτός κι αν του θυσιάσουν τη βασιλοπούλα, αν του τη δώσουνε να τη φάει. Ο Άη Γιώργης σκοτώνει το δράκοντα και σώζει τη βασιλοπούλα.

ΕΝΑ ΜΟΙΡΟΛΟΪ - "ΚΟΜΜΟΣ" ΑΡΧΑΙΑΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΩ

Ο αείμνηστος φιλόλογος και δάσκαλος Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, μας έδωσε το 2021 μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση: Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση των ετών 1964-1968. Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). 

Αυτές οι ηχογραφήσεις, που εκδόθηκαν από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αφορά στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη, αφού πρόκειται για μια καταγραφή της φωνητικής προφορικής παράδοσης που δεν υπάρχει πιά...

Επιλέγουμε εδώ - από το cd 3 - και παρουσιάζουμε ένα μοιρολόι σε άντρα και πατέρα που πέθανε νέος. Μοναδικό μνημείο - άκουσμα στη σύνολη εθνική βιβλιογραφία του είδους, το οποίο παραπέμπει απευθείας σε «κομμό» αρχαίας τραγωδίας.

Ποθάνανε πολλοί γιατροί: Ερμηνεύει η Χαριτωμένη Γιαλίζη, το γένος Αριστείδη Ζαμάγια, ετών 40 (Συνοδεύει ψιθυριστά η Στυλιανή Καραθωμά, ετών 40) - Πυλί, Μάιος 1967.

Παραθέτουμε και το κείμενο του μοιρολογιού, όπως το κατέγραψε - από την ηχογράφηση - ο Μανόλης Χατζηγιακουμής. 

Χαριτωμένη Γιαλίζη

ΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΗΣ ΚΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Ασφενδιού: Σχέδιο του Τάση Παπαϊωάννου 

Τάσης Παπαϊωάννου 

Αρχιτέκτων-ομότιμος καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ 

Εφημερίδα των Συντακτών

Αιώνες τώρα τριγυρνάμε χαμένοι σ’ αυτό το σταυροδρόμι που μας έλαχε να ζούμε, ανάμεσα σ’ Ανατολή και Δύση. Αλλοι χρόνια τώρα να λένε «ανήκομεν εις την Δύσιν» κι άλλοι να βλέπουν νοσταλγικά προς τα κει που ανατέλλει ο ήλιος. Ακόμη και σήμερα μας ταλανίζει και μας κατατρύχει αυτό το ψευτοδίλημμα, θαρρείς κι είμαστε υποχρεωμένοι να διαλέξουμε μία από τις δύο στράτες για να πορευτούμε κι όχι να αποδεχτούμε το γεγονός ότι είμαστε Ανατολή και Δύση μαζί, όπως συνέβαινε πάντοτε σ’ αυτόν τον τόπο, από την αρχαιότητα ίσαμε τις μέρες μας. Αλλωστε οι πολιτισμοί ποτέ δεν γνώριζαν σύνορα, αποτελώντας «ατελείωτες ιστορικές συνέχειες», όπως εμφατικά τόνιζε ο Fernand Braudel. Ο ένας έδινε στον άλλον, εμπλουτίζοντας και αναζωογονώντας διαρκώς το παρόν, μέσα από μια αέναη δημιουργική ώσμωση. 

Αυτό πιστοποιεί η πλούσια παράδοση της Μεσογείου που έχει αφήσει ανεξίτηλα τα σημάδια της πάνω στα χώματα, στα βράχια, στις θάλασσες, αλλά κυρίως στη ζώσα μνήμη ενός παρελθόντος που αργοσβήνει μέσα στη σκόνη των καιρών. Μνήμες που ξεθωριάζουν και σιγά σιγά χάνονται, μαζί με τους ανθρώπους που ήταν και οι φορείς τους. Αυτές είναι που συνδέουν το παρόν τόσο με το χθες όσο και με το αύριο, αποτελώντας την ιστορία του τόπου μας μέσα στο πέρασμα του χρόνου. 

Αυτά τα θραύσματα της παράδοσης του γενέθλιου τόπου του ανέλαβε να διασώσει από πολύ νωρίς, με όλες του τις δυνάμεις, ο σπουδαίος φιλόλογος Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής. Συνειδητοποίησε την ανεκτίμητη αξία της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής της Κω και ιδιαίτερα του χωριού της μητέρας του, τ’ Ασφενδιού. Αρχισε να αγοράζει χτίσματα που κατέρρεαν και σταδιακά να τα επισκευάζει με υποδειγματικό τρόπο κι ας μην ήταν ο ίδιος αρχιτέκτονας και μηχανικός. Η πολύχρονη βιωματική παρατήρηση που πηγάζει μέσα από τη ζωή, ήταν ο ασφαλέστερος τρόπος να πλησιάσει τη βαθιά ουσία της αρχιτεκτονικής κι όχι μόνο τα εξωτερικά μορφολογικά γνωρίσματα, που συχνά μπορεί να οδηγήσουν σε φολκλορικές «αναπαλαιώσεις». Σήμερα σχεδόν το μισό χωριό έχει αναστηλωθεί πέτρα πέτρα, αποτελώντας ένα θαυμαστό μνημείο της άοκνης προσπάθειας ενός και μόνο ανθρώπου! 

Μαζί με την αρχιτεκτονική, αυτός ο ακούραστος εργάτης-ερευνητής του πολιτισμού μας πρόσεξε και τη μουσική παράδοση της Κω (αφήνοντας κατά μέρος το μνημείο του για το ορθόδοξο εκκλησιαστικό μέλος), αφού με τα ακούσματά της μεγάλωσε και ανδρώθηκε. Μια μουσική που την άκουγε από μικρό παιδί και η οποία έμελλε να τον καθορίσει σ’ όλη τη μετέπειτα λαμπρή σταδιοδρομία του ως Δασκάλου με Δ κεφαλαίο, μουσικού ερευνητή και ως ενός από τους σημαντικότερους νεοελληνιστές του καιρού μας. Μ’ ένα μαγνητοφωνάκι, ήδη από τη δεκαετία του ’60 άρχισε να ηχογραφεί τραγούδια, μοιρολόγια, κάλαντα, άσματα, δηλαδή τον τοπικό προφορικό πολιτισμό που μέχρι τότε παρέμενε σχεδόν αναλλοίωτος. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής τον καιρό των ηχογραφήσεων στην Κω 

Τριγυρνούσε από χωριό σε χωριό, σπίτι το σπίτι, συναντώντας άντρες και γυναίκες οι οποίοι του τραγουδούσαν δημοτικά τραγούδια, αφηγούνταν παραμύθια και μύθους που τα μάθανε κι αυτοί από τους μεγαλύτερους, τραγουδισμένα από στόμα σε στόμα κι από γενιά σε γενιά. Ενας ολοζώντανος μουσικός πολιτισμός που ιστορούσε τη ζωή του νησιού (κι όχι μόνο) και σήμερα κινδυνεύει να χαθεί οριστικά μέσα στη λήθη του χρόνου, όπως ακριβώς χάνονται τα παραδοσιακά κτίσματα, τα καλντερίμια, οι ξερολιθιές. 

Αυτός ο ακούραστος και αφοσιωμένος ανασκαφέας του παρελθόντος διέσωσε στίχους και μουσικές, θέλοντας να τους κρατήσει ζωντανούς και να παραδώσει στο μέλλον αυτούς τους ανεκτίμητους θησαυρούς του νησιού του. Κατάφερε να συγκεντρώσει ένα μοναδικό υλικό από τη φωνητική λαϊκή παράδοση της Κω, το οποίο και εξέδωσε πρόσφατα σε μια εξαιρετικής ποιότητας έκδοση με τίτλο «Μουσικός θησαυρός της Κω». Περιλαμβάνει 12 ψηφιακούς δίσκους (CD) και ένα βιβλίο που τους συνοδεύει με κείμενα, πληροφορίες, σχόλια, γλωσσάρι, όλα τοποθετημένα με ευαισθησία σε μια καλαίσθητη κασετίνα. Και μοιάζει αυτό το πρωτοφανές εκδοτικό εγχείρημα με τον άλλο άθλο του, την αναστήλωση των σπιτιών του Ασφενδιού. Σαν κατά κάποιο τρόπο να κράτησε ζωντανή ταυτόχρονα τη μουσική και αρχιτεκτονική παράδοση του νησιού του. 

Την ίδια ώρα, με αυτό το συγκλονιστικό έργο μάς υποδεικνύει τη διαχρονική αλήθεια: ότι η λαϊκή παράδοση είναι ενιαία. Από την τέχνη, την αρχιτεκτονική, τη μουσική, τον χορό μέχρι τα παραμύθια, τους μύθους, τις ιστορίες που χαρακτηρίζουν τον τόπο μας - τον κάθε τόπο. Δεν μπορείς να ξεχωρίσεις τη μία μορφή από την άλλη, αφού όλες είναι εκφάνσεις της ίδιας ζωής, εκφράζουν στον χώρο και τον χρόνο τα βάσανα και τις έγνοιες των ανθρώπων, τις χαρές, αλλά και τις λύπες, όλα όσα συγκροτούν τον στοιχειωμένο κύκλο της ζωής και του θανάτου. 

Πώς αλήθεια να προχωρήσει κανείς στο μέλλον, αν δεν βασιστεί πάνω στο στέρεο έδαφος του παρελθόντος; Πώς θα δημιουργηθεί το καινούργιο στον τόπο μας (αλλά και σε κάθε τόπο), αν χαθούν οι ρίζες που μας συνδέουν με τη ζώσα παράδοσή μας; Αυτόν τον κίνδυνο διαισθάνθηκε από νωρίς ο Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής και αφιέρωσε ολόκληρη -στην κυριολεξία- τη ζωή του στην καταγραφή και διάσωση αυτών των ανεκτίμητων τεκμηρίων της ταυτότητάς μας. Μιας ταυτότητας που μας συνδέει και δεν μας απομακρύνει από τους γειτονικούς λαούς και τον πολιτισμό τους. Κι αν αυτό το συνειδητοποιήσουμε, ίσως κατορθώσουμε να δούμε καθαρότερα πού πραγματικά βρισκόμαστε και να διακρίνουμε καθαρότερα πως η μοίρα των σταυροδρομιών είναι να συνδέουν κι όχι να χωρίζουν.

ΕΝΑ ΜΟΙΡΟΛΟΪ - "ΚΟΜΜΟΣ" ΑΡΧΑΙΑΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΩ

Ο γνωστός φιλόλογος Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, μας έδωσε πρόσφατα μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση: Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση των ετών 1964-1968. Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). 

Αυτές οι ηχογραφήσεις, που εκδόθηκαν από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αφορά στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη, αφού πρόκειται για μια καταγραφή της φωνητικής προφορικής παράδοσης που δεν υπάρχει πιά...

Επιλέγουμε εδώ - από το cd 3 - και παρουσιάζουμε ένα μοιρολόι σε άντρα και πατέρα που πέθανε νέος. Μοναδικό μνημείο - άκουσμα στη σύνολη εθνική βιβλιογραφία του είδους, το οποίο παραπέμπει απευθείας σε «κομμό» αρχαίας τραγωδίας.

Ποθάνανε πολλοί γιατροί: Ερμηνεύει η Χαριτωμένη Γιαλίζη, το γένος Αριστείδη Ζαμάγια, ετών 40 (Συνοδεύει ψιθυριστά η Στυλιανή Καραθωμά, ετών 40) - Πυλί, Μάιος 1967.

Παραθέτουμε και το κείμενο του μοιρολογιού, όπως το κατέγραψε - από την ηχογράφηση - ο Μανόλης Χατζηγιακουμής. 

Χαριτωμένη Γιαλίζη

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΗΣ ATHENS VOICE ΣΤΟΝ "ΜΟΥΣΙΚΟ ΘΗΣΑΥΡΟ ΤΗΣ ΚΩ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Με αφορμή την σπουδαία έκδοση του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή "Μουσικός Θησαυρός της Κω", που από καιρό έχουμε παρουσιάσει, έγινε στην Athens Voice ένα πολύ ενδιαφέρον αφιέρωμα από την Αγγελική Μπιρμπίλη. 

Στο αφιέρωμα για πρώτη φορά ο Χατζηγιακουμής καταθέτει μερικά, άκρως διαφωτιστικά, αυτοβιογραφικά στοιχεία. Τα παραθέτουμε στη συνέχεια. 

"Ο μουσικός κόσμος που καταγράφεται στον «Μουσικό Θησαυρό της Κω - Αρχειακές Ηχογραφήσεις 1964-1968», με τους 12 συνοδευτικούς ψηφιακούς δίσκους (CD), είναι αυτός μες στον οποίο γεννήθηκα και μεγάλωσα. Με περιστατικά που χρωματίζουν έντονα μιαν ειδική και ασυνήθιστα ακατάλυτη σχέση. 

Ένα πρώτο, ιδιαίτερα αξιοπερίεργο, είναι αυτό που έλεγε συχνά η μητέρα μου (και που δεν ήταν καθόλου φαντασιόπληκτη), ότι πρώτα τραγούδησα, μόλις 6 μηνών, και έπειτα μίλησα (8 μηνών τα έλεγα όλα «φαρσί», όπως και πάλι έλεγε). Ήταν ένα αγαπημένο τραγούδι του πατέρα μου, «Όλες οι παπαρούνες ανθίζουν το πρωί / μα μένα η δική μου ανθίζει από βραδύς», που το έμαθα και το τραγουδούσα και εγώ (και που εξακολουθεί μέχρι σήμερα να μένει ανεξίτηλο στη μνήμη μου). 

Το δεύτερο φαντάζει εξίσου απίθανο, είναι όμως και αυτό πέρα για πέρα αληθινό. Υπήρχε ανάμεσα στις εργάτριες («αργατίνες») του πατέρα μου στα καπνά μια νέα σε ηλικία, με τα μαλλιά όλα μια πλεξούδα πίσω που έφτανε ως το γοφό της, ένα πραγματικό αηδόνι, που τραγουδούσε συνέχεια μες στο χωράφι όταν «κιρδίζανε» (έκοβαν τα ώριμα φύλλα του καπνού). Ήμουν 6-7 χρονών κι εγώ δεν την άφηνα από κοντά. Την άκουγα γοητευμένος παίζοντας πίσω της δεξιά κι αριστερά τη μακριά πλεξούδα. Ώσπου μια μέρα με πήρε χαμπάρι ο πατέρας μου που της είπε: «Εσύ από σήμερα δεν θα δουλεύεις στα καπνά. Η δουλειά σου είναι να του τραγουδάς. Παρ’ τονε». Και έτσι εκείνο το καλοκαίρι σε όλα γύρω τα δρομάκια στο εξοχικό πέτρινο σπίτι μας μου τραγουδούσε και με έπαιζε. Κι εγώ την άκουγα υπνωτισμένος. Ήταν ο δικός μου Μότσαρτ, αν αναλογισθεί κανείς ότι άκουσα για πρώτη φορά κλασική μουσική (και ραδιόφωνο) στα 18 μου χρόνια ως πρωτοετής φοιτητής. Αυτόν τον μουσικό κόσμο το ’φερε η συγκυρία να καταγράψω πριν να σβηστεί και να χαθεί οριστικά. 

Το τρίτο είναι περιστατικό που συνέβηκε κατά την ηχογράφηση. Ήμασταν στην Κέφαλο, το πιο απομακρυσμένο και απομονωμένο δυτικό χωριό της Κω, Ιούνιος μήνας. Ο Κεφαλιανός οδηγός μου με είχε πάει σε μια κάπως ηλικιωμένη γυναίκα που, όπως ο ίδιος υποστήριζε, ήξερε πολλά. Έξω σε μια αυλή, με το μαγνητόφωνο στο χέρι, κάτι αξιοπερίεργο για τότε, με πολλά παιδιά τριγύρω καθισμένα δίπλα μου στην «κουμούλα» (χαμηλό τοιχίο στον περίγυρο της αυλής), και απέναντι η γυναίκα καθισμένη πλάι στην πόρτα στο πέτρινο πεζούλι του σπιτιού. Και η οποία αρνιόταν πεισματικά να πει ο,τιδήποτε, επαναλαμβάνοντας συνέχεια τη φράση «Ένε ξέρω, το παιϊ μου» (δεν ξέρω, το παιδί μου)! Ώσπου κάποια στιγμή ο συνοδός μου είχε την έμπνευση να της πει: «Ξέρεις ποιος είναι φτουάς;» (ξέρεις ποιος είναι αυτός εδώ; εγώ δηλαδή). «Ε, πού να ξέρω» - «Ε, εν’ ειν’ μαθές ο γιος του Κώτσου του Μαλολάκη;» Και ξαφνικά σηκώνεται, έρχεται κοντά μου και σχεδόν δακρυσμένη με ακουμπά στους ώμους και μου λέει: «Το Μαλολάκι είσαι το παιϊ μου;» - «Το Μανολάκι» - «Ε, έλα να σου πω αυτά που σού λεα μικρός» (αυτά που σου έλεγα όταν ήσουν μικρός). Την είχαμε στο σπίτι που συχνά μου τραγουδούσε και με χόρευε. Φέρνω στο νου μου, ακόμη και τώρα, μνήμες έξω στην αυλή κάτω από ένα ασημένιο ολόγιομο φεγγάρι να μου τραγουδά και να με χορεύει στα 3-4 χρόνια μου. Μνήμες ζωντανές, ανεξίτηλες. Που το ‘φερε η συγκυρία να καταγράψω, ως ανταμοιβή εδώ της παιδικής αξέχαστης νταντάς μου". 

Παραθέτουμε στη συνέχεια ολόκληρο το σχετικό αφιέρωμα. 

ΕΝΑΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΤΗΣ ΚΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο κράτιστος Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, ο Χατζηγιακουμής του Διονυσίου Σολωμού, των Μεσαιωνικών Κειμένων, των «Μνημείων» της Εκκλησιαστικής Μουσικής, της Οδύσσειας, των Νεοελληνικών Μελετών, μας αποκαλύπτει τώρα μια άλλη μοναδική και ανεπανάληπτη εργασία του. Πρόκειται για μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση, Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (και διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση (των ετών 1964-1968). Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο Υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). 

Αυτές οι ηχογραφήσεις, που μόλις εκδόθηκαν από το Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αναφέρεται στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη. 

Η έκδοση είναι λαμπρή και οφείλεται αποκλειστικά στον Μ. Χατζηγιακουμή: ηχογράφηση, επιμέλεια ήχου, κειμένων και έκδοσης. Φυσικά είναι λιτή, όπως όλες οι σχετικές εκδόσεις του Χατζηγιακουμή, και γι’ αυτό ουσιαστική. Εκτός από τα 12 πολύτιμα cd’s, η έκδοση περιλαμβάνει ένα βιβλίο 360 σελίδων, όπου καταγράφονται φιλολογικά τα κείμενα των τραγουδιών, περιλαμβάνονται ιστορικές φωτογραφίες – προσωπογραφίες των λαϊκών ερμηνευτών, αλλά και πολύ σημαντικά και κατατοπιστικά προλεγόμενα του Μ. Χατζηγιακουμή. 

Αυτό το έργο μας παρουσιάζει πλέρια την αξία της φωνητικής παραδοσιακής μουσικής, από εντελώς αυθεντικούς εκπροσώπους της, καθώς μόνο το τελευταίο (12ο) cd περιλαμβάνει οργανικά – χορευτικά κομμάτια. Εκπληκτικής σημασίας είναι τα cd’s με τα στιχοπλάκια και το 11ο με άσματα αφηγηματικά και τον Ερωτόκριτο! 

Όπως συνηθίζει ο Χατζηγιακουμής - λόγω του όγκου της κύριας έκδοσης – μας δίνει και μια Εκλογή του όλου έργου. Στα δύο CD της Εκλογής περιέχονται μέλη από τα ωραιότερα και τα πιο χαρακτηριστικά από αυτά που καταχωρούνται στα δώδεκα (12) CD συνολικά της Κύριας Έκδοσης. Ειδικότερα, στο πρώτο περιέχονται, και κατά τον υπότιτλο, Σκοποί και Τραγούδια, Αποκριάτικα, του Γάμου, και Μοιρολόγια. Όλα ακούσματα μοναδικής, πράγματι, εμπειρίας και πανδαισίας. Στο δεύτερο CD της Εκλογής περιλαμβάνονται κυρίως Στιχοπλακιές (αρ. 1-12), ορισμένα άσματα αφηγηματικά (αρ. 13-15) και μία ιδιαίτερη εμμελής εκδοχή του «Ερωτόκριτου» (αρ. 16). Ως Στιχοπλακιές αποκαλούνται στην τοπική παράδοση τα πολύστιχα, συχνά και με δραματικό περιεχόμενο, αφηγήματα (οι γνωστές, κατά την κοινή ορολογία, ως «Παραλογές»). Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά, και τα πιο ενδιαφέροντα, είδη του λαϊκού προφορικού λόγου, και ειδικότερα για την Κω ασφαλώς το σημαντικότερο. Με διπλή μάλιστα παράδοση εκφοράς, ασματική/τραγουδιστική και απαγγελτική/ραψωδική, και η οποία παραπέμπει απευθείας στην όμοια ασματική-ραψωδική των Ομηρικών επών (πρωτίστως της αφηγηματικής, και με δραματικό επίσης περιεχόμενο, «Οδύσσειας»). 

Παραθέτουμε στη συνέχεια και το σημερινό (15-10-2022) αφιέρωμα της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ στην έκδοση, που επιμελήθηκε ο Δημήτρης Δουλγερίδης. 

Θυμίζουμε, με την ευκαιρία, και τους «Ψάλτες της Κω», μια άλλη, εξαιρετική έκδοση του Χατζηγιακουμή για την εκκλησιαστική μουσική παράδοση της γενέτειράς του.

Από αυτοσχέδιο γλέντι σε αυλή σπιτιού στο Λαγούδι της Κω, τη δεκαετία του 1960. 

ΤΟ ΑΣΦΕΝΔΙΟΥ ΤΗΣ ΚΩ ΤΟΥ ΜΑΝΟΛΗ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Σχέδιο του Ασφενδιού του Τάση Παπαϊωάννου

ΕΙΚΟΝΕΣ
Η ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

Ο αξιοθαύμαστος αγώνας του φιλόλογου Μανόλη Χατζηγιακουμή να σώσει το χωριό της μάνας του, αγοράζοντας και αποκαθιστώντας ολομόναχος με τα λιγοστά μέσα που διέθετε, σε πείσμα των εμποδίων (γραφειοκρατικών αλλά και… ανθρώπινων), το σύνολο των σπιτιών του 

Του Τάση Παπαϊωάννου* 

Η χώρα μας είναι διάσπαρτη από παραδοσιακούς οικισμούς, άλλους σκαρφαλωμένους πάνω στις πλαγιές των βουνών κι άλλους δίπλα στο κύμα της θάλασσας. Αγροτικά σύνολα, τα περισσότερα, αποτυπώνουν με ακρίβεια όχι μόνο την οικοδομική τέχνη των ανθρώπων που έζησαν σε τούτη τη γωνιά της Γης πριν από εμάς, αλλά και τον τρόπο ζωής, τις συνήθειες, τα ήθη και τα έθιμά τους. Τις τελευταίες δεκαετίες τα χωριά (απ’ όπου προήλθαμε οι περισσότεροι) εγκαταλείφθηκαν στη μοίρα τους. Τα ξεχάσαμε, τα αφήσαμε να ρημάζουν, αφού μας τράβηξε σαν πανίσχυρος μαγνήτης η πρωτεύουσα και όλα όσα υπόσχονταν η λαμπερή «πρόοδος» και ο εκσυγχρονισμός της. Μαζί εγκαταλείψαμε καλλιέργειες αιώνων, εύφορα χωράφια, δροσερά μποστάνια, δέντρα, ζωντανά που ρήμαξαν. Πίσω ξέμειναν μόνον οι γέροι και οι μαυροφορεμένες γριές με τα ρυτιδιασμένα πρόσωπα, να φυλάνε σε πείσμα των καιρών τις δικές τους Θερμοπύλες. Μέρος κι αυτοί του τόπου, οργανικό και αναπόσπαστο συστατικό του. Εκεί γεννήθηκαν, μεγάλωσαν, γέρασαν. 

Ενα τέτοιο όμορφο παραδοσιακό χωριό είναι και το Ασφεντιού στην Κω, χτισμένο πάνω στο ύψωμα, αγναντεύοντας από ψηλά την πόλη, τη θάλασσα κι ακόμη μακρύτερα στον ορίζοντα τις κορυφογραμμές της Μ. Ασίας. Ακολούθησε κι αυτό μέσα στο πέρασμα του χρόνου τη μοίρα της εγκατάλειψης. Σπίτια πέτρινα, κυβιστικά, συγκροτούν ωραία σφιχτοδεμένα σύνολα που απλώνονται πάνω στην πλαγιά, ανάμεσα σε πλούσια βλάστηση, τρεχούμενα νερά και ανηφορικά λιθόστρωτα. 

Την ομορφιά και την ανεκτίμητη αξία του οικισμού αυτού διέγνωσε από πολύ νωρίς ο Μανόλης Χατζηγιακουμής. Ηταν το χωριό της μάνας του, εκεί όπου έζησε τα τρυφερά χρόνια της παιδικής του ηλικίας (που μας διαμορφώνουν και μας στοιχειώνουν) – ένας τόπος οικείος που έπρεπε πάση θυσία να προστατευτεί και να διατηρηθεί. Να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη κι ας έφυγαν από τη ζωή οι άνθρωποι. 

Αρχίζει σιγά σιγά να αγοράζει εγκαταλελειμμένα σπίτια, χαλάσματα, ερείπια. Ενα εδώ, άλλο παραδίπλα, ένα άλλο πιο πάνω. Κι όλα ένα γύρω από το οικογενειακό σπίτι της μητέρας του, ένα όμορφο, λιτό, δωρικό πυργόσπιτο, δίπλα σ’ ένα καταπληκτικό τεράστιο κυπαρίσσι. Σταδιακά αποκτά έναν μεγάλο αριθμό, ενώ την ίδια στιγμή συλλαμβάνει και αρχίζει να υλοποιεί ένα τρελό (;) σχέδιο, μια πρωτάκουστη ιδέα. Κάτι που δεν έχει ξαναγίνει. Την αποκατάσταση όχι ενός, αλλά του συνόλου των σπιτιών αυτών, μ’ άλλα λόγια σχεδόν του μισού χωριού! Ονειρό του, να βοηθήσει με το έργο αυτό να ξαναζωντανέψει ο τόπος του. 

Αρχίζει να φωτογραφίζει, να αποτυπώνει, να αναστηλώνει, να επισκευάζει, να αποκαθιστά πέτρα πέτρα, ξύλο ξύλο, μεθοδικά, με πείσμα, με δύναμη και ενέργεια ανεξάντλητη που του τροφοδοτούσε το όραμά του. Να ξαναγίνουν τα σπίτια όπως ήταν. Να στηθούν ξανά στα πόδια τους -εξυπηρετώντας και τις σύγχρονες φυσικά ανάγκες- με σεβασμό, αγάπη και μεράκι. Ναι, μεράκι, για να γίνουν όλα παστρικά και φροντισμένα όπως έπρεπε. Σαν να απέδιδε έναν φόρο τιμής στον παλιό, άγνωστο λαϊκό μάστορα που «πελέκησε και άρμοσε την πέτρα», όπως λέει ο Σεφέρης. 

Το έργο τιτάνιο, για να το αντέξει ένας μόνον ιδιώτης, με τα λίγα οικονομικά μέσα που διέθετε. Κι όμως το έργο αυτό, σαν άλλος όρκος ζωής, σαν ένα χρέος που έπρεπε να εκπληρωθεί, δεν σταμάτησε ακόμη κι όταν ορθώθηκαν μπροστά του ανυπέρβλητα εμπόδια, γραφειοκρατικά, αλλά και φθόνου από τους συγχωριανούς. Γιατί, ναι, σ’ αυτή τη χώρα, κάθε τι που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα, το βλέπουμε και το αντιμετωπίζουμε καχύποπτα, εχθρικά. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής, με οδηγό την άσβεστη φλόγα που τον έσπρωχνε ολοένα και περισσότερο στην ολοκλήρωση του σκοπού του, συνέχισε όλα αυτά τα χρόνια και συνεχίζει μέχρι σήμερα, με απίστευτη υπομονή και επιμονή, να χτίζει και να επαναφέρει στη θέση τους λιθαράκι λιθαράκι, με τη διαρκή, αδιάλειπτη κίνηση του μυρμηγκιού από και προς τη φωλιά του. Από την Αθήνα (όπου ζει και εργάζεται μόνιμα) στην Κω και πάλι πίσω. Ξανά και ξανά, χρόνια, δεκαετίες, μια ολόκληρη ζωή. Γιατί πράγματι μια ολόκληρη ζωή χρειάζεται για να μπορέσει ένας μόνον άνθρωπος να επιτελέσει ένα έργο που δεν το έχει καταφέρει ούτε η ίδια η πολιτεία. 

Αυτό όμως που καταπλήσσει τον επισκέπτη, είναι η εξαιρετική αρχιτεκτονική ποιότητα της αποκατάστασης! Ο άρτιος και απόλυτα σωστός τρόπος αντιμετώπισης κάθε αρχιτεκτονικού προβλήματος, κάθε οικοδομικής λεπτομέρειας. Οι τοίχοι, οι σκάλες, τα πεζούλια, τα ξύλινα δοκάρια των παταριών και των δωμάτων, τα κουφώματα, οι εσωτερικές ξύλινες κατασκευές, τα χρώματα. Χρώματα που τα χειρίζεται με την ελευθερία και την τόλμη ζωγράφου. Αλλα που τα ξέθαψε κάτω από τις σκόνες και τα μάζεψε σαν προσεκτικός συλλέκτης ανάμεσα στα χαλάσματα κι άλλα που τα επέλεξε ο ίδιος με αλάνθαστο κριτήριο. 

Είναι να απορεί και να θαυμάζει κανείς. Αυτό το έργο δεν το ανέλαβε και έφερε εις πέρας ένας εξειδικευμένος και ταλαντούχος αρχιτέκτονας, αλλά ένας φιλόλογος. Και για την ακρίβεια ένας από τους καλύτερους Ελληνες φιλολόγους. Ενας άνθρωπος με σπουδαία κατάρτιση, ευαισθησία και βλέμμα ξεχωριστό. Πώς όμως αυτός, ένας άνθρωπος των γραμμάτων, ένας δάσκαλος τόσων και τόσων μαθητών, καταπιάστηκε με το γιαπί και τη χειρωναξία; 

Νομίζω ότι ο Μανόλης Χατζηγιακουμής ανακάλυψε εκεί ακριβώς, ανάμεσα στις πέτρες και τις θαμμένες μνήμες, την κρυμμένη συνάφεια ή και την ταυτοσημία ακόμη των δύο περιοχών της ανθρώπινης δραστηριότητας, που στο βαθύτερο είναι τους, αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Η περίπτωση τ’ Ασφεντιού της Κω είναι μοναδική. Αποδεικνύει δε, πως για να κάνεις αρχιτεκτονική δεν αποτελεί ικανή και αναγκαία συνθήκη να κατέχεις απλώς το δίπλωμα του αρχιτέκτονα. Χρειάζονται πολύ περισσότερα και πριν απ’ όλα αγάπη, δουλειά, επιμονή και μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτό που κάνεις. 

*Αρχιτέκτων-καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΘΕΡΟΣ

O Αύγουστος τελειώνει και το καλοκαίρι επίσης...

Αποχαιρετούμε το θέρος με Αυγουστιάτικες εικόνες από την Κω των Δωδεκανήσων, που μας έστειλε φίλος της Ιδιωτικής Οδού.

Καλό φθινόπωρο τώρα!

Η ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΤΗΣ ΚΩ

Η Κως κατακτήθηκε από τους Ιταλούς το 1912. Το 1943 ήλθαν οι Γερμανοί, το 1945 οι Άγγλοι και το 1948, μαζί με όλα τα Δωδεκάνησα, προσαρτήθηκε στην Ελλάδα.
Η λεγόμενη περίοδος της Ιταλοκρατίας φαίνεται πως ωφέλησε ποικιλοτρόπως το νησί. Ειδικά μετά το 1933 οπότε έπληξε την Κω ένας φοβερός σεισμός που ισοπέδωσε σχεδόν το νησί, οι Ιταλοί κατακτητές επιδόθηκαν σ' έναν αγώνα ανοικοδόμησης και ανασυγκρότησης.
Μετά το σεισμό του 1933 η πόλη της Κω θα σχεδιαστεί από την αρχή με ρυθμιστικό σχέδιο του Rodolfo Petracco.
Σ' αυτήν ακριβώς την περίοδο οφείλονται τα σπουδαιότερα κτήρια που έχει το νησί μέχρι σήμερα, και κάποια απ' αυτά φωτογραφίσαμε, αγαπητοί συνοδίτες: Το Επαρχείο, το Αρχαιολογικό Μουσείο, ο κινηματογράφος Ορφέας και η Ιπποκράτειος Βιβλιοθήκη κ.α.

Ειδικά στην παραλιακή οδό τα αρχιτεκτονήματα των Ιταλών δεσπόζουν, δίνουν χρώμα στην πόλη, αποπνέουν κοσμοπολιτισμό, εντυπωσιάζουν για την αρχιτεκτονική ποικιλία.
Αξίζει να σημειωθεί πως και το Κάστρο των Ιπποτών στο λιμάνι αναστηλώθηκε επίσης κατά τη διάρκεια της Ιταλοκρατίας.

Η Κως πρέπει να είναι και το μοναδικό νησί που έχει ποδηλατόδρομους και το ποδήλατο, για το οποίο τόσος -θετικός - θόρυβος γίνεται στις μέρες μας, βρίσκει στην Κω την πλήρη δικαίωσή του, εδώ και πολλά χρόνια.

ΣΗΜΕΡΙΝΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΩ

Πρωϊνή βόλτα στα ορεινά της Κω, απ' όπου κι αυτή η πανοραμική φωτογραφία.
Δασικές εκτάσεις, πυκνή βλάστηση και υψόμετρο!

Και βέβαια σπίτια που εγκαταλείφθηκαν και σήμερα είναι σε ερειπιώδη κατάσταση.
Μέσα στη φύση καθώς στέκουν, θυμίζουν κινηματογραφικό σκηνικό.

Κατεβαίνοντας στην πόλη της Κω, στο κέντρο της, συναντάμε πάλι φύση, αλλά εδώ με μια γοητευτική ιστορία.
Ο πλάτανος του Ιπποκράτη βρίσκεται πίσω ακριβώς από το Διοικητήριο (Επαρχείο) και κοντά στο Ενετικό Φρούριο. Αποτελεί ιστορικό αξιοθέατο το οποίο επισκέπτονται χιλιάδες άνθρωποι από την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο. Επίσης πολλοί είναι ειδικά οι γιατροί, απ' όλο τον πλανήτη, που έρχονται στην Κω για να δουν και να θαυμάσουν τον πλάτανο στην σκιά του οποίου δίδασκε ο πατέρας της Ιατρικής επιστήμης, ο Ιπποκράτης.

Θεωρείται ότι η ηλικία του "πλάτανου του Ιπποκράτη" υπερβαίνει τα 2.300 χρόνια. Μαζί με την γύρω από αυτόν έκταση, που είναι βιολογικά και οικολογικά αναγκαία για την αποτελεσματική προστασία του, έχει κηρυχθεί ως Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης.

Λίγα μέτρα μετά, η περίφημη παραλιακή με τους καλοδιατηρημένους Φοίνικες, τον ποδηλατόδρομο και την θάλασσα σε όλο της το μεγαλείο.

Στην ΚΩΣμοπολίτισσα ΚΩ

Χαίρετε από την Κω, αγαπητοί συνοδίτες.

Εδώ το νησί σφύζει από ζωή!
Πολλοί οι τουρίστες, κυρίως Ιταλοί. Η υποδομή στο νησί άρτια, για να δεχθεί και να περιποιηθεί πολύ κόσμο και με απαιτήσεις.
Ο κοσμοπολιτισμός είναι διάχυτος, και διεθνής!
Η ΚΩΣμοπολίτισσα Κως διαθέτει τα πάντα. Φυσικές ομορφιές, θαυμάσιες παραλίες, αρχαιολογικούς χώρους, φυσικά το περίφημο Ασκληπιείο, το Κάστρο των Ιπποτών (το επιβλητικότερο μνημείο της Ενετοκρατίας), και πολλά άλλα.

Θα τα δούμε σε επόμενες αναρτήσεις.