Ο ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣ ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΑΡΑΚΛΗΤΙΚΟΥ ΚΑΝΟΝΟΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Έζησε μόλις 36 χρόνια! Μαθητής των μεγάλων λογίων του ΙΓ’ αιώνα Γεωργίου Ακροπολίτου και Νικηφόρου Βλεμμύδη. Σπουδαίος θεολόγος και φιλόσοφος. Αριστοτελιστής από τους λίγους! Γνώστης των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών. Και υμνογράφος! 

Αυτές τις μέρες ψάλλουμε, όπως αιώνες τώρα, τον Μεγάλο Παρακλητικό του Κανόνα προς την Υπεραγία Θεοτόκο. 

Αυτός! Ο Αυτοκράτορας των Ρωμαίων Θεόδωρος Β' Λάσκαρις (1222 – 1258). Που δεν πρόλαβε, για τρία χρόνια, να δει την επανάκτηση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Βυζαντινούς. Βασίλεψε στη Νίκαια, λόγω της κατάληψης της Πόλης από τους Φράγκους. Ήταν μια από τις ευγενέστερες και ταυτόχρονα τραγικότερες φυσιογνωμίες του Βυζαντίου. 

Περίφημα έργα του: «Της Φυσικής Κοινωνίας λόγοι εξ» και «Κόσμου εξήγησις ή Κοσμική δήλωσις». Συνέγραψε επίσης θεολογικά και πολιτικά έργα, εγκώμια, σατυρικά, επιστολές και υμνογραφικά. Ο καθηγητής Τωμαδάκης λέει πως δια του κορυφαίου υμνογραφικού του έργου, του Μεγάλου Παρακλητικού Κανόνα, «επί αιώνας αντηχεί η πονεμένη κραυγή του». 

Το ίδιο λέει και ο κυρ Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στο Ρεμβασμό του Δεκαπενταυγούστου. Ο ήρωάς του, ο γερο Φραγκούλας «έλεγε τον Μέγαν Παρακλητικόν Κανόνα τον εις την Παναγίαν, όπου διεκτραγωδούνται τα παθήματα και τα βάσανα μιας ψυχής, και την σειράν όλην των κατανυκτικών ύμνων, όπου είς βασιλεύς Έλλην, διωγμένος, πολεμημένος, στενοχωρημένος, από Λατίνους και Άραβας και τους ιδικούς του, διεκτραγωδεί προς την Παναγίαν τους ιδίους πόνους του, και τους διωγμούς όσους υπέφερεν από τα στίφη των βαρβάρων, τα οποία ονομάζει νέφη». 

Κι εγώ ακούω τον καλοφωνικό ειρμό «Εκύκλωσαν αι του βίου με ζάλαι» (τροπάριο από τον κανόνα του βασιλέως) να τον ερμηνεύει απαράμιλλα ο αείμνηστος αγιορείτης διακο – Διονύσης Φιρφιρής στη σειρά των ηχογραφήσεων του Μανόλη Χατζηγιακουμή, ο οποίος σημειώνει την ιστορία του μέλους: «O Mέγας Παρακλητικός Kανών είναι “Ποίημα του βασιλέως Θεοδώρου Δούκα του Λασκάρεως”, του γνωστού αυτοκράτορα (1254-1258) της Aυτοκρατορίας της Nικαίας. Έργο προσωπικό μιας οδυνώμενης ψυχής, μεστό ποιητικών μεταφορών, πλήρες ικεσιών προς την Παναγία, συντριβής και κατάνυξης, στοιχεία που διακρίνονται έντονα και στο μικρό κείμενο του Καλοφωνικού Ειρμού. Η επιλογή του τροπαρίου αυτού για μελοποίηση από τον Αθανάσιο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (ακμή περ. 1685 – 1711) δεν υπήρξε ασφαλώς τυχαία. Ο ειρμός έχει συντεθεί όταν ο Αθανάσιος, ως Μητροπολίτης Τουρνόβου, βρισκόταν έγκλειστος στη Μονή του Σινά από εθελοκακίαν του Πατριάρχου Διονυσίου Δ’ του Μουσελίμη. Τα συναισθήματα ακριβώς της εμπερίστατης αυτής στιγμής αποτυπώνονται και στο μέλος: ικετευτικό, με αποχρώσεις πικρίας και θλίψεως, και φράσεις υψηλότονες και μεστές».

Ο αυτοκράτορας ποιητής μας συντροφεύει μέχρι σήμερα στις δεήσεις μας προς την Παναγία. Με μιαν ένταση αμείωτη και μ’ ένα φρόνημα αδούλωτο.

Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα θαυμάσιο κείμενο του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αυστραλίας Στυλιανού για τον Αυτοκράτορα - Υμνογράφο και τον Μέγα Παρακλητικό Κανόνα του.

Ἀσφαλῶς δὲν ὑπάρχει πιστὸς ποὺ νὰ μὴν ἄκουσε μὲ συντριβὴ τοὺς σπαραχτικοὺς στίχους τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ Κανόνος, ποὺ ὁμιλοῦν γιὰ τὸν «νοσοῦντα τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχή». Ὅμως ἐδῶ δὲν πρόκειται γιὰ ὀδύνη ἀπογνώσεως, ποὺ συνήθως ὁδήγει στὴν ἀπιστία καὶ στὴν ἀποστασία. Ἡ ὀδύνη τοῦ κατὰ Θεὸν δεινοπαθοῦντος ἀνθρώπου εἶναι ὀδύνη ἐπιγνώσεως, καὶ γίνεται καθαρμὸς καὶ ἀναβαθμός. Γιατί, ἐνῷ τὸν θλίβει καὶ τὸν πληγώνει, δὲν τὸν ἀποξενώνει ἀπὸ τὸν Θεόν, ἄλλα τὸν ὁδηγεῖ σὲ βαθύτερη θεογνωσία. Γι’ αὐτὸ ἡ ὀδύνη κορυφώνεται μὲν ἀλλὰ καὶ συγχρόνως καταπαύει στὴν ἀκόλουθη μορφὴ ἱκεσίας: «Ἐπίβλεψον ἐν εὐμενείᾳ, πανύμνητε Θεοτόκε, ἐπὶ τὴν ἐμὴν χαλεπήν τοῦ σώματος κάκωσιν, καί ἴασαι τῆς ψυχῆς μου τὸ ἄλγος».

Ἀκούοντας κανεὶς ἐπιπόλαια τὶς στροφὲς τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ Κανόνος, ἔχει τὴν ἐντύπωση ὅτι κάποιος ἀνώνυμος ὑμνογράφος διατραγῳδεῖ κοινὰ σὲ ὅλους τοὺς πιστοὺς δεινοπαθήματα τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος. Γιατί πράγματι δὲν ὑπάρχει χριστιανὸς ποὺ νὰ μὴν ἔζησε κατ' ἐπανάληψη, «τῶν παθῶν του τὸν τάραχον» ἤ νὰ μὴν αἰσθάνθηκε ποτὲ «πολλοῖς συνεχόμενος πειρασμοῖς».
Διαβάζοντας ὅμως προσεκτικότερα καὶ ἐμβαθύνοντας περισσότερο σ' αὐτὰ τὰ ἱερὰ στιχουργήματα, διαπιστώνουμε ὅτι ἐδῶ δὲν πρόκειται γιὰ περιγραφὴ καὶ ἐξιστόρηση τῶν ἐν γένει περιπετειῶν τοῦ ἀνθρώπου στὸν καθημερινὸ ἀγώνα τῆς τελειώσεώς του. Πρόκειται γιὰ σπαρακτικὲς κραυγὲς «ἐκ τοῦ φυσικοῦ», γιὰ ὀδύνη καὶ πόνο ποὺ μᾶς ἔρχεται «ἀπὸ πρῶτο χέρι».
Ἑπομένως ἔχομε νὰ κάνωμε μὲ τελείως προσωπικὸ δρᾶμα ποὺ βιώθηκε ἀπὸ πρόσωπο ἱστορικὸ καὶ ἐπώνυμο κάτω ἀπὸ συνθῆκες πραγματικὲς καὶ συγκεκριμένες. Πόσοι ἄραγε ἀπὸ τοὺς ἀνυποψίαστους πιστούς μας ποὺ ψάλλουν κάθε τόσο τὴν παράκληση γνωρίζουν ποιὸ εἶναι τὸ πρόσωπο αὐτό;
Θὰ περίμενε κανεὶς ὁ ὑμνογράφος τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ Κανόνος νὰ εἶναι κάποια εὐαίσθητη γυναικεία ὕπαρξη σάν τὴν Κασσιανή ἤ κάποιος ὑπέργηρος Μοναχός τῆς ἐρήμου. Κι ὅμως μήτε τὸ ἕνα μήτε τὸ ἄλλο. Ὁ συντάκτης αὐτοῦ τοῦ δακρύβρεκτου ὑμνολογικοῦ κειμένου ἦταν ἕνας ἄνδρας στὴν πλήρη ἀκμή του, καὶ μάλιστα ἐστεμμένος.

Ἦταν ὁ Βυζαντινὸς Αὐτοκράτορας τῆς Νικαίας, Θεόδωρος Β' ὁ Λάσκαρις (1222-1258), ποὺ λίγο πρὸ τοῦ θανάτου του ἔκαρη Μοναχὸς καὶ ἔλαβε τὸ ὄνομα Θεοδόσιος. Σύμφωνα μὲ τοὺς βιογράφους του, ἦταν ἰδιαίτερα λεπτὸς καὶ εὐγενικὸς ἄνθρωπος, εἶχε δὲ τὴν εὐκαιρία νὰ ἀποκτήσει σπουδαία μόρφωση γιὰ τὴν ἐποχή του. Ἔζησε ὅμως σὲ πολὺ δύσκολους καιρούς. Οἱ Φράγκοι εἶχαν πάρει τὴν Κωνσταντινούπολη, οἱ Βούλγαροι καὶ τὸ Δεσποτάτο τῆς Ἠπείρου ἔπρεπε νὰ ἀντιμετωπισθοῦν καταλλήλως, οἱ δὲ Μουσουλμάνοι στὴν Μικρὰ Ἀσία ἦταν μία ἄμεση καὶ μόνιμη ἀπειλή.
Ἔχοντας φύση καλλιτεχνικὴ ὁ τραγικὸς αὐτὸς Αὐτοκράτορας, δὲν ἦταν δυνατὸν νὰ ἀνταποκριθεῖ σὲ τέτοιες σκληρὲς εὐθύνες χωρὶς νὰ κλονισθεῖ ἡ ὑγεία του. Γι' αὐτὸ πέθανε σὲ ἡλικία μόλις 36 ἐτῶν.
Ἡ ζωὴ του χαρακτηριζόταν ἀπὸ πολλὲς ἀντινομίες, ποὺ δὲν ἦταν βέβαια πρωτοφανεῖς μήτε στὰ Βυζαντινὰ Ἀνάκτορα μήτε στὴν ἐν γένει ἀνώτερη γύρω τους κοινωνία. Ὅμως αὐτὸ ἀκριβῶς στάθηκε τὸ μεγαλύτερο θαῦμα τοῦ Βυζαντίου πρὸς τὴν ἀνθρωπότητα. Τὸ ὅτι δηλ. οἱ ἀντινομίες τοῦ βίου δὲν ἔκλεισαν ποτὲ στὸ πρόσωπο τὴν θέα πρὸς τὴν αἰωνιότητα καὶ τὴν σωτηρία, ἐφ' ὅσον ὑπῆρχε ἡ μετάνοια.
Ἔκαναν καὶ τότε φρικαλέα κάποτε ἐγκλήματα οἱ ἄνθρωποι, ἄλλα μετὰ μὲ ποταμοὺς εἰλικρινῶν δακρύων ἐξαγνίζονταν στὰ μάτια τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν ἀνθρώπων.
Ὁλόκληρος ὁ Χριστιανικὸς Μεσαίωνας, σὲ Ἀνατολὴ καὶ Δύση σ' αὐτὸ ἀκριβῶς τὸ χαρακτηριστικότατο σημεῖο διαφέρει ἀπὸ τοὺς νεωτέρους χρόνους. Οἱ νεώτεροι χρόνοι φροντίζουν — ἀπὸ ἀνθρωπισμὸ ὅπως ἰσχυρίζονται — νὰ διαμορφώσουν ἕνα πολίτη νομοταγῆ καὶ ἔντιμο, ἀλλὰ δὲν ἐνδιαφέρονται γιὰ τὶς βαθύτερες πεποιθήσεις του, γιὰ τὴν πίστη καὶ τὴν ἐν γένει πνευματική του ἀγρύπνια. Ἔτσι, αὐτὸς ὁ πολίτης μπορεῖ μὲν ν' ἀποφεύγει προσεκτικότερα σήμερα τὸ ἄμεσο καὶ πρωτογενὲς ἔγκλημα στὶς σχέσεις του μὲ τοὺς συνανθρώπους — πρᾶγμα ποὺ ἀσφαλῶς τὸν ἀναδεικνύει δικονομικὰ τουλάχιστον δικαιότερο ἀπὸ τὸν Χριστιανὸ τοῦ Μεσαίωνα — ὅμως ὁ πολίτης αὐτὸς τῶν νεωτέρων χρόνων καὶ τοῦ ἀνθρωπισμοῦ ναρκισσευόμενος γιὰ τὴν «αὐτόνομη» καὶ αὐτονομημένη ἠθική του, δὲν ἔχει ποτὲ γνωρίσει τὴν συντριβὴ καὶ τὴν κάθαρση, τὴν μετάνοια καὶ τὸν ἁγιασμὸ ποὺ ἐπιφέρουν τὰ μετὰ τὴν ἁμαρτία δάκρυα.
Καὶ ἐρωτᾶται: Τί σχέση μπορεῖ νά ἔχουν αὐτοῦ τοῦ εἴδους οἱ πολῖτες μὲ τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ: Ἐμεῖς γνωρίζομε δτὶ ὁ Χριστὸς διεκήρυξε: «οὐκ ἦλθον καλέσαι δικαίους, ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν» (Μάρκ. 2,17)' ποὺ σημαίνει ὅτι τὴ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ δὲν τὴν κατοικοῦν οἱ ἄψογοι νάρκισσοι ποὺ δὲν ἐράγισαν ποτὲ μπροστὰ στὰ ἀνεξερεύνητα μυστήρια τοῦ Θεοῦ, ἄλλα οἱ διὰ τῆς μετανοίας ἀναγεννημένοι ἄνθρωποι.
Αὐτὲς ἀκριβῶς τὶς σωτηριώδεις ἀλήθειες γνωρίζοντας καὶ ὁ Αὐτοκράτορας Θεόδωρος Β' Λάσκαρις, ἐνῷ περιγράφει τὸν ἑαυτόν του ὅτι ἦταν «παντοίως τῇ λύπῃ τρωθείς καὶ τιτρωσκόμενος», δὲν ἀπογοητεύεται ἀλλὰ πιστεύει καὶ ἀγρυπνεῖ. Πιστεύει καὶ ἐλπίζει ὅτι μ’ ὅλες τὶς συμφορὲς του ὁ Θεὸς ἀπεργάζεται τὴν σωτηρία του: «Οἴμοι, ὅτι οὐκ ἐμοί γέγονεν οὐδὲν ἄλλο εἴποιμι ἤ ὅτι πάντως κάθαρσις ψυχικὴ καὶ ταπείνωσις σαρκική, ἵνα σώσῃ ὁ πλάστης τὸ συναμφότερον».
Τοῦ μακαριστοῦ Αὐτοκράτορος Θεοδώρου Β' τοῦ Λασκάρεως, ποὺ μᾶς ἐδίδαξε τὸν Παρακλητικὸ Κανόνα, αἰωνία ἡ μνήμη!

Ο συνθέτης Μιχάλης Αδάμης (1929-2013) είναι γνωστό ότι γνώριζε βυζαντινή μουσική και από νέος ασχολήθηκε με την προβολή του εκκλησιαστικού μέλους. 

Σημαντική ήταν η εργασία που έκανε την περίοδο που ήταν διευθυντής της Παιδικής Χορωδίας των Ανακτόρων (1950-1967). Αλλά και μετά έκανε πολλά και πρωτοποριακά με τη χρήση του βυζαντινού μέλους στο έργο του. Ο ίδιος υποστήριζε με πάθος ότι «η βυζαντινή µουσική είναι ένας πλήρης µουσικός πολιτισµός, µε αρχές, ήθος και φιλοσοφία». 

Στα 1999 γράφει μερικά κομμάτια για χορωδία a capella επηρεασμένα από το βυζαντινό μέλος, μεταξύ των οποίων και την πρώτη ωδή («Των λυπηρών επαγωγαί») από τον Μεγάλο Παρακλητικό Κανόνα προς την Υπεραγία Θεοτόκο, σε ήχο πλ.δ΄ τρίφωνο. Η εναρμόνιση του Μιχάλη Αδάμη, ιδιαίτερη και πολυμελωδική, βασίζεται στο παραδεδομένο μέλος του Παρακλητικού Κανόνα και γράφτηκε για γυναικεία χορωδία τρίφωνη. 

Ο συνθέτης Μιχάλης Αδάμης - Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Την παρτιτούρα του έργου δημοσίευσε ο αείμνηστος Αντώνης Κοντογεωργίου στον δεύτερο τόμο του πολύτιμου έργου του "Για τις χορωδίες μας", που εκδόθηκε από τον οίκο "Παπαγρηγορίου - Νάκας" (Αθήνα 2012, σ. 26-30). Στον τόμο αυτό περιλαμβάνονται βυζαντινά μέλη και δημοτικά τραγούδια σε χορωδιακή επεξεργασία από έλληνες συνθέτες.  

Την πρώτη ωδή από τον Μέγα Παρακλητικό Κανόνα, λοιπόν, του Θεοδώρου του Λασκάρεως, του εστεμμένου υμνογράφου, επέλεξε να επεξεργαστεί χορωδιακά ο Μιχάλης Αδάμης. Πρόκειται για τα ακόλουθα τέσσερα τροπάρια: 

Ὑπεραγία Θεοτόκε, σῶσον ἡμᾶς

Τῶν λυπηρῶν ἐπαγωγαὶ χειμάζουσι τὴν ταπεινήν μου ψυχήν, καὶ συμφορῶν νέφη, τὴν ἐμὴν καλύπτουσι, καρδίαν Θεονύμφευτε, ἀλλ' ἡ φῶς τετοκυῖα, τὸ θεῖον καὶ προαιώνιον, λάμψον μοι τὸ φῶς τὸ χαρμόσυνον. 

Ὑπεραγία Θεοτόκε, σῶσον ἡμᾶς 

Ἐξ ἀμέτρητων ἀναγκῶν καὶ θλίψεων, καὶ ἐξ ἐχθρῶν δυσμενῶν, καὶ συμφορῶν βίου, λυτρωθεὶς Πανάχραντε, τῇ κραταιᾷ δυνάμει σου, ἀνυμνῶ μεγαλύνω, τὴν ἄμετρόν σου συμπάθειαν, καὶ τὴν εἰς ἐμέ σου παράκλησιν.

Δόξα Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ Ἁγίῳ Πνεύματι. 

Νῦν πεποιθὼς ἐπὶ τὴν σὴν κατέφυγον, ἀντίληψιν κραταιάν, καὶ πρὸς τὴν σὴν σκέπην, ὁλοψύχως ἔδραμον, καὶ γόνυ κλίνω Δέσποινα, καὶ θρηνῶ καὶ στενάζω, μὴ με παρίδῃς τὸν ἄθλιον, τῶν Χριστιανῶν καταφύγιον. 

Καὶ νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἷς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν. 

Οὐ σιωπήσω τοῦ βοᾶν τρανώτατα, τὰ μεγαλεῖα τὰ σά· εἰμὴ γὰρ σὺ Κόρη, πάντοτε προΐστασο, ὑπὲρ ἐμοῦ πρεσβεύουσα, τῷ Υἱῷ καὶ Θεῷ σου, τὶς ἐκ τοσούτου με κλύδωνος, καὶ δεινῶν κινδύνων ἐρρύσατο. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την ερμηνεία του συνόλου Capella Romana, υπό τη διεύθυνση του μουσικολόγου, ιδρυτή και διευθυντή του συνόλου Αλέξανδρου Λίγκα, ο οποίος έχει τιμηθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο με το οφφίκιο του Άρχοντος Μουσικοδιδασκάλου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας. 

Η εκτέλεση που παραθέτουμε εδώ περιλαμβάνεται στον ψηφιακό δίσκο της Capella Romana “Live in Greece” και ηχογραφήθηκε στον ιστορικό Ναό της Παναγίας Εκατονταπυλιανής στην Πάρο.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΣΑΡΟΥΧΗΣ: "ΑΓΑΠΩ ΠΟΛΥ ΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ"

Ο Γιάννης Τσαρούχης με αρχιερατική στολή, το 1989, μια ημέρα πριν από το θάνατό του.
φωτογραφία: Γιώργος Τουρκοβασίλης

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Αγαπώ πολύ την Εκκλησία και τη Βυζαντινή μουσική 

Γιάννης Τσαρούχης 

Στις 20 Ιουλίου, πριν 37 χρόνια, απέδρασε προς την αιωνιότητα ο Γιάννης Τσαρούχης (1910 – 1989).

Ο Τσαρούχης που όπως είπε ο Μάνος Χατζιδάκις «ποτέ του δεν υπήρξε Κρατικός. Ήταν και είναι Εθνικός και Χριστιανός μαζί»! 

Σκέφτηκα, λοιπόν, να αφιερώσω στη μνήμη του ένα κείμενο για τη σχέση του με τη Βυζαντινή Μουσική. 

Ο ίδιος μας πληροφορεί σχετικά: «Είμαι βαθύτατα επηρεασμένος από την Ορθόδοξη Εκκλησία, τη μουσική της, τη θεολογία της, αλλά αυτό δεν το δείχνω κάνοντας πράγματα βυζαντινίζοντα, τα οποία άλλωστε έμαθα από τον Κόντογλου που ήταν μαθητής μου και ήμουν βοηθός του. Είναι μια ζωντανή θρησκεία και μια ζωντανή φιλοσοφία που συνεχίζονται ακόμη και σε αυτούς που λένε ότι δεν πιστεύουν. Είναι σπουδαίος ο πολιτισμός ο βυζαντινός που ζει ζωντανά σήμερα και εξελίσσεται μαζί με τη ζωή. Η μουσική, ιδίως, με γοητεύει πάρα πολύ και προσπάθησα στην αρχή να μάθω, είδα όμως ότι ήταν πολύ δύσκολο να αφοσιωθώ στη μουσική και να μάθω και ζωγραφική μαζί». 

Η σχέση του Τσαρούχη με την Εκκλησία χρονολογείται, λοιπόν, από πολύ παλιά, όταν μαθήτευε στον Φώτη Κόντογλου. Ο ίδιος ομολογεί: «Ο Κόντογλου μ’ έκανε να γνωρίσω την Εκκλησία, η οποία ήταν για μένα ένα πράγμα άγνωστο. Η Εκκλησία που γνώρισα όταν ήμουνα μικρό παιδί δεν ήταν η ίδια με την Εκκλησία που σχημάτισαν σιγά σιγά οι πρόσφυγες που φέραν τη βυζαντινή μουσική ξανά».

1932. Ο Τσαρούχης και ο Φώτης Κόντογλου με ράσα δόκιμων μοναχών
στη Μονή Βαρλαάμ, στα Μετέωρα (φωτ. Ι. Π. Παπαχατζηδάκης).

Ο Τσαρούχης έχει γράψει, επίσης, σε κείμενό του για την Εύα Πάλμερ – Σικελιανού, ότι εκείνη ήταν που στην ουσία του «άνοιξε τα μάτια» για να δει τον θησαυρό της βυζαντινής μουσικής και μάλιστα ως φυσική συνέχεια της αρχαίας ελληνικής. 

Ο Χατζιδάκις μας έκανε γνωστό πως ο Τσαρούχης έψαλλε στο Μετόχι του Παναγίου Τάφου στην Πλάκα μαζί με τον Νίκο Γεωργιάδη, τον Χρήστο Βαχλιώτη, τον Ιωάννη και τον Κοσμά Ξενάκη.

Αφηγείται ο Χατζιδάκις: "Δεν θα ξεχάσω ποτέ, σαν ήμουν 18 χρονών, μες στα δύσκολα για όλους χρόνια της γερμανικής κατοχής, τον Τσαρούχη, τριγυρισμένο από διαλεχτούς νέους μαθητές του, να παρακολουθεί τη λειτουργία του Επιταφίου, σ’ ένα μικρό εκκλησάκι της Πλάκας, κρατώντας μιαν αναμμένη λαμπάδα, με μιαν άνετη ευλάβεια, χωρίς τον ιουδαϊσμό των «τακτικών χριστιανικών θαμώνων», με μιαν ευλάβεια που λες και υπήρχε μέσα του χιλιάδες χρόνια, να ψάλλει «γνησίως βυζαντινά», και συγχρόνως να ευφραίνεται τις μύριες προεκτάσεις ετούτης της στιγμής που ζούσε". Και αλλού πάλι ο Χατζιδάκις έγραψε: «Ο Τσαρούχης είναι χριστιανός, όχι γιατί πηγαίνει στην εκκλησιά, αλλά γιατί ξέρει να στέκεται μέσα σ’ αυτήν, με την άνεση ενός παπά και με την αγιότητα ενός μικρού παιδιού».

Σημαντική είναι, επίσης, η μαρτυρία του Μένη Κουμανταρέα: «..Θυμάμαι, στο Μετόχι του Αγίου Τάφου, το πρόσωπο του Τσαρούχη έντονα ροδαλό από φυσικού του, μα που τότε κοκκίνιζε σα να είχε πιει οκάδες ρετσίνα, με μάτια βαθιά μπλε στα οποία διαγράφονταν μια ανάλαφρη ειρωνεία, η ίδια ειρωνεία που διαπίστωνα όταν τον άκουγα να αφηγείται μια ιστορία, πράγμα που έκανε τους άλλους να γελούν, ενώ εκείνος έμενε ατάραχος. Έψελνε ένρινα, ανατολίτικα, όπως οι πρόσφυγες από τη Μικρασία, γιατί, όπως έλεγε, ήσαν οι μόνοι που είχαν διατηρήσει ακέραιη τη βυζαντινή παράδοση. ¨Ήταν εκστασιασμένος κι έμοιαζε πολύ με τους στρατευμένους νέους που στόλιζαν τους πίνακές του, σαν ένα παλικαράκι που είχαν φυτρώσει στους ώμους φτερούγες». 

Ο Μάρκος Δραγούμης μας πληροφορεί ότι ο Τσαρούχης πήγαινε και άκουγε τον πρωτοψάλτη Θεόδωρο Χατζηθεοδώρου στο Μετόχι του Παναγίου Τάφου στην Πλάκα. 

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του εκκλησιαζόταν στην Αγία Ειρήνη της οδού Αιόλου, όπου αναπαυόταν το πνεύμα του με την ερμηνεία της βυζαντινής μουσικής από τον Λυκούργο Αγγελόπουλο και τη χορωδία του. 

Ακόμη, είναι γνωστή βαθιά έλξη που ασκούσε στον Τσαρούχη το Άγιον Όρος, όπου – αν και άρρωστος σοβαρά – έφτανε ως απλός προσκυνητής τις παραμονές της Μεγαλοβδομάδας για να παρακολουθήσει τις ολονύχτιες ακολουθίες. Το μοναστικό τυπικό τον ενθουσίαζε. Οι αργόσυρτες βυζαντινές μελωδίες τον γοήτευαν.

Ανάσταση στο Πρωτάτο (1982). Ο Γ. Τσαρούχης στο στασίδι κρατώντας τη λαμπάδα του.

Ο ίδιος ο Τσαρούχης σε ένα αυτοβιογραφικό κείμενό του λέει για την εποχή της μαθητείας του στον Κόντογλου: "Εκείνη την εποχή βρήκα κι ένα γέρο Αϊβαλιώτη για να μάθω να διαβάζω παρασημαντική. Ήταν πολύ καλός ψάλτης και συγχρόνως πουλούσε στην παράγκα του στον Βύρωνα κάρβουνα και ξύλα. Είχε δυο γιούς, ο ένας ήταν αστυφύλακας κι ο άλλος κλέφτης φυλακισμένος στη Θεσσαλονίκη. Η γυναίκα του, από σεμνοτυφία ίσως, τη βυζαντινή μουσική την έλεγε βαζαντινή. 

Έφτασα ως το πλάγιο πρώτου και δυστυχώς σταμάτησα. Είχα πολλή δουλειά στον Κόντογλου και στο Πολυτεχνείο. Στο τέλος κάθε μαθήματος συνήθιζε, αν είχα ψάλει καλά, να μου λέει: "Μπράβο, μωρό μου, ν’ αξιωθείς να πεις και Χερουβικό». Έλεγε ακόμα: "Όταν το μάθεις όπως είναι γραμμένο, να τ’ αλλάξεις μετά όπως σου αρέσει. Μην κάνεις σαν τους δασκάλους του Ωδείου". Και προσέθετε ένα ρητό άγνωστο από πού προερχόμενο: "Τις εστίν ο ποιών το Θέλημά μου, ο εκπλήττων μου τας ακοάς". Να βάζεις ατζέμια, να το γλυκαίνεις, έτσι κάνει ο καλός ψάλτης".

Από τα γραφτά του αντιλαμβανόμαστε ότι ο Τσαρούχης είχε σοβαρή άποψη για την βυζαντινή μουσική: «Δεν είμαι μουσικολόγος, αλλά αυτές οι υπερβολές ορισμένων Εγγλέζων, που νομίζουν ότι η μουσική η παλιά, από τα χειρόγραφα, ήταν τελείως διαφορετική από τη σημερινή μουσική τη Βυζαντινή, είναι λανθασμένες. Δηλαδή, η γραφή ήταν μια εποχή στενογραφική. Γι' αυτό ένας ψάλτης αϊβαλιώτης μου ‘λεγε: «Παιδί μου μάθε να διαβάζεις. Αλλά μην τα λες όπως είναι γραμμένα μα να τ’ αλλάζεις». 

Η προβληματική του Τσαρούχη είναι ειδική και δείχνει την ευρύτητα των αναζητήσεών του και την ευρυμάθειά του. Στον 20ο αιώνα οι ξένοι μουσικολόγοι που ασχολήθηκαν με τα μεγίστης αξίας χειρόγραφα της βυζαντινής μουσικής, στην προσπάθειά τους να μεταγράψουν τα παλαιά μέλη που ήταν σε στενογραφική παρασημαντική, διατύπωσαν την άποψη ότι υπάρχει μέγα χάσμα μεταξύ των παλαιών μελωδιών και των νεωτέρων και άρα ουδεμία σχέση έχει η προ της Αλώσεως μουσική με την μεταβυζαντινή (όπως μάλιστα καταγράφεται από το 1814). Ο Τσαρούχης δε συμμερίζεται καθόλου αυτή την άποψη, γιατί γνωρίζει, όπως ο ίδιος λέει, τις ανάλογες ιστορικές εξελίξεις στην ελληνική ζωγραφική και την αγιογραφία. Αυτό σημαίνει ότι η βυζαντινή μουσική παράδοση καταγράφεται με εκπλήσσουσα – για παραδοσιακή μουσική – λεπτομέρεια, αλλά για να εκτελεστεί σωστά πρέπει να λαμβάνεται υπ’ όψιν το καθοριστικό στοιχείο της προφορικής παράδοσης. Οι ερμηνευτές, ψάλτες και ιερείς, αποδίδουν τα μέλη με όλα τα ποικίλματα και τα μικροδιαστήματα, τα αυτοσχεδιαστικά στοιχεία και τα μελίσματα, όπως τα παρέλαβαν και τα άκουσαν από τους προηγούμενους.

Ο Τσαρούχης φωτογραφημένος από τον Ανδρέα Εμπειρίκο στο Μαρούσι, Φεβρουάριος 1972

Ο Μάρκος Δραγούμης πιστοποιεί σε κείμενό του την Τσαρούχεια αυτή προβληματική. Αναφέρει τις συζητήσεις που έκανε με τον Τσαρούχη για το θέμα, ο οποίος «πίστευε πως οι δυτικοί δεν μπορούν συλλάβουν την ουσία της βυζαντινής μουσικής, ότι κακώς υποτιμούσαν (τώρα όχι πια) τη νεότερη αλλά ζωντανή παράδοσή της, κακώς θεωρούσαν ότι όλα τα είδη της είχαν τουρκοποιηθεί κι ότι οι μεταγραφές τους από τα αρχαία βυζαντινά χειρόγραφα ήταν υπεραπλουστευμένες». Έτσι ο Δραγούμης, «υποψιασμένος» από τον Τσαρούχη μίλησε, όπως γράφει, στον μεγάλο μουσικολόγο Έγκον Βέλλες για τη λάθος μεταγραφική λογική των δυτικών μουσικολόγων και εν μέρει, τουλάχιστον, τον έπεισε. Ο Τσαρούχης όμως ήταν θιασώτης του γνησίου μέλους και όχι του νόθου. Με την ανάπτυξη της Ωδειακής παιδείας στην Ελλάδα, άρχισε να διδάσκεται η βυζαντινή μουσική κατά τρόπο ξηρόφωνο, κατ’ ευρωπαϊκόν επηρεασμόν, χωρίς την προφορική παράδοση που ουσιαστικά αναδεικνύει το μέλος. Τότε οι «ωδειακοί» ψάλτες θεωρούσαν τους παλιούς ως αμανετζήδες και νοθευτές της μουσικής. 

Ο Τσαρούχης μας διασώζει μια σπουδαία μαρτυρία γύρω απ’ αυτήν την εξέλιξη: «Ένας γέρος Αϊβαλιώτης που μου δίδασκε ψαλτική, το 1931, συναντήθηκε με έναν καθηγητή του Ωδείου που προσπαθούσε να του αποδείξει ότι δεν ακολουθεί τη Βυζαντινή παράδοση. Όταν έφυγε ο καθηγητής, μου είπε ο γέρο – ψάλτης: Μην τους ακούς αυτούς τους δασκάλους παιδί μου, δεν είδες τι άσκημα που έψελνε;» 

Όπως ομολογεί ο ίδιος ο Τσαρούχης: "Θέλησα να μάθω βυζαντινή μουσική για να βοηθηθώ στη σκηνοθεσία του θεάτρου. Έχω φτάσει μέχρι τον πλάγιο πρώτο. Έχω ψάλλει και σε κάποιο δίσκο στο Παρίσι. Πάντως δε μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου σαν μουσικό".

Ο αείμνηστος Λυκούργος Αγγελόπουλος, τον οποίον άκουγε ο Τσαρούχης όταν εκκλησιαζόταν στην Αγία Ειρήνη Αιόλου, είχε πει πως ο Τσαρούχης "αισθανόταν την έκφραση που είχε η ψαλμωδία μας, τον άγγιζε βαθιά. Η κατάνυξή του πραγματικά ήταν κάτι πρωτόγνωρο". 

Παραθέτουμε στη συνέχεια ένα κείμενο του Λυκούργου Αγγελόπουλου που καταδεικνύει την σχέση του με τον Γ. Τσαρούχη και είναι δημοσιευμένο στον συλλογικό τόμο για τον Τσαρούχη "ΩΣΕΙ ΜΥΡΑ", που επιμελήθηκε ο Αλέξης Σαββάκης (Καστανιώτης, 1998). Και θυμίζουμε ότι το ιστορικό πλέον ντοκιμαντέρ του Δημήτρη Βερνίκου για τον Γιάννη Τσαρούχη, με τίτλο «Γιάννης Τσαρούχης: Σπουδή για ένα πορτραίτο» (1981) αρχίζει με τον Τσαρούχη να ψάλλει το "Κύριε εκέκραξα" σε ήχο πλάγιο του πρώτου.

Ο Τσαρούχης σαν γνήσιος ρωμιός ενδιαφέρθηκε και για τη μουσική του Γένους. Ακούραστος θηρευτής της αλήθειας της Παράδοσής μας φρόντισε να μη μείνει άγευστος και αυτού του θησαυρού. Ας είναι αιωνία η μνήμη του! 

Ντυμένος την αρχιερατική στολή. Villeneuve-Les Sablons, 1972 (Αρχ. Α. Σαββάκη)

Ο Τσαρούχης στο Κουτλουμουσιανό Κελλί του Αγίου Νικολάου
Χαλκιά του Γέροντα Ιεροθέου στις Καρυές

Η ΕΚΠΟΜΠΗ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΕΙΜΝΗΣΤΟ ΙΩΑΝΝΗ ΠΑΠΑΔΑΤΟ

Την Κυριακή 12 Ιουλίου 2026, από τις 07:00 έως τις 08:00 το πρωί, η ραδιοφωνική εκπομπή «Ἐγνατία Ὁδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, που επιμελείται ο Άρχων Μαϊστωρ της Μ.τ.Χ.Ε. Γεώργιος Ντόβολος, παρουσίασε ένα ξεχωριστό αφιέρωμα στον αείμνηστο Ιωάννη Παπαδάτο (1903–1984), μία ξεχωριστή προσωπικότητα της ελληνικής μουσικής και εκπαιδευτικής ζωής του 20ού αιώνα. 

Δεινός μαθηματικός, σπουδαίος παιδαγωγός και μουσικός με βαθιά γνώση τόσο της βυζαντινής όσο και της ευρωπαϊκής μουσικής, ο Ιωάννης Παπαδάτος υπήρξε μια προσωπικότητα που σφράγισε με το ήθος, την παιδεία και το έργο του όσους τον γνώρισαν. 

Για τον Ιωάννη Παπαδάτο μίλησε στην εκπομπή η κόρη του, αρχιτέκτων κα Χαρά Παπαδάτου-Γιαννοπούλου, η οποία μοιράστηκε με τους ακροατές πολύτιμες προσωπικές αναμνήσεις από τον πατέρα της. 

Παράλληλα, οι ακροατές είχαν την ευκαιρία να ακούσουν σπάνιες ιστορικές ηχογραφήσεις της δεκαετίας του 1960 από τον Ιερό Ναό της Αγίας Αικατερίνης Ιωαννίνων, όπου ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος έψαλλε με τη χορωδία του στο χαρακτηριστικό ύφος του Ιωάννη Σακελλαρίδη, προσφέροντας ένα πολύτιμο ηχητικό τεκμήριο μιας ολόκληρης εποχής.

Ακούστε ολόκληρη την εκπομπή ΕΔΩ. 

Η κα Χαρά Παπαδάτου έγραψε: 

Γιά τήν ἱστορία πρέπει να ἀναφέρω ὅτι τήν 1η Αὐγούστου τοῦ 2008 ἔγινε στό προαύλιο τῆς Παναγίας στήν Κατούνα Λευκάδας, ἀφιέρωμα στό βυζαντινό ἀρχεῖο τοῦ πατέρα μου Ἰωάννου Παπαδάτου. Τήν ἐπιμέλεια τῆς παρουσιάσεως εἶχε ὁ κ. Παναγιώτης Ἀνδριόπουλος, πού εἶχα θέσει ὑπ’ ὄψιν τό ἀρχεῖο αὐτό, ἀπό τήν Πάτρα, Θεολόγος καί ἐξαίρετος μουσικός τόσο τῆς βυζαντινῆς ὅσο καί τῆς εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς. Μέ τό μουσικό του σύνολο «Πολύτροπον», ἤδη καταγράφει στήν Ἀθήνα μιά ἀξιόλογη μουσική πορεία, πολλές φορές, σέ δύσβατες καί πρωτότυπες μουσικές διαδρομές. 

Μαζί μέ τούς μουσικούς τοῦ συνόλου Πολύτροπον, τόν πατέρα Βασίλειο καί τήν κόρη του Μαρία ἔψαλαν τροπάρια ἀπό τό ἀρχεῖο αὐτό πού ἐκτεινόταν ἀπό τήν ἀκραιφνή βυζαντινή μουσική μέχρι χορικά τραγωδιῶν ἀπό τόν μεγάλο Κων/νο Ψάχο. 

Τήν ἐκδήλωση προλόγισε ὁ ἀείμνηστος Ντίνος Φωτεινός καί ἔκλεισε μέ τόν βιολίστα καί ἀναδεκτό τοῦ πατέρα μου, Παντελῆ Σταματέλο πού ἔπαιξε πρός τιμήν του ένα κομμάτι γιά βιολί τοῦ Τέλεμαν. (Το ἀρχεῖο αὐτό βρίσκεται τώρα στήν βιβλιοθήκη τῆς Παναγίας στήν Κατούνα). 

Μιά ἐπαναφορά τοῦ γεγονότος αὐτοῦ, στήν ἱστοσελίδα τοῦ κ. Παναγιώτη Ἀνδριόπουλου Ιδιωτική Οδός προκάλεσε τό ἐνδιαφέρον τοῦ κ. Ντόβολου πού ἀποφάσισε νά κάνει ἕνα ἀφιέρωμα στήν ἐκπομπή «Ἐγνατία Ὁδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Θέλω νά εὐχαριστήσω θερμά τον κ. Παναγιώτη Ἀνδριόπουλο γιά τήν πολύτιμη συμβολή του, τόσο στήν ἀνάδειξη ὅσο καί στήν διάδοση τοῦ ἀρχείου, ἀλλά καί τόν κ. Ντόβολο, Άρχοντα Μαΐστορα τῆς Μ.τ.Χ.Ε., γιά τήν εὐγενική ἀνταπόκρισή του, μέ τήν παρουσίαση μέσα ἀπό τήν ἐκπομπή Ἐγνατία Ὁδός τοῦ Τρίτου Προγράμματος τῆς Ἑλληνικῆς Ραδιοφωνίας.

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το βίντεο της εκδήλωσης στην Κατούνα το 2008. 

Λεπτομέρειες ΕΔΩ. 

Αφιέρωμα στον αείμνηστο Ιωάννη Παπαδάτο στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΤ

Αφιέρωμα στον αείμνηστο Ιωάννη Παπαδάτο – Μια ξεχωριστή συνάντηση μνήμης με την κόρη του, Χαρά Παπαδάτου 

Αυτή την Κυριακή, 12 Ιουλίου 2026, από τις 07:00 έως τις 08:00 το πρωί, η ραδιοφωνική εκπομπή «Ἐγνατία Ὁδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, που επιμελείται ο Άρχων Μαϊστωρ της Μ.τ.Χ.Ε. Γεώργιος Ντόβολος, παρουσιάζει ένα ξεχωριστό αφιέρωμα στον αείμνηστο Ιωάννη Παπαδάτο (1903–1984), μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ελληνικής μουσικής και εκπαιδευτικής ζωής του 20ού αιώνα. 

Δεινός μαθηματικός, σπουδαίος παιδαγωγός και μουσικός με βαθιά γνώση τόσο της βυζαντινής όσο και της ευρωπαϊκής μουσικής, ο Ιωάννης Παπαδάτος υπήρξε μια προσωπικότητα που σφράγισε με το ήθος, την παιδεία και το έργο του όσους είχαν την ευλογία να τον γνωρίσουν. 

Ιδιαίτερη τιμή για την εκπομπή αποτελεί η παρουσία στο στούντιο της κόρης του, Χαράς Παπαδάτου-Γιαννοπούλου, η οποία θα μοιραστεί με τους ακροατές πολύτιμες προσωπικές αναμνήσεις από τον πατέρα της, θα αναφερθεί στα παιδικά της βιώματα δίπλα σε έναν άνθρωπο πολυσχιδή και θα φωτίσει άγνωστες πτυχές της ζωής και της προσωπικότητάς του. 

Παράλληλα, οι ακροατές θα έχουν την ευκαιρία να ακούσουν σπάνιες ιστορικές ηχογραφήσεις της δεκαετίας του 1960 από τον Ιερό Ναό της Αγίας Αικατερίνης Ιωαννίνων, όπου ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος έψαλλε με τη χορωδία του στο χαρακτηριστικό ύφος του Ιωάννη Σακελλαρίδη, προσφέροντας ένα πολύτιμο ηχητικό τεκμήριο μιας ολόκληρης εποχής.

Θερμές ευχαριστίες οφείλονται στον Παναγιώτη Ανδριόπουλο, πολύτιμο συνεργάτη της εκπομπής, ο οποίος έθεσε στη διάθεσή μας το σπουδαίο αυτό αρχειακό υλικό, ενώ παράλληλα μας έφερε σε επαφή με την κυρία Χαρά Παπαδάτου, συμβάλλοντας καθοριστικά στην πραγματοποίηση αυτού του ιδιαίτερου αφιερώματος. 

Μια εκπομπή μνήμης, ιστορίας και μουσικής, αφιερωμένη σε έναν σπουδαίο δάσκαλο και μουσικό, με σπάνια ντοκουμέντα και ζωντανές μαρτυρίες από τον άνθρωπο που τον γνώρισε καλύτερα: την κόρη του.

Δελτίο Τύπου Εγνατία Οδός

ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΕΠΙΡΡΟΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ Ανδριόπουλου 

Από την έκδοση ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ (Αθήνα, 2025) 

Ο Μίκης Θεοδωράκης έσκυψε με δέος πάνω στη βυζαντινή μουσική, η οποία τον ενέπνευσε με χίλιους τρόπους. Είτε μία φράση, ένα μέλισμα, μια μελωδική γραμμή είτε μια επεξεργασία του παραδοσιακού μέλους με σύγχρονο τρόπο. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» (στο βιβλίο Μουσική για τις μάζες, 1972, σ. 135–163), αναφέρει πολλά παραδείγματα επιρροής του από βυζαντινούς ύμνους, τους οποίους έχει καταγράψει στο πεντάγραμμο. 

Μας λέει ο ίδιος ότι «εκτός από το Τη Υπερμάχω και το Άλαλα τα χείλη των ασεβών υπάρχουν σειρά άλλες βυζαντινές μελωδίες που, επίσης, με επηρέασαν βαθειά, και προ πάντων, οι τρεις μελωδίες του Επιταφίου Θρήνου». Εννοεί τις τρεις στάσεις των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής (Όρθρος Μεγάλου Σαββάτου). Τον συγκινούν και οι μελωδίες των Χαιρετισμών, καθώς και «ο θαυμάσιος βυζαντινός ύμνος Την ωραιότητα της παρθενίας σου». 

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι παρατηρήσεις του Μίκη Θεοδωράκη για τους ύμνους της λατρείας που έχει καταγράψει: 

"Μεγάλη εντύπωση μου έχει κάνει ο δοξαστικός ύμνος «Ον παίδες ανυμνείτε» [καταληκτική φράση τροπαρίων της ζ΄ ωδής του Κανόνα «Κύματι θαλάσσης» του Μεγάλου Σαββάτου] για τον φωτεινό του μουσικό χαρακτήρα, καθώς και το «Ευαγγελίζου» [ειρμός θ΄ ωδής του Κανόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου]. 

Η μελωδία Άγιος άγιος [Επινίκιος ύμνος Θείας Λειτουργίας] με γοητεύει γιατί έχει χαρακτήρα μεγαλοπρεπή. 

Την πρώτη Κυριακή της απομόνωσής μου στη Γενική Ασφάλεια (Αύγουστος ’67) το ραδιόφωνο μου ξαναθύμισε την παρακάτω μελωδία" [η οποία είναι το δημοφιλές τροπάριο της Παναγίας «Την τιμιωτέραν των χερουβείμ»]. 

Φυσικά, ο συνθέτης παραθέτει και τον αναστάσιμο παιάνα «Χριστός ανέστη». Μας διαφωτίζει ο Θεοδωράκης: 

"Σημείωσα πολύ πρόχειρα όσες βυζαντινές μελωδίες μου ήρθαν στο νου που έχουν παίξει κάποιο ρόλο στη διαμόρφωση της μελωδικής μου ομιλίας. Όμως για να ολοκληρωθεί η εικόνα θα παραθέσω μερικά ακόμη μουσικά παραδείγματα μιας και έχω την τύχη να βρίσκεται κοντά μου, στο Στρατόπεδο Ωρωπού όπου είμαι κλεισμένος (Μάρτης του 1970), ο καθηγητής κύριος Παρασκευάς Ζούζουλας που είναι υπέροχος ψάλτης και γνώστης της βυζαντινής μουσικής". 

Ο Θεοδωράκης καταγράφει στο πεντάγραμμο τους ακόλουθους ύμνους, ακολουθώντας τη σειρά της οκτωηχίας: 

- «Ερχόμενος ο Κύριος», ήχος α΄. Ο συνθέτης γράφει: «Των Βαΐων» (ειρμολογικόν Εσπερινού – έψαλε: Π. Ζούζουλας). Πρόκειται για ιδιόμελο των Αίνων του Όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας, που ψάλλεται στην Ακολουθία του Νυμφίου την Κυριακή των Βαΐων εσπέρας. 

- «Άγιος ο Θεός». Η παραδοσιακή μελωδία του Τρισαγίου ύμνου σε ήχο β΄. 

- «Έκστηθι φρίττων ουρανέ», ήχος πλ. β΄. Ο ειρμός της η΄ ωδής του Κανόνα του Μεγάλου Σαββάτου. Ο Θεοδωράκης τον σημειώνει ως: «Παράδειγμα 17 – Καταβασίες της Μ. Πέμπτης». 

- «Δοξολογία» σε ήχο γ΄. Πρόκειται για δύο στίχους («Δόξα σοι τω δείξαντι το φως» και «Ευλογητός ει Κύριε») από τη Δοξολογία του Όρθρου, στο μέλος - τρίφωνο και δημοφιλές τότε - του Ιωάννη Σακελλαρίδη. 

- «Ανοίξω το στόμα μου», ήχος δ΄. Πρόκειται για τον ειρμό της α΄ ωδής του Κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου. Ο Θεοδωράκης το σημειώνει ως «Καταβασίες των Χαιρετισμών, με βάση το ΒΟΥ». 

-  «Αναστάσεως ημέρα», ήχος πλ. α΄. Το Δοξαστικό του Πάσχα. 

- Στον πλάγιο του πρώτου ήχου, ο Θεοδωράκης καταγράφει δύο ακόμα μέλη: «Κύριε, εσφραγισμένου του τάφου υπό των παρανόμων» (με βάση το ΚΕ – λα) και το «Δεύτε λάβετε φως» από την Αναστάσιμη Ακολουθία. 

- «Άξιον εστί», ήχος πλ. β΄. Είναι πραγματικά εκπληκτικό με πόση ακρίβεια ο Μίκης Θεοδωράκης καταγράφει αυτό το έντεχνο μέλος, που ψάλλεται μέχρι σήμερα στη Θεία Λειτουργία και το οποίο αποδίδεται σε πολλούς μελοποιούς, αλλά έχει επικρατήσει ως «Ανωνύμου». Το έψαλε ο Παρασκευάς Ζούζουλας, ο συγκρατούμενός του, και ο συνθέτης το κατέγραψε στις 16 Μαρτίου 1970. 

- «Άξιον εστί», με την ένδειξη: «Γοργόν – Ήχος Βαρύς (Πλάγιος Τρίτος) με βάση το ΖΩ (με ύφεση) και το ΓΑ». 

Στη συνέχεια ο Θεοδωράκης καταγράφει τρεις ύμνους σε βαρύ ήχο: 

Το Μέγα Προκείμενο «Τις Θεός μέγας», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν», το Προκείμενο της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου «Ανάστα ο Θεός», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν του Λαζάρου», και το αναστάσιμο απολυτίκιο του ήχου «Κατέλυσας τω σταυρώ σου τον θάνατον». 

Τέλος, από τον πλάγιο του τετάρτου ήχου, ο συνθέτης καταγράφει το εφύμνιο «Χαίρε Νύμφη ανύμφευτε» από τους Χαιρετισμούς της Παναγίας και ένα «Άξιον εστί» σε επτάφωνο πλ. δ΄. Πρόκειται για το έντεχνο μέλος του μελοποιού Αναστασίου του εκ Πάρλας της Πισιδίας, το οποίο ανθολογείται σε πολλές συλλογές Θείας Λειτουργίας. 

Αφού ολοκληρώνει το οκτώηχο απάνθισμά του, ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει: 

"Μετά τα παραδείγματα αυτά που ολοκληρώνουν τον κύκλο των οχτώ ήχων ακολουθούν διάφορες βυζαντινές μελωδίες ώστε να επεκταθεί όσο το δυνατό πιο πλατειά η γνωριμία μας με τις βαθύτερες ρίζες της μουσικής μας παράδοσης". 

Ο συνθέτης καταγράφει, λοιπόν, τις μελωδίες των εξής ύμνων: 

- «Απόστολοι εκ περάτων», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. 

- «Τον νυμφώνα σου βλέπω», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον των Νυμφίων (Μεγάλη Εβδομάδα). 

- «Τη αθανάτω σου κοιμήσει», ήχος πλ. β΄. Δοξαστικόν των Αίνων της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (απόσπασμα). 

- «Άξιον εστί», σε ήχο δ΄ (λέγετος) και ήχος βαρύ. Δοξολογία σε ήχο πλ. α΄ επτάφωνο (άνω ΚΕ κάτω ΚΕ – χουσεϊνί ασιράν). 

Με βάση όλα τα παραπάνω μέλη ο Θεοδωράκης προβαίνει, στη συνέχεια, στην επισήμανση των πιο χαρακτηριστικών τρόπων μελωδικής λειτουργίας. Αναφέρεται στους «μελωδικούς αρμούς» και στα «βασικά μελωδικά μόρια», με άλλα λόγια στους μελωδικούς χαρακτήρες που σχηματίζουν το ιδιόμορφο πρόσωπο της βυζαντινής μουσικής. 

Τελικά μας υποδεικνύει τα δάνειά του, ήτοι βυζαντινές μελωδίες που χρησιμοποίησε ακόμα και αυτούσιες στο έργο του. Ενδεικτικά σημειώνουμε: 

- Η μελωδία του «Άξιον εστί», του πρώτου τροπαρίου από τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, σε ήχο πλάγιο του πρώτου, αποτελεί το βασικό θέμα στην καντάτα Επιφάνια Αβέρωφ («Κράτησα τη ζωή μου»). 

- Τη μουσική φράση του ύμνου «Την ωραιότητα της παρθενίας σου», σε ήχο τρίτο, τη συναντούμε αφομοιωμένη στα τραγούδια «Να ’χα τ’ αθάνατο νερό» από τον Επιτάφιο και «Μαργαρίτα Μαγιοπούλα» από τη Μαγική πόλη. 

- Στο τραγούδι «Σου είπαν ψέματα πολλά» από τον κύκλο Τα τραγούδια του Αντρέα (1968) χρησιμοποιεί αυτούσια τη βυζαντινή μελωδία του ύμνου «Ευαγγελίζου γη χαράν μεγάλην». 

- Στα τραγούδια «Χάθηκα» και «Άσμα ασμάτων» βλέπουμε τις αρχικές φράσεις —μελωδικά μόρια κατά Θεοδωράκη— από το ιδιόμελο «Ερχόμενος ο Κύριος» της Κυριακής των Βαΐων εσπέρας. 

- Στην Κατάσταση Πολιορκίας ο Θεοδωράκης στηρίζει ολόκληρο το τρίτο μέρος πάνω στην Α΄ Στάση των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής, δηλαδή στο «Η ζωή εν τάφω». 

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: 

"Στο μέρος αυτό πέρα από την ανάπτυξη των μελωδικών στοιχείων —πέρα από τη χρήση της «συνείδησης»— μεταχειρίζομαι ακόμα και το «πρόσωπο» της βυζαντινής μελωδίας. Μια προσεχτική ανάλυση της μουσικής αυτής δείχνει την αντίληψή μου για τη χρήση των παραδοσιακών μας στοιχείων μέσα στο σύγχρονο μουσικό έργο. Από την άποψη αυτή θεωρώ το τρίτο μέρος από την «Κατάσταση Πολιορκίας» σαν μια από τις πιο προωθημένες μου κατακτήσεις στον τομέα της δημιουργικής αφομοίωσης της μουσικής μας κληρονομιάς". 

Ο ίδιος ο συνθέτης μας λέει ότι «και τα πέντε λαϊκά τραγούδια στο Άξιον εστί έχουν τις ρίζες τους στο δημοτικό ή στο βυζαντινό μας τραγούδι». 

Αλλά και σε ένα λόγιο έργο, στο δεύτερο μέρος του κοντσέρτου για πιάνο και ορχήστρα Ελικώνας, δεσπόζει ένα θρηνητικό βυζαντινοπρεπές θέμα, που φέρει επιβλητικά τους ήχους της πένθιμης καμπάνας. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» ο Θεοδωράκης γράφει: 

"Σημείωσα τις πιο χαρακτηριστικές μελωδίες από όσες μου έρχονται πρόχειρα στο νου. Φυσικά το πιο σωστό είναι να πω ότι, καθώς έζησα μέσα στην εκκλησία τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια, με έχουν επηρεάσει βαθειά όλοι οι Ύμνοι και οι Ψαλμοί που άκουσα στις Λειτουργίες, στις Δοξολογίες, στα Μνημόσυνα, στους Χαιρετισμούς. Μεγάλη εντύπωση μου έκανε πάντοτε —κι εξακολουθεί και τώρα να με εντυπωσιάζει— ο τρόπος που λέγεται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο. Δηλ. η τραγουδιστική ανάγνωση που είναι αληθινό χάρισμα και απαιτεί ταλέντο και φαντασία. Για πρώτη φορά στη «Ρωμηοσύνη» μεταχειρίστηκα, σαν απόηχο αυτής της τεχνικής, την τραγουδιστική ανάγνωση περιοριζόμενος μονάχα σε μια νότα. Αργότερα θα την μεταχειριστώ πιο πλατειά, ιδιαίτερα στα «Επιφάνια – Αβέρωφ» (1968) και στην «Κατάσταση Πολιορκίας» (1968)". 

Η εμμελής απαγγελία, «τραγουδιστική ανάγνωση» κατά Θεοδωράκη, αποτελεί τον τρόπο απόδοσης των βιβλικών αναγνωσμάτων στη λατρεία της Εκκλησίας. Οι ρίζες αυτής της μελωδικής εκφοράς ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο. Τη βυζαντινή περίοδο αναπτύχθηκε η εκφωνητική σημειογραφία, η οποία διασώζεται σε πολλούς χειρόγραφους κώδικες Προφητολογίων, Πραξαποστόλων και Ευαγγελισταρίων. Δεν πρέπει να παραθεωρήσουμε και τον ρόλο του ισοκρατήματος, που επίσης παίζει σημαντικό ρόλο στη θεοδωρακική μουσική. 

Ο Θεοδωράκης, εν κατακλείδι, μας δίνει τον τόνο: 

«Σχετικά με την επίδραση της βυζαντινής μελωδίας στη μουσική μου μπορώ να πω ότι βρίσκεται μέσα στο κάθε μου έργο, σχεδόν σε κάθε μου μελωδία». 

Πρόκειται για τον Μίκη Θεοδωράκη που δεν είναι έτσι γνωστός στο ευρύτερο κοινό: ως Βυζαντινός! Φυσικά, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάλογες επιρροές έχει δεχτεί και από τη δημοτική μουσική και από το ρεμπέτικο. Αλλά η βυζαντινή μουσική είναι γι’ αυτόν πηγή! Η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η μουσική που καθορίζει τον Νέο Ελληνισμό.

ΜΝΗΜΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΤΑΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος (1903-1984), ανήκει στη χορεία εκείνων των υπέροχων ανθρώπων, που σπανίζουν αν δεν έχουν εκλείψει πια στη χώρα μας. Δεινός μαθηματικός, Δάσκαλος με ολάκερη τη σημασία της λέξης – θα μπορούσε να ‘χει συγγράψει τη δική του «Παιδαγωγική» - Μουσικός τής τε πατρώας, βυζαντινής, αλλά και της ευρωπαϊκής μουσικής, αφού ζούσε κυριολεκτικά τον καιρό του, όπου τα δύο μουσικά ρεύματα υπήρχαν παράλληλα, συγκρούονταν ή διαλέγονταν με τρόπους πρωτόφαντους.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος, από την Κατούνα της Λευκάδας, ήταν ο εκφραστής της σύνθεσης.
Διδάχτηκε την βυζαντινή μουσική από τον εξαίρετο δάσκαλο Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα στην Λευκάδα.
Αργότερα ως φοιτητής έψελνε στην χορωδία του Ιωάννου Σακελλαρίδη στην Αθήνα.
Είχε αποκτήσει, όμως, και ικανή θεωρητική κατάρτιση της ευρωπαϊκής λεγόμενης μουσικής και λεπτομερή, για την εποχή, γνώση γύρω από το κλασικό ρεπερτόριο και την όπερα.
Συγκροτούσε χορωδίες εκκλησιαστικής μουσικής (συνήθως τρίφωνες), και όχι μόνο, όπως στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων, η οποία αριθμούσε πάνω από 30 νέους (μαθητές) και 20 ενήλικες και στους Αγίους Αναργύρους Λευκάδας, επίσης με μαθητές του.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος είχε την τύχη να είναι ομοτράπεζος διακεκριμένων εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων όπως ο Ιωαννίνων Σπυρίδων, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος, και ο πολύς Κοζάνης Διονύσιος. Ήταν ένας γνήσιος Ορθόδοξος και Έλληνας, ο οποίος υποστήριζε με την ίδια του τη ζωή τα πιστεύω του. Εκτός από σπουδαίος θεράπων της μαθηματικής επιστήμης, αναδείχθηκε και μύστης της μουσικής και δη της εκκλησιαστικής.
Το μικρό, αλλά σημαντικό μουσικό του αρχείο, που φυλάσσει με επιμέλεια η κόρη του, αρχιτέκτων – πολεοδόμος Χαρά Παπαδάτου – Γιαννοπούλου, μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για μια ολόκληρη μουσική εποχή, που εκτείνεται σχεδόν σε δύο αιώνες (19ος-20ος).

Η κόρη του κ. Χαρά Παπαδάτου Γιαννοπούλου έγραψε για την ηχογράφηση του Τροποαρίου της Κασσιανής σε ερμηνεία του πατέρα της: 

"Σάν σήμερα (Μ. Τρίτη) ἀκούω πάντα τό Τροπάριο τῆς Κασσιανῆς ἀπό τόν πατέρα μου. Πλησίαζε τά 80 ὅταν ἔκανα τήν μαγνητοφώνηση μέ ἔνα ἀνεπαρκές μαγνητόφωνο. Τό τροπάριο ἀρχίζει στό 6.56ο λεπτό. Ἀπολαμβάνω πάντα τήν ἠρεμία καί κατάνυξη τοῦ δύσκολου αὐτοῦ τροπαρίου. Στίς ἀρχές τοῦ περασμένου αἰώνα ἦρθε στήν Κατούνα Λευκάδας ἕνας δάσκαλος βυζαντινῆς μουσικῆς ὁ Ἀσημακόπουλος. Πολλοί ἔστειλαν νά παιδιά τους νά μάθουν, μεταξύ αὐτῶν καί ὁ πατέρας μου. Διδάχθηκε τήν βυζαντική μουσική ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων καί ἀργότερα ὡς φοιιτητής μαθηματικῶν στήν Ἀθήνα ἦταν μέλος τῆς χορωδίας τοῦ Σακελλαρίδη στήν Ἁγία Είρήνη". 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την σχετική, ιστορική πλέον ηχογράφηση, που περιλαμβάνει στίχους από την Δοξολογία, το "Άξιον εστί" του ανωνύμου, σε ήχο πλ.β' (μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιοπρόσωπη ερμηνεία), και το Τροπάριο της Κασσιανής, σε μια απόδοση "εποχής"! 

 

Το αρχείο του Ιωάννου Παπαδάτου περιλαμβάνει χειρόγραφα και έντυπα μουσικά βιβλία.
Τα έντυπα είναι:
- Τα άπαντα του Ιωάννη Σακελλαρίδη (1853 – 1938), του οποίου το τρίφωνο σύστημα επηρέασε τις μουσικές εξελίξεις στο τέλος του 19ου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Ι. Παπαδάτος είχε προσλάβει, καθώς φαίνεται, το σύστημα Σακελλαρίδη και το διέδιδε με τη σειρά του, κυρίως μέσω της συγκρότησης τρίφωνων χορωδιών για λειτουργικές ανάγκες, που ήταν άλλωστε και η γενικότερη τάση της εποχής.
- Βυζαντινή Μουσική σε τετράφωνη αρμονία: Τα άσματα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Υπό Ελισαίου Γιανίδη
Αθήναι, υπό μουσικού οίκου Μιχ. Κωνσταντινίδη.
Πρόκειται για ένα από τα τρία τεύχη της σειράς με τον γενικό τίτλο «Βυζαντινή μουσική σε τετράφωνη αρμονία» που δημοσιεύθηκε ανάμεσα στα 1937 – 1939.
Δεν ξέρω πόσο… τυχαία υπάρχει στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου αυτό το βιβλίο. Ο Ελισαίος Γιανίδης (Νιχώρι Βοσπόρου 1865 – Αθήνα 1942) είχε πολλά κοινά με τον Ι. Παπαδάτο: Ήταν μαθηματικός και μουσικός ταυτόχρονα, γλωσσολόγος και λόγιος, διέθετε σ’ ένα σπάνιο συνδυασμό την καθαρή επιστημονική σκέψη από τη μια και την αισθητική αντίληψη των πραγμάτων από την άλλη. Επιδιδόταν στη συγκρότηση χορωδιών, με πρώτο υλικό μαθητές του, και πρέσβευε ενθέρμως την εναρμόνιση της βυζαντινής μουσικής.
- Μουσικά βιβλία των εκδόσεων της Αδελφότητος Θεολόγων «Η ΖΩΗ» (Ευσεβής μελωδία, Γ.Δ. Παναγιωτόπουλου, 1930 και Μουσικός Πανδέκτης τόμος 4ος Θ. Λειτουργία, 1936).
Βιβλία που θεωρούνταν «κλασικά» για την εποχή εκείνη κι έτσι έφτασαν σχεδόν ως τις μέρες μας.
- Τριώδιον, κατά διασκευήν Εμμανουήλ Ι. Φαρλέκα, Εν Αθήναις 1931, Εκ του τυπογραφείου η «Μέλισσα».
Ο Εμμ. Φαρλέκας (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959) είναι εκπρόσωπος στην Αθήνα της Μικρασιατικής μουσικής παράδοσης. Ως μελοποιός δεν είναι καθόλου εύκολος. Κι όμως είχε θέση στη μουσική βιβλιοθήκη του Ι. Παπαδάτου, ο οποίος φαίνεται πως αφουγκραζόταν όλες τις μουσικές εκφάνσεις της εποχής.
- Νέον Ταμείον Μουσικής Ανθολογίας
Υπό Γεωργίου Μ. Χαλιορή
Εν Αθήναις 1890, Τυπογραφείον Κουσουλίνου και Αθανασιάδου.
Πρόκειται για ένα μουσικό βιβλίο του Υδραίου πρωτοψάλτη του 19ου αιώνα Γ. Χαλιορή, που γνώρισε μεγάλη διάδοση στην εποχή του.
- Στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου υπάρχουν επίσης τεύχη με διάφορες περιστατικές ακολουθίες του αειμνήστου Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου Ψαριανού (Ιερά Μητρόπολις Σερβίων και Κοζάνης, Δοξολογία επί τη εις Κοζάνην ελεύσει της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Αθηναγόρα, Κοζάνη 1963, Τάξις της Θείας Λειτουργίας επί τη πτήσει εις την σελήνην, υπό Μητροπολίτου Σερβίων καί Κοζάνης Διονυσίου, Αθήναι 1969) καθώς και οι Μουσικολογικαί Μελέται και Άρθρα, Κοζάνη 1969.
Με τον μακαριστό Κοζάνης Διονύσιο ο Ι. Παπαδάτος είχε φιλική σχέση, η οποία οφειλόταν και στο κοινό πάθος τους για την εκκλησιαστική μουσική.
Το αρχείο του Ι. Παπαδάτου περιλαμβάνει και πολλά χειρόγραφα ευρωπαϊκής μουσικής. Παρτιτούρες εναρμονισμένων εκκλησιαστικών μελών γραμμένες μετ’ επιμελείας σε τετράδια. «Παρελαύνουν» οι «πατριάρχες» της τετραφωνίας στην Ελλάδα:
Αλέξανδρος Κατακουζηνός (Τεργέστη 1824 ή 1830 – Αθήνα 1892), ο μαθητής του Θεμιστοκλής Πολυκράτης (Φιλιππούπολη 1863 – Αθήνα 1926), και οι Λευκάδιοι Δημήτριος Μαχαιράς (Λευκάδα 1887 – Αθήνα 1958) και Δημήτρης Σταματέλος. Επίσης συνθέσεις του Χρήστου Σαράτση, πρωτοψάλτη στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων. Στη χορωδία του ναού αυτού συμμετείχε ο Ιωάννης Παπαδάτος όταν υπηρετούσε ως εκπαιδευτικός στα Γιάννενα. Και βέβαια συναντούμε Χερουβικά του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη εκκλησιαστικής μουσικής D. Bortniansky (1751 – 1825). Η διάδοσή του στην Ελλάδα οφείλεται καθαρά στην Βασίλισσα Όλγα, η οποία προσπαθούσε να μεταφέρει στην Αθήνα του 1870 κάτι από το μουσικοεκκλησιαστικό κλίμα της πατρίδας της.
Επίσης, στο αρχείο σώζονται μουσικές για την αρχαία τραγωδία του Κωνσταντίνου Ψάχου (Προμηθέας Δεσμώτης) και του Ιω. Σακελλαρίδη (Αντιγόνη). Πρόκειται για χειρόγραφα όπου έχει αντιγραφεί, προφανώς από κάποια άλλη πηγή, το συγκεκριμένο μουσικό υλικό.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος αντιγράφει και κάποιες ακόμα συνθέσεις σε ευρωπαϊκή σημειογραφία (όπως τον Ύμνο στον Απόλλωνα του Κ. Ψάχου), όλες σε τετράδια μουσικής με πεντάγραμμο.

ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ Θ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Θεόδωρος Ιωάν. Ασημακόπουλος ήταν «μουσικοδιδάσκαλος εξ Ηπείρου». Μας το βεβαιώνει ο ίδιος στην χειρόγραφη Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου του Πενταπολίτου, που συνέγραψε ο ίδιος στις 14 Μαΐου 1911 και έχει διασώσει ο σημερινός φιλόμουσος εφημέριος της Κατούνας Λευκάδος π. Βασίλειος Κακλαμάνης.
Στην Κατούνα υπάρχει ναΐσκος του Αγίου Βαρβάρου, ο οποίος ασκήτεψε τον 9ο αιώνα σε μια σπηλιά στο χωριό Τρύφο Ξηρομέρου. Η γειτνίαση Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας δικαιολογεί την κοινή τιμή στον Άγιο αυτό.
Ο Θ. Ασημακόπουλος αντιγράφει με τα χέρια του την ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, προφανώς από κάποιο παλαιότερο χειρόγραφο, την παραμονή της εορτής του Αγίου (15 Μαΐου). Η Ακολουθία αυτή είναι σχεδόν ίδια, με μικρές διαφορές, με αυτή που δημοσίευσε το 1955 ο αρχιμανδρίτης Σωφρόνιος Παπακυριακού, ιεροκήρυκας της Ι. Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας, στο βιβλίο του «Βίος και Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Βαρβάρου του Πενταπολίτου».
Η Ακολουθία φαίνεται πως έχει συνταχθεί κατά τον ιζ’ αιώνα από τον ιερομόναχο Ματθαίο της Ι. Μονής του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου Πόρτας Ξηρομέρου, γιατί ο Θ. Ασημακόπουλος στο τέλος του χειρογράφου του παραθέτει τον βίο του Αγίου Βαρβάρου μνημονεύοντας την πηγή του, δηλ. τον Ματθαίο της Μονής της «καλουμένης Πόρτας» (περί του Αγ. Βαρβάρου βλ. και το βιβλίο του αρχιμ. Παύλου Ντανά «Ο Βάρβαρος που έγινε Άγιος», Βόνιτσα 2000).
Το γεγονός ότι ο Θ. Ασημακόπουλος έγραψε ιδίαις χερσί την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, με μουσικό παράρτημα (τόνισε ο ίδιος τα Δοξαστικά του Εσπερινού και το Απολυτίκιο), σημαίνει πως ήταν ενεργό μέλος της «κώμης Κατούνης», όπως ο ίδιος σημειώνει. Άλλωστε η ιδιόχειρη σημείωσή του δεν αφήνει καμία αμφιβολία: «Αφιερωθείσα (η Ακολουθία) εις τον εν Κατούνη πάνσεπτον ναόν του Αγίου Βαρβάρου».
Ο Ιωάννης Παπαδάτος (που γεννήθηκε το 1903) διδάχθηκε την βυζαντινή μουσική, μαθητής ακόμα του δημοτικού σχολείου, από τον Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος είχε προσληφθεί από τις δύο εκκλησίες του χωριού της Κατούνας για να διδάξει στους νέους την βυζαντινή μουσική. Στα 1911, οπότε γράφει την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, ο Θ. Ασημακόπουλος φαίνεται πως είναι σε πλήρη ακμή και δράση.
Έτσι, στο αρχείο του Ιω. Παπαδάτου υπάρχει χειρόγραφο του δασκάλου του Θ. Ασημακόπουλου, το οποίο αφιέρωσε στον Παπαδάτο ο φίλος του Ιωάννης Πάνου Κοντοπρίας, προφανώς συμμαθητής του στη βυζαντινή μουσική και ιεροψάλτης για χρόνια στο ναό της Παναγίας στην Κατούνα.
Το χφ. του Θ. Ασημακόπουλου, που είναι είναι μια συρραφή – δεν διασώζεται ακέραιο – είναι πολύτιμο, κυρίως διότι διασώζει την παράδοση του Ανθίμου του Αρχιδιακόνου (1794-1879) - που υπήρξε σπουδαίος μουσικοδιδάσκαλος στο Μεσολόγγι - και των μαθητών του, δηλ. την παράδοση της μουσικής σχολής της Αιτωλοακαρνανίας τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου.
Ελάχιστες από τις συνθέσεις του Ανθίμου και των μαθητών του έχουν εκδοθεί σε έντυπα μουσικά βιβλία. Ο κύριος όγκος των συνθέσεών τους παραμένει ανέκδοτος.
Επομένως το χειρόγραφο αυτό είναι πηγή. Περιλαμβάνει ως επί το πλείστον συνθέσεις του Ανθίμου, 35 τον αριθμό (χερουβικά, μεγαλυνάρια, κοινωνικά και άλλα μέλη της Λειτουργίας), και ελάχιστες των Δανιήλ Πρωτοψάλτου (1), Θεοδώρου Φωκαέως (8), Πέτρου Εφεσίου (2), Γεωργίου Σκρέκου (2), Νικολάου Σμύρνης (1), Σεβαστιανού Λεσβίου (2), Αρσενίου Ιερομονάχου (1). Τέλος, μέλη τονισμένα από δύο μαθητές του Ανθίμου, τον Ανδρέα Παλαμά (1) και τον Αναστάσιο Σκαρβέλη (3).
Ο Ανδρέας Ε. Παλαμάς, θείος του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά, ήταν σπουδαία προσωπικότητα του Μεσολογγίου τον 19ο αιώνα. Μορφωμένος, συγγραφέας και ρήτορας, ψάλτης στον Ι. Ν. Αγίου Παντελεήμονος, αλλά και υμνογράφος, αφού συνέθεσε την Ακολουθία του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης στον Άγιο, ο οποίος θεράπευσε το αυτί του. Ο Α. Παλαμάς είχε προστρέξει στο Μοναστήρι της Αμπελακιώτισσας Ναυπακτίας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα η χείρα του Αγίου Πολυκάρπου.
Εν κατακλείδει, το χειρόγραφο του Θ. Ασημακόπουλου μας διασώζει συνθέσεις που αποτελούν ουσιαστικά την εκκλησιαστική ψαλτική παράδοση του 19ου αιώνα. Ειδικά για την περίπτωση του Ανθίμου το χφ. έχει μεγάλη αξία ακριβώς επειδή περιλαμβάνει ικανό αριθμό ανέκδοτων μέχρι σήμερα συνθέσεων του μεγάλου μουσικοδιδασκάλου.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ

Την 1η Αυγούστου 2008 με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, του οποίου έχουμε την ευθύνη, παρουσιάσαμε στην Κατονα της Λευκάδας, μπροστά από τον ιστορικό ναό της Παναγίας, χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το μουσικό αρχείο του Ιωάννη Παπαδάτου.
Σ’ αυτή την εκδήλωση μνήμης ομίλησαν για τον Ιω. Παπαδάτο ο εφημέριος της Κατούνας π. Βασίλειος Κακλαμάνης, ο φιλόλογος, δοκιμιογράφος και ποιητής Ντίνος Φωτεινός και ο γράφων.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την φροντίδα της κ. Χαράς Γιαννοπούλου – Παπαδάτου και την υποστήριξη του Δήμου Λευκαδίων.
Το πρόγραμμα της ιδιαίτερης αυτής συναυλίας είχε ως εξής:
- Χορικά από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (αποσπάσματα). Μετάφραση Ι. Γρυπάρη. Μουσική: Κωνσταντίνος Ψάχος (1866 – 1949).
- Χορικά από την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Μουσική: Ιωάννης Θ. Σακελλαρίδης (1853 – 1938).
- Ο επινίκιος ύμνος και το «Σε υμνούμεν…». Ήχος πλ. α’ (πουσελίκ). Μέλος Ανδρέου Παλαμά (αρχές 19ου αι. – 1878).
- «Άξιον εστίν…», Μεγαλυνάριον της Λειτουργίας του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ήχος πλ. δ’. Μέλος Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου (1912 – 1997). Μεταγραφή στα αραβικά: Peter Saliba
- «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη…», Μεγαλυνάριον Λειτουργίας Μ. Βασιλείου. Ήχος α’. Μέλος Ανθίμου Αρχιδιακόνου (1794 – 1879).
- «Αινείτε τον Κύριον…» Κοινωνικόν Κυριακής. Ήχος α’. Μέλος Αναστασίου Σκαρβέλη (1860περ. – αρχές 20ου αι.).
- «Έραναν τον τάφον…», από την Γ’ στάση των Εγκωμίων (ελληνικά και αραβικά). Εναρμόνιση: Δημήτριος Σταματέλος (γενν. 1950).
- «Σε υμνούμεν…», Μουσική: Δημήτριος Μαχαιράς
(1887 – 1958).

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον αποτελούνταν από τους:
Παναγιώτη Ανδριόπουλο, Τάσο Σπηλιωτόπουλο, Γιώτα Ανδρεοπούλου (φλάουτο),Δημήτρη Καραδήμα, Roni Bou Saba, Peter Saliba.
Συμμετείχαν ευγενώς: ο π. Βασίλειος Κακλαμάνης και η κόρη του Μαρία Κακλαμάνη.
Στο τέλος της εκδηλώσεως ακούστηκε από αρχειακή ηχογράφηση ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος απαγγέλλοντας εμμελώς μια αποστολική περικοπή.
Την εκδήλωση έκλεισε ο γνωστός βιολονίστας Παντελής Σταματέλος, ο οποίος έπαιξε στη μνήμη του θείου του Ιωάννη Παπαδάτου ένα μουσικό κομμάτι για σόλο βιολί του Τέλεμαν.

ΚΥΡΙΑΚΗ ΠΡΟ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΛΒΥΧ ΤΟΥ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ

Οι προεόρτιες καταβασίες των Χριστουγέννων "Χριστός εν πόλει Βηθλεέμ βρεφουργείται..." σε ήχο α', στο μέλος του σπουδαίου μεταβυζαντινού μελοποιού Πέτρου Μπερεκέτη και στην εξήγηση του Γρηγορίου πρωτοψάλτου, νομίζω πως έγιναν ευρύτερα γνωστές στα νεώτερα χρόνια από την ηχογράφηση τριών ειρμών (Α', Ε' και Θ') στην δεύτερη κασέτα - τότε- της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας, υπό την διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου με ύμνους των Χριστουγέννων (1978).

Αναφέρονται ως καταβασίες και σε παλαιότερα μουσικά χειρόγραφα από αυτό του Γρηγορίου (όπως τα Coislin 220, Κρυπτοφέρης ΕγΙΙ κ.α). Βεβαίως εκτός από τα μουσικά, αναφέρονται ως τέτοιες και σε μή μουσικά χειρόγραφα, έντυπα μηναία και ειρμολόγια. 

Το αυτόγραφο του Γρηγορίου Πρωτοψάλτου δημοσίευσε ο καθηγητής Γρηγόριος Στάθης σε ένα τεύχος - φάκελο μαθήματος για τους φοιτητές του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το βίντεο που παραθέτουμε εδώ είναι από συναυλία της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός (12 Δεκεμβρίου 2011). Μετά το πέρας των τριών μαθημάτων του Ιωάννη Κουκουζέλη, η ΕΛ.ΒΥ.Χ., υπό τη διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου, έψαλε και τους τρεις ειρμούς από τις προεόρτιες καταβασίες των Χριστουγέννων. 

Αυτό το θαυμάσιο μέλος του Μπερεκέτη έχει κάνει το ...γύρο του κόσμου, αφού η ΕΛ.ΒΥ.Χ. το ενέταξε πολλές φορές στα συναυλιακά προγράμματά της ανά τον κόσμο. Παραθέτουμε και την ιστορική, πρώτη ηχογράφηση. 

Ένα ακόμα  εξαιρετικό μέλος από την Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία υπό την διεύθυνση του Λυκούργου Αγγελόπουλου. Το δοξαστικό των Αίνων της Κυριακής προ της Χριστού Γεννήσεως "Των νομικών διδαγμάτων ο σύλλογος..." σε ήχο πλ. δ' και μέλος Ιακώβου Πρωτοψάλτου.

Περιλαμβάνεται, επίσης, στην δεύτερη δισκογραφική παραγωγή της χορωδίας, με ύμνους των Χριστουγέννων. Και νομίζω πως είναι η πρώτη, αν δεν λαθεύω, ηχογράφηση δοξαστικού σε μέλος του Ιακώβου Πρωτοψάλτου.
Κάθε χρόνο τέτοια μέρα ο μακαριστός Λυκούργος Αγγελόπουλος έψαλε το συγκεκριμένο μέλος με τους μαθητές του στον Ι. Ναό της Αγίας Ειρήνης Αιόλου, στην ακολουθία του Όρθρου. Και σε πολλά προγράμματα συναυλιών ανά τον κόσμο της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας το μέλος αυτό είχε τη δική του, ξεχωριστή θέση.

Π.Α.Α.

ΔΟΞΑΣΤΙΚΟ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ π. ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΦΙΡΦΙΡΗ

Πατρίδα, γένος. ύπαρξιν, ηχ πλ β'. Δόξα Eσπερινού εορτής Αγίας Βαρβάρας. Δοξαστάριο, τόμ. A', σ. 108-09. Διάρκεια 7'.06''. 

Το μέλος περιλαμβάνεται στην σειρά Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής, και στο Σώμα Δοξαστικά Ιακώβου Πρωτοψάλτου, που εξέδωσε ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων. 

Στο cd5 που τιτλοφορείται  ΔΟΞΑΣΤΙΚΑ ΝΟΕΜΒΡΊΟΥ (ΙΙ) - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ (Ι), περιλαμβάνεται και το Δοξαστικό του Εσπερινού της Αγίας Βαβράρας (4 Δεκεμβρίου), το οποίο ερμηνεύει εξαίσια ο μακαριστός διακο - Διονύσης Φιρφιρής. 
Ο Χατζηγιακουμής παρατηρεί πώς "σε όλα τα εκτελούμενα Δοξαστικά του Ιακώβου επισημαίνονται επιπλέον και πολλά στοιχεία της παλαιάς και της νεώτερης Αγιορειτικής ερμηνευτικής παράδοσης: κλασικές αναλύσεις θέσεων, ιδιότυπα ποικίλματα, πρότυπες επιμέρους υφολογικές και ηθολογικές εκφράσεις. Ακόμη, αναδεικνύονται και όλες οι ουσιώδεις ιδιότητες της προσωπικής ερμηνευτικής τέχνης του πατρός Διονυσίου: η απαράμιλλη εκφραστική δύναμη, η οικείωση και και η βαθειά γνώση του παραδοσιακού μουσικού υλικού, η έντονη και αυθεντική αποτύπωση του πνευματικού και λειτουργικού βιώματος."

ΤΡΙΠΤΥΧΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ "ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ" ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΑΠΟ ΤΟ Γ' ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και στην εκπομπή Εγνατία Οδός, που επιμελείται και παρουσιάζει ο Γεώργιος Ντόβολος, πραγματοποιήθηκε και μεταδόθηκε ένα τρίπτυχο αφιέρωμα στον “εκκλησιαστικό” Μίκη Θεοδωράκη. 

Προσκεκλημένος ο θεολόγος και μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, με αφορμή το βιβλίο του «Τα Θεοδωρακικά», όπου περιλαμβάνεται και ένα ειδικό κεφάλαιο για τη σχέση του μεγάλου έλληνα συνθέτη με την εκκλησιαστική μουσική γενικά και με την βυζαντινή μουσική ειδικότερα. 

Στις εκπομπές του Τρίτου Προγράμματος αναδείχθηκαν άγνωστες πτυχές του έργου του Μίκη Θεοδωράκη, στο πλαίσιο των 100 χρόνων από τη γέννηση του, και παρουσιάστηκαν οι καταγραφές βυζαντινών μελών που έκανε ο συνθέτης κατά την εξορία του στη Ζάτουνα και, εν συνεχεία, στις φυλακές του Ωρωπού. 

Ακούγονται αποσπάσματα από εκκλησιαστικά έργα του συνθέτη (Θ. Λειτουργία, Νεκρώσιμη Ακολουθία κ.α.), αλλά και τραγούδια που επηρεάστηκαν από βυζαντινές μελωδίες. 

Η πρώτη εκπομπή ΕΔΩ 

Η δεύτερη εκπομπή ΕΔΩ 

Η τρίτη εκπομπή ΕΔΩ