"Η ΝΟΣΤΑΛΓΟΣ" ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΣΤΗ ΣΚΙΑΘΟ (ΦΩΤΟ & ΒΙΝΤΕΟ)

Ο Δημοτικός Οργανισμός Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας Δήμου Σκιάθου διοργάνωσε χθες, Παρασκευή 2 Σεπτεμβρίου 2022, μια ξεχωριστή Παπαδιαμαντική βραδιά. 

Στο ανοιχτό θέατρο Μπούρτζι παρουσιάστηκε το σπουδαίο αφήγημα του Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη ‘‘Η Νοσταλγός’’, συνδυασμένο με έναν νέο κύκλο τραγουδιών του Γιώργου Κουρουπού σε στίχους Ιουλίτας Ηλιοπούλου. 

Αφηγήθηκε, με την μοναδική αισθαντικότητα που την χαρακτηρίζει, η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, τραγούδησε με λυρικότητα η μέτζο σοπράνο Άρτεμις Μπόγρη και τη συνόδευσε στο πιάνο ο Γιάννης Τσανακαλιώτης, ο οποίος ερμήνευσε εντέχνως και τρία κομμάτια για πιάνο του Γιώργου Κουρουπού, ‘‘μετ᾽ ἐλαφροῦ ὡς ὁ κρότος τοῦ φιλήματος φλοίσβου’’. Ένα μελοποιημένο ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη, τιμητική αναφορά στον Αλεξάνδρο Παπαδιαμάντη, ολοκλήρωσε το ονειρεμένο ταξίδι του Μαθιού και της Λαλιώς. 

Άλλωστε ο Ελύτης είναι που έγραψε πως οι ήρωες του Παπαδιαμάντη είναι ‘‘μορφὲς λαξευμένες ἀπὸ τοὺς ἀνέμους κι ἀκατάλυτες ὅπως οἱ βράχοι’’. 

Η παράσταση στη Σκιάθο ήταν μια εξαιρετική ερμηνευτική πρόταση του Γιώργου Κουρουπού και της Ιουλίτας Ηλιοπούλου στο διήγημα του Παπαδιαμάντη.

"ΩΣ ΕΝ ΟΥΡΑΝΙΩ ΕΑΡΙ" ΣΤΗ ΣΚΙΑΘΟ ΜΕ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ, ΕΛΥΤΗ ΚΑΙ ΚΟΥΡΟΥΠΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τη χρονιά που πέθανε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1911), γεννήθηκε ο Οδυσσέας Ελύτης. 

Έτσι, φέτος συμπληρώνονται 110 χρόνια από τον θάνατο του πρώτου και από τη γέννηση του δεύτερου. Κι ακόμα, συμπληρώθηκαν 170 χρόνια από την γέννηση του κυρ Αλέξανδρου. 

Επομένως άξιον και δίκαιον το ιδιαίτερο αφιέρωμα στον Οδυσσέα Ελύτη και τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, μέσα από ποιήματα, αποσπάσματα διηγημάτων, μέσα από τραγούδια και μουσική του Γιώργου Κουρουπού, που θα πραγματοποιηθεί στη Σκιάθο την Κυριακή 29 Αυγούστου, στις 9 το βράδυ, στο θέατρο Μπούρτζι. 

Μελοποιήσεις ποιημάτων του Ελύτη, τραγούδια βασισμένα σε ονόματα και λέξεις του Παπαδιαμάντη, - όπως το "ως εν ουρανίω έαρι" του Ελύτη απ' τον "Μικρό Ναυτίλο", - κομμάτια για σόλο πιάνο διαμορφώνουν, μαζί με τις απαγγελίες και τις αφηγήσεις, το τοπίο μιας ξεχωριστής συνάντησης ποίησης, πεζογραφίας και μουσικής. 

Τραγουδά η σοπράνο Άρτεμις Μπόγρη. 

Στο πιάνο ο Γιάννης Τσανακαλιώτης. 

Απαγγελία-αφήγηση: Ιουλίτα Ηλιοπούλου. 

Θυμάμαι σαν τώρα εκείνη τη συναυλία στο Παλλάς στα 1989 με την Ορχήστρα των Χρωμάτων να αποδίδει το έργο του Γ. Κουρουπού με αποσπάσματα από τον "Μικρό Ναυτίλο" του Ελύτη, υπό τη διεύθυνση του Μάνου Χατζιδάκι. Ο ίδιος ο Χατζιδάκις είχε ζητήσει από τον Κουρουπό να γράψει ένα λυρικό, συμφωνικό έργο για την Ορχήστρα των Χρωμάτων που μόλις είχε ιδρυθεί. Εκείνος επέλεξε τον «Μικρό Ναυτίλο». Κι ο Κουρουπός μελοποίησε και το εις ύφος παπαδιαμανικόν 

Ως εν ουρανίω έαρι ραντισμούς 

Μυρίους ακτίνων εκλικμίζουσα 

Φαιοπράσινος επεφάνης.. 

Στον Ταξιδιωτικό του Σάκο (ΟΤΤΩ ΤΙΣ ΕΡΑΤΑΙ), πάλι στον «Μικρό Ναυτίλο», ο Ελύτης δεν παραλείπει τον Παπαδιαμάντη. 

της γηραιάς δρυός, όπου με τα κυμβαλίζοντα πέταλα των φυλλο- 

μανούντων κλώνων της διηγείτο τας αναμνήσεις των αιώνων 

Τότε, δια του ανοικτού παραθύρου είδα εν άστρον να λάμπη εις το 

εσωτερικόν της μικράς οικίας  

Άρα, λοιπόν, η Μουσική Ποιητική στην Σκιάθο υπομνηματίζει την συνύπαρξη Παπαδιαμάντη και Ελύτη, στο νησί του κυρ Αλέξανδρου. 

Ας δούμε, με την ευκαιρία, το περίφημο δοκίμιο του Ελύτη για τον Παπαδιαμάντη και τις Παναγιές που αναδεικνύονται κι από τους δύο.

Το δοκίμιο του Οδυσσέα Ελύτη "Η μαγεία του Παπαδιαμάντη" πρωτοεκδόθηκε από τις εκδόσεις Ερμείας το 1976. Το εξώφυλλο και η διακόσμηση του βιβλίου ήταν του Γιάννη Μόραλη. 

Δέκα χρόνια αργότερα (1986), το δοκίμιο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Γνώση». 

Το 1996 έγινε η έκδοση του δοκιμίου από τις εκδόσεις Ύψιλον, σε επιμέλεια του Άρη Μπερλή. 

Το δοκίμιο, τελικά, συμπεριλήφθηκε στον τόμο με πεζά του ποιητή «Εν λευκώ». 

Ο Ελύτης επισημαίνει, μεταξύ άλλων, ότι ο Σκιαθίτης πεζογράφος είχε τρισδιάστατη αίσθηση της ακοής: «με τη μια διάσταση άκουγε τους αγέρηδες και τον παφλασμό των κυμάτων, με την άλλη την ελληνική λαλιά στην αρχική φθογγολογική της σύσταση, και με την τρίτη τον κόσμο των νοημάτων από της Ιωνίας τους καιρούς κι εδώθε». Από τις αναφορές του Ελύτη προκύπτει η οριακή απλότητα του κοσμοκαλόγερου της λογοτεχνίας, η πλήρης ανεξαρτησία του από τα υλικά αγαθά και τον έξω κόσμο, καθώς και η ιδιαίτερη σχέση του με το νησί του, που στο έργο του παίρνει «τη σημασία ολόκληρης ηπείρου». 

Ιδού μερικά αποσπάσματα από το περίφημο δοκίμιο του Ελύτη. 

"Ο Παπαδιαμάντης εστάθηκε απατηλός. Και απέχει τόσο από την εικόνα που δίνει ο ίδιος για τον εαυτό του όσο απέχει, θα λέγαμε, η ολιγάρκειά του από τον ασκητισμό. 

... Nα πού βρίσκεται η αληθινή μαγεία του Παπαδιαμάντη. Δε ζητά να τεντώσει τα νεύρα μας, να σείσει πύργους και να επικαλεστεί τέρατα. Οι νύχτες του, ελαφρές σαν το γιασεμί, ακόμη κι όταν περιέχουν τρικυμίες, πέφτουν επάνω στην ψυχή μας σαν μεγάλες πεταλούδες που αλλάζουν ολοένα θέση, αφήνοντας μια στιγμή να δούμε στα διάκενα τη χρυσή παραλία όπου θα μπορούσαμε να 'χαμε περπατήσει χωρίς βάρος, χωρίς αμαρτία. Είναι εκεί που βρίσκεται το μεγάλο μυστικό, αυτό το "θα μπορούσαμε" είναι ο οίακας που δε γίνεται να γυρίσει, μόνο μας αφήνει με το χέρι μετέωρο ανάμεσα πίκρα και γοητεία, προσδοκώμενο και άφταστο. "Σα να 'χανε ποτέ τελειωμό τα πάθια και οι καημοί του κόσμου". 

... Η ποιητική νοημοσύνη του Παπαδιαμάντη διατρέχει τις σελίδες του, συνεγείρει και μαγνητίζει τις λέξεις, τις υποχρεώνει να συναντηθούν σε μια φράση όπως ο αέρας τα λουλούδια σ' έναν αγρό. Παράξενη ελευθερία που η συμβατική αντίληψη για τη σύνταξη του άλλου Σκιαθίτη [δηλ. του Μωραϊτίδη] δεν της επιτρέπει ν' απλωθεί. Αυτές οι νησίδες των παρομοιώσεων και των μεταφορών που αφθονούν στα κείμενα του πρώτου, χωρίς ποτέ να τα μεταβάλλουν σε πεζοτράγουδα, κάποτε και οι απλές περιγραφές, με μια μόνον, ίσως, ανάμεσά τους ανορθοδοξία (που κι αυτήν είναι δύσκολο να την εντοπίσεις με την πρώτη ματιά), τέλος μερικές, κατά μέρη άνισα, εισβολές της δημοτικής, απροσδόκητες, αρκούν, για ν' αποσπάσουν τη γλώσσα αυτή απ' την παγερότητα και να κυματίσουν την επιφάνειά της μ' έναν τρόπο που δεν έχει τον όμοιό του στα πεζογραφήματα της εποχής."

Το δοκίμιο του Ελύτη για τον Παπαδιαμάντη συμπληρώνει, θα λέγαμε, το ΑΝΘΟΛΟΓΙΟ του Ελύτη. Ο Ελύτης ανθολογεί αποσπάσματα διηγημάτων του Σκιαθίτη, κι έτσι κατανοούμε σε ένα βαθμό τι είναι αυτό που ο Ελύτης έβρισκε στον Παπαδιαμάντη. 

Στο Ανθολόγιο συναντούμε και διηγήματα της Παναγιάς. 

Γλυκοφιλούσα, Κατευοδώτρα, Κουνίστρα.

Ο Ελύτης ανθολογεί και βάζει δικούς του τίτλους στα αποσπάσματα. 

Έτσι έχουμε: 

- «Το σπιτάκι στη θάλασσα» από το διήγημα «Η Γλυκοφιλούσα» 

- «Το εξωκκλήσι της Παναγιάς της Κατευοδώτρας» από «Τ’ αγνάντεμα» 

- «Η Παναγία η Γλυκοφιλούσα» από το διήγημα «Η Γλυκοφιλούσα» 

- «Ο νεκρός ταξιδιώτης», από το ομώνυμο διήγημα, όπου υπάρχει εκτενής αναφορά στην Παναγία την Κουνίστρα ή Κ΄νιστριώτισσα. 

ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ‘‘ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ’’ ΣΤΗ ΣΚΙΑΘΟ

Την Κυριακή 13 Ιανουαρίου και στην Αίθουσα Εκδηλώσεων του Πνευματικού Κέντρου των Ενοριών Σκιάθου πραγματοποιήθηκε η Κοπή της Πρωτοχρονιάτικης Βασιλόπιτας του Πολιτιστικού Σωματείου ‘‘Φίλοι του Κάστρου’’. 

Η βραδιά ξεκίνησε με έναν απολογισμό των έργων τα οποία έχει επιτύχει ο Σύλλογος, από τη στιγμή της Ιδρύσεώς του μέχρι σήμερα, δράσεις οι οποίες είναι εξολοκλήρου καρποί του μόχθου των μελών του, τα οποία είτε με το υστέρημά τους είτε με προσωπική εργασία συμβάλουν στα έργα συντήρησης, αποκατάστασης και εξωραϊσμού του Κάστρου. Το αξιοσημείωτο είναι ότι ο Σύλλογος δεν απολαμβάνει καμία χορηγία από ιδιωτικό ή δημόσιο φορέα, και όσα ποσά έχουν δαπανηθεί προέρχονται αποκλειστικά από τις ετήσιες συνδρομές των μελών του, όπου εξόχως θα πρέπει να διακρίνουμε την συνεισφορά της τοπικής μας Εκκλησίας και δη της Ιεράς μας Μητροπόλεως Χαλκίδος, Ιστιαίας και Βορείων Σποράδων, όπου κατόπιν προτάσεως του Σεβασμιοτάτου Μητροπολίτου μας κ. κ. Χρυσοστόμου, η Μητρόπολή μας συνέδραμε με το ποσό των 5000€ . Στο πλαίσιο δε της ευρύτερης οικονομικής κρίσης το Δ.Σ. του Συλλόγου αποφάσισε να μειώσει την ετήσια συνδρομή από 20€ σε 10€ το χρόνο. 

Στην χθεσινή παρουσίαση έγινε αναφορά στα έργα που έχουν ολοκληρωθεί μέχρι στιγμής ή βρίσκονται σε εξέλιξη και σε όσα ακόμη πρόκειται να γίνουν στο προσεχές διάστημα. Πρώτο μέλημα του Συλλόγου υπήρξε η συντήρηση και αποκατάσταση των τοιχογραφιών του Ναού της Γεννήσεως του Χριστού στο Κάστρο, από εξειδικευμένο συνεργείο και κατόπιν μελετών που ενεκρίθησαν από το ΚΑΣ, έργο για το οποίο δαπανήθηκαν από το 2006 έως σήμερα περί τα 80.000€, ενώ απομένει ένα μικρό τμήμα στερεώσεων εντός του Ιερού Βήματος. Ακολούθησε η αποκατάσταση της εξωτερικής τοιχοποιίας με αποκόλληση και καθαρισμό όλων των σαπρών τμημάτων ξυλοδεσιάς και ασβεστοκονιάματος και την εκ νέου επίχρυση, ενώ αποκαταστάθηκε εξ ολοκλήρου στην αρχική της όψη η Ανατολική πλευρά, με την αποκάλυψη του δίλοβου παραθύρου, άνωθεν της αψίδος του Αγίου Βήματος, καθώς και των υπολοίπων παραθύρων της πλευράς αυτής στο αρχικό τους μέγεθος, ενώ εσωτερικά αποκαλύφθηκαν οι δύο προγενέστερες θύρες του Ναού, η κυρία Είσοδος στη Δυτική πλευρά καθώς και αυτή στην νότια πλευρά πλησίον του δεσποτικού θρόνου, που μας φέρνουν πιο κοντά στην αρχική δομή του κτιρίου. 

Τελευταία τοποθετήθηκαν γνήσια αντίγραφα των εικόνων του τέμπλου στα δύο ανώτερα διαζώματα, από την Μεγάλη Δέηση και το Δωδεκάορτο, έργα κρητικής Σχολής του 17ου αιώνα. Ακόμη, κατασκευάστηκε ξυλόγλυπτο αντίγραφο του ‘‘Χορού των Προφητών’’, τον οποίο περιγράφει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στο διήγημα ‘‘Στο Χριστό στο Κάστρο’’, εντός του οποίου εικονίζονται οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης. Ο γνήσιος χορός μαζί με τις ανωτέρω εικόνες φυλάσσονται σήμερα στον Μητροπολιτικό Ναό Τριών Ιεραρχών Σκιάθου. 

Εντός του 2013 θα ξεκινήσουν εργασίες στήριξης στο τζαμί από το συγκρότημα του οθωμανικού Διοικητηρίου του Κάστρου, με την συνεργασία της 7ης Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και ντόπιων μηχανικών, κατόπιν μελετών του Αρχιτέκτονος και καθηγητού κ. Α. Αλεξίου που ενεκρίθησαν από το ΚΑΣ. Ακόμη θα κατασκευαστούν γνήσια αντίγραφα των ξυλόγλυπτων βημοθύρων του Ναού του Χριστού καθώς και τα υπόλοιπα αντίγραφα των Δεσποτικών εικόνων του τέμπλου, ώστε ο Ναός να αποκατασταθεί στην αρχική του όψη, ενώ προγραμματίζεται να ξεκινήσει στο μέλλον και η συντήρηση των ξυλόγλυπτων του ιδίου Ναού. 

Ανάμεσα στις άλλες δράσεις αναφέρθηκαν οι ετήσιες υπαίθριες αγρυπνίες στα ερείπια των Ναών της Παναγίας της Πρέκλας και της Παναγίας της Μεγαλομάτας, που πρόσφατα αποκαλύφθηκαν από τις επιχωματώσεις, καθώς και η προσκυνηματική επίσκεψη του Πανεπιστημιακού Εργαστηρίου Μελέτης Αλ. Παπαδιαμάντη του Α.Π.Θ., συνοδευόμενο από τον καθηγητή θεολογίας Λάμπρο Σιάσο, που επιτέλεσαν Θ. Λειτουργία στο Χριστό στο Κάστρο, την Άνοιξη του 2012. 

Επιπροσθέτως έγινε αναφορά στην αγαστή συνεργασία του Συλλόγου με την 7η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και την προϊσταμένη κα. Σταυρούλα Σδρόλια, η οποία από καιρού δραστηριοποιείται ώστε να ξεκινήσει πρόγραμμα καθαρισμών στο Φρούριο, προσβλέποντας αφενός ο επισκέπτης να αποκτήσει και άλλα προσβάσιμα σημεία, αφετέρου δε στον εμπλουτισμό της έρευνας γνώση γύρω από τις συνθήκες ζωής των Σκιαθιτών στο μεσαιωνικό Φρούριο. 

Στη συνέχεια προβλήθηκε η μικρού μήκους διαφημιστική ταινία της BP ''Μιχάλης'', του John Ingram, που γυρίστηκε στη Σκιάθο τη δεκαετία του 50, επενδυμένη με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. Κατόπιν, στον ισόγειο χώρο του Πνευματικού Κέντρου έγινε η Κοπή της Βασιλόπιτας, την οποία που το Δ.Σ. του Συλλόγου προσέφερε σε όλους όσοι παρευρέθησαν, μέλη και μη, μαζί με αναψυκτικά και άλλα κεράσματα. 

Κωνσταντίνος Κουτούμπας 

Γ.Γ. Συλλόγου ‘‘Φίλοι του Κάστρου’’ 

Υπ. Διδ. θεολογίας

Αντικρύζοντας τη Σκιάθο...

Αντικρύζοντας τη Σκιάθο εν καιρώ χειμώνος...

Μια φωτογραφία του π. Κωνσταντίνου Ν. Καλλιανού, παρμένη από το χωριό του, το Κλήμα Σκοπέλου. 

Με ευχές για το Άγιο Δωδεκαήμερο. 

Η ΘΕΟΤΟΚΟΣ, Η ΣΚΙΑΘΟΣ ΚΙ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ

Τρίμορφον ἱερόν
Σεβαστοί ἀδελφοί καί πατέρες, ἀξιότιμε κύριε Δήμαρχε, ἀγαπητοί καί φιλόχριστοι πιστοί τῆς γείτονος νήσου Σκιάθου, εἶναι γιά μένα μεγάλη ἡ τιμή τήν ὁποία μοῦ ἔκαμε ἡ Ἱερά μας Μητρόπολις, ὥστε νά μέ καλέσει ὡς ὁμιλητή καί συνδαιτυμόνα στήν ἐκδήλωση αὐτή πού πραγματοποιεῖ σήμερα γιά τόν Γέροντα τῆς Σκιάθου, τόν Ἀλ. Παπαδιαμάντη. Εὐχαριστῶ ἀπό τή θέση αὐτή τόν σεβασμιώτατο Μητροπολίτη μας, τόν Χαλκίδος Κύριο Χρυσόστομο, τόν Πρωτοσύγκελλό μας π. Διονύσιο, τόν π. Χρυσόστομο καί τόν κ.Δήμαρχο, γιά τήν ἐμπιστοσύνη πού ἔδειξαν στήν ἐλαχιστότητά μου, ὥστε νά βρεθῶ ἀναμεσά σας ὡς ὁμιλητής. Τό θέμα δέ πού θά σᾶς ἀναπτύξω εἶναι: "Τρίμορφον ἱερόν. Ἡ Θεοτόκος, ἡ Σκιάθος κι ὁ Ἀλ. Παπαδιαμάντης."

Ἡ ἄλλη ἱερά νῆσος τοῦ νέου Ἑλληνισμοῦ, ἡ ἀμφιλεγόμενη στή συνείδηση τοῦ κόσμου, ἀφοῦ γιά τούς πολλούς θεωρεῖται μόνο κοσμοπολίτικη, ἡ νῆσος τῶν ἁγίων Κολλυβάδων καί τῶν φωτεινῶν Μορφῶν τῶν δύο Ἀλεξάνδρων, ἡ νῆσος Σκιάθος, πανηγυρίζει, τιμᾶ καί σεμνύνεται γιά δύο κεφαλαιώδεις ἑορτές πού συμπίπτουν. Τήν τῆς εὑρέσεως τῆς σεπτῆς Εἰκονος τῆς Παναγίας τῆς Εἰκονιστρίας, τῆς Κουνίστρας, τσ᾿ Κνιστριώτισσας κατ' ἄλλους, καί τῆς Μνήμης τοῦ γέροντος Ἀλεξάνδρου παπα-Ἀδαμαντίου Ἐμμανουήλ, πού ἐφέτος συμπληρώθηκαν 150 χρόνια ἀπό τή γέννησή του καί 90 ἀπό τήν ἐκδημία του. Πέρυσι, πού εἶχαν συμπληρωθεῖ 150 χρόνια ἀπό τή γέννηση τοῦ Μωραϊτίδη, ἐλάχιστοι τό θυμήθηκαν..

Ἀπό τίς ἀρχές τοῦ 18ου αἰ. ἤ καί παλαιότερα πολιοῦχος αὐτοῦ τοῦ νησιοῦ καί Ἔφορος εἶναι ἡ Παναγία. Αὐτό ὀφείλεται ἀσφαλῶς, τόσο στήν θαυματουργό εὕρεση τῆς περιπύστου εἰκόνος Της, ἀπό τόν ὁσιακῆς βιοτῆς χαρισματικό Γέροντα Συμεών, ὅσο κι ἀπό τήν γειτνίαση μέ τόν ἱερόν Ἄθωνα, "τόν οὐρανογείτονα", ὅπως τόν καλεῖ ὁ ἅγιος Νικόδημος ὁ ἁγιορείτης, φίλος κι αὐτός τῆς Σκιάθου, μέ τόν ὁποῖο Ἄθωνα ἄλλωστε διατηροῦσε στενούς πνευματικούς δεσμούς, διά τῶν μετοχίων, τά ὁποῖα οἱ ἁγιορειτικές μονές ἵδρυσαν στήν Σκιάθο.

Μάλιστα, καί στή γείτονα Σκόπελο, πρίν θεσπιστεῖ ὡς πολιοῦχος τοῦ νησιοῦ ὁ ἅγιος Ρηγῖνος ἡ Παναγία ἦταν πολιοῦχος ἐκεῖ καί Ἔφορος, ὅπως καί "σέ ὅλα τά νησία", κατά τόν λόγο τοῦ σκοπελίτη λογίου μοναχοῦ Καισαρίου Δαπόντε. Αὐτό λοιπόν σημαίνει μιά ἰδιαίτερη τιμή καί λατρεία τοῦ συμπλέγματος τῶν Βορ. Σποράδων, στό πρόσωπο τῆς Κυρίας Θεοτόκου. Καί δέν εἶναι διόλου ὑπερβολή ἄν ποῦμε, πώς ἡ ἐτυμολογία τῆς λ. Σκιάθος, ὡς Σκιᾶς-τοῦ Ἄθω, ἔχει κι αὐτή τή σημασία της, πού ὡστόσο διαφεύγει ἀπό τό χῶρο τῆς στενῆς γραμματολογίας καί σημασιοδοτεῖ τήν ὀρθόδοξη πνευματικότητα καί ζωή, τήν ὁποία ἀκτινοβολεῖ ὁ ἱερός Ἄθωνας καί ἀποδέχεται αὐτό τό νησί ἤ καί ἡ εὑρύτερη περιοχή του.

Ὁ Κωστῆς Μπαστιᾶς πολύ σοφά ἔγραψε πρίν ἀπό μισό αἰῶνα καί παραπάνω, πώς ἡ Σκιάθος δέν εἶναι, δέν ὑπῆρξε καί, συμπληρώνω ἐγώ, δέν θά ἐπιτρέψει ὁ Θεός νά γίνει "ὥσπερ γῆ Αἰγύπτου", ὁ χῶρος δηλαδή πού θά τόν συνταράσσει ἡ ἁμαρτία, ὅπως λ.χ. τήν ἁμαρτωλή Ἀλεξάνδρεια στά χρόνια τοῦ Μ. Ἀντωνίου, ἀλλά θά παραμείνει, ἔστω καί μέ τήν ἐλλειπτική της πνευματικότητα, ἀπότοκη τοῦ ὀμιχλώδους συγχρόνου βίου μας, "σκεῦος ἐκλογῆς."

Ξέρω, πώς ἀκούγεται στίς μέρες μας παράλογος αὐτός ὁ τρόπος, αὐτή ἡ στάση προσέγγισης τῆς Σκιάθου. Μάλιστα, ὅταν εἶναι καί ἀποτελεῖ ἕναν ἀπό τούς πλέον διαφημισμένους νησιωτικούς χώρους στό παγκόσμιο φόρουμ. Ὡστόσο, γιά μᾶς πού ἐπιμένουμε μέ φαντασία, πίστη καί ἀγάπη στήν ἑλληνορθόδοξη παραδοσή μας νά προσεγγίζουμε τόν ἱερό τοῦτο τόπο μέ τό δέος καί τήν ἁρμόζουσα εὐλάβεια, γιατί τά χώματα αὐτά τά καθαγίασαν ἱερές Μορφές, ἁγιασμένες, ἡ Σκιάθος ἀποτελεῖ τό "προχωρημένο φυλάκιο τοῦ ὀρθοδόξου μοναχισμοῦ", γιά νά θυμηθῶ καί πάλι τόν μακαριστό Κ. Μπαστιᾶ. Μοναστήρια, ἐκκλησάκια, ἡσυχαστήρια, ἀφιερωμένα τά περισσότερα στή Χάρη της, δαπανοῦν ἀφειδώλευτα τήν ἁγιοπνευματική δρόσο σ' ὅσους τήν ἐπιζητοῦν. Γιατί ἄν, κατά παραχώρηση Θεοῦ, σήμερα στή Σκιάθο ἀπουσιάζει κοινότης μοναχῶν, ἐν τούτοις ἀπομένει ἡ μνήμη, ἡ παράδοση καί πρό πάντων ἡ ἁγιοτόκος ἀθωνική εὐλογία νά σκέπει μέ τήν προστασία τῆς Παναγίας τόν ἀσκούμενο ἐν μέσῳ καμίνου καιομένης αὐτόν τόν τόπο. 

Ἑπομένως ἡ Σκιάθος καί ἡ Παναγία μας συμβιώνουν ἀναμφισβήτητα σέ μιά προοπτική σχέσης καί, ἄς μοῦ ἐπιτραπεῖ ὁ ὅρος, ἀλληλοπεριχώρησης: γιατί ἡ Παναγία κατοικεῖ καί τόν νησιωτικό τοῦτο τόπο, ἀλλά καί ὁ τόπος ἔχει τήν ἀνάγκη τῆς Παναγίας. Κι αὐτό μπορεῖ κανείς πολύ ἐμφαντικά νά τό διαπιστώσει, ὄχι μόνο στά θαύματα τῆς πολιούχου Παναγίας τῆς Εἰκονιστρίας, ἀλλά καί στά ὅσα διασώζει ἡ γραφίδα τοῦ Παπαδιαμάντη, γιά τή λαϊκή θρησκευτική συμπεριφορά τῶν παλιῶν Σκιαθιτῶν στό Πρόσωπο τῆς Θεοτόκου. Τά παραθέματα εἶναι ἐνδεικτικά νομίζω αὐτῆς τῆς ἀταλάντευτης πίστης. "Τό πάλαι ἐδῶ, στό ναό τῆς Παναγίας τῆς Πρέκλας δηλ. σημειώνει ό Ππδ. στό διήγημα Ρεμβασμός τοῦ Δεκαπενταυγούστου, οἱ χριστιανοί, ἤρχοντο τάς ἡμέρας αὐτάς νά εὕρωσι, διά τῆς ἐγκρατείας καί τῆς προσευχῆς καί τοῦ ἱεροῦ ἄσματος ἀναψυχήν καί παραμυθίαν...." Τό ἴδιο θάλπος, τήν παραμυθία, ἀλλά καί τόν "φόρον εὐλαβείας" ἐπιζητοῦν οἱ προσκυνητές στό πανηγύρι τῆς Παναγίας τῆς Κεχριᾶς, καθώς προσεγγίζουν "τήν σεβασμίαν καί παλαιάν εἰκόνα τῆς Κοιμήσεως...", ὅπως ἐπίσης κι οἱ ἀθεράπευτα νοσταλγοί τοῦ Κάστρου καί διακονητές τῆς Παναγίας τῆς Μεγαλομάτας, τῆς Βροντιώτισσας, ὅπως τήν ἀναφέρει ὁ Μωραϊτίδης, ἀπό τόν στίχο τῶν Χαιρετισμῶν "Χαῖρε ὡς βροντή τούς ἐχθρούς καταπλήττουσα". Ἀλλά τά παραθέματα δέν τελειώνουν.

Κι ἀφοῦ ὁδηγήθηκε ὁ λόγος στό ἄλλο πρόσωπο πού τιμᾶμε, τόν Παπαδιαμάντη δηλ., θά χρειαστεῖ νά συνεχίσω καί νά πῶ, ὅτι ἡ θεομητορική εὐλάβειά του εἶναι μέν ἐμφανής στά διηγήματά του, ὡστόσο γιά νά αἰτιολογηθεῖ πρέπει νά προσέξουμε μέ λεπτομερειακό τρόπο τή διήγηση τῆς εὑρέσεως τὴς Παναγίας τῆς Κουνίστρας, ἀλλά καί τίς σημειώσεις τοῦ ἴδιου τοῦ Ππδ. Ἐπιχειρῶ μιά προσέγγιση ὅσο γίνεται πιό σύντομη, γιά τήν οἰκονομία τοῦ χρόνου.

Στά μέσα περίπου τοῦ 17ου αἰ. - ὁ Ἀλ. Μωραϊτίδης σημειώνει τή σημαδιακή χρονολογία 1660- ἡ θαυματουργός ἐμφάνιση τῆς εἰκόνας τῆς Παναγίας γίνεται γιά τή Σκιάθο πιά "θεόπεμπον κειμήλιον", ἀλλά καί πολιοῦχος. Αὐτό σήμαινε, πώς μέσα σέ χρόνια δύσκολα, τά ὁποῖα διῆλθε τό νησί - βλ. πειρατικές καταδρομές, λεηλασίες, κι ἄλλα παρόμοια, πού δέχτηκε τά χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας. Ἐκείνη στάθηκε καί στέκεται ἀρωγός ἐν παντί πράγματι, φρουρός καί προστάτις. "Πολλούς δέ ἁγιασμούς καί ἰάσεις εἰς τούς μετά πίστεως ἐπικαλουμένους ἐνεργεῖ, δι᾿ αὐτῆς τῆς πανσέπτου εἰκόνος τῆς θεομήτορος" ἐπισημειώνει στήν ἱστορία τῆς εὑρέσεως τῆς θαυματουργοῦ εἰκόνος ό Ππδ. Γιά νά συνεχίσει στό ποίημά του, τό ὁποῖο ἔγραψε σέ στιγμές κατανύξεως καί μέ δομικό στοιχεῖο τήν προσευχή,

κι ἡ χάρη σου ξαπλώθηκε ὥς τά πέρατα

τοῦ εἰρηνικοῦ νησιοῦ τῆς Σκιάθου,

ὦ Παναγία μου, κόρη πάναγνη καλή.

Κι ἴσως νά φτάσει κι ὡς ἐμένα καί ν᾿ ἁπλώσει

γαλήνη στήν ψυχή μου τήν ἁμαρτωλή.

Τά παραπάνω, ἔχω τήν ταπεινή ἐντύπωση πώς δέν εἶναι μόνο μιά προσωπική κατάθεση πίστεως καί ὁμολογίας του στό πρόσωπο τῆς Θεομήτορος, ἀλλά παράλληλα ἐκφράζουν μιά βαθειά πνευματική σχέση μέ τό μοναστήρι τῆς Κουνίστρας, μέ τό ὁποῖο ἡ οἰκογένεια τοῦ Ππδ. διατηροῦσε ἀπό παλαιά πνευματικούς δεσμούς. Πρέπει δέ νά τό θεωροῦσε κι ὡς παππουδικό, σύμφωνα μέ τά ὅσα πιστεύουμε καί μέ ἄγραφο έθιμικό τρόπο διατηροῦμε στά μέρη μας ."Εἰς τό μονύδριον τῆς Παναγία τῆς Κουνίστρας, κατά τό μεσημβρινοδυτικόν παράλιον τῆς νήσου Σκιάθου, εὑρίσκεται ἡ παλαιά καί πάνσεπτος θαυματουργός εἰκών τῆς Παναγίας τῆς Κουνίστρας, ζωγραφισμένη ὡς κόρη ἀνήλικος ἀκόμη πρό τοῦ θείου Εὐαγγελισμοῦ. Εἰς τό μονύδριον τοῦτο ἔζησαν κατά τά τέλη τοῦ ΙΗ΄ καί κατ᾿ ἀρχάς τοῦ ΙΘ΄ αἰ. ἑξ. πλάγιοι ἀνιόντες συγγενεῖς μου ὅλοι ἱερομόναχοι." Καί πιστεύω, πώς δέν εἶναι διόλου ξένο μέ τόν ψυχισμό τοῦ Ππδ. αὐτό πού ἀναφέρει στό διήγημά του "Ὁ νεκρός ταξιδιώτης", ὅτι δηλ. ὁ ναυαγός "ἀπό τήν στιγμήν πού ἔπλευσε εἰς τό κῦμα καί ἀπέδωκε τήν ψυχήν του πελαγωμένος εἰς τήν πάλην μέ τόν χάρον τόν θαλάσσιον, δέν ἔπαυσε ν᾿ ἀντικρύζη τόν ἔρημον ναΐσκον τῆς Παναγίας τῆς Κνιστριώτισσας πέραν, εἰς τό δυτικόν πλάγι τοῦ χαριτωμένου νησίου. Ἐκεῖ λοιπόν ἀγνάντευε κ᾿ ἐκεῖ ἦτον προσκολλημένος ὁ πόθος του, μέχρι τῆς τελευταίας στιγμῆς του". Καί φυσικά γιά τόν πόθο, τό νοῦ καί τήν καρδιά τοῦ Ππδ. δέν ἔχω τήν παραμικρή ἀμφιβολία τό ποῦ ἦταν προσκολλημένα.

Ἐπιχειρώντας μιάν ἁπλήν ἰχνογράφηση τοῦ τριμόρφου: Παναγία, Σκιάθος, Παπαδιαμάντης, ὁδηγούμαστε στό συμπέρασμα, πώς εἶναι ἀδύνατο νά διανοηθοῦμε τήν Σκιάθο χωρίς τή χάρη καί τή σκέπη τῆς Παναγίας καί τόν Παπαδιαμάντη, χωρίς Αὐτῆς ταῖς πρεσβεῖαις καί τήν εὐλογία, νά συνθέτει ὅ,τι ἐκεῖνος πρόσφερε. Δέ μιλῶ ὡς γραμματολόγος, πού ψάχνει μέ πειθαρχημένους κανόνες κι αὐστηρή κριτική ματιά τά κείμενα. Ἀλλά, ὡς ὁμόδοξος ἐπίγονός του, πού ψαύει στίς σελίδες του Ὀρθοδοξία καί Ἑλλάδα. Λαμβάνω δέ ὑπ' ὄψη μου τό πνευματικό ἕρμα μέ τό ὁποῖο ταξιδεύει ἕναν αἰῶνα τώρα τό παπαδιαμαντικό ἔργο, ἕνα ἔργο πνευματικῆς γονιμότητος καί φιλοθέου προσφορᾶς. Κι αὐτό μοῦ ἀρκεῖ.

Μέ ἰδιαίτερη συγκίνηση ἀφιερώνω ὐτό μου τό ταπεινό πόνημα στή μνήμη τοῦ φίλου Χρήστου Β. Χειμώνα, πού ἐφέτος τόν Αὔγουστο, τόν μῆνα τῆς Παναγίας συμπληρώνονται τρία χρόνια ἀπό τήν ἐκδημία του. Καί μνημονεύω τήν μορφή του, γιατί ὑπῆρξε ὁ πρῶτος πού εἶχε προτείνει, ὅπως τό ἔτος 2000 κηρυχθεῖ ἀπό τήν πνευματική οἰκογένεια τοῦ τόπου, ὡς ἔτος Ἀλ. Μωραϊτίδη, κάτι πού δυστυχῶς δέν πραγματοποιήθηκε, καί 2001 ἔτος Ἀ. Παπαδιαμάντη. Εἶναι κι αὐτό, πιστεύω, μιά πρόσθετη τιμή στόν κοινό φίλο καί στούς σεβαστούς μας Γέροντες, τούς Ἀλέξανδρους τῆς Σκιαθου. Σᾶς εὐχαριστῶ.

Σημείωση

Γιά νά μήν κουράσω τόν ἀναγνώστη μου παραθέτοντας μαζί μέ τό κείμενο μιά σειρά σχολαστικῶν παραπομπῶν-σημειώσεων, ἀναφέρω ἐδῶ τά ἀναγκαῖα ἐκεῖνα βοηθήματα, τά ὁποῖα θά τόν ἐνημερώσουν καλύτερα.

1. Ἀλ. Παπαδιαμάντης, ΑΠΑΝΤΑ. κριτική ἔκδοση Ν.Δ.Τριανταφυλλόπουλος, ἐκδ. ΔΟΜΟΣ, τ. 1-5, Ἀθήνα

2. Ἀλ. Μωραϊτίδης, Μέ τοῦ Βορηᾶ τά κύματα, σειρές Δ’ (1925) καί Ε’ (1926)

3. Κωστῆς Μπαστιᾶς, Παπαδιαμάντης, Δοκίμιο, Ἀθήνα 1962

4. Ἰω.Ν. Φραγκούλας, Τό Μοναστήρι τῆς Παναγίας τῆς Κουνίστρας τῆς Σκιάθου, Βόλος 1995

5. Ἀντώνιος Φλ. Κατσουρός, Ἡ Παναγία ἡ Κουνιστριώτισσα, Ἀθῆναι 1974

(ἀνάτυπο ἀπό τόν 16ο τ. ἀρ. τευχ. 4 τοῦ περ. ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ)

6. Παναγία ἡ Κουνίστρια, ἤτοι Ἱστορία τῆς Ἱερᾶς καί Σεβασμίας Μονῆς τῆς Εἰκονιστρίας, τῆς ἐν τῇ νήσῳ Σκιάθῳ, ἐπιμελείᾳ πρωτ. Γεωργίου Α. Σταματᾶ, Ἐν Ἀθήναις 1993

Κείμενο και φωτογραφίες (της Σκοπέλου): π. Κων.Ν.Καλλιανός

(Εἰσήγηση στήν Ἡμερίδα "Ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης καί Παναγία ἡ Εἰκονίστρια", πού πραγματοποιήθηκε στή Σκιάθο τό Σάββατο 7 Ἰουλίου 2001, μέ τήν εὐκαιρία τῶν ἐπετείων τῆς εὑρέσεως τῆς ἱερᾶς Εἰκόνος τῆς Παναγίας Εἰκονιστρίας καί τῶν 150 χρόνων ἀπό τήν γέννηση τοῦ Ἀλ. Παπαδιαμάντη)