ΜΝΗΜΗ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΦΛΩΡΟΥ (1930-2026)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φλώρος εκπροσωπεί την ...άλλη Ελλάδα. Αυτήν της οικουμενικότητας, της σοβαρότητας, της επιστημονικής εργασίας που μένει εις τον αιώνα. 

Ο Κ. Φλώρος είναι πολύ λίγο γνωστός στην Ελλάδα κι αυτό είναι ένα πρόβλημα της χώρας μας. Ακόμα δεν γνωρίζει τους Έλληνες που την τιμούν με το παραπάνω ανά την οικουμένη. 

Επιχειρούμε ένα ελάχιστο αφιέρωμα σε πτυχές μόνο του πολυσχιδούς έργου του, μιας και ο καθηγητής πέρασε πριν από λίγες μέρες στην αιωιότητα πλήρης ημερών. 

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στα 1930. Μετά από σπουδές νομικής στην Ελλάδα, σπούδασε στη Βιέννη μουσικολογία, ιστορία της τέχνης, φιλοσοφία και ψυχολογία. Διδακτορική διατριβή στα 1955. Διπλώματα σύνθεσης (Α. Uhl) και διεύθυνσης ορχήστρας (Η. Swarovsky, G. Kassowitz) στα 1953. Υφηγεσία στα 1961 στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, με τρίτομη εργασία για τα Κοντάκια της μεσοβυζαντινής περιόδου. Από το 1967 έως το 1995, Καθηγητής Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει πρώτος τις πιο παλιές βυζαντινές και σλαβικές σημειογραφίες. Μέλος της Ακαδημίας των επιστημών της πόλης Erfurt, της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών της Βιέννης επίτιμο μέλος του συνδέσμου Richard Wagner στο Αμβούργο, του συνδέσμου Alban Berg Society της Ιαπωνίας, πρόεδρος του συλλόγου Gustav Mahler στο Αμβούργο ως ειδικός ερευνητής του έργου του Γκούσταβ Μάλερ, καθώς και επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών και του ΑΠΘ. Έχει συγγράψει συνολικά 57 βιβλία και 38 ειδικά μουσικολογικά ερευνητικά άρθρα σε μορφή συγγραμμάτων, διαγράφοντας και προσδιορίζοντας ένα ευρύτατο φάσμα του πεδίου ερευνών και ενδιαφερόντων της μεταπολεμικής ιστορικής μουσικολογίας. Επίκεντρο της μεθοδολογίας του υπήρξε η σημασιολογική - ερμηνευτική μουσική ανάλυση σε σχέση με τη εμβάθυνση στη βιογραφική ανθρώπινη διάσταση και την κοινωνικοψυχολογική -φιλοσοφική σημασία της μουσικής δημιουργίας. Το 1998 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου Η Ελληνική Παράδοση στις Μουσικές Γραφές του Μεσαίωνα, Εισαγωγή στη Νευματική Επιστήμη των εκδόσεων Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1998, σε μετάφραση Κώστα Κακαβελάκη, που έγινε υπό την επίβλεψη του συγγραφέα, αποτελεί αναμφισβήτητα σταθμό! Πρόκειται για το πρώτο βιβλίο του Κ. Φλώρου στα ελληνικά. Άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του παραμένει ακόμα άγνωστο στο ελληνικό κοινό. 

Στο βιβλίο αυτό, ο Κ. Φλώρος επιχειρεί να καταδείξει με τρόπο επιστημονικό, μακρυά από θρησκευτικές ιδεοληψίες και εθνικιστικές κορώνες, την ιστορική πορεία των ελληνικών νευμάτων και πώς πάνω σ’ αυτά βασίστηκαν οι παλαιοσλαβικές σημειογραφίες, αλλά και ολόκληρο το γρηγοριανό μέλος. Το συμπέρασμα που προκύπτει από τις αποδείξεις που προσφέρει η συστηματική σύγκριση ανατολικών και δυτικών σημειογραφιών είναι ότι «η Ρώμη πήρε τη χορική της σημειογραφία, με ορισμένες αλλαγές, απευθείας από το Βυζάντιο».

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική - πλέον - εκπομπή του Κωνσταντίνου Κακαβελάκη, ο οποίος συνομιλεί με τον καθηγητή ιστορικής Μουσικολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου Κωνσταντίνο Φλώρο για θέματα της μακρόχρονης έρευνας του πάνω στην συγκρισιολογία των νευματικών σημειογραφιών και τις αλληλεπιδράσεις τους, αλλά και για άλλα σημαντικά θέματα.

   

Αγαπημένο βιβλίο του μεγάλου καθηγητή το "Ο άνθρωπος, ο έρωτας και η μουσική" ((μτφ. Γιώργος Αγραφιώτης, Νεφέλη 2003). 

Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε: 

"Η μουσική δεν είναι μόνο ένα ηχητικό παιχνίδι ή ένα απλό σύμπλεγμα ήχων, αντιθέτως έχει μια σημαντική ψυχική, πνευματική και κοινωνική υπόσταση. Δεν δημιουργείται ούτε στα σύννεφα ούτε στον πύργο από ελεφαντοστούν, αλλά συνθέτεται, αυτοσχεδίαζεται, και ερμηνεύεται από ανθρώπους και για ανθρώπους». Με αυτά τα θεωρήματα εγκαινιάζει ο συγγραφέας την αγόρευσή του για μια «ανθρώπινη μουσική». Ξεκινώντας από το ερώτημα της εν γένει σημασίας της μουσικής και βασιζόμενος σε νέες διεπιστημονικές έρευνες εξετάζει στο πρώτο μέρος του βιβλίου τα κύρια δεδομένα μιας «ανθρωπιστικής μουσικής»: τα δυνατότερα συναισθήματα, μουσικά πορτρέτα, την κοινωνική διάσταση της μουσικής, αστρολογικά θέματα και πολυπολιτιστικά φαινόμενα. Η μουσική σαν ηχητική γλώσσα του έρωτα αποτελεί το αντικείμενο του δεύτερου μέρους, όπου, βάσει του μουσικού θεάτρου του Mozart, της ενόργανης μουσικής του Beethoven, της μουσικής για πιάνο του Schumann, των μουσικών δραμάτων του Wagner, της «Σαλώμης» του Richard Strauss και πολλών άλλων νεότερων έργων, τεκμηριώνεται για πρώτη φορά η εξέλιξη των αντιλήψεων για τον έρωτα από τον 17ο αιώνα μέχρι σήμερα. Μια πρωτότυπη ιστορία και φιλοσοφία της τέχνης, της μουσικής και του πολιτισμού μέσα από το πρίσμα του ανθρωπισμού". 

Ο μουσικολόγος Κωνσταντίνος Φλώρος, υπήρξε μεγάλος μαλεριστής και έγραψε πέντε τόμους για τον μεγάλο αυστριακό συνθέτη. Στις 7 Μαρτίου 2010, η Διεθνής Εταιρεία Γκούσταβ Μάλερ της Βιέννης (Internationale Gustav Mahler Gesellschaft) του απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο Μάλερ ως αναγνώριση του έργου του.

Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά (2010) στα ελληνικά, το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου με τίτλο Gustav Mahler, οραματιστής και δυνάστης, σε μετάφραση Ιωάννη Φούλια. 
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία" (που δεν υπάρχει πια) και τον Γιάννη Τριανταφύλλου ο Κωνσταντίνος Φλώρος μας λέει τα εξής ενδιαφέροντα:

Γιατί χαρακτηρίζετε τον Μάλερ οραματιστή και δυνάστη;
«Ο Μάλερ ζούσε κυρίως για τον εσωτερικό του κόσμο, για την τέχνη του, αλλά ταυτόχρονα, θεωρώντας την κάτι το ιερό και καταβάλλοντας μεγάλες προσπάθειες για ν' αγγίξει το τέλειο μέσα από αυτήν, γινόταν και δυνάστης. Ηταν πολύ αδιάλλακτος όταν ήταν αρχιμουσικός στο Αμβούργο ή αργότερα γενικός διευθυντής της Αυτοκρατορικής Οπερας της Βιέννης. Δεν έδειχνε την παραμικρή συγκατάβαση. Οποιος δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του, έφευγε».
Μπορεί να θεωρηθεί ιδιοφυΐα της μουσικής;
«Από μικρό παιδί έπαιζε φυσαρμόνικα και πιάνο, ενώ άρχισε πολύ νωρίς να συνθέτει. Υπάρχει η εμφάνιση μιας μεγάλης ιδιοφυΐας αλλά συγχρόνως και μιας τεράστιας πειθαρχίας. Για να γράψει κανείς τέτοιες συμφωνίες και τραγούδια, απαιτείται συνεχής απασχόληση. Η τραγωδία του ήταν η εξής: ήθελε να γίνει συνθέτης αλλά δεν μπορούσε να ζήσει από την σύνθεση. Επρεπε λοιπόν να γίνει διευθυντής ορχήστρας, ξεκινώντας από τις μικρές πόλεις. Αργότερα, στη Βιέννη, ασχολούνταν με διοικητικά θέματα. Δυσφορούσε με όλα αυτά γιατί μπορούσε να συνθέσει μόνο κατά τους θερινούς μήνες όταν είχαν διακοπές τα θέατρα. Πήγαινε σε διάφορα σπίτια απομονωμένα, έχτιζε σπιτάκια μέσα στο δάσος για να μην τον ενοχλούν οι θόρυβοι και συγκεντρωνόταν στο έργο του. Το χειμώνα, το πρωί πριν πάει στην όπερα και το βράδυ όταν επέστρεφε, τελειοποιούσε τις παρτιτούρες του».

Η ερωτική του ζωή συνδέεται με την προσωπικότητά του και τη λατρεία του για τη μουσική;
«Ο Μάλερ ελκόταν από μορφωμένες, πνευματώδεις γυναίκες. Γνώρισε στο Αμβούργο την Αννα Φον Μίλντενμπουργκ και είχε μια ερωτική σχέση μαζί της, η οποία όμως χάλασε επειδή η Αννα θεωρούσε την εργασία του αντίζηλό της. Ανάλογα ισχύουν και για το γάμο του με την Αλμα, μια πολύ προικισμένη συνθέτρια. Της απαγόρευσε να συνθέτει, γιατί νόμιζε ότι δεν γίνεται να υπάρχουν σε μια οικογένεια δύο συνθέτες. Βέβαια, τότε ήταν το πατριαρχικό σύστημα και ίσχυαν πράγματα ακατανόητα για μας. Η Αλμα θεωρούσε τον εαυτό της παραμελημένο ενώ και σεξουαλικά δεν αισθανόταν ικανοποιημένη. Και άρχισε μια σχέση με τον αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους. Ο Μάλερ καταβαραθρώθηκε. Σ' αυτά τα βιώματά του οφείλουμε τη δεκάτη συμφωνία του, την οποία δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει αφού τον επόμενο χρόνο πέθανε. Το έτος 1907 είναι πολύ κρίσιμο στη ζωή του. Ηταν 47 ετών και το ένα κοριτσάκι του πέθανε ενώ ένας γιατρός τού διέγνωσε καρδιακή πάθηση. Ο Μάλερ ήταν σπόρτσμαν, έκανε αναβάσεις σε όρη, διέσχιζε μεγάλες αποστάσεις με το ποδήλατο, οπότε πλέον άλλαξε η ζωή του. Παρ' όλα αυτά εξακολουθούσε να διευθύνει πολύ εντατικά ακόμη και στην Αμερική, στη Μετροπόλιταν Οπερα, στο Κάρνεγκι Χολ. Πέθανε το 1911, πριν συμπληρώσει το 51ο έτος της ηλικίας του».
Θα μπορούσε να θεωρηθεί επίκαιρος σήμερα; Θα μπορούσε να συνθέσει το σάουντρακ της εποχής μας;
«Η αναγέννηση του Μάλερ άρχισε το 1960, έπαιξε ρόλο και "Ο θάνατος στη Βενετία" του Βισκόντι, το βιβλίο του Αντόρνο και πολλά άλλα. Στην εποχή μας πολλοί ταυτίζονται με την προσωπικότητά του. Πρώτον, γιατί ήταν ουσιαστικά άπατρις. Είχε γεννηθεί στη Βοημία, ζούσε στην Αυστρία αλλά δεν θεωρούσε τον εαυτό του πολίτη κάποιας χώρας, επειδή ήταν Εβραίος. Σ' αυτό το θέμα της μετακινήσεως, του γκλομπαλισμού είχε ήδη εντρυφήσει. Πίστευε, μάλιστα, ότι ο καλλιτέχνης τις ώρες της έμπνευσής του γίνεται προφήτης. Πραγματικά, η έκτη του συμφωνία είναι ένα έργο που δείχνει την καταστροφή. Πολλοί λένε ότι διαισθάνθηκε και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στο έργο και στην ψυχή του υπάρχουν πολλές αντιφάσεις, επίσης χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής μας. Δεν υπάρχει σήμερα κανείς μεγάλος συνθέτης που να μην αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα του Μάλερ, ενός πειραματιστή που αγωνιζόταν να φτάσει η μουσική του στον πολύ κόσμο».

Στα τέλη του 2021 κυκλοφορεί το βιβλίο του Κ. Φλώρου "Πάθος για Μουσική – Επιστημονική αυτοβιογραφία" (μτφ. Νίκος Σταμπάκης, Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2021). 

Ο ίδιος ο συγγραφέας σημειώνει: 

"Ως μουσικολόγος, έχω την τιμή να ανήκω στους περιθωριακούς. Ο αξιέπαινος Βρετανός δημοσιολόγος Νόρμαν Λέμπρεχτ (Norman Lebrecht) έγραψε σε ένα άρθρο για την έρευνα του Κουρτ Μπλάουκοπφ (Kurt Blaukopf) και τη δική μου πάνω στον Μάλερ: «Καλύτεροι όλων ήταν ο Κουρτ Μπλάουκοπφ και ο γεννημένος στην Ελλάδα Κωνσταντίνος Φλώρος, ο οποίος, ως περιθωριακός, είχε μια σκοπιά συχνά διεισδυτική. Σημειωτέον ότι αμφότεροι έτυχαν καλύτερης υποδοχής σε αγγλική μετάφραση παρά στα [πρωτότυπα] Γερμανικά». Το κρίσιμο ερώτημα για μένα είναι: ποιο είναι το επίσημο δόγμα των κατεστημένων συναδέλφων, και γιατί εγώ είμαι περιθωριακός; Το βιβλίο αυτό επιχειρεί να δώσει μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Παρουσιάζει μια σειρά από εξέχοντες συνθέτες και μουσικολόγους και αποπειράται να διαυγάσει τη φύση του μουσικού φαινομένου από ποικίλες σκοπιές. Η κύρια εστίασή του άπτεται θεμάτων πολιτισμικών, βιογραφικών, ψυχολογικών, φιλοσοφικών, κριτικών, αισθητικών και αξιολογικών". 

Εντελώς πρόσφατο βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου στα ελληνικά το "Ακρόαση και Κατανόηση - Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της" (μτφ Κωνσταντίνος Κακαβελάκης, Παπαγρηγορίου-Νάκας 2024). 

Διαβάζουμε από την εισαγωγή στην ελληνική έκδοση: 

"Η πολυδιάστατη και εμπεριστατωμένη πραγματεία του καθηγητή ιστορικής μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου Κωνσταντίνου Φλώρου «Ακρόαση και κατανόηση. Η γλώσσα της μουσικής και η ερμηνεία της» (Horen und verstehen: Die Sprache der Mu-sik und ihre Deutung) κυκλοφόρησε πρωταρχικά στην Γερμανία το 2008 από τον περιώνυμο μουσικό εκδοτικό οίκο Schott και απέκτησε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σημαντική απήχηση στο ευρύτερο παγκόσμιο μουσικόφιλο κοινό αλλά και στους ειδικούς ερευνητές που ασχολούνται με τα θέματα του τρόπου ακρόασης της μουσικής και τις συσχετιζόμενες δυνατότητες κατανόησής της. Η μεθοδολογική και συστηματική σκέψη του συγγραφέα που αναπτύσσεται σαν ένα καλειδοσκοπικό μωσαϊκό στην έρευνα αυτή δεν εξετάζει μόνο το γνωσιακό, πρακτικό ερμηνευτικό και συναισθηματικό πεδίο προσέγγισης της ανθρώπινης μουσικής ενεργητικής ανταπόκρισης. Εδώ διερευνάται με μια ιδιαίτερη συστηματική προσέγγιση η συμβολή των ηχοχρωμάτων, οι δυναμικές διαδικασίες, οι ίδιοι οι μουσικοί χαρακτήρες και οι εκφράσεις αλλά συνάμα και αυτές οι βαθύτερες διαστάσεις της ανθρώπινης αντίληψης που συσχετίζονται με την μυσταγωγική - αινιγματική εμπειρία της εσωτερικής ακρόασης και της πολυδιάστατης και περίπλοκης σχέσης της με το ασυνείδητο. Σε αυτά προστίθενται η σύμπραξη των αισθήσεων και το φαινόμενο της συναισθησίας. Στη μελέτη αυτή μέσα από εμπεριστατωμένα παραδείγματα φωταγωγείται ο τρόπος που μεγάλοι στοχαστές, φιλόσοφοι, επιστήμονες και μουσουργοί περιέγραψαν το βίωμα της δικής τους μουσικής ενδοσκόπησης και εμβάθυνσης στον κόσμο της μουσικής. Η πιθανή δυνατότητα σύνδεσης της ανθρώπινης εσωτερικής ακρόασης με τη συνείδηση της ίδιας της μουσικής αναδεικνύεται σε ένα κεντρικό ζήτημα αποκωδικοποίησης με διαχρονικό χαρακτήρα στη διερευνητική αναζήτηση του συγγραφέα και αφορά την μεθοδολογική δυνατότητα αποκάλυψης του ίδιου του απολεσμένου μουσικού νοήματος και την ευτυχή συνάντησή μας με την υψηλή μουσική πνευματικότητα και τον μύθο ως απόηχο του αρχαίου κόσμου. Κάθε φορά εκ νέου δύναται να μας επαναπροσεγγίζει μέσα από την αδιόρατη ακροαματική διαδικασία μιας αέναης ηχητικής ανακύκλησης". 

Και η τελευταία παρακαταθήκη του στα ελληνικά, το βιβλίο "Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ - Ένα δώρο στην ανθρωπότητα" (Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ., 2026). 

Ο αείμνηστος καθηγητής μας διαφωτίζει: 

"Η έντονη ενασχόλησή μου με τον σπουδαίο συνθέτη από το Σάλτσμπουργκ Βόλφγκανγκ Αμαντέ Μότσαρτ (W. A. Mozart) διαποτίζει τη ζωή μου. Ξεκίνησε στα χρόνια που ήμουν φοιτητής στη Βιέννη (1951-1955) και τελείωσε πριν τα 90ά μου γενέθλια. Αυτό το βιβλίο βασίζεται αρχικά στις μελέτες μου στον Μότσαρτ, που εξεδόθησαν το 1979 από τις εκδόσεις Breitkopf & Hartel. Η μελέτη The "Program" in Mozart's Master Overtures [Το πρόγραμμα στις πιο σημαντικές ουβερτούρες του Μότσαρτ], που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1964, εγκαινιάζει τη σειρά των "σημασιολογικών αναλύσεων" που έχω αναπτύξει. Ειδικά στις αγγλόφωνες χώρες, το βιβλίο ενέπνευσε αρκετούς ερευνητές να πραγματοποιήσουν δικές τους περαιτέρω έρευνες όπως οι Daniel Heartz, Julian Rushton, Richard Will και Christoph Wolff. Στη συνέχεια, το βιβλίο επεκτείνεται και σε άλλες μελέτες του συγγραφέα, οι οποίες αφορούν κεντρικά ζητήματα της έρευνας γύρω από τον Μότσαρτ όπως π.χ. η οικουμενικότητα του Μότσαρτ, η σχέση μεταξύ έργου και βιογραφίας, μεταξύ ευθυμίας και μελαγχολίας, μεταξύ δομής και σημασιολογίας, η σχέση μεταξύ τραγωδίας και κωμωδίας, η γλώσσα της μουσικής και της σκηνικής αισθητικής του Μότσαρτ ενώ επίσης εξετάζονται ορισμένα σημαντικά διερωτήματα". 

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΡΟΥΠΟΣ: Η χαρά της μουσικής

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη το βιβλίο «Η χαρά της μουσικής», του διακεκριμένου συνθέτη Γιώργου Κουρουπού, σε επιμέλεια Ιουλίτας Ηλιοπούλου. 

Πρόκειται για ένα βιβλίο 330 σελίδων, όπου αποτυπώνεται η διαδρομή, η μουσική φιλοσοφία και το ισχυρό αποτύπωμα του Γιώργου Κουρουπού στη μουσική ζωή του τόπου. 

Την επιλογή κειμένων και την επιμέλεια έκανε η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, η οποία συγκέντρωσε διαλέξεις, άρθρα, συνεντεύξεις και συνομιλίες του συνθέτη, που φωτίζουν την μεγάλη προσφορά του στην μουσική και τον πολιτισμό γενικότερα. 

Διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: 

Γεννήθηκα μ' ένα τραγούδι: «Μες στης νύχτας το σκοτάδι...» Ήταν ο Κεφαλλονίτης πατέρας μου που τραγουδούσε, συνοδεία της κιθάρας του, τη «Σερενάτα» του Σούμπερτ με ελληνικούς στίχους. Έτσι απλά, οι μονωδίες του πατέρα μου και τα χορωδιακά τραγούδια της παρέας στο σπίτι ήταν η πρώτη μου μουσική τροφή, αυτή που με γαλούχησε κι αυτή που με μεγάλωσε. 

Από το Νέο Ηράκλειο στον Πειραιά, από την Αθήνα στο Παρίσι, από το πιάνο στα μαθηματικά κι από εκεί πάλι και πάντα στη μουσική, ο Γιώργος Κουρουπός, με βαθιά ποιητική νοημοσύνη, πάθος για γνώση, εργατικότητα και πηγαίο χιούμορ, από παιδί αναζήτησε, βρήκε και μας χαρίζει την ξεχωριστή απόλαυση των επεξεργασμένων ήχων, τη χαρά της μουσικής. Ένα μεγάλο εύρος θεμάτων καλύπτουν τα κείμενα του Γιώργου Κουρουπού. Κείμενα για τη μελοποίηση, για τη μουσική και το παιχνίδι, ή τη μουσική και τον χρόνο, κείμενα για σπουδαίες προσωπικότητες, δασκάλους ή φίλους του, τον Olivier Messiaen, τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Νίκο Σκαλκώτα, τη Μαρία Κάλλας, τον Κωνσταντίνο Καραμανλή ή τον Σταύρο Μπένο, κείμενα για τη μουσική στο θέατρο, για τον ήχο στην Ιλιάδα, για τη γοητεία των μύθων· και πάλι, πάντα για τη μουσική, που από νωρίς έγινε στη ζωή του Γιώργου Κουρουπού «ταυτότητα, τόπος ονείρων και ευτυχισμένων συναντήσεων». 

Στο βιβλίο του Κουρουπού συναντάμε θεματικές όπως: Μουσική και δημιουργία, μελοποίηση και σύνθεση, μουσική στο θέατρο, πρόσωπα και έργα, προσωπική διαδρομή και πολιτισμός. 

Καίριο είναι το κεφάλαιο «Μελοποιώντας την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη», καθώς ο Γ. Κουρουπός δεν αναφέρεται μόνο στην δική του – πολύ σημαντική – εργασία πάνω στην Ελυτική ποίηση, αλλά και στις μελοποιήσεις άλλων δημιουργών, παλαιότερων και νεώτερων, καταθέτοντας, μάλιστα, και ενδιαφέρουσες αξιολογικές κρίσεις και επισημάνσεις. 

Πρόκειται, αναμφισβήτητα, για ένα βιβλίο – εγκόλπιο της μουσικής και της πνευματικής χαράς που απολαμβάνουμε από αυτήν! 

Περιεχόμενα 

ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ 

Επιρροές και εμμονές 

Μάης '68 - και μετά; 

Ένα πρωινό στην Opera Comique του Παρισιού 

Μουσική φαντασία (Γράμμα στην Μελίνα Μερκούρη) 

ΜΕΛΟΠΟΙΗΣΗ 

Κάθε τραγούδι 

Μελοποιώντας την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη 

Για το Μονόγραμμα 

Μελοποίηση 

Βασικοί τρόποι προσέγγισης της ποίησης από τους Έλληνες συνθέτες κατά τον 20ό αιώνα

ΠΡΟΣΩΠΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑ 

Olivier Messiaen, ο παιδαγωγός 

Μάνος Χατζιδάκις: Μια πολύ προσωπική μαρτυρία 

Ιάννης Ξενάκης: Ο εξανθρωπισμός της μουσικής 

Νίκος Σκαλκώτας: Στην δίνη των σχιζοφρενικών διλημμάτων της ελληνικής μουσικής 

Γιώργος Σισιλιάνος 

Μητρόπουλος - Bernstein. Το φταίξιμο είναι του Θεού 

Mozart: Ένας σύγχρονος λαικός συνθέτης 

Η Μαρία Κάλλας και το υποσυνείδητο του συνθέτη 

Ρίκα Δεληγιαννάκη 

Γιώργος Σεβαστίκογλου. Ύμνος στην αλήθεια 

Κωνσταντίνος Καραμανλής: Ανυπόκριτος σεβασμός και ουσιαστική στήριξη του αληθινού πολιτισμού

Σταύρος Μπένος 

ΜΟΥΣΙΚΗ - ΜΕΛΕΤΕΣ 

Μουσική και παιχνίδι 

Χρόνος και μουσική 

Ο ήχος του πολέμου στην Ιλιάδα 

Έντεχνη ελληνική μουσική δημιουργία: παράδοση και παγκοσμιοποίηση 

Η εσωστρέφεια της έντεχνης ελληνικής μουσικής 

Η ελληνική μουσική από τον 19ο αιώνα έως τα μέσα του 20ού 

Η έντεχνη ελληνική μουσική και το πρόβλημα της ιθαγένειας 

Η αβάσταχτη γοητεία των μύθων 

Το λαϊκό τραγούδι κι εμείς 

Η μουσική στο θέατρο και στον κινηματογράφο 

Η τέχνη και τα ιδανικά των Ηνωμένων Εθνών 

Δελφοί: Μια σύγχρονη εκδοχή μουσικών αγώνων στο πνεύμα των Πυθίων 

ΣΥΝΟΜΙΛΙΕΣ 

Οδύσσεια: Ο Γιώργος Κουρουπός συζητάει με την Angela Dauber 

Λεπορέλλα - Μια βουβέλα ελεγεία για όσους/όσες δεν αγαπήθηκαν: Συνέντευξη στο Θάνο Μαντζάνα

Ελπίς Πατρίδος - Η επανάσταση του 21' σαν λυρικό έργο: Συνέντευξη στον Νικόλα Ζώη 

«Ένα όμορφο τραγούδι είναι κάτι σαν γυμνό μοντέλο»: Συνέντευξη στον Θανάση Θ. Νιάρχο 

ΕΠΙΛΟΓΟΣ 

Η χαρά της μουσικής 

Ο Γιώργος Κουρουπός σπούδασε μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πιάνο στο Ωδείο Αθηνών και σύνθεση στο Conservatoire του Παρισιού (1968-1972), στην τάξη του Olivier Messiaen. Κατά τη δεκαετή διαμονή του στο Παρίσι, μεταξύ άλλων, έγραψε το Ελληνικό τραγούδι και τα λυρικά δράματα Hermès et Prométhée, Dieu le veut και Grisélidis (Φεστιβάλ Avignon). Σημαντικότερα έργα του μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα (το 1977) είναι Η συνέλευση των ζώων (παραμύθι Περικλή Κοροβέση), Σονάτα για βιολοντσέλο και πιάνο, Ο Μικρός Ναυτίλος (ποίηση Οδυσσέα Ελύτη), Οδύσσεια, συμφωνικό μπαλέτο σε χορογραφία John Neumeier (βραβείο μουσικής Benois de la Dance), Κοντσερτίνο για πιάνο και ορχήστρα, Το Μονόγραμμα (λυρική καντάτα σε ποίηση Οδυσσέα Ελύτη), Φωνή Δρυός (τελετουργικό δράμα), Επτά αθάνατες αρετές (συμφωνικό έργο), οι όπερες Πυλάδης (λιμπρέτο Γιώργου Χειμωνά), Ιοκάστη (ποίηση Ιουλίτας Ηλιοπούλου), Οι δραπέτες της σκακιέρας (λιμπρέτο Ευγένιου Τριβιζά), Η σκηνή των θαυμάτων (κείμενο Μιγκέλ ντε Θερβάντες), Λεπορέλλα (βασισμένη στο έργο του Στέφαν Τσβάιχ, λιμπρέτο Ιουλίτας Ηλιοπούλου), Ελπίς Πατρίδος (λιμπρέτο Ιουλίτας Ηλιοπούλου), καθώς και πολλοί κύκλοι τραγουδιών μελοποιημένης ποίησης για φωνή και πιάνο. Διετέλεσε πρόεδρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και καλλιτεχνικός διευθυντής της Ορχήστρας των Χρωμάτων και του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. Το 2017 τιμήθηκε με τον τίτλο Chevalier de la Légion d’Honneur της Γαλλικής Δημοκρατίας. Είναι ομότιμος καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου.

Δείτε όλες τις αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού για τον Γιώργο Κουρουπό ΕΔΩ. 

ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ (ΒΙΝΤΕΟ)

ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ

Εκπομπή Τέταρτη 

Προσκεκλημένος ο συγγραφέας Αλέξανδρος Αδαμόπουλος 

Παρουσίαση: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Σκηνοθεσία: Γιώργος Αρβανίτης 

Παραγωγή: Ιδιωτική Οδός, 2026 

Ο συγγραφέας Αλέξανδρος Αδαμόπουλος παρουσιάζει τα βιβλία του. 

 

Ο Αλέξανδρος Αδαμόπουλος γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Νομικά στο ΕΚΠ, σκηνοθεσία, κλασική κιθάρα στην Αθήνα και παρακολούθησε μεταπτυχιακά Sociologie Politique στη Σορβόννη. Υπήρξε ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος τής μη κερδοσκοπικής "Εταιρείας Φίλων Μουσικής Γιάννη Χρήστου". Διετέλεσε μέλος και γενικός γραμματέας τού Δ.Σ. τού Εθνικού Θεάτρου. 

Οι συλλογές διηγημάτων του «Δώδεκα και ένα ψέματα» και «Ψέματα πάλι» κυκλοφόρησαν στη Γαλλία Γερμανία Ολλανδία Τουρκία Ινδία. Το θεατρικό «Ο Σιμιγδαλένιος» παρουσιάστηκε αγγλικά στο Wesley College τής Μελβούρνης, τουρκικά στο Κρατικό Şehir Tiyatro τής Κωνσταντινούπολης, ενώ εδώ έχει ανέβει σε πάνω από 85 διαφορετικές παραγωγές (Εθνικό Θέατρο, Κ.Θ.Β.Ε, πολλά ΔΗΠΕΘΕ κ.α.) 

Άλλα έργα: «Το τσιγάρο και η γιόγκα», «Οχιναιλέγοντας», «Ίναχος ο γιός τού Ωκεανού», «Τα όχι τού ΝΑΙ», «Οι Δαιμονισμένοι», «Auguste Rodin Διαθήκη», «Ο Αδάμ και το μήλο», «Ο κύκλος που δεν κλείνει», «Χύμα», «Για τον Γιάννη Χρήστου».

«Αντίο, πόλεμε» της Ντόχα Καχλούτ από τις εκδόσεις "Μασάρ"

"Με την ποίηση διέσχισα χώρες, και μόνο με την ποίηση επιστρέφω στη Γάζα, και μέσα από την ποίηση θα διαβάσετε για αυτήν. Μου έρχεται τώρα σαν χαστούκι, πιο αναπάντεχο από ποτέ, το ερώτημα του «γιατί». Ίσως το μόνο νόημα είναι ότι όταν πεθάνω, δεν θα λυπηθώ, γιατί δεν θα αφήσω πίσω μου τίποτα που δεν είπα. Η ποίηση είναι πίστη. Αυτό που μεταφράζεται σήμερα είναι το σύνολο όσων πίστεψα και γνώρισα με βεβαιότητα." (Ντόχα Καχλούτ, από το σημείωμα της ανθολογίας "Αντίο, πόλεμε", μτφ. Παρασκευή Ζέρβα, Μασάρ 2026). 

Οι εκδόσεις «Μασάρ» που επιμελείται ο φιλόλογος, μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας Ρόνι Μπου Σάμπα, είναι μια δυναμική παρουσία της αραβικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, με εκδοτικές προτάσεις που έχουν βάθος και πάθος. 

Το βιβλίο της Παλαιστίνιας συγγραφέως Ντόχα Καχλούτ, με τίτλο «Αντίο, πόλεμε», αποτελεί μια ποιητική και ανθρώπινη μαρτυρία που αναδεικνύει την αξία της ζωής, της μνήμης και της ελπίδας μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες. 

Το βιβλίο παρουσιάστηκε σε εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 9 Ιουνίου 2026 στην ταράτσα του Βιβλιοπωλείου Literature House (Ιωάννου Δροσοπούλου 67, Αθήνα). 

Στην εκδήλωση απηύθυνε χαιρετισμό ο Αχμάντ Χάσαν, μέλος της Παλαιστινιακής Παροικίας Ελλάδας και για το βιβλίο μίλησαν ο Σωτήρης Λίβας, Καθηγητής ΤΕΓΜΔ και η Θέμις Αμμάλου, Κριτικός Τέχνης. 

Την παρουσίαση πλαισίωσαν με μουσική και απαγγελίες ποιημάτων μέλη της χορωδίας Μασάρ, σε γενική επιμέλεια Ρόνι Μπου Σάμπα. 

 

Αέρας Πεχλιβάνης ως Βραχνός Προφήτης

Του Χρήστου Γκουνέλα, PhD Θεολογίας, MSc Μουσικολογίας

Σαν άλλος Αέρας Πεχλιβάνης ήρθε πριν λίγους μήνες το ομότιτλο βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσάβαλου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, βραχνά προφητικό στην ολότητά του. Ήρθε να μας υπενθυμίσει μέσα από τις σελίδες του τη συνύπαρξη ανθρώπων (μιας παρέας που έγραψε ιστορία), μουσικών και ποιητικών δημιουργών για να σκαρωθεί ο περίφημος δίσκος του Θανάση Παπακωνσταντίνου υπό τον τίτλο Βραχνός Προφήτης. Ο εμβληματικός αυτός δίσκος, ακόμη και μετά από 26 χρόνια δημιουργίας του, συνεχίζει (και θα συνεχίζει) να αποτελεί τομή στα μουσικά πράγματα της νεότερης ελληνικής μουσικής τόσο λόγω της υψηλής ποιητικής του όσο και της ώσμωσης ανθρώπων, μουσικών οργάνων και ήχων, εικόνων, ιστορίας και μύθων. Είναι ο δίσκος με το εξώφυλλο μιας μυστηριακής μορφής ενός τελάλη, Βραχνού Προφήτη, που συνάντησε φωτογραφικά ο αξεπέραστος Λαρισαίος φωτογράφος των στιγμών της θεσσαλικής υπαίθριας καθημερινότητας Τάκης Τλούπας. Αυτή τη σχεδόν μεταφυσική μορφή με τα σφιχτά χείλη και ένα βλέμμα απλανές μεταξύ απόγνωσης και προσμονής επιλέγει και ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος να τη βάλει να προφητεύσει στο εξώφυλλο του βιβλίου του ανάμεσα στους τοίχους ενός σπηλαίου σαν αυτό του Πλάτωνα και δύο ανθρώπινων σκιών-μορφών. 

Διαβάζοντας το βιβλίο και ακούγοντας παράλληλα κάποια από τα τραγούδια του Βραχνού Προφήτη, αναδύεται δυνατή η μυρωδιά του χώματος των βουνών των Χασίων στα βορειοδυτικά της Θεσσαλίας, εκεί όπου ακόμη οι γριές μονολογούν «αλλιώς τα περιμέναμε και αλλιώς μας ήρθαν» και οι μυθιστορίες για τον λήσταρχο Θωμά Γκαντάρα λέγονται από στόμα σε στόμα. Εκεί όπου τα πηγάδια καπνίζουν από τις φωτιές του Kάτω Kόσμου λιώνοντας το χιόνι, όπως τα είδε ποιητικά ο αείμνηστος Χρήστος Μπράβος, και το σκυλί προφητεύει πένθιμα όταν αλυχτάει σαν τον λύκο. Είναι ο ίδιος τόπος από όπου ο Θανάσης κάνει επίκληση σε έναν Αέρα Πεχλιβάνη να κατεβεί από τα βουνά και να έρθει να παλέψει με τον κυρ Αριστοτέλη τον πατέρα του σε μία πάλη υπαρξιακή. 

Άλλωστε, και ο ίδιος ο Θανάσης είναι ένας Πεχλιβάνης της ύπαρξης που παλεύει διαρκώς με τις σκέψεις του «όταν χαράζει», τα βάζει με τη «βαθιά πληγή» που του κλέβει τη μιλιά και πίνει από τα δάκρυά του και βλέπει «τις όμορφες στιγμές σαν χέλια πως γλιστράν». Αλλά, είναι και Βραχνός Προφήτης στις άγριες εποχές που ζούμε επιμένοντας να δείχνει την αξία των μικρών πραγμάτων, αφού εν τέλει «το πιο γλυκό βιολί το παίζει ο θάνατος». 

Ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος συνάντησε τον Θανάση Παπακωνσταντίνου και όλους όσοι συνετέλεσαν στον δίσκο (τραγουδιστές, μουσικοί, τεχνικοί κ.ά.) και του αφηγήθηκαν ολόκληρο το ταξίδι του δίσκου από την αρχική ιδέα έως την τελική δημιουργία του. Για το κάθε τραγούδι του Βραχνού Προφήτη γίνεται μία εισαγωγική αναφορά από τον Κωνσταντίνο Τσάβαλο και ακολουθούν οι αφηγήσεις των συντελεστών και βασικά του ίδιου του Θανάση Παπακωνσταντίνου. Πρόκειται για τη μεταφορά στο χαρτί ζωντανών αφηγήσεων με αμεσότητα, συναίσθημα, χιούμορ αλλά και μουσικά τεχνικά θέματα, ως επί το πλείστον κατανοητά από τον μέσο αναγνώστη. Απαραίτητο δε συμπλήρωμα μεταξύ των αφηγήσεων τα λεγόμενα του Θανάση μέσα από διάφορες κατά καιρούς συνεντεύξεις του. 

Ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος εργάστηκε πραγματικά μεθοδικά και κατόρθωσε να τιθασεύσει και να βάλει σε αλληλουχία ένα μεγάλο υλικό από πολλές και ποικίλες πηγές. Ο αναγνώστης μελετώντας αυτό το βιβλίο αποκτά μία πλήρη γνώση για τον δίσκο του Βραχνού Προφήτη. Θα λέγαμε πως τίποτα δεν διέλαθε της προσοχής του συγγραφέα δίνοντας την ίδια ακριβώς έμφαση τόσο στα μεγάλα όσο και στα μικρά. Αυτό που απομένει σαφώς ανοιχτό είναι και πάλι η μουσική και η ποίηση του δίσκου, τα οποία περιμένουν να ενωθούν με τις ψυχές και το μυαλό των ακροατών και να δημιουργήσουν μέσα τους ίδια αλλά ακόμη περισσότερο και διαφορετικά βιώματα φυσικά ή και άλλα, που τα λέμε «μεταφυσικά». Άξιο λόγου επίσης είναι το κλείσιμο του βιβλίου με την εξέταση της θέσης του Βραχνού Προφήτη στην παγκόσμια και ελληνική δισκογραφία καθώς και το βαθύ αποτύπωμα που άφησε και αφήνει στην ιστορία της μουσικής. 

Τέλος, ο αναγνώστης είναι αδύνατον να μην παρατηρήσει τον λεπτό χειρουργικό τρόπο προσέγγισης του θέματος του βιβλίου μέσα από τον πρόλογο του Άρη Δημοκίδη. Πρόκειται για έναν πρόλογο διαθλαστικό, βαθύ και πολυφωνικό όπως θα ταίριαζε άλλωστε σε ένα τέτοιο μοναδικό συγγραφικό έργο.

«Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» στη Θεσσαλονίκη

Μέσα σε κλίμα αναστάσιμης συγκίνησης παρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη το νέο βιβλίο της Μαρίας Χατζηαποστόλου «Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» από τις εκδόσεις Μετρονόμος, στο cafe «Ζώγια – Βιβλίο - Tσάι και συμπάθεια», το βράδυ του Σαββάτου 18 Απριλίου 2026. 

Για το βιβλίο μίλησαν οι: Βασίλης Βασιλειάδης, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Α.Π.Θ., Αναστασία Γρηγοριάδου, Δημοσιογράφος 9,58 FM – ΕΡΤ3 και Ανθή Ουρούμη, Εκπαιδευτικός – Θεολόγος, ενώ τραγούδια σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου ερμήνευσε η Δέσποινα Παγιούλα, με τον Θανάση Μπιλιλή να τη συνοδεύει στο πιάνο. 

Ανθή Ουρούμη, Εκπαιδευτικός-Θεολόγος 

Υπάρχουν στιγμές στην πνευματική διαδρομή ενός τόπου, που ο λόγος παύει να είναι μία απλή περιγραφή της πραγματικότητας και μετατρέπεται σε γεγονός ζωής, σε μία συνάντηση οντολογική που υπερβαίνει τα στενά όρια του χρόνου, της φθοράς και της ατομικότητας. Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, όχι απλά για μία τυπική παρουσίαση βιβλίου, αλλά για να γίνουμε κοινωνοί μίας σπάνιας πνευματικής συνάντησης, ήτοι της βαθιάς και αναστάσιμης θεολογικής σκέψης της Δρος Μαρίας Χατζηαποστόλου με τον προφητικό, αρχοντικό και συχνά σπαρακτικό κόσμο του Μάνου Ελευθερίου. Αν αναρωτηθεί κανείς, γιατί ένας άνθρωπος επιλέγει να γράψει, η απάντηση σπάνια βρίσκεται στη στεγνή λογική. Υπάρχουν δημιουργοί που γράφουν για να εξηγήσουν τον κόσμο και υπάρχουν κι εκείνοι που γράφουν, γιατί ο κόσμος δεν τους χωρά αν δεν τον μοιραστούν. Γράφουν, γιατί η σιωπή τούς πνίγει και η αλήθεια τούς καίει τα σωθικά. Η Μαρία ανήκει ακριβώς σε αυτήν την δεύτερη κατηγορία, την αναγκαία, την ιερή. 

Με την Μαρία Νεφέλη, με συνδέει μια μακρόχρονη αδελφική φιλία, μια «επιλεγμένη συγγένεια» κι ένας δεσμός που μου επιτρέπει να γνωρίζω καλά πως αυτό της το έργο δεν είναι μία απλή μελέτη. Είναι ένα ζωντανό κομμάτι από την ίδια της την ψυχή. Είναι ο άνθρωπος που σου θυμίζει ποιος είσαι, όταν η καθημερινότητα σε κάνει να το ξεχνάς. Η ευαισθησία της δεν είναι αδυναμία, αλλά μία δύναμη σχεδόν προφητική, μια «αρχοντιά» ψυχής που την κάνει να νιώθει τον πόνο του κόσμου σαν δικό της, μία γυναίκα που ζει την πίστη της, ως διαρκή χειρονομία αγάπης. 

Για την Μαρία, που γνωρίζει βιωματικά πως «εν αρχή ήν ο Λόγος» και πως ο Λόγος αυτός είναι Φως και Ζωή, η συγγραφή δεν είναι μία πολυτέλεια, αλλά μία πράξη αντίστασης στο μηδέν. Είναι η ίδια η βιολογική της ανάγκη να τακτοποιεί το χάος της ανθρώπινης οδύνης και να του δίνει σχήμα ελπίδας, μετατρέποντας το λευκό χαρτί σε μια προοπτική ελευθερίας. 

Στο νέο της βιβλίο, δεν πρόσθεσε απλώς μια μελέτη στη βιβλιογραφία μας. Κατάφερε κάτι πολύ πιο βαθύ: έγινε η «χρονοποιός» που μετέτρεψε την αγωνία του Μάνου Ελευθερίου σε αναστάσιμη ελπίδα. Η γραφή της είναι μια οντολογική κατάθεση, ένας λόγος που «καίει» και «φωτίζει» ταυτόχρονα.

Kατόρθωσε να διακρίνει πίσω από τους σπαρακτικούς στίχους του Μάνου τη δημιουργική αρχή του Σύμπαντος. Εκεί όπου οι άλλοι αντικρίζουν μόνο το «άδικο του κόσμου» και το «παράλογο του πολέμου», αυτή, με τη θεολογική της οξύνοια, ανακάλυψε τον Λόγο. Μας φανέρωσε πως η δική της σκέψη μπορεί να μετουσιώσει τον χρόνο από έναν «απειλητικό εχθρό» σε μια «αέναη κοινωνία» με το αιώνιο. 

Με θαυμαστό τρόπο πλησιάζει τον θάνατο μέσα από τη ματιά του Ελευθερίου, χαρακτηρίζοντάς τον ως την «κατεξοχήν κακοτεχνία της Δημιουργίας». Ταυτόχρονα μας προσφέρει μία αναστάσιμη προοπτική. Με τη γραφίδα της, ο Άδης του Μάνου έγινε πράγματι μαλαματένιος. Μας διδάσκει πως τίποτα αληθινό δεν σβήνει και πως η μνήμη, όταν ποτίζεται από την αγάπη, γίνεται «ανέσπερο φως». 

Η Μαρία, λειτουργεί ως «ακίνητος φρουρός σε μια σκοπιά αγρύπνιας». Ενώ το τρένο της Ιστορίας φεύγει στις οκτώ, αυτή μένει εκεί, για να διασώσει τη «φωτογραφία της στιγμής» και να μας θυμίσει ότι η αγάπη είναι η μόνη δύναμη κατά της φθοράς. 

Το βιβλίο της συνιστά μια άσκηση νήψης, μιας πνευματικής εγρήγορσης. Μας κάνει κοινωνούς των αρρήτων μυστηρίων, εκεί όπου οι «χρυσές σκιές του Άδη» παύουν να μας τρομάζουν, γιατί μας οδηγεί να τις κοιτάμε μέσα από το φως της Αγάπης. Είναι η δημιουργός που κατάφερε να ενώσει το κτιστό με το άκτιστο, τη λύπη της προσφυγιάς με τη χαρά του Παραδείσου. 

Δεν προσεγγίζει απλώς το έργο του Μάνου Ελευθερίου. Γίνεται η ίδια η φωνή που ερμηνεύει τη σιωπή των αγγέλων. Οι λέξεις της είναι μια πνευματική μυσταγωγία, ένας λόγος που ανυψώνεται ως «αετός χερουβικός» για να συναντήσει την ουσία της ύπαρξης. 

Μετατρέπει τη Θεολογία σε ποίηση ζωντανή. Έχει το σπάνιο χάρισμα να «πετά τις λέξεις σαν βέλη», όχι για να πληγώσει, αλλά για να καθαγιάσει τα σύμπαντα και να μας υπενθυμίσει πως ο άνθρωπος είναι μια «σπάνια μοναδικότητα», η κατεξοχήν μέριμνα της Παντοδυναμίας. 

Είναι συγκλονιστικός ο τρόπος που περιγράφει τους αγγέλους –τους αγγέλους του Μάνου που «περπατάνε στη γη μαζί με τους ανθρώπους». Μας φανερώνει ότι η δική της γραφή είναι αυτή η «μυστική πορτούλα» που οδηγεί στην ψυχή μας. Καταφέρνει να συμφιλιώσει τις αντιθέσεις, να μερώσει την αγριότητα και να μας πείσει πως η προσευχή των αγγέλων είναι μια ανοιχτή αγκαλιά για κάθε «γονατισμένο» άνθρωπο. 

Με τη δική της καθοδήγηση, νιώθουμε δέος απέναντι στον αόρατο κόσμο και πιστεύουμε ξανά στη νίκη του «άκτιστου Κάλλους» επί του σκότους. Το πόνημά της λειτουργεί ως μια πολύτιμη προσφορά που μας μυρώνει με ουράνιες δυνάμεις. Είναι η μυημένη που, μέσα από την οδύνη της πένας της, κατορθώνει να σώσει την ομορφιά του κόσμου. 

Κατάφερε η δική της ψυχή να γίνει ο καθρέφτης όπου ο «πρίγκιπας που δεν έγινε βασιλιάς» βρήκε επιτέλους τη δικαίωσή του. Με την πνευματική υφαντική της, οι «σπασμένες κλωστές του παρελθόντος» που άφησε ο Μάνος, ενώθηκαν ξανά σε ένα υφαντό μνήμης που δεν φθείρεται από τον χρόνο. 

Είναι ιδιαίτερα συγκινητικό το πώς αφουγκράζεται τη «χαρμολύπη» του Μάνου, αποκαλύπτοντας το φως εκεί που οι άλλοι βλέπουν μόνο το αδιέξοδο και φανερώνοντας ότι το θαύμα δεν είναι κάτι μακρινό, αλλά η ίδια της η ενσυναίσθηση, που την κάνει να «ασθενεί» μαζί με τον ασθενούντα και να ανασταίνεται μαζί με τον λυτρωμένο. 

Στον πυρήνα της σκέψης της, επισφραγίζει μια ιερή αποστολή. Πετυχαίνει το ακατόρθωτο: να ψηλαφήσει τη «γλυκιά μελαγχολία» του Χριστού μέσα από τα μάτια του Μάνου Ελευθερίου και να μας την παραδώσει ως βάλσαμο, ως μια ανθρωπολογία που δεν φοβάται τον πόνο, αλλά τον αγιάζει. Η σκέψη της σε αυτό το σημείο γίνεται προφητική. Ένιωσε σε βάθος πως ο Χριστός του Μάνου είναι ο Χριστός των απόκληρων, των «ερημιτών» και των αδικημένων. Με την καθαρή ματιά της, Τον έφερε ακόμα πιο κοντά μας, κάνοντάς Τον «φίλο» και συνοδοιπόρο στην προσωπική μας αγωνία. Μας θύμισε με τρόπο συγκλονιστικό ότι η ελευθερία μας δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά η νίκη επί του εσωτερικού μας φόβου –μια αλήθεια που η ίδια υπηρετεί με το πνεύμα και τη στάση ζωής της. 

Η Μαρία εξοφλεί ένα βαθύ πνευματικό χρέος δικαιοσύνης προς τον Μάνο Ελευθερίου. Τον ανέδειξε όχι απλώς ως έναν σπουδαίο στιχουργό, αλλά ως τον Άρχοντα των Ταπεινών και του περιθωρίου, που πραγματικά υπήρξε. 

Είναι εντυπωσιακός ο τρόπος που συνέδεσε την αγιότητα με την απλότητα της καθημερινής ζωής, με τα καφενεία και τα ξωκλήσια, αποδεικνύοντας ότι η ματιά της μπορεί να ανακαλύπτει το ιερό μέσα στο καθημερινό. Λειτούργησε ως ένας «παλμογράφος» της σκέψης του Μάνου, μεταφέροντας με ακρίβεια και ευαισθησία τον καημό του ποιητή για τον «όλο άνθρωπο». Ο αναγνώστης δεν διαβάζει απλώς για τον Ελευθερίου, αλλά «ταξιδεύει» μαζί του προς την αυτογνωσία. 

Μας φανέρωσε ότι ο Μάνος είναι «ψωμί και βροχή» για την ψυχή μας, περνώντας τον λόγο του μέσα από το δικό της φίλτρο: μια καρδιά που πάλλεται για την αλήθεια και τη δικαιοσύνη. Στο πρόσωπό της βρίσκουμε την αυθεντική ερμηνεύτρια, που ανασύρει στην επιφάνεια το καθολικό πνευματικό οικοδόμημα του Ελευθερίου, αποκαλύπτοντας τις πτυχές εκείνες που παραμένουν κρυμμένες πίσω από τη λάμψη των στίχων του. 

Η Μαρία μεταμορφώνει τον τόπο της φθαρτής μας οδύνης στην ουτοπία ενός ανέσπερου φωτός, αποδεικνύοντας πως το έργο του Μάνου δεν είναι απλώς ιστορία, αλλά μια αέναη άνοιξη της ψυχής. Μας υπενθυμίζει ότι ο τόπος που μας πληγώνει συναντά την ουτοπία που μας λυτρώνει, γιατί ο Παράδεισος αναπνέει εκεί όπου η αγάπη ορθώνει ανάστημα απέναντι στον θάνατο. 

Αγαπημένη μου Μαρία Νεφέλη, 

Είσαι η ζωντανή απόδειξη ότι η Θεολογία, όταν συναντά την Τέχνη και την αληθινή Αγάπη, μεταμορφώνεται σε Ανάσταση. Σε ευχαριστώ που έγινες η γέφυρα για να φτάσει το μεγαλείο του Μάνου στις καρδιές μας, γιατί δεν έγραψες απλώς για τον Μάνο Ελευθερίου, αλλά τον «ανέστησες» μέσα μας, κάνοντάς μας να αισθανθούμε πως κάθε μας στιγμή είναι ένα ατόφιο κομμάτι αιωνιότητας.

Σε ευχαριστώ που υπάρχεις και που δημιουργείς. Που λειτούργησες ως «Μυροφόρος των λέξεων» και μας προτρέπεις να βλέπουμε «ολάκερο τον Θεό μέσα στην ευωδία ενός λουλουδιού». Που με τη σκέψη σου μας επιτρέπεις να «αναπνέουμε Παράδεισο» και που μας θυμίζεις πως, όσο υπάρχει η δική σου φωνή, τίποτα αληθινό δεν πρόκειται να σβήσει. Δεν αφήνεις κανέναν «ανέστιο». 

Είσαι η «διαλεγμένη» γιατί κατάφερες να αποδείξεις πως η αγάπη είναι η μόνη κραταιά δύναμη που νικά τον θάνατο. Και το έκανες με μια σεμνότητα που θα έκανε τον Μάνο να χαμογελάει από των αγγέλων τα μπουζούκια, βλέποντας πως το «νήμα της ζωής» του βρίσκεται σε χέρια τόσο άξια και τόσο καθαρά και προτρέποντάς μας να πάρουμε μαζί μας το μόνο εφόδιο που έχει πραγματική αξία, όπως ο ίδιος ο Μάνος είπε, αφήνοντας μας την πιο ιερή του παρακαταθήκη: «Τώρα που θα φύγεις, πάρε μαζί σου και τον Χριστό».

Ανοιχτή Επιστολή στον Μάνο Ελευθερίου 

«Αναστήτω ο Θεός και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί Αυτού» 

Τη νύχτα της Ανάστασης ελευθερώνονται, λένε, οι ψυχές. Είναι η νύχτα που κοιτάμε λιγάκι πιο ψηλά για να συναντηθούμε και πάλι με τους αγαπημένους. Απόψε σε θυμήθηκα Μάνο. Που άναβες εκείνο το καντηλάκι κάθε Μεγάλη Παρασκευή. Που θυμιάτιζες τον αέρα. Που έσκυβες ευλαβικά την κεφαλή την ποιητική στη θέα του Επιταφίου. Που γνώριζες τους Ψαλμούς καλύτερα από εμένα. Κι ας είμαι θεολόγος. 

Εσύ Μάνο πηγαινοερχόσουν στων αγγέλων τα τάγματα, γιατί πιο γήινος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Στην Άβυσσο κατέβαινες, να συναντάς στον Άδη τις αλύτρωτες ψυχές. Γιατί πιο ουράνιος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Βλέπεις οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πως για ν’ αγγίξεις τον ουρανό, οφείλεις πρώτα να γευτείς τη γη. 

Γεννήθηκες στις 12 του Μάρτη για να μην πεθάνεις ποτέ. Στην αγαπημένη τη Σύρο των ανέμων και των νεοκλασικών, του θεάτρου και των προσφύγων της Ανατολής, των αρχοντικών και των καπηλειών. Είδες τις γειτονιές ν’ ανάβουν τις φωτιές, τα πρόσωπα να πορφυρίζουν απ’ της γιορτής την έκσταση, έζησες της στέρησης την αδικία, τη βία της φτώχιας, μα και την ευλογία, χτύπησες πόρτες σφαλιστές κι άλλες τις άνοιξες διάπλατα, μπήκες ενήλικος με δέος σε σπίτια μυθικά, για να θυμηθείς την ηλικία την παιδική της ανάμνησης που μύριζε ανθισμένες λεμονιές και χρυσάνθεμα. 

Όταν έγραφα το βιβλίο μου για σένα δεν ήμουν μόνη. Η αύρα σου μύρωνε τον αέρα. Εκείνες τις ατελείωτες νύχτες της αγρύπνιας σαν να σε άκουγα: «Βρε κορίτσι, μην ασχολείσαι μαζί μου. Πήγαινε να πιεις κάνα ποτό με την παρέα σου. Οι φίλοι μας είναι η αληθινή περιουσία μας». Ήξερες καλά από φίλους. Χάρηκες την κοινωνία των προσώπων τους. Μοιράστηκες μαζί τους την αγωνία σου. Απόψε, Μάνο, ήλθαν οι φίλοι σου. Σε γνωρίζουν καλά κι ας μην έτυχε ποτέ να συναντηθείτε. 

Και συναντήθηκα και πάλι με τα τραγούδια σου που είναι ανάσες του Θεού στον λυγμό του ανθρώπου. Οξυγόνο μέσα στην ασφυξία του. Αντίσταση του έρωτα σε ό,τι ανέραστο. Μάχη της μνήμης με τη λήθη. Φως εκ Φωτός. Γέννησες και μας χάρισες ένα σύμπαν. Κι ας εύρισκαν τα λόγια σου πολλές φορές «ώτα μη ακουόντων». Έκανες τον τόπο, ουτοπία. Γιατί στο σύμπαν το δικό σου κανείς δεν μένει ασκεπής. Οι ανέστιοι αποκτούν εστία, οι απόκληροι βρίσκουν μια μεγάλη αγκαλιά και όσοι δεν αγαπήθηκαν, βιώνουν την αγάπη που ποτέ δεν έζησαν. Κάθε κακό παύει, κάθε αδικία αποκαθίσταται. Οι ηττημένοι νικούν. Όλοι και όλα καθαγιάζονται. 

Μάνο χρονοποιέ, της μνήμης τρυγητή και των ψυχών μας υπερασπιστή, της συνείδησής μας φωνή και των στιγμών μας μεθυστή. Μάνο θαυματοποιέ, τώρα σ’ έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ. Όσο η βαρβαρότητα θα παρελαύνει με θρασύτητα στις λεωφόρους του κόσμου, τα μαλαματένια σου λόγια θα γίνονται ξόρκι στο κακό και φως ανέσπερο που θα διαλύει κάθε σκοτάδι που απειλεί να μας πνίξει από παντού. Είτε ως Άμλετ της Σελήνης, είτε Ντυμένος Άμλετ στη βροχή, είτε ως πατέρας του Άμλετ, θ’ αποκαλύπτεις τα προσωπεία μας, θα κουβαλάς το βάρος όλου του κόσμου και θα υπερασπίζεσαι το αίμα των αθώων που λέρωσε τον ουρανό. 

Αλλά το αύριο πώς θα ’ρθει ποιητή μέσα στο αίμα; Πάψαμε να πιστεύουμε στον Θεό, γιατί πάψαμε ν’ αγαπάμε τον άνθρωπο. Κι όμως, οι πασχαλιές ανθίζουν στη γη. Έαρ εσταυρωμένο, για τούτο και αναστάσιμο. «Ο Άδης επικράνθη». Μάρτυρας του Φωτός κι εσύ να διακηρύττεις την αλήθεια. Ανάσταση θα πει πως τίποτα δεν τελειώνει. Όλοι και όλα ξαναγεννιούνται από την αρχή. Mεταμορφωμένα, υπέροχα, ακέραια. 

Κοίτα Μάνο, η Άνοιξη είναι παρούσα. Η Ανάσταση ήλθε στη σταυρωμένη Καισαριανή. Είδαμε τα πρόσωπά τους. Εκείνα που εσύ έκανες αθάνατα. Γίναμε μάρτυρες της ένδοξης τραγωδίας. Πόσο ανυπότακτοι πορεύονται προς τον θάνατο, σαν σε γιορτή. Θα έγραφες και πάλι για εκείνους. Θα έγραφες και για τους άλλους που βρισκόταν πέρα από τον φράχτη και ύψωναν το δάχτυλο δίχως πρόσωπο. Θα έγραφες για όλους εκείνους που προσκυνούν τα ιερά και τα όσια της ζωής. Στο δικό σου αγιολόγιο όλοι αναπνέουν και οι πόρτες του Παραδείσου ορθάνοιχτες. Όλα τα χωρά η Ποίησή σου.

Μυροφόρα απόψε η νυχτιά. Το έαρ το γλυκύτατο κυρίαρχο παντού. Σαν τελετάρχης θα φορέσεις αργά τα ρούχα σου και θα τοποθετήσεις το δικό σου λιθαράκι σε ό,τι γκρεμίζουν οι βομβαρδισμοί και η αθλιότητα, θ’ ανάψεις ένα κεράκι να φωτίσεις την άβυσσο και να συντροφεύσεις κάθε άνθρωπο που διψά για λίγο ουρανό. Με την Ποίησή σου να κυοφορεί για πάντα την ομορφιά που θα σώσει τον κόσμο, την άνοιξη της ύπαρξης που θριαμβεύει ως νικηφόρα αγάπη που όλα τα μπορεί. Ένας κόσμος που δεν πεθαίνει ποτέ, γιατί η ομορφιά νικά πάντοτε. 

Μάνο δεν σε συνάντησα ποτέ από κοντά. Δεν ήπιαμε μαζί έναν καφέ. Δεν ακούμπησε το πρόσωπό μου το διαπεραστικό σου βλέμμα, ούτε το αινιγματικό σου μειδίαμα γέννησε μέσα μου την αμφιβολία: άραγε τώρα αστειεύεται ή μιλά σοβαρά; Τι σημασία έχει στ’ αλήθεια; Κάθε μέρα, κάθε στιγμή σ’ αισθάνομαι, σε νιώθω κοντά μου. Ακούω τα τραγούδια σου. Διαβάζω τον λόγο της αλήθειας σου. Μιλώ για σένα στους μαθητές μου. Το ξέρω. Εμπόδιο κανένα δεν υπάρχει μπροστά στη θέληση του ανθρώπου. Χώρος δεν υπάρχει στη Χώρα του Αχωρήτου. Χρόνος δεν υπάρχει μπροστά στην αιωνιότητα. Θάνατος δεν υπάρχει μπροστά στην αγάπη. Υπάρχεις εσύ. Το ξέρω πως μ’ ακούς. 

Στον Άδη τώρα σεργιανώντας, προσδοκάς Ανάσταση νεκρών. Τα χέρια σου μυρίζουν μοσκοκάρφι. Σκέπασε τους άστεγους και της πολιτείας τα αδέσποτα, με τα χερουβικά φτερά σου. Αρχάγγελε εσύ, απόστησον, φυγάδευσον του Άδου την ισχύ. Στέκεις τώρα νέος, ακέραιος και όμορφος στην άκρη του χρόνου. Στην άπειρη την αγκαλιά του σύμπαντος αναπνέεις. Θα σε ξανάβρω στους μαλαματένιους μπαξέδες του Παραδείσου Μάνο. Και θα ’ναι μια μέρα λουσμένη στο φως. Και δεν θα υπάρχει ούτε λύπη, ούτε πόνος, ούτε στεναγμός, αλλά χαρά ατελεύτητος. 

Δρ Μαρία Χατζηαποστόλου 

Θεσσαλονίκη, Ζώγια 18 Απριλίου 2026.

ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΠΑΛΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΙΧΑΗΛ ΜΠΑΚΟΥΝΙΝ

Δημήτρης Μπαλτᾶς, Γιά τόν Μιχαήλ Μπακούνιν. 150 χρόνια ἀπό τόν θάνατό του, Ἐκδόσεις Ἀθάνωρ, Ἀθήνα 2026, σελ. 63 

Στὸν παρόντα τόμο ἔχουν συγκεντρωθεῖ ἄρθρα μου ἀφιερωμένα στὴν ζωὴ καὶ στὸ ἔργο τοῦ Ρώσου φιλοσόφου καὶ ἐπαναστάτη Μιχαήλ Μπακούνιν (1814-1876). Ἡ ἔκδοση τῆς μικρῆς αὐτῆς συλλογῆς συμπίπτει μὲ τὴν συμπλήρωση 150 ἐτῶν ἀπὸ τὸν θάνατό του. 

Τὸ πρῶτο κείμενο τοῦ παρόντος τόμου ἐπιγράφεται «Μ. Μπακούνιν καὶ Π. Κροπότκιν. Ὄψεις τῆς ἀναρχικῆς θεωρίας». Εὐθὺς ἀμέσως παρατίθεται ἡ ρουμανικὴ μετάφρασή του «Aspecte ale teoriei anarhismului în Rusia secolului al XIX-lea» ποὺ εἶχε παρουσιασθεῖ γιὰ πρώτη φορὰ στὴν διαδικτυακὴ ἱστοσελίδα «Πεμπτουσία». 

Ἐν συνεχείᾳ ὁ γράφων παρουσιάζει τὴν γαλλικὴ ἔκδοση τῆς «Ἐξομολόγησης» τοῦ Μπακούνιν, μὲ εἰσαγωγὴ καὶ σχόλια τοῦ ἐπιμελητῆ αὐτῆς τῆς ἔκδοσης. Γιὰ τὴν ἱστορία, νὰ σημειώσω ἐδῶ ὅτι ἐπανεκδίδεται ἡ παλαιότερη (1932) μετάφραση τοῦ κειμένου. Ἡ παρουσίαση τῆς σύγχρονης γαλλικῆς ἔκδοσης δημοσιεύεται ἐδῶ γιὰ πρώτη φορά. 

Ἀκολουθεῖ ἕνα ἐκτενὲς κείμενό μου ἐπιγραφόμενο «Ἀναφορὰ στὴν ζωὴ καὶ τὸ ἔργο τοῦ Μ. Μπακούνιν», τὸ ὁποῖο εἶχε τότε συντεθεῖ μὲ ἀφορμὴ τὴν συμπλήρωση 200 ἐτῶν ἀπὸ τὴν γέννηση τοῦ σπουδαίου Ρώσσου φιλοσόφου καὶ ἀγωνιστή. 

Ὁ τόμος ὁλοκληρώνεται μὲ τὸ σύντομο μελέτημα τοῦ γράφοντος «Σλάβοι, Βαλκάνια καί Ἑλλάδα στὴν σκέψη τοῦ Μιχαήλ Μπακούνιν».

Élie Reclus: Η αρχή της εξουσίας - Θρησκευτικό-φιλοσοφικό δοκίμιο

Élie Reclus, Η αρχή της εξουσίας. Θρησκευτικό-φιλοσοφικό δοκίμιο, εἰσαγωγή-μετάφραση-σημειώσεις Δημήτρης Μπαλτάς, εκδόσεις Firebrand, Αθήνα 2026, σελ. 55 

Στον παρόντα τόμο παρουσιάζεται σε ελληνική μετάφραση ένα ιστορικό κείμενο: Η διατριβή που υποστήριξε ο Ελί Ρεκλύ (Élie Reclus) στο τμήμα Προτεσταντικής Θεολογίας του Στρασβούργου, στις 28 Ιουλίου του 1851. Μάλιστα πρόκειται για το πρώτο βιβλίο του συγκεκριμένου συγγραφέα πού μεταφράζεται στα ελληνικά. 

Η διατριβή του Ελί Ρεκλύ προσεγγίζει και αποτιμά την έννοια της εξουσίας, της απόλυτης και της σχετικής, όπως και της ελευθερίας, τόσο σε θεολογικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. «Σε όλες τις εποχές μετασχηματισμών, το ζήτημα της εξουσίας και της ελευθερίας συζητείται ολοένα και ζωηρότερα. Κάθε φορά που μια νέα ιδέα εισάγεται στην ανθρωπότητα, αυτοί που φοβούνται τη σταματάνε στον δρόμο και της λένε: Ποιος σου έδωσε το δικαίωμα να ζήσεις; Νon licet esse vos, έλεγαν οι επίσημοι στον νεογέννητο χριστιανισμό», γράφει στον Πρόλογό του ο συγγραφέας. 

Και επειδή η πραγματικότητα δείχνει ότι «όλοι λατρεύουν τον δεσποτισμό, εκτός από κάποιους ανθρώπους της επιθυμίας και της αγάπης που χάνονται εδώ κι εκεί», μπορεί να κατανοήσει κανείς την άποψη του Ελί Ρεκλύ ότι «λίγο ενδιαφέρει την εξουσία αν εσύ την αποδέχεσαι ή όχι. Η εξουσία αγνοεί την υπακοή σου, όπως και την εξέγερσή σου. Αλλά, αν τον αψηφήσεις, ο νόμος θα επικρατήσει, δηλαδή θα συντριβείς και θα μάθεις το δίκιο της σπάθας και τη λογική του μυδραλίου». 

Απέναντι στην καταπιεστική εξουσία η οποία «αρνείται στον άνθρωπο κάθε ελευθερία, κάθε λογική και κάθε συνείδηση», ο Ελί Ρεκλύ προβάλλει, χρησιμοποιώντας πολλά παραδείγματα, την εξέγερση/επανάσταση αυτών που καταπιέζονται. 

Αν και δεν θα χρησιμοποιήσει στο κείμενο της διατριβής του τους όρους «αναρχισμός» ή «αναρχία», ο Ελί Ρεκλύ σταδιακά θα μεταβεί «από τον προτεσταντισμό στον αναρχισμό», όπως φαίνεται από τη συνέχεια της ζωής του και την εξέλιξη της σκέψης του. Έτσι δικαιολογείται ο χαρακτηρισμός του ως «μετριοπαθούς αναρχικού» που του έχει αποδοθεί.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΕ "Ο ΠΛΟΥΣ" ΤΟΥ ΡΕΝΟΥ - ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΠΑΥΛΑΚΗ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Σάββατο 4 Απριλίου 2026 στο Πνευματικό Κέντρο του Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού οι Εκδόσεις ΑΚΡΙΤΑΣ παρουσίασαν το βιβλίο  «Ο Πλους, Μία συζήτηση για την ζωή και τον θάνατο» του Ρένου – Νεκτάριου Παυλάκη,  

Για το βιβλίο μίλησαν οι: 

- Αιδεσιμ. Πρωτοπρεσβύτερος π. Παναγιώτης Χαβάτζας, πτυχ. Θεολογίας, ΕΚΠΑ, πτυχ. Νομικής ΕΚΠΑ, Εφημέριος Ιερού Ναού Αγ. Γεωργίου Κυψέλης 

- Ιωάννης Σκέλλας, Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, πτυχ. Φυσικής, Δρ. Βιοφυσικής 

- Ο συγγραφέας του βιβλίου Ρένος – Νεκτάριος Παυλάκης. 

Την εκδήλωση χαιρέτισε ο Πανοσ. Αρχιμανδρίτης π. Μιχαήλ Σταθάκης και συντόνισε ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, Θεολόγος, Μουσικός. 

Αποσπάσματα από το βιβλίο διάβασε η εκδότρια Μαρία Κοκκίνου. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το βίντεο της εκδήλωσης, που επιμελήθηκε η Κατερίνα Λεονάρδου. 

«Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» στον Ιανό της Αθήνας

Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το βιβλίο της Μαρίας Χατζηαποστόλου «Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» από τις εκδόσεις Μετρονόμος, στην εκδήλωση-αφιέρωμα στον Μάνο Ελευθερίου που διοργανώθηκε από την Αλυσίδα Πολιτισμού IANOS, με αφορμή τα 88 χρόνια από τη γέννησή του και πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 12 Μαρτίου 2026. 

Την εκδήλωση διοργάνωσε σε συνεργασία με τον Ιανό η αδελφή του δημιουργού, Λιλή Ελευθερίου, η οποία εδώ και χρόνια με αφοσίωση και συνέπεια κρατά ζωντανή τη μνήμη και το έργο του. 

Πολλοί ήσαν οι καλλιτέχνες που προσήλθαν να τιμήσουν τη μνήμη του Μάνου Ελευθερίου, ενώ κορυφαία στιγμή της βραδιάς ήταν τα τραγούδια που ερμήνευσε ο Γιώργος Νταλάρας. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, το βίντεο ολόκληρης της εκδήλωσης. 

Σκέψεις για ένα ξεχωριστό βιβλίο 

Του Σταύρου Γ. Καρτσωνάκη 

Και παίζανε στο τζόγο και του Θεού το λόγο… 

Μ. Ε. ‘Σόδομα’ 

Είμαι πολύ ευτυχής που γράφω δυο λόγια για ένα βιβλίο που σχετίζεται με τον Μάνο Ελευθερίου. Και μάλιστα το πρώτο του είδους. Τολμώ να πω, ότι πρόκειται για μια εξαιρετική εργασία, μια μελέτη για την ακρίβεια, ένα εκτενέστατο δοκίμιο πάνω στο έργο του. Και όταν λέμε έργο εννοούμε βέβαια όλα αυτά τα είδη Λόγου με τα οποία ασχολήθηκε ο Ελευθερίου. Ποιήματα, τραγούδια, διηγήματα, μυθιστορήματα, χρονικά, μελέτες. Αυτά και πολλά άλλα. Ετούτο αποτελεί για μένα κι ένα μεγάλο του πρώτο πλεονέκτημα. Το ότι δηλαδή η αγαπητή Μαρία Χατζηαποστόλου είχε να αναμετρηθεί με ένα σχετικά μεγάλο όγκο γραπτής ύλης, να τον τιθασεύει, να τον κατανοήσει, να τον κατηγοριοποιήσει, να επιλέξει, να τον μελετήσει προφανώς και να μας προσφέρει ένα πολύ ζουμερό βιβλίο 486 σελίδων, πυκνογραμμένο, το οποίο σίγουρα θα αποτελέσει στο μέλλον μια πρώτη βάση για μελλοντικές εργασίες και προσεγγίσεις πάνω στο έργο του αγαπημένου μας Μάνου. Ο τίτλος του μου θυμίζει μια ομοιοκαταληξία του Μάνου το τοπία-ουτοπία. Μπορώ να καταλάβω από τη διατύπωση, το πλούσιο λεξιλόγιο, τη σύνταξη και πολλές άλλες φιλολογικού τύπου λεπτομέρειες, ότι πρέπει να αναθεωρήθηκε η γραφή πολλές φορές και η συγγραφέας να το ‘παίδεψε’ που λένε το πράγμα. Αξίζει ένα δεύτερο εύγε για αυτό. Έτσι ήταν και ο Μάνος. Παλεύει με τις λέξεις –έγραψε κάποτε ως πρώτο ποίημα μιας συλλογής του– όπως οι άρρωστοι με τα σεντόνια τους. Και τις μαζεύει από τους δρόμους αποτσίγαρα…

Ένα δεύτερο στοιχείο που αξίζει να επισημάνω είναι η διάρθρωση αυτού του βιβλίου και το ύφος του. Η γραφή του θυμίζει έναν εσωτερικό μονόλογο σα να απευθύνεται συχνά στον ίδιο τον ποιητή. Σαν ένα διάλογο δηλαδή μαζί του, σαν τα λόγια που θα ήθελε η Μαρία να του πει και δεν πρόλαβε. Έχει δηλαδή ένα εξομολογητικό ύφος. Χωρίζεται σε 8 μέρη, σε ενότητες αρκετά μεγάλες και αναλυτικές, οι οποίες βέβαια περιέχουν και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις ενσωματωμένες. Στήνεται δε, ακόμα και λεκτικά, με έναν αντίστοιχο τρόπο που θυμίζει το πώς αξιοποιεί ο Ελύτης την εκκλησιαστική παράδοση. Διόλου τυχαίο βέβαια αν γνωρίζει κάποιος και μια από τις εξειδικευμένες σπουδές και ιδιότητες της Μαρίας. Θέλω να πω, πως αναδεικνύει μια πλευρά Θεολογικού τύπου, είτε σε λεκτικό, –όταν ονομάζει στην εισαγωγή της το κεφάλαιο Εισοδικόν– είτε στο ουσιαστικότερο για μένα, όταν στέκεται σε θέματα και μοτίβα του έργου του που σχετίζονται ποικιλότροπα με την εκκλησιαστική παράδοση. Αναφέρομαι π.χ. στα κεφάλαια με τους εύγλωττους τίτλους Η παντοδυναμία και ο κόσμος των αγγέλων, ή, το Η περί Χριστού σκέψη. Με άλλα λόγια, μελετά εμπεριστατωμένα τη στιχουργική του Ελευθερίου, αλλά και μια κοσμοθεωρία του ίδιου που αντλεί, εμπνέεται, αξιοποιεί όλον αυτόν τον κόσμο της εκκλησιαστικής Παράδοσης. Δεν είναι τόσο περιοριστικό όσο ακούγεται. 

Ξέρω καλά –το βλέπεις άλλωστε αυτό ξεκάθαρα στο έργο του Ελευθερίου– πως η πλούσια παράδοσή μας βρίσκεται καλά χωνεμένη μέσα στο έργο του, σε κάθε στίχο και λέξη, σε κάθε ανάσα, εικόνα ή αφήγηση. Συμβαίνει αυτό συχνά στους δημιουργούς, και όσο γυρίζουμε πίσω στις δεκαετίες αυτό είναι πιο έντονο. Σήμερα πολύ εύκολα γράφει κάποιος, χωρίς να έχει ίσως καθόλου διαβάσματα, υπόβαθρο, ή μια σπουδή που λέμε σε ότι προηγήθηκε. Αυτό όμως είναι και απαραίτητο και αυτονόητο για ένα καλό αποτέλεσμα. Σκεφτείτε ότι ο Ελευθερίου άρχισε να δημοσιεύει τα διηγήματα και τα μυθιστορήματά του μετά τα 50 του! 

Ήδη είμαστε σε επικοινωνία από το 2001, με είχε γνωρίσει σ’ αυτόν η Λήδα η Παναγιωτοπούλου η οποία του είχε κάνει ένα αφιέρωμα στις σχολές Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου και μου είχε ζητήσει να μιλήσω γι’ αυτόν, θα της το ΧΡΩΣΤΩ πάντα. Τότε δεν είχε βγει βέβαια Ο καιρός των χρυσανθέμων και ήταν μια εποχή που ο ίδιος ήταν σα να μην υπήρχε πουθενά. Θυμάμαι ούτε φωτογραφίες του μπορούσαμε να βρούμε καλά καλά, ούτε συνεντεύξεις, σχεδόν τίποτα. Αυτό βέβαια άλλαξε μετά σταδιακά. 

Λέγαμε για την Παράδοση. Θυμάμαι στο διεθνές συνέδριο για τον Γκάτσο βρεθήκαμε δίπλα δίπλα στους ομιλητές. Είχε λοιπόν αναφέρει τότε έναν στίχο από δημοτικό τραγούδι τρομερής υπερρεαλιστικής τόλμης και υπέρβασης και μιλούσε για αυτόν δύο λεπτά στο κοινό εντυπωσιασμένος. Στο βιβλίο λοιπόν εδώ η Μαρία φωτίζει αυτή την πηγή ας πούμε έμπνευσης του Ελευθερίου, που τον γοητεύει. Οι άγγελοι που περιδιαβαίνουν στον κόσμο μας, ο Διάβολος που παίρνει τη μορφή του φονιά και του ληστή, του καταδότη ή του βασανιστή, τα Ιερά κείμενα και η Αποκάλυψη που ζούμε σήμερα μέσα από τους πολέμους και το αίμα που μας περικυκλώνει από παντού. Όλα είναι εκεί μέσα στο έργο του. Έναν ευαίσθητο άνθρωπο όλα ετούτα τον απασχολούν και τα αποτυπώνει όταν μπορεί ως Προφήτης, Σηματωρός και Κήρυκας. Πάντα με πόνο. Γιατί τα κείμενα του Μάνου έχουν αυτό το χαρακτηριστικό. Είναι σκληρά, διαπραγματεύονται το Άδικο και το Αίμα, όσο και να προσπαθούν να το εξωραΐσουν, να το καταλάβουν, ή να το αλαφρύνουν. To έγραψε εξάλλου κι ο ίδιος στο οριακό τα τραγούδια που έχουν αίμα και καρδιά, είν’ αρρώστια που δε γίνεται καλά. 

Το αρρώστια και γιατρειά εξάλλου αποτελεί ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο του βιβλίου. Το ζήτημα αυτό τον απασχόλησε πολύ και χαίρομαι που εδώ έχουμε μια σπουδαία εξερεύνηση του θέματος από τη Μαρία. Εξερεύνηση που όπως σας είπα παραπάνω προεκτείνεται σε όλο του το έργο, από κάτι που θα σταχυολογήσει μέσα από ένα παραμύθι του (άλλος τομέας αυτός μεγάλος η γραφή του για παιδιά τον οποίο ελπίζω κάποτε ένας ταλαντούχος διδάκτορας του Παιδαγωγικού τμήματος να ερευνήσει χωριστά) ή ακόμα και μέσα από μια μικρή του σημείωση, όταν ας πούμε η συγγραφέας στη σελίδα 260 ανασύρει από ένα απόσπασμα ημερολογίου του Ελευθερίου μια σκέψη του για τον αγαπημένο του Παλαμά. Ο Παλαμάς τις τελευταίες ώρες της ζωής του παραμιλούσε ζητώντας από τη μητέρα του τη σάκα του για να πάει σχολείο. Με σκοτώνει κάτι τέτοιο. Με σκοτώνει σημείωνε ο Μάνος. Το ίδιο ακριβώς θυμάμαι αντίστοιχα είχα διαβάσει να είχε γράψει για τον σπουδαίο Δημήτρη Λάγιο που έφυγε τόσο νωρίς. Κάτι σαν δε το θυμάμαι ακριβώς δεν άντεξα να πάω στο νοσοκομείο για να μην αντικρίσω το γκρέμισμα του σώματός του. Θυμάμαι τώρα ότι αυτή η λέξη που είχε χρησιμοποιήσει γκρέμισμα με είχε στοιχειώσει καιρό και τη σκεφτόμουνα και επιβεβαίωνα για άλλη μια φορά πόσο ένας σπουδαίος ποιητής, γιατί ένας αληθινός ποιητής ήταν στην ουσία ο Ελευθερίου, μπορεί με μία μόνο λέξη, την κατάλληλη να συμπυκνώσει πάρα πολλά. Η Μαρία λοιπόν σκιαγραφεί με κάποιον τρόπο, τον ιδανικό κι αγαπημένο του Καβάφη, τη μορφή αυτού του ανθρώπου για τους επόμενους. Πως θα τον περιέγραφε άραγε σε κάποιον που δεν έχει ακούσει τίποτα για αυτόν και με τι θα του πρότεινε να αρχίσει να τον γνωρίζει, με ένα τραγούδι ίσως, ένα διήγημα, ένα παραμύθι ή κάτι άλλο; 

Στο κεφάλαιο τώρα που επιγράφεται Η ανθρωπολογική διάσταση και ο αγιασμός των πραγμάτων όπως υποδηλώνεται στον τίτλο η Μαρία στέκεται –να το πω λίγο σχηματικά και απλουστευμένα– σε ένα άλλο χαρακτηριστικό της γραφής του Ελευθερίου, το πώς επικεντρώνεται ο δημιουργός στον Άνθρωπο με Α κεφαλαίο βέβαια, τα Πάθη και τις Δόξες του, όλα με κεφαλαίο. Και όταν ανέφερα παραπάνω για υποενότητες εγκιβωτισμένες μέσα στα κεφάλαια, εδώ ας πούμε μπορεί να δούμε σε πολλές σελίδες να αναλύεται η εμμονή του ποιητή για την τραγική μορφή του Άμλετ στην οποία επανέρχεται συνέχεια σε διαφορετικά κείμενά του, αφού όπως γνωρίζουμε το Θέατρο είναι ένας χώρος που τον γοητεύει και στον οποίο κινείται διαρκώς. Πέρα από τα αιώνιο ερώτημα που απασχολεί τον ήρωα του Σαίξπηρ ή τους αρχαίους τραγικούς –και τον Ελευθερίου κατά προέκταση– όταν μιλάμε δηλαδή για τις κορυφογραμμές, εξίσου, αν όχι πιο πολύ, αναγνωρίζουμε εδώ, μέσα από τις επισημάνσεις της Μαρίας, πόσο γέρνουν πιο πολύ στη ζυγαριά (αγαπημένη λέξη του αυτή) οι δραματικοί ανώνυμοι ή επώνυμοι ήρωες της μυθολογίας του που είναι εκατοντάδες αλλά συμπυκνώνονται σε πρόσωπα κλειδιά. Να, εδώ ας πούμε χρειάζεται πάντα για μένα σε βιβλία τόσο ενδιαφέροντα και αναλυτικά ένα ευρετήριο ονομάτων. 

Αναφέρθηκαν πριν οι μορφές μιας προσωπικής μυθολογίας, ο Άνθρωπος και πρόσωπα κλειδιά. Πολλά από αυτά τα πρόσωπα μέσα από τα κείμενα τους παρατίθενται στη φοβερή εισαγωγή του Νοητού Λύκου και δίπλα τους θα βάλουμε ξεπεσμένους ηθοποιούς από μπουλούκια, τον ανώνυμο θαμώνα ενός μπαρ ή καφενείου με την ερωτική του Ιστορία που θα μας την διηγηθεί όταν τυχαία καθίσουμε πλάι του, τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, τον Καρυωτάκη –που λάτρευε– πλάι σε μια ράφτρα στην Κοκκινιά ή τον Σταμάτη Κομνηνό, τον Κάφκα πλάι στον Βαγγέλη Γιακουμάκη. Η λίστα αυτή βέβαια είναι τεράστια. 

Δε θυμάμαι πολλούς τα τελευταία χρόνια να τόλμησαν τόσο ξεκάθαρα, αλλά και τόσο ποιητικά να αποτυπώσουν σε στίχους ένα τόσο τραγικό γεγονός όπως τον άδικο χαμό αυτού του αγοριού στο κελί μιας φυλακής. Ο Ελευθερίου, πέρα από μια μεγάλη ενσυναίσθηση, που τη φέρνει στο φως αυτό το βιβλίο, παρέμεινε πάντα, ως το τέλος ένας δημιουργός με πολιτική θέαση των πραγμάτων, σε καιρούς απολιτικούς συχνά, αδιάφορους, γεμάτους μίσος και κραυγές. Νομίζω σήμερα, αν ήταν εδώ, θα ήταν ακόμα πιο πικραμένος. Τα κατέγραψε λοιπόν όλα αυτά, με φόντο πάντα τον ανώνυμο ήρωα που θα θυσιαστεί, ταπεινό και καταφρονεμένο και βασανισμένο όπως ο Ιησούς, μεγαλειώδη όμως μέσα στη μοναξιά του στα μάτια μας. Χαίρομαι που η Μαρία πολύ αποτελεσματικά αναδεικνύει και αναψηλαφεί αυτό το μοτίβο μέσα στη γραφή του Μάνου. Και το κάνει πολύ καλά. Και δω αναρωτιέμαι πάλι κάτι. Όλη αυτή η χρόνια ενασχόληση με τα κείμενα του Μάνου αν της προσέδωσε κάποια μικρή μελαγχολία ή απογοήτευση. Και το γράφω αυτό γιατί τα θέματα που αγγίζει ο Ελευθερίου πονάνε, στεναχωρούν, εξοργίζουν ίσως. Πώς αντιμετώπισε κάτι τέτοιο μέσα της; Υπήρξε; 

Δε θέλω να σας κουράσω με περαιτέρω αναλύσεις, το βιβλίο αυτό είναι ό,τι πρέπει για μια εισαγωγή ας πούμε στον πλούσιο κόσμο του Μάνου Ελευθερίου. Χαίρομαι πολύ που υπάρχει. Χάρηκα ακόμα πιο πολύ όταν μου το πρωτοείπε ο Θανάσης Συλιβός του Μετρονόμου ότι θα το βγάλει. Χάρηκα διπλά όταν το είδα στη βιτρίνα του βιβλιοπωλείου πλάι στο δικό μου για τον αγαπημένο του Γκάτσο. Όταν έγραφα το βιβλίο μου για τον Γκάτσο και του το είχα πάει, κάποια στιγμή –σε ανύποπτο χρόνο– με το γνωστό του περιπαικτικό ύφος μου είχε πετάξει κάτι σαν άντε τελείωνε με τον Γκάτσο να ασχοληθείς και με κανέναν άλλο. Του είχα πει βέβαια ότι ήθελα να κάνω κάτι για τον ίδιο και το εννοούσα, και δεν αποκλείεται στο μέλλον κάτι να γραφτεί από εμένα επικεντρωμένο σε έναν άλλο τομέα. 

Όμως με κάποιο μεταφυσικό τρόπο θεωρώ ότι είναι και δικό μου αυτό το βιβλίο, αφού βέβαια η Μαρία γράφει και αναλύει με ένα τρόπο που μου είναι πολύ οικείος και γνώριμος, ενώ συμφωνώ απόλυτα επίσης με τα συμπεράσματά της. Και τίποτα άλλο να μη γραφτεί για τον αγαπημένο μας Μάνο αυτό το βιβλίο είναι αρκετό. Θα γραφτεί όμως πιστεύω στο μέλλον και η βιβλιογραφία του θα εμπλουτίζεται ολοένα. Το έργο του είναι εκεί ‘προς ανακάλυψιν’. Είμαι δε, σίγουρος, ότι αν παρακολουθούσε ο Μάνος ή διάβαζε το τελικό κείμενο με τη γνωστή του ταπεινότητα θα της έλεγε συνέχεια (για να βρεθούμε λίγο και στο κλίμα του βιβλίου): Αχ, Μαρία μου σταμάτα πια να με αγιοποιείς, αυτό είναι ελάττωμα, δεν είμαι αυτό που παρουσιάζεις, δεν είμαι πια και τόσο σπουδαίος όσο γράφεις, ούτε έγραψα πια και τίποτα τόσο φοβερό. Άλλοι το έκαναν αυτό. Γι’ αυτούς να γράψεις! 

Τέλος, δε μπορώ να μην πω κι ένα πολύ μεγάλο ευχαριστώ στην αγαπητή αδερφή του. Για τον διακριτικό και ευγενή τρόπο που διαχειρίζεται το έργο του, για τη βοήθεια που ξέρω πρόσφερε ποικιλότροπα ώστε να βγει αυτό το βιβλίο, για τα υπέροχα κείμενα εκτός εμπορίου που μας εφοδιάζει και που κάποτε ελπίζω να συγκεντρωθούν κάπου. Και για κάτι άλλο που μου χάρισε. 

Y. Γ. Ο Ελευθερίου κάποτε με πήρε μετά από ένα χρόνο αργά το βράδυ (του είχα αφήσει το χειρόγραφό μου να το διαβάσει και να μου κάνει επισημάνσεις –τον ενδιέφερε πολύ–) και αναφώνησε μια φράση: Το διάβασα ΟΛΟ! Λίγες μέρες μετά στο σπίτι του μού έδειχνε κάποιες σημειώσεις που είχε κάνει σε ορισμένα σημεία και μου έδωσε άλλο ένα μάθημα χωρίς να το θέλει. Εδώ προσπαθείς να κάνεις αγιογραφία, δεν ήταν έτσι, πρέπει να στέκεσαι και στις αδύναμες στιγμές, δεν ήταν όλα τόσο ιδανικά. Υπήρξαν πολλές αδυναμίες όπως σε όλους μας. Δεν κατάφερα, ομολογώ, να εφαρμόσω απόλυτα ΑΥΤΗ την επισήμανσή του. Αλλά την έλαβα υπόψη. Γιατί τα γράφω αυτά; Γιατί ΑΝ έχει μια μικρή αχίλλειο πτέρνα το βιβλίο της αγαπητής Μαρίας είναι το ότι η μεγάλη της αγάπη για τον Ελευθερίου ‘σκιάζει’ κάποτε τις αδυναμίες. Αλλά την καταλαβαίνω απόλυτα. Και δε θα ήθελα να άλλαζε λέξη.

Δρ Μαρία Χατζηαποστόλου 

Αθήνα, Ιανός, 12 Μαρτίου 2026.

Ανοιχτή Επιστολή στον Μάνο Ελευθερίου 

Κι όλο θαρρώ πως έρχονται τ’ αηδόνια… Θεοφάνους Ομολογητού, Γρηγορίου Διαλόγου, Συμεών του Νέου Θεολόγου και Συμεών του Ευλαβούς η μνήμη σήμερον. Εσύ τους γνώριζες καλύτερα από εμένα. Κι ας είμαι θεολόγος. Εσύ Μάνο πηγαινοερχόσουν στων αγγέλων τα τάγματα, γιατί πιο γήινος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Στην Άβυσσο κατέβαινες, να συναντάς στον Άδη τις αλύτρωτες ψυχές. Γιατί πιο ουράνιος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Βλέπεις, οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πως για ν’ αγγίξεις τον ουρανό, οφείλεις πρώτα να γευτείς τη γη. 

Γεννήθηκες στις 12 του Μάρτη για να μην πεθάνεις ποτέ. Ογδόντα οχτώ χρόνια πριν, στην αγαπημένη τη Σύρο των ανέμων και των νεοκλασικών, του θεάτρου και των προσφύγων της Ανατολής, των αρχοντικών και των καπηλειών. Είδες τις γειτονιές ν’ ανάβουν τις φωτιές, τα πρόσωπα να πορφυρίζουν απ’ της γιορτής την έκσταση, έζησες της στέρησης την αδικία, τη βία της φτώχιας, μα και την ευλογία, χτύπησες πόρτες σφαλιστές κι άλλες τις άνοιξες διάπλατα, μπήκες ενήλικος με δέος σε σπίτια μυθικά, για να θυμηθείς την ηλικία την παιδική της ανάμνησης που μύριζε ανθισμένες λεμονιές και χρυσάνθεμα. 

Όταν έγραφα το βιβλίο μου για σένα δεν ήμουν μόνη. Η αύρα σου μύρωνε τον αέρα. Εκείνες τις ατελείωτες νύχτες της αγρύπνιας σαν να σε άκουγα: «Βρε κορίτσι, μην ασχολείσαι μαζί μου. Πήγαινε να πιεις κάνα ποτό με την παρέα σου. Οι φίλοι μας είναι η αληθινή περιουσία μας». Ήξερες καλά από φίλους. Χάρηκες την κοινωνία των προσώπων τους. Μοιράστηκες μαζί τους την αγωνία σου. Απόψε, Μάνο, ήλθαν οι φίλοι σου. Δεν με γνωρίζουν. Γνωρίζουν, όμως, εσένα. Κι αυτό αρκεί. Τώρα πια είναι και δικοί μου φίλοι. 

Και συναντήθηκα και πάλι με τα τραγούδια σου που είναι ανάσες του Θεού στον λυγμό του ανθρώπου. Οξυγόνο μέσα στην ασφυξία του. Αντίσταση του έρωτα σε ό,τι ανέραστο. Μάχη της μνήμης με τη λήθη. Φως εκ Φωτός. Γέννησες και μας χάρισες ένα σύμπαν. Κι ας εύρισκαν τα λόγια σου πολλές φορές «ώτα μη ακουόντων». Έκανες τον τόπο, ουτοπία. Γιατί στο σύμπαν το δικό σου κανείς δεν μένει ασκεπής. Οι ανέστιοι αποκτούν εστία, οι απόκληροι βρίσκουν μια μεγάλη αγκαλιά και όσοι δεν αγαπήθηκαν, βιώνουν την αγάπη που ποτέ δεν έζησαν. Κάθε κακό παύει, κάθε αδικία αποκαθίσταται. Οι ηττημένοι νικούν. Όλοι και όλα καθαγιάζονται. Μάνο χρονοποιέ, της μνήμης τρυγητή και των ψυχών μας υπερασπιστή, της συνείδησής μας φωνή και των στιγμών μας μεθυστή. 

Μάνο θαυματοποιέ, τώρα σ’ έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ. Όσο η βαρβαρότητα θα παρελαύνει με θρασύτητα στις λεωφόρους του κόσμου, τα μαλαματένια σου λόγια θα γίνονται ξόρκι στο κακό και φως ανέσπερο που θα διαλύει κάθε σκοτάδι που απειλεί να μας πνίξει από παντού. Είτε ως Άμλετ της Σελήνης, είτε Ντυμένος Άμλετ στη βροχή, είτε ως πατέρας του Άμλετ, θ’ αποκαλύπτεις τα προσωπεία μας, θα κουβαλάς το βάρος όλου του κόσμου και θα υπερασπίζεσαι το αίμα των αθώων που λέρωσε τον ουρανό. Αλλά το αύριο πώς θα ’ρθει ποιητή μέσα στο αίμα; 

Κοίτα Μάνο, η Άνοιξη είναι παρούσα. Η Ανάσταση ήλθε στη σταυρωμένη Καισαριανή. Είδαμε τα πρόσωπά τους. Εκείνα που εσύ έκανες αθάνατα. Γίναμε μάρτυρες της ένδοξης τραγωδίας. Πόσο ανυπότακτοι πορεύονται προς τον θάνατο, σαν σε γιορτή. Θα έγραφες και πάλι για εκείνους. Θα έγραφες και για τους άλλους που βρισκόταν πέρα από τον φράχτη και ύψωναν το δάχτυλο δίχως πρόσωπο. Θα έγραφες για όλους εκείνους που προσκυνούν τα ιερά και τα όσια της ζωής. Στο δικό σου αγιολόγιο όλοι αναπνέουν και οι πόρτες του Παραδείσου ορθάνοιχτες. Όλα τα χωρά η Ποίησή σου.

Μυροφόρα απόψε η νυχτιά. Το έαρ το γλυκύτατο κυρίαρχο παντού. Σαν τελετάρχης θα φορέσεις αργά τα ρούχα σου και θα τοποθετήσεις το δικό σου λιθαράκι σε ό,τι γκρεμίζουν οι βομβαρδισμοί και η αθλιότητα, θ’ ανάψεις ένα κεράκι να φωτίσεις την άβυσσο και να συντροφεύσεις κάθε άνθρωπο που διψά για λίγο ουρανό. Με την Ποίηση σου να κυοφορεί για πάντα την ομορφιά που θα σώσει τον κόσμο, την άνοιξη της ύπαρξης που θριαμβεύει ως νικηφόρα αγάπη που όλα τα μπορεί. Ένας κόσμος που δεν πεθαίνει ποτέ, γιατί η ομορφιά νικά πάντοτε. 

Μάνο δεν σε συνάντησα ποτέ από κοντά. Δεν ήπιαμε μαζί έναν καφέ. Δεν ακούμπησε το πρόσωπό μου το διαπεραστικό σου βλέμμα, ούτε το αινιγματικό σου μειδίαμα γέννησε μέσα μου την αμφιβολία: άραγε τώρα αστειεύεται ή μιλά σοβαρά; Τι σημασία έχει στ’ αλήθεια; Κάθε μέρα, κάθε στιγμή σ’ αισθάνομαι, σε νιώθω κοντά μου. Ακούω τα τραγούδια σου. Διαβάζω τον λόγο της αλήθειας σου. Μιλώ για σένα στους μαθητές μου. Το ξέρω. Εμπόδιο κανένα δεν υπάρχει μπροστά στη θέληση του ανθρώπου. Χώρος δεν υπάρχει στη Χώρα του Αχωρήτου. Χρόνος δεν υπάρχει μπροστά στην αιωνιότητα. Θάνατος δεν υπάρχει μπροστά στην αγάπη. Υπάρχεις εσύ. Το ξέρω πως μ’ ακούς. 

Στον Άδη τώρα σεργιανώντας, προσδοκάς Ανάσταση νεκρών. Τα χέρια σου μυρίζουν μοσκοκάρφι. Σκέπασε τους άστεγους και της πολιτείας τα αδέσποτα, με τα χερουβικά φτερά σου. Αρχάγγελε εσύ, απόστησον, φυγάδευσον του Άδου την ισχύ. Στέκεις τώρα νέος, ακέραιος και όμορφος στην άκρη του χρόνου. Στην άπειρη την αγκαλιά του σύμπαντος αναπνέεις. Θα σε ξανάβρω στους μαλαματένιους μπαξέδες του Παραδείσου Μάνο. Και θα ’ναι μια μέρα λουσμένη στο φως. Και δεν θα υπάρχει ούτε λύπη, ούτε πόνος, ούτε στεναγμός, αλλά χαρά ατελεύτητος.