ΕΚΑΤΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΟΥ ΜΙΝΟΥ ΒΟΛΑΝΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Εκατό χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τη γέννηση του μεγάλου σκηνοθέτη και θεατρανθρώπου Μίνου Βολανάκη (22 Ιουλίου 1926 - 15 Νοεμβρίου 1999).
Ας δούμε μερικές πινελιές του τεράστιου έργου του. 

Μόλις συνειδητοποίησα την επέτειο θυμήθηκα ένα τραγούδι του Βολανάκη! Δηλαδή ένα τραγούδι του Γιάννη Μαρκόπουλου σε στίχους του Βολανάκη, με την Βασιλική Λαβίνα, το οποίο συμπεριλαμβάνεται στον δίσκο ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ (1981).
Αυτό συνέβη - και είναι νομίζω μοναδικό - διότι το τραγούδι  Ώρα, ώρα σε στίχους Βολανάκη, είναι η μελοποίηση ενός χορικού του Αριστοφάνη από τις «Εκκλησιάζουσες» σε μετάφραση του Μίνου Βολανάκη.

Είναι γνωστό ότι ο Βολανάκης υπήρξε και έξοχος μεταφραστής ιδίως από την αγγλική γλώσσα, ενώ ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες οι προτάσεις του στη μετάφραση αρχαίας κωμωδίας και τραγωδίας. Αρκεί να θυμίσουμε ότι  στην παράσταση "Εκκλησιάζουσες" που ανέβασε πριν λίγα χρόνια το Εθνικό Θέατρο, χρησιμοποιήθηκε η μετάφραση του Μ. Βολανάκη. 

Ο Βολανάκης ανέβασε με εξαιρετική επιτυχία τις "Εκκλησιάζουσες" (1965), με πρωταγωνίστρια την Άννα Συνοδινού (Πραξαγόρα), τον Κώστα Καζάκο και άλλους γνωστούς ηθοποιούς, σε μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου. Είναι η χρονιά που η Άννα Συνοδινού αποχώρησε από το Εθνικό Θέατρο, ίδρυσε το θίασο «Ελληνική Σκηνή Άννα Συνοδινού», διαμόρφωσε σε θέατρο το παλιό νταμάρι στο λόφο του Λυκαβηττού και παρουσίασε εκεί την "Αντιγόνη" του Σοφοκλή (σκηνοθεσία του Γιώργου Σεβαστίκογλου) και τις "Εκκλησιάζουσες" του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Μ. Βολανάκη.

Από τις "Εκκλησιάζουσες" σε μετάφραση και σκηνοθεσία Μ. Βολανάκη 

Αξίζει να μείνουμε λίγο στις "Εκκλησιάζουσες" του Βολανάκη, καθώς ο πολύς Μάριος Πλωρίτης σε κριτική του επικροτεί την σκηνοθετική ματιά του Βολανάκη, η οποία επικεντρώθηκε κυρίως στον τόνο της λαϊκής κωμωδίας παρά της θεαματικής επιθεώρησης. Όπως γράφει χαρακτηριστικά στην κριτική του (Θέατρο 6/7/1965), "ο Αριστοφάνης είναι σάτιρα, σαρκασμός, μυκτηρισμός, είναι λαϊκό γλέντι, γιορτή, ξεφάντωμα, δεν είναι θέαμα με την έννοια του ελαφρού ευρωπαϊκού πασατέμπο".
Επίσης, ο Πλωρίτης ως παράδειγμα επιτυχημένης μετάφρασης στον Αριστοφάνη φέρνει εκείνη του Βολανάκη στις "Εκκλησιάζουσες", η οποία είναι έξυπνη και αστραφτερή και καθώς χρησιμοποιεί σωρεία από "γραφικές" εκφράσεις της σημερινής μας γλώσσας, έδωσε στο κείμενο ζωντάνια και αμεσότητα. Η μετάφραση με τον τρόπο αυτό πέτυχε τον προορισμό της: να κοινωνήσει άνετα τους σατιρικούς στόχους του ποιητή. 

Και τώρα ας ακούσουμε το τραγούδι (χορικό από τις Εκκλησιάζουσες) του Μαρκόπουλου, σε στίχους Βολανάκη. 

Ώρα, ώρα ήρθε η ώρα | Ώρα, ώρα ήρθε πια τώρα | Η ώρα η ώρα έχει φτάσει | Φτάσει και φτάσει | Καιρός για δράση | Πάρτε τα ποδιά σας στο ρυθμό μας | Έφτασε η ώρα για το σκοπό μας | Πάρτε τα πόδια σας | Πάρτε πόδι παιδιά | Ώρα, ώρα ήρθε η ώρα | Ώρα, ώρα ήρθε πια τώρα | Η ώρα η ώρα έχει φτάσει | Φτάσει και φτάσει | Καιρός για δράση | Μπρος παιδιά στο καθήκον μας | Τώρα πάμε | Μπρος παιδιά κι ήρθε η ώρα μας | Για να πάμε | Όλοι εσείς τυχεροί | Στης χαράς τα μέρη | Όποιος έξω απ' το χορό | Πολλά τραγούδια ξέρει | Ώρα, ώρα ήρθε η ώρα | Για περισυλλογή | Και για την αλλαγή

Σκέπτομαι ότι ο Βολανάκης ήταν στην καλλιτεχνική συντροφιά – πνευματική θα την έλεγα καλύτερα – του καφέ Ζόναρς, με τον Χατζιδάκι, τον Ελύτη, τον Γκάτσο, τον Κατσίμπαλη, τον Χατζηκυριάκο – Γκίκα και τόσους άλλους δημιουργούς που τροφοδότησαν την νεοελληνική μας ευαισθησία.
Η συνεργασία Χατζιδάκι – Βολανάκη είναι κάτι που ήδη με απασχολεί σοβαρά και ελπίζω να βρω τον χρόνο για την σχετική έρευνα. 

Αξίζει, τώρα, να θυμηθούμε τι έχει πει ο σκηνοθέτης και ιερέας π. Πέτρος Μινώπετρος, ο οποίος σε μία συνέντευξή του είχε προσδιορίσει τις οφειλές του στον δάσκαλό του: 

«Από αυτόν έμαθα αρχαίο δράμα, ελισαβετιανό θέατρο, ποιητικό θέατρο, αμερικανικό θέατρο Τένεσι Γουίλιαμς. Εμαθα επίσης τη μεγάλη ευθύνη, το βάρος και τη δυσκολία τού να αυτοπροσδιορίζεσαι ως Ελληνας, το να είσαι ανοικτός σε όλες τις πολιτιστικές παραδόσεις του κόσμου, την ελληνικότητα στην οικουμενική της διάσταση, τη διαιώνιση της ύπαρξης του Γένους μέσα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τις ομοιότητες της ζωής του καλλιτέχνη με την ασκητική εμπειρία, την αυτονομία της σκέψης, τις μεθόδους αναζήτησης και τα κλειδιά της προσωπικής σου έκφρασης που δεν θα σε εγκαταλείψουν στην πραγμάτωση του έργου τέχνης». 
Τα όσα λέει ο π. Πέτρος Μινώπετρος είναι ολόκληρα κεφάλαια του βίου και του έργου του Μ. Βολανάκη και χρήζουν ειδικής αναλύσεως.
Στέκομαι μόνο σ’ αυτό το …περίεργο που λέει για το Οικουμενικό Πατριαρχείο: «τη διαιώνιση της ύπαρξης του Γένους μέσα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο»! 
Πώς ο Βολανάκης είχε συλλάβει κάτι τέτοιο; Μου φαίνεται σπουδαίο! Τελικά έχει μια εξήγηση…

Στην θαυμάσια μελέτη της θεατρολόγου Κωνσταντίνας Σταματογιαννάκη για τον μεγάλο θεατράνθρωπο (Μίνως Βολανάκης, Το προνόμιο της παρουσίας, Ε.Λ.Ι.Α., Εκδόσεις ERGO, 2009), διαβάζουμε:
«Ο πατέρας του καταγόταν από την Κρήτη και ήταν έμπορος στον Πειραιά, ενώ η μητέρα του, το γένος Μακρίδη, προερχόταν από λόγια οικογένεια της Κωνσταντινούπολης… Ο παππούς του Βολανάκη από την πλευρά της μητέρας του Νικόλαος Γ. Μακρίδης, ήταν γιατρός του σουλτάνου, έλαβε το τιμητικό αξίωμα του «εθνικού συμβούλου» από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και δημοσίευσε ιατρικές και ιστορικές μελέτες». 
Μια παρατήρηση εδώ για τους βίους παράλληλους Χατζιδάκι – Βολανάκη. Ο Μάνος Χατζιδάκις ήταν γιος του δικηγόρου Γεωργίου Χατζιδάκι από τον Μύρθιο Αγίου Βασιλείου Ρεθύμνου και της Αλίκης Αρβανιτίδου από την Αδριανούπολη. Και οι δύο είχαν Κρητική και Πολίτικη καταγωγή!
Άρα, λοιπόν, ο Βολανάκης είχε ρίζες στην οικουμενικότητα της Πόλης, όπως και ο άλλος μεγάλος θεατράνθρωπος, ο Κάρολος Κουν, ο οποίος γεννήθηκε το 1908 στην Προύσα και φοίτησε στη Ροβέρτειο Σχολή της Κωνσταντινούπολης.

Νίκος Κούνδουρος, Μίνως, Βολανάκης, Νίκος Κούρκουλος, και Κλέαρχος Κονιτσιώτης (1965)
Φωτό: Ψηφιακό Αρχείο του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης ©/ LIFO

Από την "Ηλέκτρα" του Κ.Θ.Β.Ε.  σε σκηνοθεσία Μ. Βολανάκη (1975)

Σκέπτομαι ακόμα την παράσταση Ηλέκτρα του Σοφοκλή, που ανέβασε με το Κ.Θ.Β.Ε. - του οποίου ήταν τότε διευθυντής – στις 2 Αυγούστου 1975 στο Αρχαίο Θέατρο Φιλίππων και μετά στην Επίδαυρο (9 και 10 Αυγούστου). 

Ήταν η πρώτη φορά που ο Βολανάκης ανέβαζε τραγωδία σε ανοιχτό χώρο. Ήταν η πρώτη φορά που ανέβαζε Ηλέκτρα. Η πρώτη φορά που ανέβαζε Σοφοκλή και η πρώτη φορά που ανέβαζε έργο στην Επίδαυρο. Άλλωστε αυτή ήταν και η πρώτη φορά που εμφανίστηκε το Κ.Θ.Β.Ε. στην Επίδαυρο, καταργώντας την μέχρι τότε αποκλειστικότητα του Εθνικού Θεάτρου στο Φεστιβάλ Επιδαύρου. 

Στο ρόλο της Ηλέκτρας η Άννα Συνοδινού. Η Νέλλη Αγγελίδου, Κλυταιμνήστρα, η Κατερίνα Χέλμη, Χρυσόθεμις, ο Αλέκος Πέτσος, Παιδαγωγός και ο Δημήτρης Καρέλλης, Ορέστης. Σκηνοθεσία-Μετάφραση: Μίνως Βολανάκης. Σκηνικά – Κοστούμια: Διονύσης Φωτόπουλος. 

Όταν ο Βολανάκης έλεγε: «Δεν πιστεύω ότι μπορεί κανείς ν’ ανεβάζει όποια τραγωδία θέλει, όποια στιγμή θέλει για λόγους θεατρικής πολιτικής. Για να φθάσεις στο ρίγος που είναι η τραγωδία, πρέπει το έργο να έχει σχέση με το άγχος της στιγμής, ομολογητέο ή ανομολόγητο. Κι αυτό το άγχος εκφράζει η Ηλέκτρα… Η τραγωδία γεννήθηκε στη δημοκρατία, στη δημοκρατία αναπτύχθηκε, στη δημοκρατία πέθανε. Κι από αυτή την άποψη η Ηλέκτρα είναι έργο σημαδιακό». 

Τέλος, το 1977, στην Εθνική Λυρική Σκηνή ανέβαινε, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, η όπερα «Μαχάγκονυ» των Μπέρτολντ Μπρεχτ και Κουρτ Βάιλ. 
Παραθέτουμε εδώ ένα βίντεο - ντοκουμέντο με σκηνές από τις δοκιμές της όπερας των Kurt Weill και Brecht "Austieg und Fall der Stadt Mahagony".
Στις δοκιμές διηύθυνε ο Μάνος Χατζιδάκις, ενώ στην παράσταση ο Χανς Βέρνερ Πίντγκεν.
Στην παράσταση αυτή συμμετείχαν σπουδαίοι λυρικοί τραγουδιστές όπως οι: Βάσω Παπαντωνίου, Ζάχος Τερζάκης, Δημήτρης Καβράκος, Ανδρέας Κουλουμπής, Κική Μορφωνιού κ.α.
Τη σκηνοθεσία υπέγραφε ο Μίνως Βολανάκης. 

Άλλες εποχές, μεγάλες μορφές και μια άλλη Ελλάδα που παρήλθε ανεπιστρεπτί...

Η ΜΑΡΩ ΚΟΝΤΟΥ ΣΤΟΝ «ΙΠΠΟΛΥΤΟ» ΤΟΥ ΡΟΝΤΗΡΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τον Ιούλιο του 1937 το Βασιλικόν Θέατρον παρουσιάζει στο Θέατρο Ηρώδου του Αττικού δύο αρχαίες τραγωδίες: Τον «Ιππόλυτο» του Ευριπίδη και την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή. Και οι δύο σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη και σε μουσική Δημήτρη Μητρόπουλου. 

Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, στα 1954, ο Ροντήρης ανεβάζει τον «Ιππόλυτο» στην Επίδαυρο με το Εθνικό Θέατρο. Στην παράσταση του 1937 τον ρόλο του «Ιππόλυτου» έπαιξε ο Αλέξης Μινωτής, ενώ το 1954 Ιππόλυτος ήταν ο Αλέκος Αλεξανδράκης. 

Ο Δημήτρης Ροντήρης, απόλυτος άρχοντας του κλασικού ρεπερτορίου, αναζητούσε για την παράσταση εκείνη κοπέλες με χορευτική παιδεία για να στελεχώσει τον χορό του αρχαίου δράματος. Οι απαιτήσεις ήταν ιδιαίτερες: δεν αρκούσε η ομορφιά, απαιτούνταν αψεγάδιαστη κίνηση και σωστή φωνητική τοποθέτηση. Ανάμεσα σε εξήντα υποψήφιες, ο Ροντήρης επέλεξε μόλις πέντε. Η Μάρω Κοντού ήταν μία από εκείνες. Μαζί και η Μαίρη Χρονοπούλου. 

Έτσι, το καλοκαίρι του 1954 η Μάρω Κοντού έκανε την πρεμιέρα της στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ως μέλος του χορού στον «Ιππόλυτο» του Ροντήρη. Η Μάρω Κοντού διηγείται για το πώς κατέληξε στον χορό του Ροντήρη: 

«Ο χορός ήταν πάντα η μεγάλη μου αγάπη. Από μικρό παιδί χόρευα μπροστά στον καθρέφτη. Τότε, δεν υπήρχαν ούτε πολλές σχολές, αλλά ούτε και αρκετά χρήματα. Ξεκίνησα στη σχολή χορού Πράτσικα, στο τέρμα της Ομήρου, όταν ήμουν δεκατεσσάρων ετών, για πρακτικούς λόγους –πήρα απότομα μπόι και έσκυβα– αλλά όσο η μητέρα μου το έκανε μόνο με αυτή την αφορμή, τόσο ενθουσιασμένη ήμουν εγώ! Στα δεκαοκτώ μου πήρα υποτροφία, αλλά έπρεπε να πληρώνω το φαγητό μου και κάποια άλλα έξοδα, κι επειδή η μητέρα μου δεν είχε αυτά τα χρήματα, σταμάτησα. Αναζητώντας τα πρώτα μου χρήματα, μπήκα στο χορό του αρχαίου δράματος στο Εθνικό Θέατρο. Για το χορό, τα παιδιά δεν ήταν υποχρεωτικό να έχουν τελειώσει υποκριτική. Ήταν, όμως, υποχρεωτικό να προέρχονται ή από τη σχολή Πράτσικα ή από τη σχολή Μάνου». 

Δημήτρης Μητρόπουλος, Δημήτρης Ροντήρης και Κατίνα Παξινού από τις παραστάσεις
του Εθνικού Θεάτρου στο Mark Hellinger Theatre της Νέας Υόρκης. 1952 

Η Μάρω Κοντού έκανε, λοιπόν, χορό στην σχολή της μεγάλης Κούλας Πράτσικα (Πάτρα, 24 Νοεμβρίου 1899 - Αθήνα, 26 Ιανουαρίου 1984), η οποία ήταν χορεύτρια, καθηγήτρια ρυθμικής και χορού καθώς και χορογράφος. Η Πράτσικα έλαβε μέρος ως κορυφαία του χορού στις πρώτες Δελφικές γιορτές, το 1927, που διοργάνωσαν ο Άγγελος Σικελιανός και η Εύα Πάλμερ – Σικελιανού. Έκανε σπουδές ρυθμικής στην Αυστρία και επιστρέφοντας ίδρυσε το 1930 τη δική της Σχολή Γυμναστικής και Ρυθμικής, την πρώτη σχολή αυτού του είδους διευθυνόμενη από Ελληνίδα, και δίδαξε ομαδική απαγγελία, αυλό, ελληνικούς χορούς κλπ. Το 1937 πρόσθεσε και τμήμα επαγγελματικής κατάρτισης χοροδιδασκάλων έως το 1973 που δώρισε την Σχολή στο ελληνικό κράτος και λειτουργεί μέχρι σήμερα ως Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης. 

Επομένως η Μάρω Κοντού ξεκίνησε στην Κούλα Πράτσικα και μπήκε στο θέατρο ως μέλος του χορού, όπως ήταν και η Πράτσικα στις Δελφικές Γιορτές. Μόνο που μετά την Μ. Κοντού την κέρδισε οριστικά το θέατρο. 

Η Μαίρη Χρονοπούλου, που μπήκε μαζί με την Μ. Κοντού στον χορό του «Ιππόλυτου», προερχόταν από την Σχολή Χορού της Ραλλούς Μάνου, της ιδρύτριας του περίφημου «Ελληνικού Χοροδράματος».

Με δεδομένο ότι εκτός από την ωραία κίνηση ο χορός απαιτεί και σωστή φωνή, η Μάρω Κοντού, όπως και τα υπόλοιπα μέλη του χορού, τραγούδησαν Δημήτρη Μητρόπουλο! Στο ντεμπούτο της στο θέατρο η Μάρω Κοντού υπηρέτησε την απαιτητική μουσική του Δημήτρη Μητρόπουλου, ο οποίος είχε την ακόλουθη δομή στο έργο του: 

Αρ. 1 Allegro, Lento maestoso 

Αρ. 2 Allegro ritmico e con brio, Ιππόλυτος, inc. «Ακολουθάτε, ακολουθάτε, υμνώντας του Δία την ουράνια θυγατέρα...»

Αρ. 3 Allegretto moderato, Πάροδος Χορού, Χορός Τροιζηνίων γυναικών, «Στην πέτρα που τ’ Ωκεανού, λέγουν νερό αναβρύζει...» 

Αρ. 4 Adagio, Andante con moto 

Αρ. 5 Andante Maestoso e con moto, Α’ Στάσιμο, Χορός, inc. «Ώ Έρωτα, Έρωτα, που πόθο στάζεις...»

Αρ. 6 Adagio, Allegro moderato, Β΄Στάσιμο, Χορός, inc. «Σ’ απάτητες σπηλιές να ήμουν κρυμμένη...». 

Αξίζει να σημειωθεί ότι η μουσική του Μητρόπουλου για τον Ιππόλυτο ήταν ένα εξαιρετικό δείγμα γραφής μουσικής για το αρχαίο δράμα, που προηγήθηκε κατά πολύ της εποχής της, τόσο αισθητικά όσο και τεχνικά. 

Η Μάρω Κοντού ήταν μάλλον η τελευταία εκείνης της θρυλικής παράστασης, που έφερνε τον απόηχό της ως τις μέρες μας.

Αρχείο Εθνικού Θεάτρου 

Ο "ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Φέτος συμπληρώθηκε ένας αιώνας από την γέννηση του μεγάλου συνθέτη Γιάννη Χρήστου (1926-1970). Όσο περνάει ο καιρός, τόσο ανακαλύπτουμε την μοναδικότητά του, την ολωσδιόλου ξεχωριστή περίπτωσή του.

Από το σπουδαίο έργο του εστιάζουμε σήμερα στην μουσική που έγραψε για την τραγωδία «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου, η οποία ανέβηκε από το Εθνικό Θέατρο στις 6 Ιουνίου 1963, σε μετάφραση Ιωάννη Γρυπάρη. 

Ο Γιάννης Χρήστου έγραψε μουσική για φωνές ηθοποιών, φωνές χορού, ορχήστρα και μαγνητοταινία. 

Στην φωτογραφία που προτάσσουμε της ανάρτησης βλέπουμε από αριστερά: τον Γιάννη Χρήστου, την Ελένη Χατζηαργύρη (Ιώς), τον Αλέξη Μινωτή (Προμηθέας) και κάτω την σπουδαία χορογράφο Μαρία Χορς. Η φωτογραφία είναι από τα παρασκήνια του θεάτρου της Επιδαύρου. 

Έχει μεγάλο ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο Γ. Χρήστου γράφει μουσική πάνω στο κείμενο του Γρυπάρη, το οποίο είχε μελοποιήσει – βυζαντινότροπα – και η Εύα Πάλμερ – Σικελιανού για τις Δελφικές Γιορτές του 1927. 

Σε συνέντευξη του το 1963, ο Γιάννης Χρήστου είχε πει για το έργο: "Αναλαμβάνοντας να συνθέσω για πρώτη φορά μουσική για τραγωδία και μάλιστα για μια τραγωδία σαν τον Προμηθέα, ομολογώ πως αντιμετώπισα το πράγμα με το δέος εκείνο που προξενεί σε όλους ο Αισχύλος. Κατάλαβα όμως απ’ την αρχή ότι είχα να κάνω μ’ ένα έργο κοσμογονικό! Αυτό ταίριαζε βέβαια στη μουσική ιδιοσυγκρασία μου, δηλαδή θέλω να πω ότι ένα κοσμογονικό έργο με εμπνέει περισσότερο εύκολα απ’ ό,τι ένα κοινό ή απλοϊκό έργο, αλλά απ’ την άλλη μεριά το γεγονός ότι έπρεπε να ντύσω μουσικά τον Αισχύλο, με τρόμαζε αφάνταστα. Τελικά, ξεπέρασα όλες τις δυσκολίες με τη βοήθεια του ενστίκτου. Η ελληνική καταγωγή μου με βοήθησε να ανακαλύψω μέσα μου τις ελληνικές μελωδίες κι όλα τ’ άλλα στοιχεία που χρειαζόμουν για να γράψω μια μουσική για τον Προμηθέα δεσμώτη. Και μπορώ να σας βεβαιώσω ότι βγήκε μια μουσική που δεν είναι εγκεφαλική, αλλά και που δεν είναι μελιστάλακτη". 

Από το πρόγραμμα των Επιδαυρίων 1963

Στη συνέχεια παραθέτω κάποιες παρατηρήσεις για την μουσική του Χρήστου στον Προμηθέα, όπως δημοσιεύονται στο Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. 

"Στο ογκώδες αυτό έργο του Γ. Χρήστου η παρτιτούρα ορχήστρας μόνο απαριθμεί 247 σελίδες. Εδώ καταγράφονται για πρώτη φορά ηχητικά στοιχεία πέραν των συμβατικών οργάνων ορχήστρας. 

Η χρήση μαγνητοφώνου (μαγνητοταινίας) κατά την "Εισαγωγή" (φέρει την ένδειξη πάντα σε ppp, multiple glissandi sullo corde del pianoforte, con ledita nel interiore del pfte al di la ditto tastiera) συμπληρώνει την πυκνή ορχηστρική γραμμή. 

Επίσης, η χρήση αρμόνιου και η μουσική επένδυση όχι μόνο των χορικών αλλά και των μονολόγων ή των σόλο φωνών επαυξάνει την παρέμβαση της μουσικής στην τραγωδία. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόδοση ηχητικών εφέ στο πεντάγραμμο, τα οποία παρεμβαίνουν σε ορισμένες πράξεις του έργου (θάλασσα, σίφουνας, κεραυνός, βροντές στην Έξοδο Β΄). Διαρκής είναι και η μουσική παρέμβαση των κρουστών στην παράσταση. Η ένδειξη misterioso είναι συχνή. Ειδικά για το μαγνητόφωνο αναγράφεται στην παρτιτούρα η οδηγία «να μην βγει πάρτα για το μαγνητόφωνο». Άλλη ένδειξη για την χρησιμοποίηση των glissandi στη μουσική βρίσκουμε στον Πρόλογο Γ΄ “multiple glissandi con tutte le ditto sulle corde del pianoforte. Lasciando vibrane col pedale”. 

Στην παρτιτούρα χρησιμοποιείται άλλοτε τσελέστα και άλλοτε πιάνο. Ως παρατήρηση του συνθέτη σημειώνεται ότι «η celesta γράφεται στην πάρτα του πιάνου». Επίσης, υποδεικνύεται ότι η πιανίστρια αναλαμβάνει να παίζει και την celesta. Γίνεται πλήρης και λεπτομερής καταγραφή του κειμένου επί της παρτιτούρας σε ξεχωριστό πεντάγραμμο. Όλα τα χορικά είναι γραμμένα σε απαγγελτική μορφή. 

Από το βιβλίο της Άννας - Martine Lucciano για τον Γιάννη Χρήστου

Με τη μουσική αυτή και τα στοιχεία ηλεκτρονικής μουσικής που την πλαισιώνουν εγκαινιάζεται ένας κύκλος θεατρικών έργων που εμπλέκουν το νέο αυτό ηχητικό υλικό στα έργα τους. Μετά το Μινωτή που έκανε το ξεκίνημα στον Προμηθέα (1963), ακολούθησε ο Σολομός με τις Ικέτιδες του Αισχύλου (1964) σε μουσική Ι. Ξενάκη και το 1965 και τέλος πάλι ο Μινωτής στον Αγαμέμνονα με τον Χρήστου. 

Η κριτική της εποχής αναφέρει ότι η μουσική υπερκάλυπτε σε πολλά σημεία τον λόγο και ότι η ισχυρή προσωπικότητα του Χρήστου επιβλήθηκε στην ισορροπία της μουσικής με το έργο, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα αυτόνομο μουσικό έργο εις βάρος του όλου έργου και της κατανόησης του κοινού. Είναι λογικό η κριτική να αντιμετώπιζε με αμηχανία τις καινοτομίες αυτές καθότι δεν υπήρχε μέχρι τότε μουσική με την προσθήκη μαγνητοταινίας (με επεξεργασμένα εφέ - επεξεργασία ήχου) και με αυτή την μετα-σειριακή αισθητική σε κάποια άλλη παράσταση του Εθνικού Θεάτρου. Κάποιοι κριτικοί αντίθετα θεώρησαν την μουσική ως την καλύτερη υποστήριξη της δραματουργίας του λόγου. 

Υπάρχει η σημείωση σε μία πάρτα οργάνου ότι «λόγω βροχής αναβλήθει η 2α παράστασις του Προμηθέως Δεσμώτου το Σάββατον 6 - 7 - 63». Σε άλλες πάρτες οργάνων αναγράφονται επίσης δύο ημερομηνίες παραστάσεων στην Επίδαυρο: 15/ 6/ 63 (πιθανώς να αναφέρεται σε πρόβα καθότι η πρεμιέρα έγινε μία μέρα μετά στις 16/ 6/ 63) και 7/ 7/ 63. 

Στο έργο αυτό ο Χρήστου κάνει πρώτη φορά χρήση μαγνητοταινίας εφαρμόζοντας τεχνικές της λεγόμενης «συγκεκριμένης μουσικής» (musiqe concrete) με έναν δικό του όμως τρόπο. Το έργο αυτό ανήκει στην 3η συνθετική περίοδο του συνθέτη 1959 - 1964, τη λεγόμενη «μετα-σειραϊκή ή meta-serial» περίοδο. 

Πάνω, αριστερά: Νίκος Καζής (Ερμής).
Πάνω, στο κέντρο: Αλέξης Μινωτής (Προμηθεύς) και ο Χορός.

Ο Χρήστου το 1964 χρησιμοποίησε μέρος της μουσικής του Προμηθέα στην παράσταση για την αμερικανική τηλεόραση με τίτλο: «Greece: The inner world»."

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Φοίβος Ανωγειανάκης σε κριτική του για την μουσική του Γ. Χρήστου έγραψε: «Επίτευξι θεωρούμε στην μουσική για τον «Προμηθέα» (όσο και αν αυτό εκπλήττει τους «ορθοδόξους» της μοντέρνας μουσικής) το συνδυασμό της ατονικής τεχνικής με την παραδοσιακή μουσική… Λόγος, μουσική και όρχηση συνέθεσαν μία από τις ωραιότερες στιγμές που έχουμε χαρεί ποτέ στο χώρο του αρχαίου θεάτρου».

Αρχείο Εθνικού Θεάτρου 

Σημαντική είναι για το θέμα μας ανακοίνωση του μουσικολόγου και μελετητή του έργου του Γιάννη Χρήστου, Κωστή Ζουλιάτη, με θέμα: "Ο Προμηθέας στην μουσική δημιουργία του 20ού αιώνα: Γιάννης Χρήστου - Luigi Nono", που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο Μουσικολογικού Συνεδρίου στην Κέρκυρα το 2018. 

Στις μέρες μας ξαναπαίχτηκε αυτή η εξαιρετική μουσική του Γιάννη Χρήστου, στις «Ημέρες Μουσικού Θεάτρου» της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (9,11 Ιουλίου 2017). Στην παράσταση συμμετείχαν σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου και μέλη της Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ υπό την διεύθυνση του Χαράλαμπου Γωγιού.

Η ΠΕΝΘΗΦΟΡΟΣ ΜΗΔΕΙΑ ΣΕ ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ ΔΗΜΗΤΡΗ ΓΕΩΡΓΑΛΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η «Μήδεια» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Δημήτρη Γεωργαλά ολοκλήρωσε σήμερα, 31 Οκτωβρίου 2021, τις παραστάσεις της στην καρδιά της πόλης, στην Ομόνοια και το ατμοσφαιρικό ξενοδοχείο «Μπάγκειον». 

Η παράσταση παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Εθνικό Θέατρο της Χάγης, STET- the English Theatre, όπου επίσης για πρώτη φορά ακούστηκε η τραγωδία στα ελληνικά και απέσπασε διθυραμβικές κριτικές. 

Ο Δημήτρης Γεωργαλάς, μετά το πρώτο αυτό ανέβασμα, συνέχιζε να πειραματίζεται και να δουλεύει πάνω στον λόγο του Ευριπίδη με την εξαιρετική μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά, η οποία επιμένει να ερμηνεύει την ιστορία με ψυχαναλυτική προσέγγιση. 

Μια μετάφραση, άμεση και ποιητική, που εμπεριέχει την προσωπική του θεώρηση και επιχειρεί να πλησιάσει την ψυχή των ηρώων.
Την μετάφραση του Χειμωνά την διάβασα σαν πρωτοβγήκε. Με είχε κυριεύσει, κυριολεκτικά! 

Ο Δημήτρης Γεωργαλάς είναι φιλόλογος και μουσικός, επίσης. Άρα διαθέτει όλα τα απαραίτητα εφόδια για να προσεγγίσει ένα τέτοιο απαιτητικό έργο.
Ο Δημήτρης είναι φίλος απ' τα φοιτητικά μας χρόνια. Δούλεψε σκληρά στο θέατρο, το οποίο αγάπησε βαθιά από την αρχή. Εκπτώσεις δεν έκανε ποτέ. Άρα, αυτό που κομίζει σε κάθε παράστασή του είναι η ίδια η αλήθεια του. Αναμετριέται κάθε φορά με τον εαυτό του. Μου αρέσει διότι είναι αρκετά σνομπ, αν και δεν είναι στις προθέσεις του. Μακριά απ' αυτόν η κολακεία του κοινού. Μόνη του έγνοια το θέατρο για την ψυχή του, που θα ΄λεγε κι ο Κουν.

Στο σημείωμα του για την παράσταση διαβάζουμε: 

"Η πρώτη φορά που ασχολείσαι με την αρχαία τραγωδία, είναι σαν μια πρώτη εξερεύνηση ενός οικείου –άγνωστου τόπου. Υπάρχουν πολλά να δεις και να σε τραβήξουν μέσα στη δίνη της και πολλά που σου αποκαλύπτονται όταν έχεις φύγει από εκεί και σε κάνουν να θες να ξαναγυρίσεις. 

-Η Μήδεια δεν είναι η ιστορία ενός άντρα και μιας γυναίκας. 

-Είναι ο πρώτος πόλεμος ή ο πρώτος Γάμος μεταξύ του ΑΝΤΡΑ και της ΓΥΝΑΙΚΑΣ. -Είναι η ρήξη μεταξύ δύο ισχυρών πολιτισμών. 

-Είναι η αναμέτρηση, η καταδικασμένη, του ανθρώπου με τη φύση και με το «θείο». 

-Είναι, για μένα, ένα αρχέγονο μυστήριο απ’ το οποίο βγαίνεις σοκαρισμένος και καθαγιασμένος. Ο θεός Έρωτας, σαν άλλος Διόνυσος, αποκαλύπτεται και επιβάλλεται μέσα από πράξεις καταλυτικές για την ανθρώπινη ψυχή. 

Η πρώτη ευκαιρία μου δόθηκε από το θέατρο STET– the English Theatre και το Εθνικό Θέατρο της Χάγης, όπου παρουσιάστηκε πρώτη φορά στα ελληνικά η τραγωδία του Ευριπίδη, πριν δυο χρόνια στα πλαίσια του φεστιβάλ Μήδειας που έγινε εκεί. Η παράσταση εκείνη παρουσιάζεται τώρα στο ΜΠΑΓΚΕΙΟΝ. Από τότε η προσέγγιση οφείλει να έχει πάει πιο βαθιά. Τόσο για μας όσο και για τους θεατές, η «Μήδεια» είναι ο ΤΟΠΟΣ μέσα μας όπου θα θελήσουμε σίγουρα να ξαναγυρίσουμε."

Έτσι, η Μήδεια του Ευριπίδη, σε μετάφραση Γ. Χειμωνά και σκηνοθεσία Δ. Γεωργαλά, παίχτηκε και ξαναπαίχτηκε στο Μπάγκειον, γιατί φαίνεται πως έκανε μια τομή. Μια τραγωδία για την βαρβαρική καταγωγή του έρωτα, μ' ένα κουιντέτο ηθοποιών. Θυμήθηκα τον Ολιβιέ Πυ που παρουσίασε στην Μικρή Επίδαυρο αποσπάσματα τραγωδιών με τρεις ηθοποιούς. Μινιμαλισμός με τον τραγικό λόγο σε πρώτο και κύριο πλάνο. Πραγματικό Θέατρο του Λόγου! 

«…Αλλά πώς η τραγωδία καταφέρνει να πλησιάσει αυτή την οχυρωμένη συγκίνηση, που μονάχα η μουσική απ’ όλες τις τέχνες (με άλλους τρόπους, πιο άμεσους – από άλλες οδούς, πολύ πιο σύντομες) έχει την ευκολία να διαταράξει; Χάρη στο καίριο, πιστεύω, όργανό της – αυτό το Πένθος που είπα.

Το πένθος είναι η δεύτερη πρώτη ύλη, που περιβάλλει το δράμα και επενδύει τους ήρωές του. Κάτι πολύ περισσότερο: υπάρχει διάχυτος, αλλά ανεπαίσθητος στην ατμόσφαιρα ένας έρως του πένθους. (Είναι αυτονόητο ότι το πένθος για το οποίο μιλώ, είναι ένα είδος οντολογικής θλίψης, έχει μια μακρινή σχέση με το κανονικό πένθος που δικαιολογημένα καταπονεί τον ήρωα από έναν θάνατο ή μια ταπείνωση και δεν πρέπει να συγχέεται μαζί του.) Παρακολουθώντας από πολύ κοντά τον ήρωα, τον νιώθεις να αντιστέκεται, να αρνείται να παραιτηθεί – όχι ασφαλώς από την μεγάλη πράξη για την οποία είναι κλητός, αλλά από το άλγος: Είναι ένας εραστής του πένθους». 

Αυτά γράφει, μεταξύ άλλων, ο Γιώργος Χειμωνάς στην εισαγωγή του στην μετάφραση της Μήδειας του Ευριπίδη, που αριστοτεχνικά εκπόνησε και κυκλοφόρησε το 1990, πριν 31 χρόνια! 

Είχα μαγευτεί με την μετάφραση του Χειμωνά, μα τώρα είμαι μαγεμένος με την απόδοσή της στη σκηνή από τον Δημήτρη Γεωργαλά, στο Μπάγκειον. 

Και καθώς άκουγα τον λόγο του Χειμωνά, σκεφτόμουν πόσο ανέδειξε την ποιητικότητα του Χειμωνά ο Δ. Γεωργαλάς, τόσο που η μουσική (που μόνη αυτή απ' όλες τις τέχνες, κατά τον Χειμωνά, έχει την ευκολία να διαταράξει την οχυρωμένη συγκίνηση) έμοιαζε σχεδόν περιττή, αν και - με μικρό ρόλο- υποβλητική (του Πλάτωνα Ανδριτσάκη), καθώς το Πένθος κυριαρχούσε. 

Σημειώνω εδώ κάτι όχι γνωστό στους πολλούς. Χειμωνάς και Ανδριτσάκης είχαν κάνει μαζί σπουδές ψυχανάλυσης στο Παρίσι. Γνωρίζονταν, δηλαδή, δι' άλλης οδού. 

Πώς κατάφερε, λοιπόν, ο Δ. Γεωργαλάς να χτίσει μια τέτοια τραγωδία «δωματίου», σ΄ ένα δωμάτιο εγκαταλελειμμένου ξενοδοχείου, με πέντε ηθοποιούς, χωρίς σκηνικά ή άλλα ευρήματα, παρά μόνο εκείνα που εξασφάλιζαν την «οικονομία» της παράστασης; Το έκανε γιατί είναι ένας «εραστής του πένθους». 

Για τον ήρωα της τραγωδίας, την Μήδεια, που ενσάρκωσε συγκλονιστικά η Τζούλη Σούμα, το πένθος "είναι η μοναδική όσο και φυσική κατάστασή του", λέει ο Χειμωνάς. Και συνεχίζει: «Παραπάνω: το πένθος παράγει και συνεχώς μεγεθύνει την απάνθρωπη τόλμη του. Ακόμα παραπάνω: ηδονίζεται από το πένθος. 

Αυτός ο αδιόρατος βαθύς έρωτας του πένθους μοιάζει να μεταγγίζεται και στα άλλα πρόσωπα του δράματος. όλοι κινούνται, με επικεφαλής τον ήρωα, αδιαμαρτύρητα, πειθήνια, μέσα στη θολή μνήμη μιας ανεπανόρθωτης (και εξάλλου αναπότρεπτης κάποτε) Πτώσης: αυτό πρέπει να είναι το τετελεσμένο που εννοούσα πριν – η βάναυση απόσπαση του ατομικού όντος από το κοινό είναι, δηλαδή η γέννηση του θανάτου. Και από αυτό το τετελεσμένο εφύτρωσε η συγκίνηση και πήρε την πρώτη της, την πιο καθαρόαιμη μορφή που είναι ένα πένθος. Έκτοτε, ό,τι θα συγκλονίζει τον άνθρωπο θα είναι πόνος. Και ό,τι θα ανασκάπτει τον πόνο θα είναι ηδονικό. 

Ώστε το τραγικό κατάγεται από προϊστορικές στην πνευματική διαδρομή του ανθρώπου – από προπατορικές απώλειες και καταδίκες της ύπαρξής του. Και αυτά τα προπατορικά στίγματα δεν έχουν γεννήσει την Ενοχή μας, όπως πιστέψαμε, αλλά μας έχουν εσαεί σφραγίσει με το Πένθος.» 

Η Μήδεια του Δ. Γεωργαλά είναι πενθηφόρος, αλλά με μια δύναμη ζωής! Γιατί κι ο θάνατος απαιτεί γενναιότητα και δεν είναι τυχαίο που στην παράσταση η Μήδεια δεν φαίνεται να σκοτώνει τα παιδιά της. Όταν τα σκοτώνει τα γεννάει! Αυτό είναι ένα καταπληκτικό εύρημα του Γεωργαλά, όχι θεατρικό, μα οντολογικό. Ό,τι γεννιέται πεθαίνει, αργά ή γρήγορα… 

Και οι πέντε ήσαν υπέροχοι: Τζούλη Σούμα (Μήδεια), Δημήτρης Γεωργαλάς (Ιάσων), Νίκος Δερτιλής (Κρέων/Αιγέας), Μαργαρίτα Βαρλάμου (τροφός), Βασίλης Ψύλλας (αγγελιαφόρος). 

Λειτουργικά, από κάθε άποψη, και στιβαρά τα κοστούμια του Δημήτρη Ντάσιου. 

Μια παράσταση καταλυτική! 

«Κάνουμε θέατρο για να πλουτίσουμε τους εαυτούς μας», έλεγε ο Κάρολος Κουν. 

Σε τέτοιες παραστάσεις, σαν την Μήδεια του Δ. Γεωργαλά, αυτό ισχύει στο ακέραιο και για τους συντελεστές αλλά και για τους θεατές. Θα έλεγα, παραφράζοντας τον Κουν, πως κάνουμε θέατρο όλοι μας, για να πενθήσουμε τους εαυτούς μας, ως ερασταί του πένθους…

ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΝΘΕΤΗ ΓΙΑΝΝΗ ΜΕΤΑΛΛΙΝΟ

Δισκορυχείον

Το συγκεκριμένο promo CD “Euripides – Bacchae” [Private Pressing] τού Ιωάννη Τ. Μεταλλινού, με τη δική του μουσική για ένα χορόδραμα προσαρμοσμένο (από τον Ισίδωρο Σιδέρη) στην τραγωδία Βάκχαι του Ευριπίδη, κυκλοφόρησε κατά πρώτον το 2017, όπως βλέπουμε στο discogs, ενώ πρωτοπαρουσιάστηκε το 2003. Στην πορεία, βεβαίως, ο συνθέτης το ξανακοίταξε, για να βρει την συγκεκριμένη μορφή του μέσω της εν λόγω παραγωγής, sound editing και μείξης από τον Μίνω Μαμαγκάκη (γιος του Νίκου Μαμαγκάκη). 

Στην εγγραφή λαμβάνουν μέρος: το φωνητικό ensemble Six (Δάφνη Πανουργιά κ.ά.), η γυναικεία χορωδία Ensemble Fons Musicalis (Γιολάντα Αθανασοπούλου κ.ά.), ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος στον ρόλο του Διονύσου, ενώ υπάρχει και πρόζα (με την Δήμητρα Χατούπη στον ρόλο της Αγαύης και άλλους ηθοποιούς). Βεβαίως πάνω απ’ όλα εκείνο που υπάρχει είναι η μουσική τού Ιωάννη Τ. Μεταλλινού, η οποία κυριαρχεί, εννοείται, στα απολύτως περισσότερα μέρη του άλμπουμ. 

Τι είδους μουσική είναι αυτή; 

Κατ’ αρχάς να πούμε πως πρόκειται για μια μουσική εμπνευσμένη, με πολύ έντονα στοιχεία αυθυπαρξίας, κάτι που οπωσδήποτε δεν είναι άμοιρο τού γενικότερου editing, που δίνει στην παρούσα ηχογράφηση την βεβαιότητα ενός ολοκληρωμένου έργου. Με τα φωνητικά και τα αφηγηματικά μέρη να μεταφέρουν το λόγο του τραγικού ποιητή στην εγγραφή γίνεται οπωσδήποτε... ευκολότερη η παρακολούθηση τού άλμπουμ, η οποία (παρακολούθηση) σε κανένα σημείο της δεν αποδιώχνει τον ακροατή. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα άκουσμα με εξαιρετική ροή και με όλα εκείνα τα δραματικά στοιχεία εν εξάρσει, προκειμένου να καταστεί επιτυχής η διακύμανση της δράσης. Ηχητικής και άλλη. 

Η μουσική είναι αυτό που θα λέγαμε «σύγχρονη». Με πολλά στοιχεία (ρυθμικά, μελωδικά) δανεισμένα από την παράδοση, μ’ ένα πρόγραμμα που τρέχει με γοργό ρυθμό, με έγχορδα, πνευστά και κρουστά να καταλαμβάνουν καίριες θέσεις και ρόλους, χωρίς να απουσιάζει από την ηχητική παλέτα ακόμη και το rock (Πέμπτο στάσιμο) ή άλλοι πιο σημερινοί, πειραματικοί (έως και noisy) υπαινιγμοί. 

Έτσι λοιπόν, σε μουσικά κείμενα εμπνευσμένα από την τραγωδία Βάκχαι του Ευριπίδη, όπως είναι εκείνα του Μάνου Χατζιδάκι, του Νικηφόρου Ρώτα, του Νίκου Μαμαγκάκη, του Στέφανου Βασιλειάδη, του Πέτρου Ταμπούρη, του Γιώργου Κουμεντάκη και όποιων άλλων δεν μας έρχονται στη μνήμη αυτή τη στιγμή, ας προστεθεί και το παρόν τού Ιωάννη Τ. Μεταλλινού και μάλιστα σε περίοπτη θέση.

Χορηγός του cd: Ίδρυμα Ιωάννη Φ. Κωστoπούλου. 

Δισκοβόλος

Γιάννης Μεταλλινός: Καθρέφτης της γης (1997) 

Ο δίσκος "Καθρέφτης της γης" (1997) είναι ο μοναδικός μέχρι στιγμής δίσκος με καταγραμμένη μουσική εργασία του συνθέτη Γιάννη Μεταλλινού. Πρόκειται για πολύ αξιόλογη έκδοση, η οποία έγινε για λογαριασμό του Πολιτιστικού και Αναπτυξιακού Κέντρου Θράκης που εδρεύει στην Ξάνθη, την ιδιαίτερη πατρίδα του συνθέτη. Περιλαμβάνει μουσικές συνθέσεις γραμμένες σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα για διάφορες θεατρικές παραστάσεις και διάφορα θεατρικά σχήματα της περιφέρειας. 

Το ύφος του Γιάννη Μεταλλινού κινείται στο χώρο της ηλεκτρονικής μουσικής, ενώ οι αναφορές σε παλαιότερα πρότυπα είναι εμφανείς. Θα έλεγα ότι ο "Καρυωτάκης" της Λένας Πλάτωνος βρίσκεται πολύ κοντά σ' αυτό το ύφος. Ταυτόχρονα όμως ο συνθέτης δείχνει απόλυτα ώριμος "σαν έτοιμος από καιρό" κι έτσι αυτή η πρώτη του δισκογραφική κατάθεση σε ηλικία 38 ετών μοιάζει να έχει συγχωνεύσει τη γνώση και την άσκηση μακρού χρονικού διαστήματος, για να μας προσφερθεί ως μία ολοκληρωμένη μουσική πρόταση. Ατυχώς όμως δεν είχαμε μέχρι στιγμής κάποια συνέχεια, για να δούμε την παραπέρα εξέλιξη του ενδιαφέροντος αυτού συνθέτη. 

Στο δίσκο είναι συγκεντρωμένες μουσικές επενδύσεις για θεατρικές παραστάσεις πάνω σε κλασικά κείμενα ελληνικά και ξένα από την αρχαιότητα μέχρι τη σημερινή εποχή. Ξεκινά από τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη, περνάει από τη λατινική γραμματεία με ένα κείμενο του Πλαύτου, κάνει μια στάση στον Διονύσιο Σολωμό και μετά περνάει στη διεθνή δραματουργία με κείμενα του Λόρκα και του Καντίνσκι, για να καταλήξει στον σύγχρονο Έλληνα δραματουργό Μπάμπη Τσικληρόπουλο.

Σημείωμα του συνθέτη Γ. Μεταλλινού στον δίσκο

Τα κομμάτια της επιλογής αυτής προέρχονται – χρονικά και θεματολογικά – από θεατρικές ή λυρικές ενότητες. Είναι για μένα ένα είδος προσωπικού ημερολογίου, στο οποίο υπάρχει μία νοητή γραμμή, που συνδέει τις σκέψεις μου για τον έρωτα, το όνειρο, το χρόνο και το θάνατο. Ο μουσικός χαρακτήρας και ύφος, διαμορφωμένα αρχικά για τις ανάγκες της θεατρικής πράξης, βασίστηκαν ενορχηστρωτικά στον συνδυασμό φωνών, φυσικών οργάνων και συνθετικών ήχων. Η συμβολή όλων των εκτελεστών και ερμηνευτών, όπως και η ξεχωριστή ευαισθησία του Μίνου Μαμαγκάκη στην ηχητική επεξεργασία του μουσικού υλικού υπήρξε καθοριστική για το τελικό αποτέλεσμα. Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Πρόεδρο κ. Ηλία Βασιλούδη και το Διοικητικό συμβούλιο του ΠΑΚΕ.ΘΡΑ., του οποίου η ηθική και οικονομική υποστήριξη έκανε δυνατή την παραγωγή αυτή. 

Στη συνέχεια παραθέτουμε προγράμματα παραστάσεων του Εθνικού Θεάτρου, όπου την μουσική έχει γράψει ο συνθέτης Γιάννης Μεταλλινός. Επίσης, δείγματα από παρτιτούρες του συνθέτη από το Αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. 

Η Αντιγόνη του Σοφοκλέους ως προ Χριστού παράλληλο του χριστιανικού μαρτυρίου

Το Διεθνές Φεστιβάλ ΑΝΑΛΟΓΙΟ στο πλαίσιο της διοργάνωσης με θέμα «In Memory We Trust», 21-26 Σεπτεμβρίου 2019, οργάνωσε εκπαιδευτικό πρόγραμμα με άξονα την αρχαία ελληνική τραγωδία με Εργαστήρια, Σεμινάριο Μετάφρασης και Διεθνή Συνάντηση Αρχαίου Δράματος σε συνεργασία με το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και το Διεθνές Φόρουμ Θεατρικών Συγγραφέων της Unesco. 

Στη Διεθνή Συνάντηση Αρχαίου Δράματος με τίτλο «Η Αρχαία Ελληνική Τραγωδία στο μεταίχμιο πολιτικής και παράστασης» διερευνώνται τρόποι μελέτης και σκηνικής αντιμετώπισης της αρχαίας τραγωδίας υπό το πρίσμα σύγχρονων και παλαιότερων μεταφράσεων, μεταγραφών, διασκευών, σκηνοθετικών προσεγγίσεων καθώς και πολιτικών προεκτάσεων και μηνυμάτων.

Παραθέτουμε στη συνέχεια την πολύ ενδιαφέρουσα ανακοίνωση του Αρχιμανδρίτη Μιχαήλ Σταθάκη, αρχαιολόγου, με θέμα: «Η Αντιγόνη του Σοφοκλέους ως προ Χριστού παράλληλο του χριστιανικού μαρτυρίου».

Ο π. Μιχαήλ στην εισήγησή του παρουσιάζει τα ιδεώδη, τους αγώνες για την υποστήριξή τους που οδηγούν τις περισσότερες φορές σε σφοδρή σύγκρουση με την εξουσία και αναπόδραστα στον θυσιαστικό θάνατο παραλληλίζοντας την περίπτωση της Αντιγόνης του Σοφοκλέους με τους Χριστιανούς μάρτυρες.  

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο. 

Η "ΟΡΕΣΤΕΙΑ" ΤΟΥ ΙΑΝΝΗ ΞΕΝΑΚΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΠΡΙΝ ΔΕΚΑ ΧΡΟΝΙΑ (ΦΩΤΟ ΚΑΙ ΒΙΝΤΕΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

«Ύμνος στη Δημοκρατία» χαρακτηρίστηκε η παρουσίαση της Ορέστειας στην Κωνσταντινούπολη από τα ΜΜΕ της Τουρκίας.
Η εμβληματική Ορέστεια του Αισχύλου κατά Ιάννη Ξενάκη θυμόμαστε πως παρουσιάστηκε πριν 10 χρόνια (21-6-2010) στην Αγία Ειρήνη της Κωνσταντινουπόλεως, στο πλαίσιο του Διεθνούς Φεστιβάλ Μουσικής της Πόλης και του θεσμού Πόλη - Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2010. 
Η συναυλία πραγματοποιήθηκε παρουσία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου και πλήθους κόσμου που κατέκλυσε τον ιστορικό χώρο.
Το απαιτητικό έργο του Ξενάκη που ερμήνευσαν ο βαρύτονος Σπύρος Σακκάς, χορωδίες και ορχηστρικό σύνολο υπό τον μαέστρο Γκιουρέρ Αϊκάλ, κατέκτησε το κοινό και απέδειξε, θα λέγαμε, την διαχρονικότητά του.
Η Παγκόσμια Ημέρα της Μουσικής γιορτάστηκε τότε στην Πόλη μ' ένα έργο ελληνικό, αλλά και οικουμενικό ταυτόχρονα, καθώς η Ορέστεια του έλληνα µουσικού, αρχιτέκτονα, µαθηµατικού, διανοητή και φιλοσόφου είναι ένα έργο που θεωρείται από τα σηµαντικότερα για τη µουσική του 20ού αιώνα και για την πρωτοπορία όσον αφορά τη µουσική αλλά και την εν γένει αντίληψη για το αρχαίο δράµα. 

Το μουσικό έργο με υπότιτλο «Σουίτα Ιάννη Ξενάκη» γράφτηκε από τον συνθέτη το 1965-67, έπειτα από πρόσκληση του Αλέξη Σολωμού για την παράστασή του στην πόλη Υψηλάντη των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής. Στη σημερινή του μορφή το έργο ακολουθεί μία ιδιαίτερη προσέγγιση, με το λιμπρέτο να αποτελείται από επιλογές του συνθέτη συγκεκριμένων στίχων από το αρχαίο κείμενο του Αισχύλου, ενώ από το 1987 και έπειτα προστέθηκαν οι σολιστικοί ρόλοι της Κασσάνδρας και της Θεάς Αθηνάς γραμμένοι ειδικά για τον βαρύτονο Σπύρο Σακκά, ο οποίος τους ερμηνεύει μέχρι σήμερα.
Η Ορέστεια του Ξενάκη ένωσε στην Πόλη έλληνες και τούρκους µουσικούς, σε µια σύµπραξη της µεικτής (τουρκικής) πανεπιστηµιακής χορωδίας Μimar µε την 25µελή του Δήµου Αθηναίων, υπό τον Σταμάτη Μπερή, µιας χορωδίας µε παιδιά από το Ζωγράφειο της Πόλης αλλά και τούρκους µαθητές δηµοτικού και γυµνασίου, της Φιλαρµονικής Ορχήστρας Βorusan της Κωνσταντινούπολης, υπό τον σπουδαίο μαέστρο και δραστήριο στην Αµερική Γκιουρέρ Αϊκάλ και µε σολίστ στα κρουστά τον Ισπανό Μιγκέλ Μπερνάτ και φυσικά τον Σπύρο Σακκά. 
Ήταν µια παραγωγή του Κέντρου Φωνητικών Τεχνών, του οποίου Καλλιτεχνικός διευθυντής είναι ο Σπύρος Σακκάς, σε συµπαραγωγή µε το Διεθνές Φεστιβάλ Κωνσταντινούπολης (ΙΚSV), υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισµού και Τουρισµού.

«Τέτοια έργα οφείλουν να γίνονται πάλι και πάλι όσο οφείλει και η ζωή να ξαναγεννιέται διαρκώς! Ο Ξενάκης δεν δέχεται τον άνθρωπο βουτηγμένο μέσα στη σύγχρονη ανοησία…» έχει πει ο Σπύρος Σακκάς, 35 χρόνια συνεργάτης του Ιάννη Ξενάκη,  φίλος και πρώτος ερµηνευτής πολλών σολιστικών έργων του. 

φωτό: Νικόλαος Μαγγίνας και Ιδιωτική Οδός