Jean-Paul Sartre: «Κεκλεισμένων των θυρών» (Huis Clos)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Των θυρών κεκλεισμένων εισήλθες Χριστέ..."

Ο γάλλος υπαρξιστής φιλόσοφος Jean-Paul Sartre (1905-1980) είναι γνωστό πως υπήρξε αριστερός αγωνιστής που πάλεψε ουσιαστικά στους κοιτώνες του κομμουνιστικού κόμματος. Ένθερμος υποστηρικτής του μαρξισμού διατύπωσε μια ανθρωπολογική πολιτικο-φιλοσοφική θεώρηση ταιριαστή στην εποχή και στις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου. Τα αξιώματα της φιλοσοφίας του Sartre θα μπορούσαμε να πούμε ότι υποδεικνύουν τις εξής κατευθύνσεις: α) Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας. Οι πράξεις καθορίζουν και διαμορφώνουν την ουσία η οποία έπεται. Σύμφωνα με το γάλλο φιλόσοφο μόνο μετά θάνατον μπορεί κάνεις να κρίνει και να αποκρυσταλλώσει τελική γνώμη για το ποιόν του ατόμου. β) Η έννοια της επιλογής. Ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος, όπως υποστήριζε και ο ίδιος ο φιλόσοφος. Επομένως έχει την επιλογή της καλής ή της κακής πίστης, επιλογή που είναι αναπόφευκτη ακριβώς εξαιτίας αυτής της καταδίκης. Ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για τις πράξεις του ακόμα και για την απραξία του, ακριβώς γιατί και αυτή είναι επιλογή. γ) Η σχέση με τον άλλον.Το «είναι για τον άλλον»(l’etre pour l’autrui). Επομένως το μανιφέστο του Sartre είναι ότι «ο Υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός», όπως ακριβώς το διατύπωσε σε σχετική διάλεξή του, μοναδική απόπειρα εκλαϊκευσης της φιλοσοφίας του. 

Από το πλούσιο έργο του Sartre εστιάζουμε στο «Κεκλεισμένων των θυρών» (Huis Clos), όπου η έννοια του Άλλου έρχεται δυναμικά στο προσκήνιο. 

Το «Κεκλεισμένων των θυρών» έναι ένα θεατρικό έργο συμβολικό σε μία πράξη που περιλαμβάνει πέντε σκηνές. Ολοκληρώθηκε τη χρονιά του 1943 και παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στις 27 Μαϊου του 1944 στο θέατρο του Vieux- Colombier στο Παρίσι (συμπληρώνονται φέτος 80 χρόνια). Είναι το πιο πολυπαιγμένο θεατρικό έργο του συγγραφέα και σταθμός του υπαρξιστικού θεάτρου. Το σκηνικό διαδραματίζεται σ’ένα κλειστό χώρο κοινό και για τα τρία πρόσωπα του έργου. Οι τρεις αυτοί χαρακτήρες συναντιούνται μετά το θάνατό τους σ’ένα κλειστό δωμάτιο που ανήκει, σε ένα τύπου ξενοδοχείο της Κόλασης. Δεν γνωρίζονται προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα και δεν διαθέτουν καν κοινές πεποιθήσεις ή κοινά γούστα. Πρόκειται για τον Garcin, δημοσιογράφο,την Inès υπάλληλο ταχυδρομείου και την Εstelle πλούσια κοσμική. Ο Sartre μας περιγράφει εδώ την κόλασή του με απλό και λιτό τρόπο, αφοπλιστικά ειλικρινή θα έλεγε κανείς: «η κόλαση είναι οι άλλοι.». Αυτή η φράση κόστισε στον ίδιο ...κάμποσες κατηγορίες, ενώ μας εξηγεί απλώς ότι η ζωή «υφίσταται, γίνεται αντιληπτή» διαμέσου των άλλων. Οι τρεις πρωταγωνιστές φιλονικούν καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου για να καταφέρουν να ξεφύγουν από τις καταστάσεις τους, αλλά η Κόλαση τελειώνει με το να προηγείται δραματικά πλέον έναντι όλων. 

Στο «Κεκλεισμένων των θυρών» παρατηρείται η σχέση του ατόμου με τον άλλον σε όλο της το μεγαλείο. Είμαστε οι καθρέφτες των άλλων και γινόμαστε οι καθρέφτες τους. Ο άλλος μας ξεγυμνώνει και μας φέρνει αντιμέτωπους με την αλήθεια του εαυτού μας. Προσδιοριζόμαστε ως οντότητες μέσω του βλέμματος του άλλου. Ό,τι πράττουμε έχει αντίκτυπο στους άλλους. Η ελευθερία μας σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου, όπως όλοι ξέρουμε πια - τουλάχιστον θεωρητικά.  Θα μπορούσαμε να πούμε ότι «η κόλαση είναι οι άλλοι» ακριβώς γιατί μας φέρνουν αντιμέτωπους με τον ίδιο μας τον εαυτό. 

Νομίζω πως με το έργο αυτό ο Sartre θέλει να μας υποψιάσει για την σημασία των κεκλεισμένων θυρών... Τα καίρια και τα ουσιαστικά, αυτά που αφορούν στην ύπαρξη, συντελούνται Huis Clos! Η αντιμετώπιση του εαυτού δεν μπορεί να είναι υπόθεση εξωστρέφειας, η οποία διασκεδάζει τις εντυπώσεις... Η γυμνή αλήθεια προϋποθέτει κλειστές θύρες... Κάτι σαν τον Αναστημένο Ιησού, ο οποίος «των θυρών κεκλεισμένων εισήλθε» προς τους μαθητές του. Κι ακόμα σκέφτομαι πως η έννοια της απόλυτης ευθύνης, αλλά και της «καταδίκης» της ελευθερίας, που τονίζει ο Sartre είναι μεγάλα ζητήματα και στον Χριστιανισμό. 

Γι’ αυτό την ίδια περίοδο της μεγαλύτερης διάδοσης και ανάπτυξης του υπαρξισμού εκδηλώνεται και η διάσπαση του σε δύο βασικά ρεύματα: τον αθεϊστικό και τον χριστιανικό (Μπερντιάγεφ, Σεστώφ, Μαρσέλ κλπ.). Ο χριστιανικός υπαρξισμός από την άλλη από τον οποίο εμπνεύστηκε και ο ίδιος ο Σαρτρ ήταν γνωστός στη Γαλλία, μια φαινομενικά πιο συγκρατημένη εκδοχή από τον αθεϊστικό υπαρξισμό. Αυτό το φιλοσοφικό κίνημα, του οποίου ο κύριος γάλλος εκπρόσωπος Marcel, αλλά και στη Βόρεια Αμερική, ο Jacques Lavigne, χαρακτηρίζεται από μια βαθιά αντίθεση μεταξύ του ανθρώπου και θεού, όπου ο Θεός είναι απόλυτος και υπερβατικός. Ο σκοπός της ζωής είναι να φτάσει ο άνθωπος πιο κοντά στο Θεό και να προσπαθήσει να επιτύχει την τελειότητα με το να γίνει αληθινός Χριστιανός. Εντούτοις, ο αθεϊστικός υπαρξισμός τόνιζε τη χαώδη απόσταση μεταξύ θεού και ανθρώπου, επαναλάμβανε τα θέματα της παραδοσιακής πνευματοκρατίας, με τα συναφή μοτίβα της απολύτρωσης και της σωτηρίας και το αθεϊστικό ρεύμα, βαθύτατα διαποτισμένο από τα θέματα του μηδενός και της τελικής ήττας του θανάτου, που βρήκε την ανώτερη φιλοσοφική έκφρασή του στο «Eίvαι και Χρόνος» του Χάιντεγκερ που εκδόθηκε στη Γερμανία το 1926. 

Στα καθ’ ημάς ο καθηγητής Νίκος Νησιώτης υπήρξε ο πρώτος ουσιαστικά κριτικός μελετητής της φιλοσοφίας του υπαρξισμού στη χώρα μας γι’ αυτό και σήμερα διαβάζουμε ξανά το έργο του «Υπαρξισμός και χριστιανική πίστη», όπου υπάρχει εκτενής αναφορά και στον Sartre. 

Το «Κεκλεισμένων των θυρών», ως θεατρικό έργο, γνώρισε μεγάλη διάδοση και στην Ελλάδα και ανεβαίνει συχνά – πυκνά σε θεατρικές σκηνές. Έχει διασκευαστεί και για το ραδιόφωνο, όπου είχε παρουσιαστεί σε μετάφραση Γρηγόρη Γρηγορίου. 

Νομίζω πως η πρώτη παράσταση του έργου στην Ελλάδα έγινε την καλλιτεχνική περίοδο 1954-1955, δέκα χρόνια από την πρεμιέρα του έργου στο Παρίσι, στο θρυλικό «Υπόγειο» του Θεάτρου Τέχνης του Καρόλου Κουν. «Κεκλεισμένων των θυρών» στο «Υπόγειο»! Ο τέλειος συνδυασμός! Η μετάφραση ήταν του Αλέξη Σολομού, η σκηνοθεσία του Κουν, τα σκηνικά του Ν. Νικολάου και ερμήνευαν οι ηθοποιοί: Β. Ζαβιτσιάνου, Α. Πανταζοπούλου, Γ. Λαζάνης, Π. Φυσσούν. 

Αυτή την παράσταση είχε δει στο Θέατρο Τέχνης η ποιήτρια Ζωή Καρέλλη, η οποία έγραψε σε κριτική της στο περιοδικό «Νέα Πορεία» [τόμ. 1, τχ. 5-6 (Ιούλιος-Αύγουστος 1955), σ. 235-241] μόνο για τις ιδέες του Σαρτρ και καθόλου για την παράσταση. Θεωρεί πως ο συγγραφέας αυτός δεν συγκινεί και «αδυνατεί να πονέσει, να συμπαθήσει τον άνθρωπο». 

Γράφει: «Αισθάνεται κανείς ότι ο Σαρτρ, χάρις στην ψυχρότητά του, που τον κάνει ικανό να τοποθετεί και το πάθος κατάλληλα, απ’ όλα τα αληθινά που μπορεί να πει, διαλέγει εκείνα που του χρειάζονται, για να προκαλέσει κι εκείνη τη διέγερση την οποία προεξοφλεί, που αυτός ετοιμάζει κι όχι τη συγκίνηση που η ίδια η ζωή, η δύναμη του έργου του θα έπρεπε να προκαλέσει... Θα μπορούσε κανείς να πει πως ο Σαρτρ συμπονεί τους ήρωες των «Κεκλεισμένων των θυρών» αν δεν τους άκουγε να φωνάζουν λόγια τόσο κατάλληλα, - προκαλεί ο ίδιος κάτι σαν αποστροφή». 

Δεν θα μπορούσε να γίνει δεκτή αυτή «η αποστροφή» του Σαρτρ από την Ζωή Καρέλλη, και μάλιστα εκείνη την εποχή. Σήμερα όμως, φρονώ ότι μας ενδιαφέρει περισσότερο μια «αποστροφή» του Σαρτρ, από μια ψευτοσυγκίνηση, που προκαλείται πολύ εύκολα. Μας ενδιαφέρει περισσότερο η διέγερση που προκαλούν οι αποκρουστικοί τύποι του Σαρτρ, παρά μια «συμπόνοια» για «ήρωες» της ζωής, που συνήθως είναι επίπλαστη και πρόσκαιρη. 

«Κεκλεισμένων των θυρών», λοιπόν, στο ...υπόγειο... Του Κουν ή το δικό μας δεν έχει τόση σημασία...

ΑΛΕΞΗΣ ΜΙΝΩΤΗΣ "Η ΕΠΟΧΗ ΜΑΣ ΕΙΝΑΙ ΤΡΑΓΙΚΗ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΟ ΞΕΡΕΙ"

Κείμενο του Γιάννη Λιγνάδη από την παρουσίαση του βιβλίου «Αλέξης Μινωτής «Η εποχή μας είναι τραγική χωρίς να το ξέρει»», 2025, επιμ. Θ. Νιάρχου, Εκδόσεις Μετρονόμος. 

Θα μιλήσω για το νέο βιβλίο για τον Αλέξη Μινωτή, ξεκινώντας από την ανατομία του και μετά περνώντας σε μια γενικότερη θεώρηση. 

Το σώμα του βιβλίου, με γραπτά του Α. Μινωτή, πλαισιώνεται από τρία κείμενα, δύο εισαγωγικά και επιλογικό. 

Το πρώτο, σε θέση προλόγου, με τίτλο «Ο μανικός «σκαραβαίος» (δημοσιευμένο στον τόμο «Ο ηθοποιός Αλέξης Μινωτής» 1985, επιμ. Θ. Νιάρχος) είναι του Κ. Γεωργουσόπουλου. Σε αυτό ο φιλόλογος, θεατρολόγος και κριτικός διαγράφει αδρά, πλην περιεκτικά, το θεατρικό και ανθρώπινο πρόσωπο του Μινωτή, ερείδοντας την προσωπογραφία του σε προσωπικές κριτικές απόψεις διανθισμένες με ανεκδοτολογικές μαρτυρίες, αντλημένες από προσωπικές μνήμες και βιώματα από την κοινή συναναστροφή. Πρόκειται για μια γενική αποτίμηση, ένα στοιχειοθετημένο εγκώμιο, του πνευματικού αναστήματος και του ιστορικού αποτυπώματος που κατέλιπε στη θεατρική σκηνή ο μέγας του ελληνικού θεάτρου κατά το μείζον μέρος του 20ου αιώνα. 

Το δεύτερο προλογικό κείμενο, εγκωμιαστικό κι αυτό, είναι του Γιώργου Κιμούλη (πρωτοδημοσιευμένο στο περ. Η Λέξη, 2006). Ο Κιμούλης ερμηνεύει το υποκριτικό φαινόμενο «Μινωτής», μέσα από το πρίσμα του κινήματος του εξπρεσσιονισμού, όρο που μεταχειρίζεται με την καθιερωμένη στη λογοτεχνική κριτική σημασιολογία. Η εν τοις πλείστοις θεατρολογική προσέγγιση του Κιμούλη παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον ως προς το εξής: ότι το τετελεσμένο στον ιστορικό χρόνο έργο ενός κορυφαίου θεατρικού δημιουργού, επί δεκαετίες πρωταγωνιστή της ελληνικής θεατρικής Σκηνής, αποτιμάται από έναν εν ενεργεία ομότεχνό του, καταξιωμένο πρωταγωνιστή ηθοποιό, με σημαντική σκηνική πείρα και στιβαρή θεωρητική συγκρότηση. Η διαλεκτική σχέση παλαιού και νεοτέρου στην εν χρόνω εξέλιξη του θεατρικού γίγνεσθαι, οι παρακαταθήκες του πρώτου και οι οφειλές του δεύτερου, στην γενικότερη προοπτική της καλλιτεχνικής τελείωσης, έχει μοναδική αξία. Όπως λέει ο Τ.Σ. Έλιοτ, που προσφυώς παραθέτει ο Κιμούλης, «Κανείς καλλιτέχνης καμιάς τέχνης δεν έχει την ολοκληρωμένη σημασία του μόνος του. Η σημαντικότητά του, η εκτίμησή του είναι η εκτίμηση της σχέσης του με τους νεκρούς καλλιτέχνες. Δεν μπορείς να τον εκτιμήσεις μόνο του. Πρέπει να τον θέσεις, για σύγκριση και σε αντίθεση, ανάμεσα στους νεκρούς» (σ.23). Απ᾽ το κείμενο του Κιμούλη στέκομαι ιδιαίτερα στην περιγραφή των υποκριτικών τεχνικών του Μινωτή στην εκφορά του δραματικού λόγου (ελπίζω το απόσπασμα αυτό να είναι στα αναγνωστέα…). 

Οι δυο αυτοί πρόλογοι συνιστούν την ενότητα των «έξωθεν» μαρτυριών. Τα υπόλοιπα κεφάλαια του βιβλίου (πλην κάποιων επιστολών και του επιλογικού κεφαλαίου) συγκροτούν το σώμα των «έσωθεν» μαρτυριών, που απαρτίζεται από κείμενα, γραπτά ή ομιλίες, του ίδιου του Μινωτή. Περνάω σ᾽ αυτό: 

Το πρώτο κείμενο με τίτλο «Αναφορά στην Κρήτη» (Χανιώτικα Νέα, 1973), είναι μια εξομολόγηση του Μινωτή για τις οφειλές του στη γενέθλια γη, τη Μάνα Γη της Κρήτης που του χάρισε την πρώτη πνευματική τροφή. Ο λόγος είναι για την «εσώτερη Κρήτη», το ψυχικό τοπίο και τα ανθρώπινα στοιχειά του, δηλ. τα πνευματικά αδέλφια του, μεταξύ των οποίων καταλέγονται ο Καζαντζάκης και ο Πρεβελάκης. 

Στο κεφάλαιο «Η τραγωδία της Ελλάδας» (μεταφρασμένο άρθρο δημοσιευθέν στα αγγλικά σε αμερικάνικο περιοδικό το 1942), ως εθελοπρόξενος του ελληνισμού στις ΗΠΑ, ο Μινωτής περιγράφει τα πάθη και τις θυσίες του τραγικού ελληνικού έθνους κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής. Η γραφή του διαπνέεται από έντονο πατριωτικό φρόνημα και ζέον ανθρωπιστικό αίσθημα. 

Ακολουθεί το "Τέχνη και Τουρισμός" (εφημ. Ελευθερία, 1964), όπου ο Μινωτής αναφέρεται στην αναγκαιότητα κατάστρωσης εθνικής πολιτικής για τη διατήρηση και προβολή της θεατρικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Εδώ θέτει ζητήματα θεσμικής δεοντολογίας που αφορούν στη λειτουργία και την αποστολή του Φεστιβάλ Επιδαύρου\Αθηνών, εκθέτοντας τους κινδύνους που συνεπάγεται η εμπορευματοποίηση και οι επιρροές του συρμού στη θεατρική τέχνη. Ως βέλτιστη «καλλιτεχνική πρόταση» προκρίνει εκείνη που χάραξε η εθνικοθεατρική παράδοση στην αναβίωση του αρχαίου δράματος και προπαντός της αρχαίας τραγωδίας. 

Στο κεφάλαιο με τίτλο «Για τον ηθοποιό η γλώσσα είναι το όργανο της έκφρασής του» (άρθρο, εφημ Ακρόπολις, 1971), κάνει λόγο για την ελληνική γλώσσα και την κρίσιμη σημασία της στη νεοελληνική θεατρική συγγραφή. Ο Μινωτής καταθέτει τον θαυμασμό του στη γραφή των «εκρηκτικών» —όπως τις λέει— προσωπικοτήτων του πνεύματος (διαπιστώνοντας ότι στην εποχή του σπανίζουν), κρίνοντας άκρως γονιμοποιό για την πνευματική τόνωση της ελληνικής θεατρικής παραγωγής τη διατήρηση των δεσμών με τις πηγές της θεατρικής εκφράσεως που εκπροσωπούν οι μεγάλοι κλασικοί συγγραφείς. 

Στο κεφάλαιο «Θέατρο: ο ενιαίος ατομικός και κοινωνικός χρόνος» (αναδημοσίευση από το βιβλίο του Θ.Ν. Πραγματογνωμοσύνη της εποχής, 1976), ανασκοπεί τις απαρχές και τους κρίσιμους σταθμούς της θεατρικής του σταδιοδρομίας, μνημονεύοντας πρόσωπα και γεγονότα που άσκησαν επιρροή και διαμόρφωσαν το καλλιτεχνικό του πρόσωπο και τη δυναμική του. Στο εν λόγω κεφάλαιο εντοπίζονται σποράδην γνώμες, αποστάγματα σοφίας, από την πλούσια εμπειρία στη θεατρική διακονία, τα οποία συνθέτουν την καλλιτεχνική «διάνοια», τη θεατρική ιδεολογία του Μινωτή. 

Το κεφάλαιο «Η εποχή μας είναι τραγική χωρίς να το ξέρει» (Η Λέξη, 1988), εξ ου ο τίτλος του βιβλίου, ο Μινωτής, σε συνομιλία με τους Αντώνη Φωστιέρη και Θανάση Νιάρχο, διατυπώνει καίριες απόψεις για την αρχαία τραγωδία και την έννοια της τραγικότητας, όπως αυτή αναδύεται στα έργα των μεγάλων τραγικών. Εμφατική είναι η αναφορά του στην πρόσληψη των τραγικών έργων στο επίπεδο της επιτέλεσης, ενώ επικρίνει παραναγνώσεις και ανούσιους νεωτερισμούς που απαντούν σε σύγχρονες θεατρικές παραγωγές, ελληνικές και ξένες. 

Το κείμενο με τίτλο «Οι συκοφάντες και η κομματική πολεμική οργίαζαν» (ανέκδοτη γραπτή μαρτυρία που παραχώρησε ο Μινωτής στον Θανάση Νιάρχο και Αντώνη Φωστιέρη το 1988), αποκαλύπτει την κομματική πολεμική που δέχτηκε κατά τη θητεία του ως Γενικός Διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου στα χρόνια της μεταπολίτευσης. 

Ακολουθούν δύο εκτενείς και αμιγώς θεατρολογικές πραγματείες. 

Στην πρώτη με τίτλο «Το αμερικανικό θέατρο» (Νέα Εστία, 1959), ο Μινωτής επισκοπεί τη νεότερη και σύγχρονη ιστορία του αμερικανικού θεάτρου, καταγράφοντας τους αξιόλογους σταθμούς του και αποτιμώντας κριτικά την αξία της αμερικανικής συγγραφικής και θεατρικής παραγωγής. 

Στη δεύτερη, με τίτλο «Το θέατρο στη Σοβιετική Ένωση και στις Ηνωμένες Πολιτείας Αμερικής» (συνομιλία με Θανάση Νιάρχο) αντικείμενο συζήτησης είναι η καλλιτεχνική κληρονομιά και η αποτίμηση της σύγχρονης θεατρικής παραγωγής στη Σοβιετική Ένωση και τις Η.Π.Α. Οι δύο μεγαλύτερες και επιδραστικότερες παγκοσμίως εθνικές θεατρικές παραδόσεις θεωρούνται σε μια οιονεί συγκριτική βάση. 

Ακολουθεί το κείμενο με τίτλο «Η ζωή μου με την Κατίνα Παξινού» (Η Λέξη, 1988). Εδώ ο Μινωτής καταθέτει συνοπτικά τις απαρχές της καλλιτεχνικής σταδιοδρομίας της Κατίνας Παξινού, τη θητεία της στη Μουσική, αναφέροντας τον καθοριστικό ρόλο του ίδιου στη στροφή της από τη μουσική στο θέατρο. Το σύντομο απομνημόνευμα λειτουργεί ως προοίμιο στις δύο επιστολές που ἐπονται, στο επίκεντρο των οποίων βρίσκεται η σχέση του με την Κατίνα Παξινού. 

Στην πρώτη επιστολή «Απορώ με την Κατίνα. Πόσο άλλαξε;» (Η Λέξη 1988), ο Μινωτής, ευρισκόμενος το 1937 στη Γερμανία με εκπαιδευτική άδεια που του χορήγησε το Ε.Θ., απευθύνεται στον Διευθυντή Δημ. Ροντήρη, ενημερώνοντάς τον για τα εκεί καλλιτεχνικά τεκταινόμενα και για άλλα προσωπικά θέματα, εξομολογούμενος την κρίση που περνάει η σχέση του με την Κατίνα Παξινού. 

Η δεύτερη επιστολή «Μια νύχτα με τον Βέρνερ Κράους», απευθύνεται στη σύντροφό του Κατίνα (Η Λέξη, 1996, με εισαγωγή Κ. Γεωργουσόπουλου), στην οποία ενθουσιωδώς περιγράφει τη γνωριμία του με τον σπουδαίο γερμανό ηθοποιό Βέρνερ Κράους. Οι δύο επιστολές, με αυτοβιογραφικό περιεχόμενο και προσωπικό τόνο, φωτίζουν πτυχές της προσωπικής ζωής του Μινωτή, φορτισμένης συναισθηματικά, τον καιρό εκείνο, από το ρομάντζο με την Κατίνα Παξινού. Ενδιαφέρον εδώ παρουσιάζει το πως ο εξωτερικός βίος - που όπως λέει αλλού αφοριστικά ο Μ. «δεν αξίζει μια πεντάρα» - είναι στην περίπτωσή του άρρηκτα συνυφασμένος με τις βαθιές πνευματικές του ανησυχίες και τα φιλόδοξα καλλιτεχνικά του όνειρα. 

Ακολουθούν οι «Πέντε ανέκδοτες επιστολές προς τον Αλέξη Μινωτή» του Νίκου Καζαντζάκη: (Η Λέξη 1985). Μέσα από τη πηγαία γραφή του μεγάλου έλληνα συγγραφέα φωτίζεται η αμοιβαία πνευματική δοσοληψία, οι αμφίδρομες ωσμώσεις στο πεδίο της δραματουργίας ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναδημιουργό Μινωτή, σχέσεις που σμιλεύτηκαν μέσα από τη στενή φιλία των δύο σπουδαίων ανδρών. 

Το «Σάμιουελ Μπέκετ, ένας τραγικός χωρίς κάθαρση» (Η Λέξη, 1984) είναι μια διεισδυτική κριτική αποτίμηση του Μινωτή για το θέατρο του Μπέκετ και την ιδιότυπη τραγικότητα του, που την χαρακτηρίζει το γκροτέσκ στοιχείο και η απόλυτη απουσία του θείου. 

Στο «Αναμνήσεις από τον Κώστα Καρυωτάκη» (Η Λέξη, 1988), ο Μινωτής ιστορεί τη γνωριμία του με τον ποιητή Κ. Καρυωτάκη μια εξιστόρηση μεστή θαυμασμού για την πνευματική αρχοντιά, την ποιητική ευφυία και την «πεισιθάνατη» (όπως την αποκαλεί) ιδιοσυγκρασία του ποιητή. 

Το κείμενο «Φώτης Κόντογλου, ο πιστός της ουσίας» (δημοσιευμένο στον τόμο Μνήμη Κόντογλου, Αστήρ, 1975) αποτελεί μια κατάθεση θαυμασμού στο συγγραφικό και εικαστικό έργο του Φώτη Κόντογλου. Το κείμενο περιέχει μια γλαφυρή διήγηση ενός θεατρικού ζωντανέματος της γραφής του Κόντογλου από τον Μινωτή στο πλαίσιο μιας ταξιδιωτικής εμπειρίας στη Μονεμβασιά. 

Στο «Καλύτερα μια καλή κλωτσιά παρά μια κακή παράσταση» (συνέντευξη στον Στέλιο Λουκά, Η Λέξη, 2002), ο Μινωτής αναφέρεται στη μακρά θητεία του στο αρχαίο δράμα και την τραγωδία, στις αρχές και τους κανόνες της υποκριτικής, στο ρόλο του σκηνοθέτη, στο ανέβασμα της αρχαίας τραγωδίας από ξένους σκηνοθέτες, και την υψηλή αποστολή του θεάτρου που δεν είναι άλλη από το να υπηρετεί το «αληθινό» θέατρο. 

Το κείμενο που κλείνει το βιβλίο «Αν ζούσε σήμερα ο Α.Μινωτής» (Τα Νέα, 2025) είναι του Θανάση Νιάρχου. Πρόκειται για ένα στοχαστικό δοκίμιο που επισημαίνει την άρρηκτη σχέση μεταξύ του «εξωτερικού βίου» και της «έσω κοίτης» (του εσωτερικού, πνευματικού κόσμου) στο αποτύπωμα που καταλείπει ο μεγάλος καλλιτέχνης, εξαίροντας το ρόλο της ανεκδοτολογικών και αυτοβιογραφικών μαρτυριών στην ανασύνθεση ενός καθολικού πορτραίτου. Το κείμενο δικαιώνει την πρωτοβουλία του επιμελητή της έκδοσης Θ.Ν. για τη επιλογή και έκδοση του συγκεκριμένου υλικού. 

Η επισκόπηση των κεφαλαίων κατέδειξε, νομίζω, έκτυπα ότι το βιβλίο είναι ένας «κέντρων», μία ανθολογία, συνισταμένη από ετερογενή, ετερόχρονα και, στην πλειονότητά τους, δημοσιευμένα γραπτά. Τα ανομοιογενή υλικά αυτής της συγγραφικής «ανακύκλωσης» (αν μου επιτρέπεται ο όρος) συγκροτούνται εντούτοις σε ένα ενιαίο σώμα. 

Νομίζω ότι ο άξονας που συνέχει όλα τα παραπάνω είναι η «μινώτεια πνοή» στη γραπτή αποτύπωσή της. Το ενδιάθετο πνεύμα του Μινωτή που στοιχειώνεται στον γραπτό λόγο του ίδιου και εκείνων που τον γνώρισαν και ένιωσαν τον κραδασμό του. Και συνιστά πράγματι πολύτιμη δωρεά η κοινωνία αυτού του πνεύματος, διότι είναι το ίδιο πνεύμα, δυνάμει του οποίου ο μέγας «αναδημιουργός» εκπνευμάτωσε τους μεγάλους ρόλους που μοναδικά ενσάρκωσε - «ενσάρκωσε», όπως έλεγε ο ίδιος, όχι «ερμήνευσε» ούτε «υποδύθηκε». Οι σπινθήρες αυτού του πνεύματος όπως εκπέμπονται μέσα από τα απολιθωμένα λόγια των σελίδων φωτίζουν στην αντίληψη του αναγνώστη την εικόνα του διανοητικού και ψυχικού τοπίου, της «έσω μηχανής» ή του «οπλοστασίου» του Μινωτή. Είναι αλήθεια ότι τα περίφημα υποκριτικά του «μέσα» δεν ήταν αφομοιωμένες τεχνικές αλλά ιδιοσυστασιακά πνευματικά χαρίσματα, εν πολλοίς εγγενή εν μέρει κερδισμένα, εκγυμνασμένα πάντως μέσα από την ασκητική κατατριβή ενός πρωταθλητή και επαληθευμένα από τη μυστική κοινωνία του με τους ενοίκους «της Πόλης των Ιδεών», όπως την αποκαλεί ο γνώριμός του Καβάφης από την οδοιπορία στα «μαγικά δάση» των «χαμένων ποιητών» με τον δεσπόζοντα αρχαίο, ελληνοπρεπή θεατρικό ναό της, τον οποίο ο Μ. ελάτρεψε (υπηρέτησε) ισόβια από διάκονος έως πρωθιερέας. 

Ακριβώς σ᾽ αυτό έγκειται η αξία αυτού του βιβλίου στο ότι σε μία εποχή που γενικά χαρακτηρίζεται από πνευματική δυσανεξία, ένδεια και ερήμωση, επαναφέρει - και μάλιστα δια στόματος Μινωτή - την αξία της πνευματικότητας ως αυτονόητη προϋπόθεση της γνήσιας, ελεύθερης και αληθώς ρηξικέλευθης καλλιτεχνικής δημιουργίας. 

Ο Μινωτής, εν ζωή, δεν υπήρξε ποτέ του δάσκαλος, με τη στενή, επαγγελματική έννοια του όρου. Υπήρξε βέβαια δάσκαλος για τους νέους ηθοποιούς και καλλιτέχνες δια του παραδείγματός του, των υποκριτικών και θεατρικών άθλων του. Τα λόγια όμως και τα γραπτά που άφησε, όπως αυτά που περιέχονται στο βιβλίο (σημειωτέον ο Μινωτής είχε εκδώσει πέντε δικά του βιβλία!) είναι εξόχως διδακτικά, παιδευτικά και επίκαιρα. Ειδικώς επίκαιρα στο Σήμερα και ειδικώς παιδευτικά για τον κόσμο των καλλιτεχνών του σημερινής ελληνικής σκηνής τους «διονυσοτεχνίτες» (με ή άνευ εισαγωγικών) και τη σύγχρονη θεατρική παραγωγή τους, που δείχνει παγιδευμένη πότε σε μια άγονη ομφαλοσκόπηση πότε σε ένα εμμονικό κυνήγι αισθητισμού πότε σε μια αμήχανη περιδίνηση σε χαμηλά ύψη. Η διδαχές του Μινωτή είναι προπάντων λυσιτελείς για τους νέους καλλιτέχνες (και εδώ με ή χωρίς εισαγωγικά) αλλά και τους επίδοξους, που, κατά μείζονα λόγο, εμφορούνται από anorexia nervosa για τα μεγάλα έργα και τους μεγάλους κλασικούς συγγραφείς. 

Η ροή της συλλογιστικής μοιραία εκβάλλει στον βαρύσημο τίτλο του βιβλίου, που με υφέρπουσα οδύνη διαπιστώνει την τραγική δυστοπία της εποχής μας: «Η εποχή μας είναι τραγική χωρίς να το ξέρει». Κατά τη διατύπωσή αυτού του αφορισμού, για την άγνοια της τραγικής μοίρας, ο Μινωτής είχε σίγουρα στο νου του τον σοφόκλειο Οιδίποδα το προσωπείο του τραγικού ήρωα που κάπως αυτάρεσκα συνταύτιζε με το δικό του πρόσωπο κατά την μυθώδη περιπέτεια του καλλιτεχνικού του βίου. Αν και ο αφορισμός του Μινωτή για τη δική του εποχή ενέχει αρκετή ασάφεια (δημιουργική) και υπεργενίκευση, εντούτοις τον επικυρώνω. Ναι. Η εποχή μας είναι τραγική γιατί είναι απνευμάτιστη και πνευματοκτόνος. Γιατί έπαψε να «κοινωνεί» και να «εκκλησιάζεται» εν πνεύματι (μεταφορικά και τα δύο). Γιατί οι ναρκισσευόμενοι «δημιουργοί» της απομακρύνθηκαν από τη θεϊκή όσο και την ανθρώπινη κοίτη. Και η Τέχνη, χωρίς την αλήθεια της πνευματικής κοινωνίας, σχεδόν καταντά Τέχνασμα καταγέλαστο. 

Γιάννης Λιγνάδης 

«ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΚΟ ΜΟΥ ΑΛΕΞΗ ΜΙΝΩΤΗ, ΑΠΟ ΕΝΑ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΑΓΡΑΦΟ»* 

- Επίδαυρος 1975. Καθισμένοι με τον πατέρα μας στις κερκίδες του θεάτρου. Είναι πρώτη παράσταση αρχαίας τραγωδίας που βλέπουμε, ο αδελφός μου 10 κι εγώ 11 χρόνων. ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝΩ του Σοφοκλή. Ένας γέρος τυφλός κάθεται σε ένα βράχο. Μοιάζει κι εκείνος με βράχο. Λέει κάποια λόγια περίεργα σαν ποιητικά. «Αυτός είναι ο Μινωτής που σας έλεγα», ψιθύρισε ο πατέρας μας. Στο τέλος ο Μινωτής, λουσμένος στο φως απέρχεται της σκηνής και μετακομίζει μέσα μου για πάντα. 

- 1979 Εθνικό Θέατρο, κεντρική σκηνή: ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΛΗΡ. Ο Γιάννης κι εγώ στην πρώτη σειρά - μας είχε βάλει ο πατέρας μας τότε, ως πρόεδρος της καλλιτεχνικής επιτροπής του Ε.Θ. Το θέατρο μυρίζει γηραιά αρώματα, σκόνη από πολυκαιρισμένες βαριές κουρτίνες και ανεπαίσθητο κάτουρο γάτας. Εγώ κοιτάζω τον Μινωτή με τον φανατικό θαυμασμό τού οπαδού. Ο αδελφός μου, από την άλλη, έχει αποκοιμηθεί στον ώμο μιάς κυρίας. Η κυρία ήταν η Ελένη Χαλκούση! 

- 1988. Εθνικό θέατρο. ΦΟΙΝΙΣΣΕΣ του Ευριπίδη. Περάσανε χρόνια, έχω αποφοιτήσει από τη σχολή του Εθνικού. Ο Μινωτής, μετά την αποπομπή του, με τα νέα πολιτικά πράγματα, επανακάμπτει στο Εθνικό για να σκηνοθετήσει και να παίξει «το Οιδιποδάκι», όπως έλεγε. Μου δίνει τον ρόλο του νεαρού Μενοικέα. Με ένα all-star-cast. Η σκληρότητά του απέναντι σε όλους...παροιμιώδης! Ειδικά απέναντί μου. «Λιγνάδη, με το που θα τελειώσει η πρόβα, θα πας στη Σχολή θα βρείς αυτούς που είχες καθηγητές και εκ μέρους μου θα τους χέσεις!». Δεν τους έχεσα. Αλλά και δεν κλονίστηκα. Στις γενικές δοκιμές, με αγκαλιάζει με τα πιο ενθαρρυντικά λόγια. Αυτός ήταν. Ή, μάλλον, εγώ τον έβλεπα έτσι…

- 1989. Υπηρετώ στο Ναυτικό. Έχω άδεια μία βδομάδα. Η παρέα μου θα πάει σε νησί. Ο Μινωτής ξαναπαίζει τον ΟΙΔΙΠΟΔΑ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝΩ. Προγραμματίζω να πάω ένα διήμερο Επίδαυρο να δω καμμιά πρόβα και μετά να πάω να βρω την παρέα μου στο νησί. Τελικά ...παρασύρομαι και κάθομαι όλη τη βδομάδα των προβών και στην παράσταση. Αρκεί να μπορώ να τον βλέπω να σκηνοθετεί και να παίζει. Ο ΟΙΔΙΠΟΥΣ του Μινωτή ήταν η πρώτη και η τελευταία παράσταση που είδα μαζί με τον πατέρα μου. Πέθανε το ίδιο καλοκαίρι. 

- 1990 Ένας φροντιστής του Εθνικού Θεάτρου, στην πρόβα, μας αναγγέλλει τον θάνατο του Μινωτή. «Τον έχουν στον Ερυθρό Σταυρό», λέει. Χωρίς να το σκεφτώ φεύγω από την πρόβα και πηγαίνω εκεί. Ρωτάω «πού είναι;», με στέλνουν σε ένα υπόγειο, σε ένα δωματιάκι. Το γυμνό σώμα του πάνω σε έναν μεταλλικό πάγκο. ´Εχει ένα ανεπαίσθητο χαμόγελο περιπαικτικό. Του κρατώ το παγωμένο χέρι. Απορώ πώς με άφησαν να μπω εκεί. Πιο πολύ απορώ που δεν έχει εμφανιστεί κανείς άλλος. Κανένας οικείος, κανένας φίλος. Κανείς. Μου πήρε πολύν καιρό και άλλη τόση οδύνη για να καταλάβω ότι δεν θα έπρεπε να απορώ... 

Δημήτρης Λιγνάδης 

*Στο σύντομο σημείωμα ο Δ. Λιγνάδης σταχυολογεί αναμνήσεις από τον Α. Μινωτή. Το κείμενο αναγνώστηκε στην παρουσίαση του βιβλίου.

Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΑΡΑΒΩΝ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ - ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ "ΜΑΣΑΡ"

Μια ξεχωριστή εκδήλωση διοργάνωσαν οι εκδόσεις Μασάρ (υπεύθυνος: Roni Bou Saba), σε συνεργασία με το Κινηματικό Βιβλιοπωλείο Λούθιο, την Τετάρτη 17 Δεκεμβρίου 2025, στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο «αλτάι», στην πλατεία Εξαρχείων.

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με αφορμή την Ημέρα Αραβικής Γλώσσας, που έχει θεσπιστεί από την UNESCO στις 18 Δεκεμβρίου, και είχε ως θέμα: "Το θέατρο ως τόπος ώσμωσης και συνάντησης". 

Αληθεύει ότι οι πολιτιστικές σχέσεις μεταξύ του ελληνικού και του αραβικού κόσμου ξεκινούν τον 8ο αιώνα, με το μεταφραστικό κίνημα στη Βαγδάτη; Έπαιξε το θέατρο κάποιο ρόλο παλαιότερα; Υπήρξε ένας τόπος πολιτισμικής ώσμωσης και συνάντησης; Ποια είναι σήμερα η χρήση των ρωμαϊκών θεάτρων που βρίσκονται στις αραβικές χώρες και στα οποία παίζονταν έργα εμπνευσμένα από τις ελληνικές τραγωδίες; 

Σε αυτά και άλλα συναφή θέματα τοποθετήθηκε η θεατρολόγος Άρτεμις Παπαδάκη, προβάλλοντας πρωτότυπο οπτικό υλικό. 

Στην άλλη όχθη, στο ελληνικό θέατρο σήμερα, πώς παρουσιάζεται ο Άραβας; Ποιες ήταν οι αφορμές για να ανέβουν παραστάσεις με αναφορά στον αραβικό κόσμο; Πώς τα εξέλαβαν οι θεατές; Τι δυσκολίες αντιμετώπισαν οι σκηνοθέτες και οι ηθοποιοί για να γεφυρώσουν τους δύο κόσμους επί σκηνής; 

Σε αυτά τα ερωτήματα απάντησε ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Δημήτρης Γεωργαλάς μιλώντας για την εμπειρία του ενσαρκώνοντας τον Άραβα σε παραστάσεις που παίχτηκαν και παίζονται ακόμα στο ελληνικό θέατρο.

Ακολούθησε Ποιητικό αναλόγιο με ποιήματα του Μαχμούντ Νταρουίς στα ελληνικά. 

Τον συντονσμό της πραγματικά ουσιαστικής αυτής εκδήλωσης είχε ο Roni Bou Saba, φιλόλογος, μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας. 

Το Σάββατο 20 Δεκεμβρίου, στις 6 μ.μ., θα πραγματοποιηθεί, στον ίδιο χώρο, εκδήλωση με θέμα: «Αραβικές λέξεις, ελληνικές αναγνώσεις: η μετάφραση της αραβικής λογοτεχνίας στα ελληνικά». 

Θα μιλήσουν ο Νασίμ Αλάτρας, δημοσιογράφος και μεταφραστής, η Ευτυχία Κατελανάκη, ποιήτρια και μεταφράστρια, και ο Κωνσταντίνος Κατσικέας, εκδότης (εκδόσεις ειρήνη).

"ΤΟ ΤΡΑΙΝΟ" ΤΟΥ ΘΑΝΟΥ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΣΕ ΠΟΙΗΣΗ ΓΙΑΝΝΗ ΣΚΑΡΙΜΠΑ

Επιμέλεια: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος  

«Το Τραίνο», που έγραψε ο Θάνος Μικρούτσικος για τη θεατρική παράσταση του Γιάννη Σκαρίμπα «Η Κυρία του Τραίνου», κυκλοφόρησε για πρώτη φορά σε ηχογράφηση με τη χαρακτηριστική φωνή του Κώστα Θωμαΐδη, την Παρασκευή 27 Δεκεμβρίου 2024, μία μέρα δηλαδή πριν συμπληρωθούν τα πέντε χρόνια από τον θάνατο του συνθέτη στις 28 Δεκεμβρίου του 2019. 

Ο στενός συνεργάτης του Θάνου Μικρούτσικου, ο σπουδαίος μουσικός Θύμιος Παπαδόπουλος, τον οποίο ο συνθέτης αποκαλούσε «το alter ego του», ανέλαβε τη νέα ενορχήστρωση και είχε την επιμέλεια παραγωγής, διατηρώντας αναλλοίωτο το μουσικό αποτύπωμα και τη δυναμική του δημιουργού. 

Το «Τραίνο» παρουσιάστηκε αρχικά ζωντανά από τον Κώστα Θωμαΐδη το καλοκαίρι του 1991, σε θεατρική παράσταση στο πλαίσιο των πολιτιστικών εκδηλώσεων του Δήμου Πειραιά. Ήταν μια εμπνευσμένη ιδέα του Θάνου Μικρούτσικου, βασισμένη σε κείμενα του Γιάννη Σκαρίμπα, του ποιητή που αιχμαλώτισε τη φαντασία με τα «ταξίδια» του σε σιδηροδρομικούς σταθμούς. 

«Ήταν ένα τραγούδι που αγαπούσε πολύ ο Θάνος και σκεφτόταν να το ηχογραφήσει για να κυκλοφορήσει» δήλωσε η σύντροφός του, η γνωστή συγγραφέας Μαρία Παπαγιάννη. «Ακουγόταν σε μια παράσταση, θυμάμαι, που την είχα παρακολουθήσει τότε ως δημοσιογράφος, χρόνια πριν συνδεθούμε, και με είχε συγκινήσει ιδιαίτερα, γιατί είχε παρουσιαστεί πάνω σε μια ιδέα του στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό. Ήδη τότε αυτοί οι παλιοί σιδηροδρομικοί σταθμοί ήταν εικόνες μιας εποχής που είχε τελειώσει, κι εμένα αυτή η παράσταση μου έφερε μνήμες από τα παιδικά μου χρόνια στη Λάρισα και στον Πλαταμώνα. Και έτσι πολλές φορές με τον Θάνο αναφερόμασταν σ’ αυτό το τραγούδι και ο ίδιος το έπαιζε συχνά στο πιάνο του σπιτιού. Ουσιαστικά, είναι ένα ανέκδοτο τραγούδι, έχει ακουστεί, εκτός από την παράσταση του 1991, στα αφιερώματα που κάναμε στη θεατρική μουσική του Θάνου στο Μέγαρο και στο Ηρώδειο. Τώρα ηχογραφείται για πρώτη φορά». 

ΠΟΙΗΤΗΣ+ΣΤΑΘΜΟΣ= ΤΑΞΙΔΙ 

Ο σταθμός του Πειραιά ένωσε το πρώτο λιμάνι της χώρας με την Θήβα και την Χαλκίδα. Η Χαλκίδα είναι όμως η πόλη του ποιητή Γιάννη Σκαρίμπα. Κι ο Σκαρίμπας είναι ο κατεξοχήν ποιητής των φαντασιακών ταξιδιών. Στον σταθμό του ΟΣΕ συναντιούνται λοιπόν ο ποιητής, η πόλη του και τα φαντάσματά του. Τα μαγικά ταξίδια με το τραίνο του ποιητή που αποτυπώνονται στους διαλόγους των έργων του και στα διηγήματά του αποτελούν το θέαμα «Η Κυρία του Τραίνου». Ο χώρος του σταθμού γίνεται χώρος ταξιδιού και ο χώρος του ταξιδιού με τη σειρά του μετατρέπεται σε ένα παιχνίδι με το χρόνο. Ας μπούμε στον πειρασμό των εξισώσεων: χώρος+χρόνος= τόπος. Ας μην ξεχάσουμε και μιαν άλλη εξίσωση που προέρχεται από τη φύση του θεάτρου: τόπος=τρόπος. 

Οι συντελεστές της παράστασης του 1991, σύμφωνα με το πρόγραμμα της παράστασης

Συγγραφέας: Γιάννης Σκαρίμπας 

Δραματουργική επεξεργασία: Πλάτων Μαυρομούστακος 

Σκηνοθεσία: Πέπη Οικονομοπούλου 

Μουσική: Θάνος Μικρούτσικος 

Σκηνικά-κοστούμια: Απόστολος Βέττας 

Βοηθός σκηνογράφου: Χριστίνα Παρακεντέ. ΟΣΕ-Σιδηροδρομικός Σταθμός Αγ. Διονυσίου 1991, Πειραιάς 

ΔΙΑΝΟΜΗ 

Αφηγητής: Δημήτρης Οικονόμου 

Σιώπια: Δήμητρα Παπαχρήστου 

Κος Δεσπάντος: Γιάννης Στεφόπουλος 

Βλάχος: Γιώργος Στριφτάρης 

και ο μικρός Νίκος Λιανόπουλος 

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΥΝ 

Τραγούδι – κιθάρα: Κώστας Θωμαϊδης 

Ακορντεόν: Τάκης Φαραζής 

Τρομπέτα: Φράνκο

Το θέαμα βασίστηκε σε μία ιδέα του Θάνου Μικρούτσικου .Το κείμενο της παράστασης βασίστηκε στο διήγημα "Η τελευταία των 6 1/2", στο θεατρικό έργο "Η Κυρία του Τραίνου" και σε διαλόγους από μυθιστορήματα του Γιάννη Σκαρίμπα. 

Ο Γιάννης Σκαρίμπας ένας από τους πρωτοπόρους της ελληνικής λογοτεχνίας, θεατρικός συγγραφέας ποιητής και πεζογράφος γεννήθηκε στο 1893 και πέθανε στην Χαλκίδα το 1984. Ο Θάνος Μικρούτσικος αγαπούσε από μικρό παιδί την ποίηση και τη λογοτεχνία. «Η συναρμογή στίχου και μουσικής στο τραγούδι είναι που παράγει το ενιαίο αισθητικό και ιδεολογικό αποτέλεσμα. Πρόκειται λοιπόν για μια νέα ανάγνωση του ποιήματος που εγκαθιδρύεται μετά τη μελοποίηση. Η ανάγνωση αυτή άλλοτε συμπληρώνει, άλλοτε καταργεί τις αναγνώσεις του ποιήματος πριν από τη μελοποίησή του, αποκαλύπτοντας τις κρυμμένες πλευρές, το αθέατο, τα μυστικά που ένα σπουδαίο κείμενο κρύβει εντός του. Γι’ αυτό, το ποίημα απαιτεί και επιβάλλει στον συνθέτη τον τρόπο με τον οποίο θα μελοποιηθεί» (σε συζήτηση με την Τιτίκα Δημητρούλια). 

Σημείωμα του Κώστα Θωμαΐδη 

Κρατούσα στα χέρια μου την κασέτα που μόλις μου είχε δώσει ο Θάνος για να μελετήσω, λέγοντάς μου: «Είναι τρία ποιήματα του Γιάννη Σκαρίμπα που μελοποίησα για να τα τραγουδήσεις στο θεατρικό Η Κυρία του Τραίνου». Από την πρώτη στιγμή ξεχώρισα το «Τραίνο». Η παράσταση δόθηκε στον παλιό Σιδηροδρομικό Σταθμό του Πειραιά, ανάμεσα στις γραμμές του τραίνου, με σκηνικό μια παλιά ατμομηχανή και ένα βαγόνι ανοιχτό. Περπατώντας στην πλατφόρμα με τον Τάκη Φαραζή, με το ακορντεόν του και παίζοντας μαντολίνο, το τραγουδούσα. Μνήμη από το 1991. Τα χρόνια πέρασαν και, δουλεύοντας το αρχείο του Θάνου, έπεσα πάνω στην κασέτα που μου είχε δώσει. Τον Ιούνιο του 2020 το «Τραίνο» ξανακούστηκε, τόσα χρόνια μετά, ενορχηστρωμένο από τον Θύμιο Παπαδόπουλο, στο Ηρώδειο, σε συναυλία με τα θεατρικά τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου. Ο ίδιος δεν πρόλαβε να το ακούσει. Όμως όλοι οι μουσικοί το δουλέψαμε με αγάπη, νιώθοντας την παρουσία του ανάμεσά μας. Ήταν εκεί, μας διηύθυνε, όπως πάντα.

   

Το Τραίνο 

Πως ήταν έτσι, πως μου εφάνη 

τόσο μελαγχολικό αυτό το τραίνο, 

σχεδόν όλο πηγαίνω και δε φτάνει, 

σχεδόν ούτε δε φτάνει ούδε πηγαίνω. 

Ούτε θυμάμαι πρωί αν ήταν, 

ή νύχτα κι έλαμπε ο δίσκος της Εκάτης 

έτσι του μελαγχολικό όπως εκείταν, 

όπως εγώ είμαι χαύνος του επιβάτης. 

Όπως σχεδόν παιδί – ωραίον όπως 

δεν ξέρω τι με πήρε εντός του – μόνο 

καιρός αν ήταν, ή ήταν δρόμος, ή ήταν τόπος 

που ταξιδεύει, σκέφτομαι, στον χρόνο... 

Κι όπως βροντάν εντός του οι κρότοι 

πότε στατό και πότε χωρίς φρένο 

με αναφτούς τους φάρους του στα σκότη 

άπιαστο, σερπετό και νυχτωμένο… 

Κι όλο κυλάει στου νου τη ρόδα 

(σε τέρμα ή σ’επιστροφή; ή αιωνιότη;) 

κι είναι σαν ανθοστολισμένο με τα ρόδα 

τραίνο που μεταφέρνει μου τη νιότη.

____________

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια κριτική για την παράσταση "Η Κυρία του Τραίνου", που έγραψε η Δηώ Καγγελάρη στην εφημερίδα "Εθνος" στις 8 Αυγούστου 1991. 

Ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του …μακρινού θεσμού «Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, Θεσσαλονίκη 1997, ανέβηκε η όπερα τού Benjamin Britten «Midsummer Night’s Dream» (Όνειρο Καλοκαιρινής Νύχτας), που αποτελεί μια μουσική απόδοση τής ομώνυμης κωμωδίας τού Γουίλιαμ Σαίξπηρ. Την παραγωγή ανέλαβε τότε η Όπερα Δωματίου και σκηνοθέτης ήταν ο Βασίλης Παπαβασιλείου. 

Ο τενόρος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιάννης Χριστόπουλος έπαιξε σε εκείνη την παραγωγή και γοητεύτηκε από τον χαρισματικό δάσκαλο Βασίλη Παπαβασιλείου, ο οποίος ήταν όντως ένας «μάγος» της τέχνης και της ζωής. 

Αρκετά χρόνια αργότερα, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, στις 3 & 4 Ιουλίου 2012, ανέβηκε μια εντυπωσιακή παραγωγή της περίφημης και δημοφιλούς οπερέτας του Θεόφραστου Σακελλαρίδη «Ο Βαφτιστικός». Με την Καμεράτα - Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Πέτρου, και με ένα ιδανικό επιτελείο πρωταγωνιστών υπό την έμπειρη και ευρηματική καθοδήγηση του Βασίλη Παπαβασιλείου, «Ο Βαφτιστικός», μετά την μεγάλη επιτυχία του το καλοκαίρι, ανέβηκε και πάλι στο Μέγαρο Μουσικής για έξι μόνο παραστάσεις, στο τέλος Οκτωβρίου της ίδιας χρονιάς. Η Καμεράτα παρουσίασε την πολυαγαπημένη οπερέτα χωρίς μουσικές περικοπές, ντύνοντας την με την αυθεντική ενορχήστρωση της πρεμιέρας του 1918.

   

Ο τενόρος Γιάννης Χριστόπουλος, στο ρόλο του Χαρμίδη, είχε και πάλι την ευκαιρία να συνεργαστεί με τον σκηνοθέτη Βασίλη Παπαβασιλείου και να διδαχθεί ουσιαστικά από την όλη προσέγγιση του.

Έμελλε ο Γιάννης Χριστόπουλος, αληθινός θαυμαστής και μαθητής του Βασίλη Παπαβασιλείου, να τον κατευοδώσει στην αιωνιότητα, ψάλλοντας στην εξόδιο ακολουθία του στον Ιερό Ναό Αγίας Σοφίας του Μεροπείου Ιδρύματος, υπό την σκέπη της Ακρόπολης, στις 11 Ιουνίου 2025. 

Την Κυριακή 22 Ιουνίου στην εφημερίδα «Κυριακάτικη Δημοκρατία» ο Γιάννης Χριστόπουλος έγραψε ένα κείμενο – εγκώμιο, με τίτλο «Βασίλης Παπαβασιλείου, ο αναντικατάστατος». Το παραθέτουμε στη συνέχεια «εις μνημόσυνον αιώνιον».

ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: Ν’ αναφλεγείς ήθελα, όχι να σε διδάξω

Φωτό: Μάριος Βαλασόπουλος

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Αττική γη δέχτηκε σήμερα στα σπλάχνα της τον μέγα Βασίλη Παπαβασιλείου!

Αυτόν που ήξερε πολύ καλά τι σημαίνει το Γραφικόν: "Χοῦς εἶ καί εἰς χοῦν ἀπελεύσει…". 

Αυτόν που γνώριζε απ' έξω την Νεκρώσιμη Ακολουθία, όπως και πολλά άλλα...

Ευτυχώς τον κατευόδωσε - στον Ιερό Ναό Αγίας Σοφίας Μεροπείου Ιδρύματος, υπό την σκέπη της Ακρόπολης - με την ψαλμωδία του, ο γλυκύφθογγος τενόρος της Ε.Λ.Σ. Γιάννης Χριστόπουλος, εγκρατής και της βυζαντινής μουσικής. 

Θυμάμαι τώρα πώς η έξοχη περσόνα που δημιούργησε στη σκηνή της Φρυνίχου του Θεάτρου Τέχνης, πριν 10 χρόνια, το 2015, κατέκτησε και τους Γάλλους. Διοργανώθηκε, λοιπόν, ημερίδα στο Γαλλικό Ινστιτούτο με αφορμή την παράσταση «Σιχτίρ ευρώ, μπουντρούμ δραχμή θα πεις κι ένα τραγούδι» και θέμα την επικαιρότητα της πολιτικής στο σύγχρονο θέατρο (ο τίτλος της ημερίδας ήταν: "Πολιτικό Θέατρο ή Θέατρο του Ωραίου;). Το ίδιο βράδυ η παράσταση παρουσιάστηκε στο θέατρο της Φρυνίχου με γαλλικούς υπέρτιτλους, αφού πολλοί καλεσμένοι ήσαν Γάλλοι, ανάμεσά τους καλλιτεχνικοί διευθυντές θεάτρων της Λυών και του Παρισιού. Στον δε Βασίλη Παπαβασιλείου απονεμήθηκε τιμητικά το μετάλλιο του Ιππότη Γραμμάτων και Τεχνών της Γαλλικής Δημοκρατίας. Φυσικά και το άξιζε αυτός ο μεγάλος θεατράνθρωπος, τον οποίο παρακολουθούσα από το 1988. 

Τη διετία 1988 - 1990, με τον θεατρικό οργανισμό "Εποχή", ο Βασίλης Παπαβασιλείου, στο σημερινό θέατρο «Πορεία», στην Πλατεία Βικτωρίας, παρουσίασε εξαιρετικές παραστάσεις ευρωπαϊκού δραματολογίου, τις οποίες ρούφαγα κυριολεκτικά. Θυμάμαι σαν τώρα, την "Κληρονομιά του Μαριβώ", το "Πίστη, αγάπη, ελπίδα" του Έντεν Φον Χόρβατ (για τον ρόλο της στην παράσταση η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου βραβεύτηκε με το βραβείο Κάρολος Κούν Α’ γυναικείου ρόλου), το "Να βρείς τον εαυτό σου" του Λουίτζι Πιραντέλλο, το "Καλοκαίρι" του Έντουαρτ Μπόντ κ.ά. 

Θυμάμαι, επίσης, τις παραστάσεις του Βασίλη Παπαβασιλείου στο ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας, την διετία 2004-2006: τον ανεπανάληπτο μονόλογό του «Ελένη» του Γιάννη Ρίτσου. την «Ψευτοϋπηρέτρια» του Μαριβώ (θεωρώ ότι στον Μαριβώ σκίζει!), «Αν μια νύχτα του χειμώνα», μια παράσταση βασισμένη στο έργο του Εντουάρντο ντε Φιλίπο «Ανθρωπος και αρχοντάνθρωπος» (που διασκεύασε και σκηνοθέτησε), το «Τέλος Καρναβαλιού» του Γκολντόνι.

Το ομολογούσε ο ίδιος: "Έχω σταθερές αγάπες, ας πούμε εμμονές. Η μία είναι ο Μαριβώ, η άλλη ο Γκολντόνι. Πιστεύω ότι μπορεί κανείς να είναι άτακτος σε ότι αφορά την ερωτική του ζωή αλλά όχι σε ότι αφορά στην ψυχοδιανοητική του σύνθεση. Η θητεία στο μέτωπο της σταθερής αγάπης είναι προσοδοφόρος γιατί σε αυτές υπάρχει πάντα ο πειρασμός του ανεξάντλητου, ψάχνεις διαρκώς να βρεις «τι άλλο έχει αυτός». Π.χ. η αγάπη για τον Σαίξπηρ, για τον Γκολντόνι, τον Μαριβώ δεν τελειώνει. Και αυτή η σχέση με αυτά τα «θηρία» καθορίζει και το μέτωπο της δουλειάς σου". 

Ανασκαλεύοντας τη μνήμη, συνειδητοποιώ ότι το θέατρο του Βασίλη Παπαβασιλείου είναι ακριβό, γιατί ο ίδιος αμφισβητεί κάθε φορά τον εαυτό του και τον ρόλο του. Τα είχε πει σε μια παλιότερη συνέντευξή του: 

«Ανήκω σε εκείνους που συνεχίζουν να δυσπιστούν ενώ γνέφω καταφατικά στη δύναμη του θεάτρου. Το ερώτημα "πώς συμβαίνει θέατρο;" τίθεται για μένα κάθε φορά. Αυτός άλλωστε είναι ο λόγος ύπαρξης της τέχνης: να δημιουργεί τη θερμοκρασία και να προκαλεί την απόλαυση της ερώτησης. Αν υπάρχει ένα στοιχείο που προσδίδει μια ένταση σε αυτό που κάνω, είναι ο αγώνας για το ξεπέρασμα της δυσπιστίας... Και από προέλευση και από χαρακτήρα έχω τις προϋποθέσεις του (ασφυκτικά ενίοτε) διανοητικού ελέγχου αυτού που κάνω. Το θέατρο με δίδαξε κάτι: μπορεί να αθωώνει τον υποψιασμένο και να υποψιάζει τον αθώο. H ικανότητα προς παίγνιο, αυτό είναι το πιο σημαντικό στο θέατρο αλλά και στη ζωή». 

Άρα, το ερώτημα και το παιχνίδι πάνε μαζί! Μια ασυνήθιστη πρόκληση για ισορροπία. 

Ο Βασίλης Παπαβασιλείου ήταν, θαρρώ, σαν τον σχοινοβάτη του Ζενέ, ο οποίος στο τέλος κάθε παράστασής του μας λέει: "Ήθελα μόνο να γράψω για την τέχνη σου ένα ποίημα που θα σε θερμάνει ολόκληρο, απ’ την κορφή ως τα νύχια. Ν’ αναφλεγείς ήθελα, όχι να σε διδάξω."

Η ΖΩΖΩ ΣΑΠΟΥΝΤΖΑΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΖΩΖΩ ΝΤΑΛΜΑΣ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Ζωζώ Νταλμάς (Ζωή Σταυρίδη, Κωνσταντινούπολη, 1900 ή 1905 - Αθήνα, 2 Αυγούστου 1988) ήταν μια αληθινή κοσμοπολίτισσα ηθοποιός, χορεύτρια και καλλιτέχνις της Όπερας στο μεσοπόλεμο. Το πρόσωπό της χρησιμοποιήθηκε ως μοντέλο για να αποτυπώσει τη γυναικεία μορφή στο πακέτο της μάρκας των τσιγάρων ελληνικής προέλευσης, «Sante» (1931). 

Η Νταλμάς μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη, όπου και σπούδασε στο καλλιτεχνικό Ωδείο Γραικού και στη συνέχεια έκανε σπουδές στο Μιλάνο. Αναδείχθηκε σε πρωταγωνίστρια της μουσικής σκηνής, με περιοδείες σε Αθήνα, Αίγυπτο και αλλού στο εξωτερικό, ενώ σύστησε και δικό της θίασο με παραστάσεις σε πολλά θέατρα της Ελλάδας, που πραγματοποίησε κατά τις δεκαετίες του ’20 και του ‘30. Επίσης, εμφανίσθηκε σε κινηματογραφικές ταινίες σε Ελλάδα, Γαλλία και Τουρκία.

Φημολογείται ότι συνήψε ερωτικό δεσμό με τον πρόεδρο της Τουρκίας  Κεμάλ Ατατούρκ, από το 1925 έως και τον θάνατό του, το 1938. 

Στο βίντεο που παραθέτουμε εδώ, η αειθαλής Ζωζώ Σαπουντζάκη μιλάει από καρδιάς για την μεγάλη αρτίστα Ζωζώ Νταλμάς, την οποία γνώρισε από κοντά, συνεργάστηκε μαζί της και έχει πολλά κοινά στοιχεία.

 

Η ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΟΥ ΘΟΔΩΡΟΥ ΤΕΡΖΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΑ ΑΡΑΒΙΚΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Θόδωρος Τερζόπουλος είναι αναμφισβήτητα, πλέον, σημείο αναφοράς για το παγκόσμιο θέατρο.

Έχω παρακολουθήσει πολλές παραστάσεις του – κυρίως στους Δελφούς - αλλά συνδέθηκα ιδιαίτερα με κάποιες απ’ αυτές για προσωπικούς λόγους, όπως την «Τελευταία μάσκα - fallimento», σε κείμενο του φίλου Κώστα Λογαρά, για τον …ατυχήσαντα, γενικώς, θεσμό που έζησα από πολύ κοντά «Πάτρα, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006». Η παράσταση του Τερζόπουλου ήταν, ίσως, το σημαντικότερο γεγονός της διοργάνωσης. 

Κι ακόμα κρατώ ζωηρά στη μνήμη μου τους «Πέρσες», με Έλληνες και Τούρκους ηθοποιούς στην Επίδαυρο πάλι το 2006. Εκεί κατάλαβα ότι το θέατρο του Τερζόπουλου μπορεί να οριστεί ως "διαπολιτισμικό", καθώς διασπά την έννοια των συνόρων ανάμεσα στους πολιτισμούς και αναδεικνύει την ιστορική διαδικασία των διαρρεόντων συνόρων του παγκόσμιου πολιτισμού. 

Αργότερα, άκουσα μια ραδιοφωνική συνέντευξη του Θόδωρου Τερζόπουλου, όπου ο διεθνής σκηνοθέτης μίλησε για την ιστορία και τις αρχές του θεάτρου ΑΤΤΙΣ, που ο ίδιος ίδρυσε, για την πρωτοποριακή υποκριτική μέθοδο που εφαρμόζει και το πολιτικό και τελετουργικό θέατρο. 

Το 1985 ο Τερζόπουλος αναλαμβάνει διευθυντής της Διεθνούς Συνάντησης για το Αρχαίο Δράμα στους Δελφούς. Εκεί καλεί σκηνοθέτες από όλο τον κόσμο, οι οποίοι εκφράζουν τη δική τους προσέγγιση στην αρχαία τραγωδία, μέσα από τους πολιτισμούς τους. Ο Τερζόπουλος επηρεάζεται από τα νέα αυτά ερεθίσματα κι αποφασίζει να ερευνήσει έναν νέο τρόπο προσέγγισης στο πεδίο του αρχαίου δράματος, αφετηρία του οποίου είναι οι «Βάκχες», που παρουσίασε με την ομάδα του, το καλοκαίρι του 1986. Τότε «γεννιέται» η μέθοδός του, με κυρίαρχο στοιχείο την σωματικότητα που κατατείνει στην σιωπή!... «Πιστεύω ότι η στιγμή της μεγάλης έντασης δεν έχει λόγια, δεν έχει ερμηνεία, δεν έχει αναφορές και μεταφορές», λέει ο ίδιος. 

Η περίφημη μέθοδος του Θεόδωρου Τερζόπουλου εκδόθηκε στα ελληνικά το 2015, με τίτλο «Η επιστροφή του Διονύσου» και συνοδευόταν από ένα DVD 150 λεπτών, όπου καταγράφεται όλη η βασική εκπαίδευση του ηθοποιού. 

Η μέθοδος Τερζόπουλου επηρεάστηκε από στοιχεία του παγκόσμιου πολιτισμού και τώρα ...επιστρέφει ως εγκόλπιο του παγκόσμιου θεάτρου, καθώς διδάσκεται σε πολλές ξένες ακαδημίες και μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες και στα αραβικά. 

Η έκδοση αυτή, σε μετάφραση του δόκιμου λιβανέζου μεταφραστή Roni Bou Saba, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Theater der Zeit. 

Προλογίζει η Erika Fischer-Lichte, καθηγήτρια Θεατρικών σπουδών στο Freie Universitat του Βερολίνου, με ξεχωριστό επιστημονικό και διδακτικό έργο, το οποίο την κατατάσσει διεθνώς μεταξύ των σημαντικότερων μελετητών του θεάτρου. Έργα της έχουν μεταφραστεί και στα ελληνικά. 

Στο βιβλίο συμπεριλαμβάνεται μια πολύ διαφωτιστική συνέντευξη που πήρε ο επιμελητής της έκδοσης της μεθόδου στα γερμανικά Τόρστεν Ίσραελ από τον Θεόδωρο Τερζόπουλο, σχετικά με τη μέθοδό του (βλ. Theodoros Terzopoulos, Die Rückkehr des Dionysos. Mit einem Vorwort von Erika Fischer-Lichte. Inklusive einer DVD. Berlin, Verlag Theater der Zeit 2016).

Αξίζει να σημειωθεί πως για τις ανάγκες αυτής της έκδοσης, ο Θεόδωρος Τερζόπουλος βρέθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ωνάση στον Λίβανο, σε ένα ταξίδι γνωριμίας με τους πρωτοπόρους δημιουργούς και πολιτιστικούς φορείς της Βηρυτού, που περιλάμβανε τη συμβολική επίσκεψη στον ναό του Βάκχου στην αρχαία πόλη Μπάαλμπεκ (Ηλιούπολις). 

Ο μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας Roni Bou Saba, από τον Λίβανο, πτυχιούχος Αραβικής και Ελληνικής Φιλολογίας, Θεολογίας και υπ. Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, ήλθε το 2006 στην Ελλάδα και σπούδασε Ελληνική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από την εποχή των σπουδών του στην Πάτρα, ο Ρόνι Μπου Σάμπα ασχολείται συστηματικά με τις μεταφράσεις ελλήνων ποιητών στα αραβικά και πολλές μεταφράσεις του περιλαμβάνονται σε εκδηλώσεις, δημοσιεύονται σε φιλολογικά περιοδικά και εφημερίδες. Συνεργάζεται, επίσης, με την ευρείας κυκλοφορίας στον αραβικό κόσμο εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed, όπου δημοσιεύει τις λογοτεχνικές μεταφράσεις του.

Τώρα ο Ρόνι Μπου Σάμπα μετέφρασε την θεατρική μέθοδο του Θ. Τερζόπουλου στα αραβικά, αφού και ο αραβικός θεατρικός κόσμος εντρυφά στην μέθοδο του έλληνα σκηνοθέτη. 

Μια «διονυσιακή» μετάφραση, αντάξια του Τερζόπουλου, ο οποίος έχει τον Διόνυσο θεό, γιατί είναι κατ’ αυτόν «ο θεός της πολυμορφίας, της ποικιλίας, της πολυγλωσσίας, της οικουμενικότητας, και προ πάντων ο θεός της ελευθερίας».

«Ἔνδοξοι, δαφνοστεφεῖς, καταραμένοι»

Δρ Μαρία Χατζηαποστόλου 

Τμήματος Θεολογίας Α.Π.Θ.

«Ὅλοι αὐτοὶ ἁγίασαν. / Λάμπουν σ’ αὐτὲς τὶς μαγικὲς φωτογραφίες. / Λάμπουν ἀκόμη στὰ παλιὰ θεατρικὰ προγράμματα. / Χείλη καὶ δόντια καὶ μαλλιά, καπέλα καὶ κοσμήματα / γένεια, μουστάκια καὶ γραβάτες / μέχρι τὸν Κάτω Κόσμο λάμπουν». 

Μάνος Ελευθερίου, Θεατρικὰ προγράμματα. 

Έξω βρέχει… Οι σταγόνες της βροχής γεννούν σκέψεις στο μυαλό που προκαλούν της σιγουριάς τη βεβαιότητα πως συναντούν τις σκέψεις άλλων ανθρώπων που αγρυπνούν κι εκείνοι. Ρόλοι θρυλικοί, φωνές βαθιές και βλέμματα ζεστασιάς. Και μετά οι αβάσταχτες απώλειες. Μηνάς Χατζησάββας, Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Γιάννης Φέρτης και τώρα ο Δάνης Κατρανίδης. Ο εμβληματικός compère στην ταινία: «Το κορίτσι του Καμπαρέ» (1979) που βασίστηκε στο θρυλικό “Cabaret” (1972), μία ιστορία αντίστασης που μας μεταφέρει στο –υπό τη σκιά του ναζιστικού εφιάλτη– Βερολίνο του 1930 δεν μένει πια εδώ. Ο Αιμίλιος το μήλο της παιδικής μας ηλικίας από τη «Φρουτοπία» ταξιδεύει πια στη δική του ουτοπία. Ἀλλὰ τὰ βράδια τί ὄμορφα / ποῦ μυρίζει ἡ γῆ... 

Για τον Μάνο Ελευθερίου που από νεαρή ηλικία εισήλθε στο θέατρο και παρέμεινε εκεί πιστός μέχρι το τέλος, σαν ακούραστος ασκητής, διοχετεύοντας όλη την αγάπη του και την ενέργεια, η θεατρική διάσταση υπήρξε για εκείνον καταφυγή και θεία δωρεά ελευθερίας. Μέσα στο σύμπαν του Ελευθερίου όλος ο κόσμος μοιάζει με θέατρο, μέσα στο οποίο ο συγγραφέας σεργιανά, εκπληρώνοντας επιτέλους το μεγάλο του όνειρο, να γράψει θεατρικό έργο, σκηνοθετώντας τη ζωή του, διαδραματίζοντας τον δικό του ρόλο και τολμώντας να ζήσει ό,τι μυστικά ονειρεύτηκε και δεν θα ήταν δυνατόν να βιώσει στην αντικειμενική πραγματικότητα: 

Μες στο θέατρο του κόσμου τριγυρνώ / μ’ ένα ρόλο που κι εγώ τον συντηρώ / και μια σχέση εκ των προτέρων που ξοδεύεται. / Στο μυαλό μου ζω εκείνα που ζητώ / κι όσα δίνει η φαντασία στο πιοτό / κι ό,τι μες στον κόσμο αυτόν απαγορεύεται. 

Ολόκληρο το κείμενο στη συνέχεια. 

"ΝΑ 'ΣΑΙ ΑΤΕΓΚΤΟΣ, ΠΕΡΗΦΑΝΟΣ, ΝΑ ΥΠΟΦΕΡΕΙΣ ΣΙΩΠΗΛΑ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Κάμποσα χρόνια πίσω, στο μακρινό 2008 και στο γνώριμο από τα φοιτητικά χρόνια θέατρο της οδού Κεφαλληνίας. Στη Νέα Σκηνή του Λευτέρη Βογιατζή.
«Η Ήμερη» του Ντοστογιέφσκι. Μια νουβέλα που διασκεύασε ο Λ. Βογιατζής σ’ ένα βαθύ υπαρξιακό μονόλογο για ...υποψιασμένους θεατές. Έπαιζε και σκηνοθετούσε ο ίδιος. 
Στην «Ήμερη» (1876), ο Ντοστογιέφσκι αφηγείται την ιστορία ενός ενεχυροδανειστή ο οποίος παντρεύεται μία νεαρή απλοϊκή κοπέλα που συχνάζει στο κατάστημά του. Η ιστορία καταλήγει με την «Ήμερη» να αυτοκτονεί πηδώντας από το παράθυρο, κρατώντας σφιχτά πάνω της ένα εικόνισμα. Ενα κορίτσι που μοιάζει εκπληκτικά με την ήρεμη κι αμόρφωτη Σόνια, το ταίρι του Ρασκόλνικοφ στο «Εγκλημα και Τιμωρία». Εδώ, όμως, πρωταγωνιστής δεν είναι ο αυτόχειρας, αλλά ο ήρωας της ιστορίας που αφηγείται με την ψυχραιμία ενός σημερινού ψυχαναλυτή τα όσα έχουν διαδραματιστεί προηγουμένως.

Θυμάμαι, όταν άρχιζε η παράσταση, μια βιντεοσκοπημένη δεύτερη «φωνή» - επιτυχημένο για μένα σκηνικό εύρημα - απήγγειλε στίχους από το ψαλτήριο του Δαβίδ. Και οι ψαλμικοί στίχοι επανέρχονταν κατά διαστήματα για να υπομνηματίσουν, ακριβώς, την ανθρώπινη περιπέτεια.
Ο Ντοστογιέφσκι προς τους αναγνώστες του διηγήματος: «Φανταστείτε ένα σύζυγο, και σ’ ένα τραπέζι απάνω να κάθεται η γυναίκα του που αυτοκτόνησε, παν κάτι ώρες, πηδώντας απο το παράθυρο. Είναι ανάστατος, δεν μπορεί να μαζέψει το μυαλό του. Πηγαινοέρχεται από τη μια κάμαρα στην άλλη πασχίζοντας να συλλάβει το τι έγινε, να μαζέψει τις σκέψεις του σ’ ένα σημείο. Χώρια όλα τ’ άλλα, έχουμε να κάνουμε και μ’ έναν αρρωστημένο υποχόνδριο, από εκείνους που μιλάνε μόνοι τους με τον εαυτό τους. Και να τον που μονολογεί, ξετυλίγει την όλη υπόθεση, την ξεδιαλύνει ο ίδιος στον εαυτό του».
Ο λόγος του ήρωα μοιάζει παραληρηματικός μα δεν είναι ασυνάρτητος. Βρίθει όμως αντιφάσεων που κινούνται ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα. Αναλύοντας τις αναμνήσεις του φτάνει στο ζητούμενο: την αλήθεια σε ό,τι αφορά τουλάχιστον τον ίδιο. Σκέπτομαι πως ο Λευτέρης Βογιατζής αυτοσκηνοθετήθηκε παίζοντας σε τρία-τέσσερα επίπεδα. Συνομίλησε με εικόνες του εαυτού του. Ή πάλι «βγήκε» από τον εαυτό του σ’ ένα είδος "έκστασης", αυτοανάκρισης και αυτοκριτικής.
Το κείμενο αναδεικνύει τον Ντοστογιέφσκι όπως πραγματικά είναι: «Μυστικός, ορθόδοξος και αναρχικός»! Πρόκειται για εκρηκτικό μίγμα που διαλύει συμβατικότητες, στερεότυπα, αυτονόητα και αυθεντίες. «Ζήτω ο ηλεκτρισμός της ανθρώπινης σκέψης»!

Σε συνέντευξή του Λευτέρης Βογιατζής είχε πει χαρακτηριστικά: "Τα στοιχεία που μπορεί να ηλεκτρίσουνε τον θεατή είναι στον καθένα προσωπικά. Εγώ απλώς δουλεύω έναν καμβά, πάνω στον οποίο μπορεί να βρει κάτι να τον ηλεκτρίσει. Νιώθω ότι ο άνθρωπος ψάχνει μια ραχοκοκαλιά που να στηρίζει το οικοδόμημα της ύπαρξης, η οποία δείχνει να αναζητείται πιο πολύ από ποτέ. Όλα τα μηνύματα που παίρνω είναι ότι λείπει αυτό το στήριγμα. Τι είναι και γιατί τόσο πολύ ανάγκη; Είναι ψευδαίσθηση; Είναι Θεός; Πολλά πράγματα μπορεί να είναι ο Θεός. Έχουμε αρχίσει να πηγαίνουμε προς περιοχές ευρύτερες. Είναι η πραγματικότητα που αναζητάς; Μια ευεξία που σε τοποθετεί ισορροπημένα στη φύση, στον κόσμο; Αλλά σε ποιο κόσμο, σε ποια φύση; Όλα είναι σχετικά. Τα νοήματα μετατοπίζονται. Όπως στον ήρωα του Ντοστογιέφσκι που προσπαθεί να συλλάβει τι έχει συμβεί. Να αποδεχτεί μια πλευρά του εαυτού του που δεν τη βλέπει. Αδιέξοδα της ύπαρξης. Παρ΄ όλα αυτά υπάρχει ένα κεντρικό σημείο του που μας ενώνει". 
Το φινάλε του έργου είναι η πεμπτουσία της ζωής: ''Οι άνθρωποι στη γη, παντέρημοι – αυτή ‘ναι η δυστυχία!.. Λένε πως ο ήλιος δίνει ζωή στην οικουμένη. Ο ήλιος θα βγει, και, κοιτάχτε τον, μήπως κι αυτός δεν είναι νεκρός; Όλα πεθαμένα – παντού νεκροί. Άνθρωποι παντέρημοι κι ολόγυρα σιωπή – να η γη! Άνθρωποι, αγαπάτε αλλήλους ποιος το είπε αυτό; Τίνος είναι αυτή η υποθήκη;"

Oι φωτογραφίες είναι από το πρόγραμμα της παράστασης. 

ΓΙΑ ΤΑ ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΟΡΝ (9 Μαρτίου)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ήταν ένας μποέμ αριστοκράτης! Κι ένας μέγιστος ηθοποιός, που δεν διαλαλούσε την πραμάτεια του. Όταν σε κάποια από τις τελευταίες συνεντεύξεις του είπε ότι δεν θεωρεί πως έκανε κάτι σπουδαίο και άλλα τέτοια... χειρότερα, κάποιοι "του χώρου" είπαν πως "τα 'χει χάσει"! Όμως όχι! Απλώς ήταν ένας άνθρωπος που γνώριζε πολύ καλά τι σημαίνει ζωή και θάνατος. 
Ήταν ένας αυθεντικός, ένας γνήσιος σταρ επειδή δεν το επεδίωξε. Το μόνο που έκανε ήταν να εκπληρώνει την υπόσχεση στον εαυτό του. Το στοίχημα που κέρδιζε βάζοντάς το πάντα από πριν ο ίδιος.

Τον θυμάμαι να κατεβαίνει στο Ίδρυμα Γουλανδρή - Χορν όταν μιλούσε ο φίλος του Μητροπολίτης Περγάμου κ. Ιωάννης Ζηζιούλας, με τον οποίο είχαν συνεργαστεί πολύ αποδοτικά για τη λειτουργία του Ιδρύματος που άφησε εποχή τις δεκαετίες '80 και '90. 
Ο άνθρωπος που συνδέθηκε περισσότερο απ’ όλους με το «φως του ηθοποιού» δήλωνε στην εφημερίδα Tα Nέα τον Δεκέμβριο του 1992- στην πρώτη του συνέντευξη (στον Παύλο Aγιαννίδη) ύστερα από ηθελημένη σιωπή οκτώ χρόνων - πως δεν έπρεπε να είχε γίνει ηθοποιός. "Aυτά τα οκτώ χρόνια της περισυλλογής μου διαπίστωσα ότι δεν έπρεπε να γίνω ηθοποιός. Γι’ αυτό και δεν παίζω στο θέατρο! Δεν νομίζω ότι είναι ποτέ κανείς ευχαριστημένος. Bρίσκεται σε τέτοια απόσταση από το ιδανικό του. H Mαρία Kάλλας, με την οποία βγήκαμε μαζί στο θέατρο, όταν συναντηθήκαμε χρόνια μετά μου είχε εξομολογηθεί: “Tάκη, δεν θα μάθω ποτέ να τραγουδάω”! Δεν έχω δει άνθρωπο με μεγάλο ταλέντο να είναι ικανοποιημένος απ’ αυτό που κάνει. Άτιμο πράγμα η τέχνη, είσαι ανικανοποίητος συνεχώς".

Ο Δημήτρης Χορν έχει χαρακτηριστεί ως "ο τελευταίος ευπατρίδης του θεάτρου μας". Και φέτος που συμπληρώνονται 103 χρόνια από τη γέννησή του (9 Μαρτίου 1921) τον θυμάμαι και σκέφτομαι τι είχε πει κάποτε για τις μνήμες: "Το βάσανο είναι οι μνήμες. Και το βάσανο και η χαρά".

Κι ένα πολύ ενδιαφέρον στιγμιότυπο: 

Στα 1921 που γεννήθηκε ο Δημήτρης Χορν, η διαμάχη Βενιζελικών και Βασιλικών βρισκόταν σε μεγάλη οξύτητα. Οι Χορν Βενιζελικοί, η Κυβέλη, η νουνά του νεογέννητου Βενιζελική. 

Η Ιερά Σύνοδος και ο παπάς που θα βάφτιζε τον Χορν, αντιβενιζελικοί… Ανεπίσημα, αλλά πολύ θετικά, ο άγιος Ελευθέριος είχε τεθεί σε διαθεσιμότητα. Αποφυγή να δοθεί αυτό το όνομα σε βαφτιζόμενο.

Όταν ο παπάς ρώτησε την Κυβέλη πώς θα ονομαστεί ο νεοφώτιστος, η Κυβέλη είπε: 

-Δημήτριος – Ελευθέριος. 

-Δεν επιτρέπει δύο ονόματα η Ιερά Σύνοδος, απάντησε ο παπάς. Ένα μόνο. 

Κι η Κυβέλη, πεισματωμένη του είπε: 

-Τότε Ελευθέριος! 

Μπροστά στην επιμονή της νουνάς, ο παπάς συνεβιβάσθη. 

-Καλά, για χατίρι σας, βάλτε δύο: Δημήτριος – Ελευθέριος. 

Κι έτσι ο Χορν βαφτίστηκε Δημήτριος – Ελευθέριος. 

(ΚΩΣΤΗΣ ΜΠΑΣΤΙΑΣ περιοδικό ΓΥΝΑΙΚΑ, 1966 από το βιβλίο του Δ. Μπαγέρη «ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΟΡΝ», Εκδόσεις ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ). 

Ο Δημήτρης Χορν στο ραδιόφωνο με τη νονά του την μεγάλη Κυβέλη 

Ο Χορν είναι η "Οδός Ονείρων" του Μάνου Χατζιδάκι. Στ' αυτιά μας ηχεί πάντα το τραγούδι του. Ένας ηθοποιός που κατόρθωσε, χωρίς να ήταν στις προθέσεις του, το τραγούδι του να μείνει ανεξάλειπτο μέσα μας. 

Για μας κύριε Χορν η μνήμη σας είναι βάλσαμο! Ως μνήμη καιρών αλλοτινών, υπέροχων και απέραντα ευγενικών.

Παραθέτουμε στη συνέχεια φωτογραφίες της Ιδιωτικής Οδού από την μεγάλη έκθεση που πραγματοποιήθηκε για τον Δημήτρη Χορν στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης (2008). 

Η φιλία του Οδυσσέα Ελύτη με τον Δημήτρη Χορν είναι γνωστή.

Ο ποιητής, μάλιστα, παραθέριζε στο εξοχικό του Χορν στο Πόρτο Ράφτη, απ' όπου και η φωτογραφία του συγγραφέα Νίκου Δήμου. που δημοσιεύουμε εδώ. Ελύτης, Χορν και Ιουλίτα Ηλιοπούλου το καλοκαίρι του 1990.

Ο Χορν διάβασε Ελύτη στην Άνδρο. Για πρώτη και τελευταία φορά δημόσια, νομίζω.
Σ' ένα συνέδριο για τον Ελύτη. Η απαγγελία προηγήθηκε Στρογγυλής Τράπεζας με θέμα την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, τον Ιούνιο του 1992 στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, στο πλαίσιο έκθεσης εικαστικών του Ελύτη. Το Τραπέζι διηύθυνε, όπως πάντα στις ανάλογες εκδηλώσεις του Μουσείου στην Άνδρο, η Ελένη Γλύκατζη -Αρβελέρ. Ο Χορν διάβασε με τον δικό του μοναδικό τρόπο αποσπάσματα από το Μονόγραμμα. Στο αρχείο της ΕΡΤ υπήρχε το σχετικό βίντεο, απ' ό,τι πληροφορούμαι.

Εδώ παραθέτουμε ένα απόσπασμα από το Μονόγραμμα στο youtube.

Τα στοιχεία που δίνει ο χρήστης Μάνος Ορφανουδάκης είναι τα εξής:

Ο Δημήτρης Χόρν διαβάζει απόσπασμα από το ''Μονόγραμμα'' του Οδυσσέα Ελύτη το 1992. Μεταδόθηκε σε αφιέρωμα του Δεύτερου Προγράμματος Ελληνικής Ραδιοφωνίας για τον Δημήτρη Χόρν στις 5 Μαρτίου 2012. Επιμέλεια παρουσίαση: Νίκος Αϊβαλής & Σιδερής Πρίντεζης.