Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης: “Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”

Ο Αχιλλέας Γ. Χαλδαιάκης είναι Καθηγητής Βυζαντινής Μουσικολογίας και Ψαλτικής Τέχνης στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Ο Αχιλλέας Χαλδαιάκης διετέλεσε και Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής, ενώ σήμερα είναι Μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Το ψαλτικό και επιστημονικό έργο του είναι ευρύτατα γνωστό, ενώ πολλές είναι και οι δημοσιεύσεις του στην ελληνική ξένη βιβλιογραφία. Στις 6 Οκτωβρίου 2025 συμμετείχε σε ένα διεθνές συνέδριο στο Παλέρμο της Ιταλίας με τον γενικό τίτλο: Grecia forma delle arti. Στο συνέδριο αυτό ο Καθηγητής Αχιλλέας Χαλδαιάκης πραγματοποίησε ανακοίνωση με θέμα: “Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την επιστημονική ανακοίνωση του Καθηγητού Αχιλλέα Χαλδαιάκη, όπως δημοσιεύθηκε στα πρακτικά του διεθνούς συνεδρίου. 

Στην ανακοίνωση του ο Καθηγητής παραπέμπει και σε εκπομπές του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου στο Γ’ Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας - στην εκπομπή "Εγνατία Οδός" του Γιώργου Ντόβολου - για τους δύο μεγάλους συνθέτες, καθώς και στα βιβλία του «Τα Χατζιδακικά» και «Τα Θεοδωρακικά»: 

For the relationship between the two great composers and the tradition of the so-called Byzantine Music, their influences and inspirations from it, one can listen to a series of related radio-programs given by Panagiotis Andriopoulos, broadcast by the Third Program of Greek Radio, as part of the program “Egnatia Odos”, edited and presented by George Dovolos; a. About Hatzidakis: [1] Μάνος Χατζιδάκις, Εκκλησιαστική Ποίηση και Μουσική [1/2] | 25.10.2025 [2] Μάνος Χατζιδάκις, Εκκλησιαστική Ποίηση και Μουσική [2/2] | 26.10.2025; b. About Theodorakis: [1] Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [1/3] | 08.11.2025 Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [2/3] | 09.11.2025 [3] Ο «Εκκλησιαστικός» Μίκης Θεοδωράκης [3/3] | 15.11.2025. Cf.. additionally, Panagiotis Andriopoulos, Τα Χατζιδακικά, Athens 2023; Idem, Τα Θεοδωρακικά, Athens 2025. 

Chaldæakes, Achilleas (2025). 

“Poetry Set to Music: the example of Theodorakis and Hadjidakis”, in Maria Caracausi (a cura di), Grecia Oggi. Incontri tra Le Arti. Pages 35-53. Palermo University Press: Culturesocietà, 20.

 

ΜΝΗΜΗ ΙΩΑΝΝΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΤΑΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος (1903-1984), ανήκει στη χορεία εκείνων των υπέροχων ανθρώπων, που σπανίζουν αν δεν έχουν εκλείψει πια στη χώρα μας. Δεινός μαθηματικός, Δάσκαλος με ολάκερη τη σημασία της λέξης – θα μπορούσε να ‘χει συγγράψει τη δική του «Παιδαγωγική» - Μουσικός τής τε πατρώας, βυζαντινής, αλλά και της ευρωπαϊκής μουσικής, αφού ζούσε κυριολεκτικά τον καιρό του, όπου τα δύο μουσικά ρεύματα υπήρχαν παράλληλα, συγκρούονταν ή διαλέγονταν με τρόπους πρωτόφαντους.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος, από την Κατούνα της Λευκάδας, ήταν ο εκφραστής της σύνθεσης.
Διδάχτηκε την βυζαντινή μουσική από τον εξαίρετο δάσκαλο Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος έδρασε στις αρχές του 20ού αιώνα στην Λευκάδα.
Αργότερα ως φοιτητής έψελνε στην χορωδία του Ιωάννου Σακελλαρίδη στην Αθήνα.
Είχε αποκτήσει, όμως, και ικανή θεωρητική κατάρτιση της ευρωπαϊκής λεγόμενης μουσικής και λεπτομερή, για την εποχή, γνώση γύρω από το κλασικό ρεπερτόριο και την όπερα.
Συγκροτούσε χορωδίες εκκλησιαστικής μουσικής (συνήθως τρίφωνες), και όχι μόνο, όπως στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων, η οποία αριθμούσε πάνω από 30 νέους (μαθητές) και 20 ενήλικες και στους Αγίους Αναργύρους Λευκάδας, επίσης με μαθητές του.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος είχε την τύχη να είναι ομοτράπεζος διακεκριμένων εκκλησιαστικών προσωπικοτήτων όπως ο Ιωαννίνων Σπυρίδων, ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος, και ο πολύς Κοζάνης Διονύσιος. Ήταν ένας γνήσιος Ορθόδοξος και Έλληνας, ο οποίος υποστήριζε με την ίδια του τη ζωή τα πιστεύω του. Εκτός από σπουδαίος θεράπων της μαθηματικής επιστήμης, αναδείχθηκε και μύστης της μουσικής και δη της εκκλησιαστικής.
Το μικρό, αλλά σημαντικό μουσικό του αρχείο, που φυλάσσει με επιμέλεια η κόρη του, αρχιτέκτων – πολεοδόμος Χαρά Παπαδάτου – Γιαννοπούλου, μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για μια ολόκληρη μουσική εποχή, που εκτείνεται σχεδόν σε δύο αιώνες (19ος-20ος).

Η κόρη του κ. Χαρά Παπαδάτου Γιαννοπούλου έγραψε για την ηχογράφηση του Τροποαρίου της Κασσιανής σε ερμηνεία του πατέρα της: 

"Σάν σήμερα (Μ. Τρίτη) ἀκούω πάντα τό Τροπάριο τῆς Κασσιανῆς ἀπό τόν πατέρα μου. Πλησίαζε τά 80 ὅταν ἔκανα τήν μαγνητοφώνηση μέ ἔνα ἀνεπαρκές μαγνητόφωνο. Τό τροπάριο ἀρχίζει στό 6.56ο λεπτό. Ἀπολαμβάνω πάντα τήν ἠρεμία καί κατάνυξη τοῦ δύσκολου αὐτοῦ τροπαρίου. Στίς ἀρχές τοῦ περασμένου αἰώνα ἦρθε στήν Κατούνα Λευκάδας ἕνας δάσκαλος βυζαντινῆς μουσικῆς ὁ Ἀσημακόπουλος. Πολλοί ἔστειλαν νά παιδιά τους νά μάθουν, μεταξύ αὐτῶν καί ὁ πατέρας μου. Διδάχθηκε τήν βυζαντική μουσική ἐξ ἀπαλῶν ὀνύχων καί ἀργότερα ὡς φοιιτητής μαθηματικῶν στήν Ἀθήνα ἦταν μέλος τῆς χορωδίας τοῦ Σακελλαρίδη στήν Ἁγία Είρήνη". 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, την σχετική, ιστορική πλέον ηχογράφηση, που περιλαμβάνει στίχους από την Δοξολογία, το "Άξιον εστί" του ανωνύμου, σε ήχο πλ.β' (μια πολύ ενδιαφέρουσα ιδιοπρόσωπη ερμηνεία), και το Τροπάριο της Κασσιανής, σε μια απόδοση "εποχής"! 

 

Το αρχείο του Ιωάννου Παπαδάτου περιλαμβάνει χειρόγραφα και έντυπα μουσικά βιβλία.
Τα έντυπα είναι:
- Τα άπαντα του Ιωάννη Σακελλαρίδη (1853 – 1938), του οποίου το τρίφωνο σύστημα επηρέασε τις μουσικές εξελίξεις στο τέλος του 19ου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο Ι. Παπαδάτος είχε προσλάβει, καθώς φαίνεται, το σύστημα Σακελλαρίδη και το διέδιδε με τη σειρά του, κυρίως μέσω της συγκρότησης τρίφωνων χορωδιών για λειτουργικές ανάγκες, που ήταν άλλωστε και η γενικότερη τάση της εποχής.
- Βυζαντινή Μουσική σε τετράφωνη αρμονία: Τα άσματα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Υπό Ελισαίου Γιανίδη
Αθήναι, υπό μουσικού οίκου Μιχ. Κωνσταντινίδη.
Πρόκειται για ένα από τα τρία τεύχη της σειράς με τον γενικό τίτλο «Βυζαντινή μουσική σε τετράφωνη αρμονία» που δημοσιεύθηκε ανάμεσα στα 1937 – 1939.
Δεν ξέρω πόσο… τυχαία υπάρχει στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου αυτό το βιβλίο. Ο Ελισαίος Γιανίδης (Νιχώρι Βοσπόρου 1865 – Αθήνα 1942) είχε πολλά κοινά με τον Ι. Παπαδάτο: Ήταν μαθηματικός και μουσικός ταυτόχρονα, γλωσσολόγος και λόγιος, διέθετε σ’ ένα σπάνιο συνδυασμό την καθαρή επιστημονική σκέψη από τη μια και την αισθητική αντίληψη των πραγμάτων από την άλλη. Επιδιδόταν στη συγκρότηση χορωδιών, με πρώτο υλικό μαθητές του, και πρέσβευε ενθέρμως την εναρμόνιση της βυζαντινής μουσικής.
- Μουσικά βιβλία των εκδόσεων της Αδελφότητος Θεολόγων «Η ΖΩΗ» (Ευσεβής μελωδία, Γ.Δ. Παναγιωτόπουλου, 1930 και Μουσικός Πανδέκτης τόμος 4ος Θ. Λειτουργία, 1936).
Βιβλία που θεωρούνταν «κλασικά» για την εποχή εκείνη κι έτσι έφτασαν σχεδόν ως τις μέρες μας.
- Τριώδιον, κατά διασκευήν Εμμανουήλ Ι. Φαρλέκα, Εν Αθήναις 1931, Εκ του τυπογραφείου η «Μέλισσα».
Ο Εμμ. Φαρλέκας (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959) είναι εκπρόσωπος στην Αθήνα της Μικρασιατικής μουσικής παράδοσης. Ως μελοποιός δεν είναι καθόλου εύκολος. Κι όμως είχε θέση στη μουσική βιβλιοθήκη του Ι. Παπαδάτου, ο οποίος φαίνεται πως αφουγκραζόταν όλες τις μουσικές εκφάνσεις της εποχής.
- Νέον Ταμείον Μουσικής Ανθολογίας
Υπό Γεωργίου Μ. Χαλιορή
Εν Αθήναις 1890, Τυπογραφείον Κουσουλίνου και Αθανασιάδου.
Πρόκειται για ένα μουσικό βιβλίο του Υδραίου πρωτοψάλτη του 19ου αιώνα Γ. Χαλιορή, που γνώρισε μεγάλη διάδοση στην εποχή του.
- Στο αρχείο του Ι. Παπαδάτου υπάρχουν επίσης τεύχη με διάφορες περιστατικές ακολουθίες του αειμνήστου Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου Ψαριανού (Ιερά Μητρόπολις Σερβίων και Κοζάνης, Δοξολογία επί τη εις Κοζάνην ελεύσει της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Αθηναγόρα, Κοζάνη 1963, Τάξις της Θείας Λειτουργίας επί τη πτήσει εις την σελήνην, υπό Μητροπολίτου Σερβίων καί Κοζάνης Διονυσίου, Αθήναι 1969) καθώς και οι Μουσικολογικαί Μελέται και Άρθρα, Κοζάνη 1969.
Με τον μακαριστό Κοζάνης Διονύσιο ο Ι. Παπαδάτος είχε φιλική σχέση, η οποία οφειλόταν και στο κοινό πάθος τους για την εκκλησιαστική μουσική.
Το αρχείο του Ι. Παπαδάτου περιλαμβάνει και πολλά χειρόγραφα ευρωπαϊκής μουσικής. Παρτιτούρες εναρμονισμένων εκκλησιαστικών μελών γραμμένες μετ’ επιμελείας σε τετράδια. «Παρελαύνουν» οι «πατριάρχες» της τετραφωνίας στην Ελλάδα:
Αλέξανδρος Κατακουζηνός (Τεργέστη 1824 ή 1830 – Αθήνα 1892), ο μαθητής του Θεμιστοκλής Πολυκράτης (Φιλιππούπολη 1863 – Αθήνα 1926), και οι Λευκάδιοι Δημήτριος Μαχαιράς (Λευκάδα 1887 – Αθήνα 1958) και Δημήτρης Σταματέλος. Επίσης συνθέσεις του Χρήστου Σαράτση, πρωτοψάλτη στην Αγία Αικατερίνη Ιωαννίνων. Στη χορωδία του ναού αυτού συμμετείχε ο Ιωάννης Παπαδάτος όταν υπηρετούσε ως εκπαιδευτικός στα Γιάννενα. Και βέβαια συναντούμε Χερουβικά του σπουδαίου Ρώσου συνθέτη εκκλησιαστικής μουσικής D. Bortniansky (1751 – 1825). Η διάδοσή του στην Ελλάδα οφείλεται καθαρά στην Βασίλισσα Όλγα, η οποία προσπαθούσε να μεταφέρει στην Αθήνα του 1870 κάτι από το μουσικοεκκλησιαστικό κλίμα της πατρίδας της.
Επίσης, στο αρχείο σώζονται μουσικές για την αρχαία τραγωδία του Κωνσταντίνου Ψάχου (Προμηθέας Δεσμώτης) και του Ιω. Σακελλαρίδη (Αντιγόνη). Πρόκειται για χειρόγραφα όπου έχει αντιγραφεί, προφανώς από κάποια άλλη πηγή, το συγκεκριμένο μουσικό υλικό.
Ο Ιωάννης Παπαδάτος αντιγράφει και κάποιες ακόμα συνθέσεις σε ευρωπαϊκή σημειογραφία (όπως τον Ύμνο στον Απόλλωνα του Κ. Ψάχου), όλες σε τετράδια μουσικής με πεντάγραμμο.

ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ Θ. ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Θεόδωρος Ιωάν. Ασημακόπουλος ήταν «μουσικοδιδάσκαλος εξ Ηπείρου». Μας το βεβαιώνει ο ίδιος στην χειρόγραφη Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου του Πενταπολίτου, που συνέγραψε ο ίδιος στις 14 Μαΐου 1911 και έχει διασώσει ο σημερινός φιλόμουσος εφημέριος της Κατούνας Λευκάδος π. Βασίλειος Κακλαμάνης.
Στην Κατούνα υπάρχει ναΐσκος του Αγίου Βαρβάρου, ο οποίος ασκήτεψε τον 9ο αιώνα σε μια σπηλιά στο χωριό Τρύφο Ξηρομέρου. Η γειτνίαση Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδας δικαιολογεί την κοινή τιμή στον Άγιο αυτό.
Ο Θ. Ασημακόπουλος αντιγράφει με τα χέρια του την ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, προφανώς από κάποιο παλαιότερο χειρόγραφο, την παραμονή της εορτής του Αγίου (15 Μαΐου). Η Ακολουθία αυτή είναι σχεδόν ίδια, με μικρές διαφορές, με αυτή που δημοσίευσε το 1955 ο αρχιμανδρίτης Σωφρόνιος Παπακυριακού, ιεροκήρυκας της Ι. Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας, στο βιβλίο του «Βίος και Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Βαρβάρου του Πενταπολίτου».
Η Ακολουθία φαίνεται πως έχει συνταχθεί κατά τον ιζ’ αιώνα από τον ιερομόναχο Ματθαίο της Ι. Μονής του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου Πόρτας Ξηρομέρου, γιατί ο Θ. Ασημακόπουλος στο τέλος του χειρογράφου του παραθέτει τον βίο του Αγίου Βαρβάρου μνημονεύοντας την πηγή του, δηλ. τον Ματθαίο της Μονής της «καλουμένης Πόρτας» (περί του Αγ. Βαρβάρου βλ. και το βιβλίο του αρχιμ. Παύλου Ντανά «Ο Βάρβαρος που έγινε Άγιος», Βόνιτσα 2000).
Το γεγονός ότι ο Θ. Ασημακόπουλος έγραψε ιδίαις χερσί την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, με μουσικό παράρτημα (τόνισε ο ίδιος τα Δοξαστικά του Εσπερινού και το Απολυτίκιο), σημαίνει πως ήταν ενεργό μέλος της «κώμης Κατούνης», όπως ο ίδιος σημειώνει. Άλλωστε η ιδιόχειρη σημείωσή του δεν αφήνει καμία αμφιβολία: «Αφιερωθείσα (η Ακολουθία) εις τον εν Κατούνη πάνσεπτον ναόν του Αγίου Βαρβάρου».
Ο Ιωάννης Παπαδάτος (που γεννήθηκε το 1903) διδάχθηκε την βυζαντινή μουσική, μαθητής ακόμα του δημοτικού σχολείου, από τον Θεόδωρο Ασημακόπουλο, ο οποίος είχε προσληφθεί από τις δύο εκκλησίες του χωριού της Κατούνας για να διδάξει στους νέους την βυζαντινή μουσική. Στα 1911, οπότε γράφει την Ακολουθία του Αγίου Βαρβάρου, ο Θ. Ασημακόπουλος φαίνεται πως είναι σε πλήρη ακμή και δράση.
Έτσι, στο αρχείο του Ιω. Παπαδάτου υπάρχει χειρόγραφο του δασκάλου του Θ. Ασημακόπουλου, το οποίο αφιέρωσε στον Παπαδάτο ο φίλος του Ιωάννης Πάνου Κοντοπρίας, προφανώς συμμαθητής του στη βυζαντινή μουσική και ιεροψάλτης για χρόνια στο ναό της Παναγίας στην Κατούνα.
Το χφ. του Θ. Ασημακόπουλου, που είναι είναι μια συρραφή – δεν διασώζεται ακέραιο – είναι πολύτιμο, κυρίως διότι διασώζει την παράδοση του Ανθίμου του Αρχιδιακόνου (1794-1879) - που υπήρξε σπουδαίος μουσικοδιδάσκαλος στο Μεσολόγγι - και των μαθητών του, δηλ. την παράδοση της μουσικής σχολής της Αιτωλοακαρνανίας τον 19ο αιώνα και στις αρχές του 20ου.
Ελάχιστες από τις συνθέσεις του Ανθίμου και των μαθητών του έχουν εκδοθεί σε έντυπα μουσικά βιβλία. Ο κύριος όγκος των συνθέσεών τους παραμένει ανέκδοτος.
Επομένως το χειρόγραφο αυτό είναι πηγή. Περιλαμβάνει ως επί το πλείστον συνθέσεις του Ανθίμου, 35 τον αριθμό (χερουβικά, μεγαλυνάρια, κοινωνικά και άλλα μέλη της Λειτουργίας), και ελάχιστες των Δανιήλ Πρωτοψάλτου (1), Θεοδώρου Φωκαέως (8), Πέτρου Εφεσίου (2), Γεωργίου Σκρέκου (2), Νικολάου Σμύρνης (1), Σεβαστιανού Λεσβίου (2), Αρσενίου Ιερομονάχου (1). Τέλος, μέλη τονισμένα από δύο μαθητές του Ανθίμου, τον Ανδρέα Παλαμά (1) και τον Αναστάσιο Σκαρβέλη (3).
Ο Ανδρέας Ε. Παλαμάς, θείος του μεγάλου ποιητή Κωστή Παλαμά, ήταν σπουδαία προσωπικότητα του Μεσολογγίου τον 19ο αιώνα. Μορφωμένος, συγγραφέας και ρήτορας, ψάλτης στον Ι. Ν. Αγίου Παντελεήμονος, αλλά και υμνογράφος, αφού συνέθεσε την Ακολουθία του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, εις ένδειξιν ευγνωμοσύνης στον Άγιο, ο οποίος θεράπευσε το αυτί του. Ο Α. Παλαμάς είχε προστρέξει στο Μοναστήρι της Αμπελακιώτισσας Ναυπακτίας, όπου φυλάσσεται μέχρι σήμερα η χείρα του Αγίου Πολυκάρπου.
Εν κατακλείδει, το χειρόγραφο του Θ. Ασημακόπουλου μας διασώζει συνθέσεις που αποτελούν ουσιαστικά την εκκλησιαστική ψαλτική παράδοση του 19ου αιώνα. Ειδικά για την περίπτωση του Ανθίμου το χφ. έχει μεγάλη αξία ακριβώς επειδή περιλαμβάνει ικανό αριθμό ανέκδοτων μέχρι σήμερα συνθέσεων του μεγάλου μουσικοδιδασκάλου.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ

Την 1η Αυγούστου 2008 με το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, του οποίου έχουμε την ευθύνη, παρουσιάσαμε στην Κατονα της Λευκάδας, μπροστά από τον ιστορικό ναό της Παναγίας, χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το μουσικό αρχείο του Ιωάννη Παπαδάτου.
Σ’ αυτή την εκδήλωση μνήμης ομίλησαν για τον Ιω. Παπαδάτο ο εφημέριος της Κατούνας π. Βασίλειος Κακλαμάνης, ο φιλόλογος, δοκιμιογράφος και ποιητής Ντίνος Φωτεινός και ο γράφων.
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την φροντίδα της κ. Χαράς Γιαννοπούλου – Παπαδάτου και την υποστήριξη του Δήμου Λευκαδίων.
Το πρόγραμμα της ιδιαίτερης αυτής συναυλίας είχε ως εξής:
- Χορικά από τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (αποσπάσματα). Μετάφραση Ι. Γρυπάρη. Μουσική: Κωνσταντίνος Ψάχος (1866 – 1949).
- Χορικά από την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Μουσική: Ιωάννης Θ. Σακελλαρίδης (1853 – 1938).
- Ο επινίκιος ύμνος και το «Σε υμνούμεν…». Ήχος πλ. α’ (πουσελίκ). Μέλος Ανδρέου Παλαμά (αρχές 19ου αι. – 1878).
- «Άξιον εστίν…», Μεγαλυνάριον της Λειτουργίας του Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου. Ήχος πλ. δ’. Μέλος Μητροπολίτου Κοζάνης Διονυσίου (1912 – 1997). Μεταγραφή στα αραβικά: Peter Saliba
- «Επί σοι χαίρει Κεχαριτωμένη…», Μεγαλυνάριον Λειτουργίας Μ. Βασιλείου. Ήχος α’. Μέλος Ανθίμου Αρχιδιακόνου (1794 – 1879).
- «Αινείτε τον Κύριον…» Κοινωνικόν Κυριακής. Ήχος α’. Μέλος Αναστασίου Σκαρβέλη (1860περ. – αρχές 20ου αι.).
- «Έραναν τον τάφον…», από την Γ’ στάση των Εγκωμίων (ελληνικά και αραβικά). Εναρμόνιση: Δημήτριος Σταματέλος (γενν. 1950).
- «Σε υμνούμεν…», Μουσική: Δημήτριος Μαχαιράς
(1887 – 1958).

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον αποτελούνταν από τους:
Παναγιώτη Ανδριόπουλο, Τάσο Σπηλιωτόπουλο, Γιώτα Ανδρεοπούλου (φλάουτο),Δημήτρη Καραδήμα, Roni Bou Saba, Peter Saliba.
Συμμετείχαν ευγενώς: ο π. Βασίλειος Κακλαμάνης και η κόρη του Μαρία Κακλαμάνη.
Στο τέλος της εκδηλώσεως ακούστηκε από αρχειακή ηχογράφηση ο αείμνηστος Ιωάννης Παπαδάτος απαγγέλλοντας εμμελώς μια αποστολική περικοπή.
Την εκδήλωση έκλεισε ο γνωστός βιολονίστας Παντελής Σταματέλος, ο οποίος έπαιξε στη μνήμη του θείου του Ιωάννη Παπαδάτου ένα μουσικό κομμάτι για σόλο βιολί του Τέλεμαν.

ΟΛΟΚΛΗΡΩΘΗΚΕ ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ "ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟΥ ΚΑΡΔΑΜΥΛΗΣ"

Την Τρίτη 8 Ιουλίου 2025, το βράδυ, έκλεισε τις εργασίες του, με μια ξεχωριστή συναυλία Παλιάς Μοσυικής, το πέμπτο μουσικολογικό συνέδριο με τίτλο «Θέματα Ελληνικής Μουσικής V», που πραγματοποιήθηκε στην Καρδαμύλη της Μεσσηνίας και διοργάνωσε υποδειγματικά το "Μουσικό Σπουδαστήριο Καρδαμύλης". 

Ο συνθέτης Τάκης Σκούφης, εμπνευστής και υπεύθυνος του Σπουδαστηρίου, φρόντισε ώστε όλα να διεξαχθούν μεθοδικά και αποτελεσματικά, δημιουργώντας, παράλληλα, ένα πολύ καλό κλίμα μεταξύ των συνέδρων. 

Την Τρίτη 8/7 έγιναν οι ακόλουθες ανακοινώσεις: 

-  Γρηγόρης Αναστασίου: Τα Κρατήματα της Ψαλτικής Τέχνης, οι ερμηνείες των συλλαβών τους και η ησυχαστική θεολογία. 

- Μιχάλης Στρουμπάκης: Οι 16 συνθέσεις χερουβικών του Χίου Μουσικοδιδασκάλου Δημητρίου Παπαδοπούλου (1840) από άγνωστο χειρόγραφό του. Σημειογραφικές, μορφολογικές και αισθητικές παρατηρήσεις. 

Μετά την ανακοίνωση του Μιχάλη Στρουμπάκη οι σύνεδροι που γνωρίζουν βυζαντινή μουσική, απέδωσαν το σύντομο χερουβικό του Δημητρίου Παπαδοπούλου σε ήχο α'. 

- Μάγδα Καλοπανά: Η συμβολή των ελληνίδων μουσικολόγων στη διαμόρφωση της ελληνόγλωσσης ιστοριογραφίας. 

- Αντώνης Σαραγιώτης: Χρυσούλα Χαζηράκη, Ροδόπη Χαμουρούδη. Η «Συλλογή Γιάννη Μάντακα» στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του ΑΠΘ. 

- Αγγελική Δεληκάρη: καὶ αὐλὸς ἐγένεσθε καὶ κιθάρα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. Ο αυλός και η κιθάρα σε Πατέρες της Εκκλησίας. Ι. Ιωάννης Χρυσόστομος.   

- Δημήτρης Κούντουρας: Τροβαδούροι στο Βυζάντιο: μουσική και ιστοριογραφία κατά την 4η Σταυροφορία. 

Μετά το πέρας της απογευματινής συνεδρίας, το γνωστό Σύνολο Παλιάς Μουσικής Ex Silentio, με την Ειρήνη Μπιλίνη-Μωραΐτη, τραγούδι & μεσαιωνική βιέλα και τον Δημήτρη Κούντουρα, μεσαιωνικά φλάουτα, ερμήνευσαν θαυμάσια αντιπροσωπευτικά δείγματα Παλιάς Μουσικής. 

ΣΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΗΣ ΑΠΟ 6-9 ΙΟΥΛΙΟΥ

Το ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΠΟΥΔΑΣΤΗΡΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΗΣ προέκυψε το 2013, όταν μια ομάδα μουσικών και μουσικόφιλων συζήτησε και επεξεργάστηκε την ιδέα της δημιουργίας και στήριξης μιας εστίας έρευνας, μελέτης και προώθησης του μουσικού – ιδιαίτερα του ελληνικού – πολιτισμού, η οποία θα εδρεύει και θα δραστηριοποιείται στην Καρδαμύλη. 

Κάθε τρία χρόνια πραγματοποιείται ένα μουσικολογικό/εθνομουσικολογικό συνέδριο. Το πρώτο έγινε το 2013, το δεύτερο το 2016, το τρίτο το 2019, το τέταρτο το 2022 και φέτος, το 2025, το πέμπτο συνέδριο με τίτλο «Θέματα Ελληνικής Μουσικής V». 

Η «ψυχή» του Μουσικού Σπουδαστηρίου είναι ο συνθέτης Τάκης Σκούφης, με μακρά θητεία στην χορωδιακή μουσική και την πανεπιστημιακή διδασκαλία. 

Ο συνθέτης Τάκης Σκούφης, "ψυχή" του Μουσικού Σπουδαστηρίου Καρδαμύλης 

Η φετινή μουσικολογική σύναξη θα πραγματοποιηθεί στην Καρδαμύλη από Κυριακή 6 έως Τετάρτη 9 Ιουλίου 2025. Οι σύνεδροι με τις ανακοινώσεις τους θα φωτίσουν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες πλευρές και πτυχές της ελληνικής μουσικής, αλλά και της ελληνικής μουσικής ζωής και πραγματικότητας γενικότερα. 

Στο πλαίσιο του συνεδρίου την Κυριακή 6 Ιουλίου θα γίνει μουσικοχορευτική επίδειξη/διδασκαλία tango, την Δευτέρα 7 Ιουλίου θα προβληθούν αποσπάσματα ταινιών τις οποίες έχουν επενδύσει μουσικά ο Μ. Θεοδωράκης, ο Κ. Καπνίσης και ο Μ. Χατζιδάκις και τέλος την Τρίτη 8 του μηνός ο Δ. Κούντουρας και η Ειρήνη Μπιλίνη-Μωραΐτη θα δώσουν δείγματα από μουσικές παραδόσεις του Μεσαίωνα και της Μεσογείου. 

Όλες οι εκδηλώσεις θα πραγματοποιηθούν στους χώρους του Diapori Suites Hotel. 

Ομιλητές: 

Γρηγόρης Αναστασίου – αν. καθηγητής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ

Παναγιώτης Ανδριόπουλος – θεολόγος, μουσικός, συγγραφέας 

Θωμάς Αποστολόπουλος – καθηγητής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ 

Ευθυμία Γεωργιάδου-Κούντουρα – ιστορικός Τέχνης, καθηγήτρια ΑΠΘ 

Αγγελική Δεληκάρη – καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ 

Γιώργος Δούσης – συνθέτης, μουσικολόγος 

Ιανός Ηλιάδης – μουσικολόγος 

Μαγδαληνή Καλοπανά – μουσικολόγος, οργανίστα, ΕΔΙΠ στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ

Δημήτρης Κούντουρας – μουσικολόγος, φλαουτίστας, ΕΔΙΠ στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο 

Στεφανία Μεράκου – μουσικολόγος, τ. διευθύντρια της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη» του ΜΜΑ 

Ειρήνη Μπιλίνη-Μωραΐτη – μουσικολόγος, βιολονίστα, πιανίστα, τραγουδίστρια 

Νίκος Πουλάκης – εθνομουσικολόγος, ΕΔΙΠ στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΕΚΠΑ 

Όλγα Προφίλη – φιλόλογος, γλωσσολόγος, συγγραφέας 

Ιωάννης Ρουκούδης – μουσικολόγος, εκπαιδευτικός, ψάλτης 

Αντώνης Σαραγιώτης – ιστορικός Τέχνης, υπάλληλος της Κεντρικής Βιβλιοθήκης του ΑΠΘ 

Μιχάλης Στρουμπάκης – αν. καθηγητής της Πατριαρχικής Ανώτατης Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Κρήτης, θεολόγος, ψάλτης 

Βάλια Χριστοπούλου – μουσικολόγος, φιλόλογος. 

Ακολουθεί το αναλυτικό πρόγραμμα του Συνεδρίου

Η συνεισφορά του Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας στην διατήρηση της μουσικής μας παράδοσης

Ένα αφιέρωμα στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών μεταδόθηκε από την εκπομπή «Εγνατία Οδός» του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, την οποία επιμελείται και παρουσιάζει ο Γιώργος Ντόβολος. 

Στην περιοχή της Πλάκας, ο Γιώργος Ντόβολος συνάντησε τον πανεπιστημιακό δάσκαλο εθνομουσικολόγο κ. Ιωάννη Πλεμμένο, ο οποίος είναι και ο υπεύθυνος του Κέντρου. 

Συζήτησαν για την ιστορία του θεσμού, τις καταγραφές αλλά και τις εκδοτικές προσπάθειες που έχουν γίνει κατά καιρούς, καθώς επίσης και για τα μελλοντικά σχέδια. Επίσης, μεγάλο μέρος της συζήτησης μας καταπιάνεται με ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα που αφορά στην σχέση ψαλτικής και δημοτικού τραγουδιού, μιας και αρκετές από τις επιτόπιες καταγραφές είχαν αυτό το διττό χαρακτήρα.

Παραθέτουμε σχετικό βίντεο.

 

Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου: ΤΑ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΕΩΝ (ΒΙΝΤΕΟ)

Τα Πολυχρόνια των Βασιλέων

Μουσική Βιβλιοθήκη 

Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (11-1-2017) 

Διάλεξη του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου. 

Μια ιστορικομουσικοφιλολογική προσέγγιση του είδους των Πολυχρονίων των Βασιλέων, στο νέο ελληνικό κράτος, με την παράθεση σπάνιου οπτικοακουστικού υλικού. 

Μετά την διάλεξη κλιμάκιο της ιστορικής Τετράφωνης Χορωδίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Καρύτση, υπό την διεύθυνση του μαέστρου Νικόλαου Βάλσαμου, απέδωσε ύμνους που ψάλλονταν στις Βασιλικές Τελετές. 

Η εκδήλωση ήταν παραγωγή του Καλλιτεχνικού Συνόλου «Πολύτροπον», του οποίου υπεύθυνος είναι ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος.

Παραθέτουμε στη συνέχεια το σχετικό βίντεο. 

Ο Παναγιώτης Α. Ανδριόπουλος μιλάει στην εκπομπή "Η Μουσική των Προσώπων" και στον Γεώργιο Ντόβολο, στον Ραδιοφωνικό Σταθμό της Εκκλησίας της Ελλάδος 89,5 για «Τα Πολυχρόνια των Βασιλέων», με αφορμή τη διάλεξη που πραγματοποίησε στην Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής. 

ΣΤΑ ΧΑΝΙΑ ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Φωτογραφίες: Άννα Γιουρμετάκη 

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του «Φεστιβάλ Μίκης Θεοδωράκης 2023» που πραγματοποιήθηκε από 1-4 Σεπτεμβρίου στα Χανιά της Κρήτης, την Δευτέρα 4 Σεπτεμβρίου 2023 στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου, στο Ενετικό Λιμάνι Χανίων, ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος έδωσε διάλεξη με θέμα: "Οι εκκλησιαστικές συνθέσεις του Μίκη Θεοδωράκη". 

Κεντρικοί άξονες της διάλεξης ήταν: η ενασχόληση του εφήβου Μίκη Θεοδωράκη με τις εκκλησιαστικές συνθέσεις (ήδη από το 1942 στην Τρίπολη), οι επιρροές του από την εκκλησιαστική πολυφωνία της εποχής, η έντονη παρουσία του βυζαντινού μέλους στο έργο του, αλλά και η ιδεολογική του τοποθέτηση γύρω από αυτό. Προβλήθηκε ανέκδοτο υλικό με χειρόγραφα του συνθέτη, από το Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη, το οποίο φυλάσσεται στη Μουσική Βιβλιοθήκη του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Στην διάλεξη, την οποία προλόγισε ο κ. Ματθαίος Φραντζεσκάκης, εκ μέρους της Πολιτιστικής Εταιρείας Κρήτης, παρέστησαν: 

Ο Σεβ. Μητροπολίτης Κυδωνίας και Αποκορώνου κ. Δαμασκηνός, ο κ. Γεώργιος Αγοραστάκης, Πρόεδρος του Παγκρήτιου Συλλόγου Φίλων «Μίκης Θεοδωράκης», ο Καθηγητής Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο του Graz της Αυστρίας κ. Γρηγόριος Λαρεντζάκης, ο Διευθυντής της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης κ. Κωνσταντίνος Ζορμπάς, η επί σειρά ετών γραμματέας του Μίκη Θεοδωράκη, κ. Ρέα Παρμενίδου, ο Πρωτοψάλτης του Μητροπολιτικού Ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου Χανίων, κ. Κωνσταντίνος Στεφανάκης και αρκετοί φιλόμουσοι. 

Χανιώτικα Νέα 

Θησαυρός εκκλησιαστικών συνθέσεων του Μίκη Θεοδωράκη βρίσκεται στο αρχείο της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Μεγάρου Μουσικής. 

Αυτό επισήµανε ο µουσικολόγος – εκπαιδευτικός, Παναγιώτης Ανδριόπουλος, ο οποίος πραγµατοποίησε χθες το βράδυ, στο πλαίσιο του φεστιβάλ: “Μίκης Θεοδωράκης” στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου (ΚΑΜ), οµιλία για τις εκκλησιαστικές συνθέσεις του µεγάλου µουσικού. Τόσο στην οµιλία του όσο σε δηλώσεις του στα “Χ.ν.”, ο κ. Ανδριόπουλος σηµείωσε ότι ο Μίκης Θεοδωράκης, «είναι γνωστό ότι έχει κάνει µερικά µεγάλα έργα, που είναι ευρύτερα γνωστά στο κοινό, όπως η Θεία Λειτουργία του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόµου, το Ρέκβιεµ, η Κασσιανή που είναι το µοναδικό γνωστό έργο του από την περίοδο της Τρίπολης, το 1942. 

Οµως, έκανα µία έρευνα στο αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη που υπάρχει στη Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής και εκεί υπάρχει ένας θησαυρός πολλών χειρογράφων, εκατοντάδες σελίδες τις οποίες έγραφε 17 – 18 ετών. Και αυτά είναι εκκλησιαστικές συνθέσεις, δηλαδή µελοποιεί ύµνους της Εκκλησίας µέχρι ορατόρια, σε στίχους δικούς του ή φίλων του, εκκλησιαστικού περιεχοµένου. Ο ίδιος µας λέει ότι την εποχή εκείνη αναζητούσε τον Θεό. Αυτή η αναζήτηση του Θεού, τον ώθησε µετά στο να ενταχθεί στην Αριστερά και να δει τα πράγµατα από µια άλλη, πιο κοινωνική προοπτική. Οµως, έχει µεγάλο ενδιαφέρον αυτή η πορεία. Μέχρι να συνειδητοποιήσει τα πράγµατα πέρασε πολύ έντονα από το Θεό».