ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΔΑΜΟΠΟΥΛΟΣ: ΕΝΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΣ ΣΥΝΘΕΤΗΣ ΣΤΗΝ ΓΕΡΜΑΝΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Η ...άλλη Ελλάς περιλαμβάνει δημιουργούς σαν τον Αντώνη Αδαμόπουλο. 

Έναν νέο συνθέτη, λόγιας σύγχρονης μουσικής, ο οποίος διαπρέπει στη Γερμανία. 

Ο Αντώνης Αδαμόπουλος συνθέτει, διδάσκει, δίνει διαλέξεις για την μουσική του καιρού μας και μας καθιστά κοινωνούς της ακριβής τέχνης του - εκτός συνόρων - αλλά, έστω, μέσω του διαδικτύου. 

Ένας ουσιαστικός δημιουργός, που μας αποδεικνύει ότι η μουσική γίνεται όταν ανοίγεται. Όταν, δηλαδή, είναι ανοιχτοί οι ορίζοντες του μουσικού κι έτσι μπορεί να παράξει καινοτομία και πρωτοπορία, σε πολλά επίπεδα. 

Ο Δρ Αντώνης Αδαμόπουλος γεννήθηκε το 1987 στην Πάτρα. Ξεκίνησε τις μουσικές του σπουδές με δάσκαλο τον πατέρα του, Λουκά Αδαμόπουλο, στην αρμονία στο Ευρώπιο Ωδείο Πατρών. Στη συνέχεια σπούδασε στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης μουσικολογία με ειδίκευση στη σύνθεση (τάξη Μιχάλη Λαπιδάκη). Παράλληλα συνέχισε τις ωδειακές του σπουδές στο Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης στην αντίστιξη (τάξη Κώστα Τσούγκρα) και μετέπειτα στην φούγκα (τάξη Κώστα Σιέμπη). Εν συνεχεία έκανε το μεταπτυχιακό του στη σύνθεση στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Θεάτρου Αμβούργου (τάξη Fredrik Schwenk) ως υπότροφος του Ιδρύματος Λίλιαν Βουδούρη και ακολούθως έγραψε στο ίδιο πανεπιστήμιο τη διδακτορική του διατριβή με θέμα τη μονοθεματικότητα στη λόγια ενόργανη μουσική του 20ού αιώνα καθώς και στο προσωπικό του συνθετικό έργο. Αρίστευσε σε κάθε επί μέρους κατεύθυνση σπουδών, απ’ το πρώτο ωδειακό πτυχίο μέχρι και το διδακτορικό.

Διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Θεάτρου Αμβούργου από το 2015 και στο Τμήμα Μουσικής του Πανεπιστημίου του Braunschweig από το 2018. Η διδακτική του δραστηριότητα περιλαμβάνει μια ευρεία γκάμα μαθημάτων στο πεδίο των ανώτερων θεωρητικών και της σύνθεσης, συμπεριλαμβανομένων και μαθημάτων αφιερωμένων τόσο σε ειδικά στιλιστικά και χρονικά πεδία (π.χ. στα κοντσέρτα για πιάνο του Mozart ή τις συμφωνίες του Bruckner) όσο και σε θέματα που υπερβαίνουν τα όρια ιστορικών μουσικών περιόδων (π.χ. την εξέλιξη της φόρμας σονάτας ή τη σύνδεση μουσικής και φύσης σε έργα απ’ το Μπαρόκ μέχρι τη μουσική του 20ού αιώνα). 

Το συνθετικό του έργο περιλαμβάνει έργα για σόλο όργανα, φωνή, μικρά και μεγάλα σύνολα, ηθοποιό και σύνολο, χορωδία και συμφωνική ορχήστρα. Σύνολα και ορχήστρες που έχουν παίξει έργα του είναι ανάμεσα σε άλλα, τα ακόλουθα: e-werk Berlin, l’istant donné Paris, Hamburger Camerata, Ελληνικό Συγκρότημα Σύγχρονης Μουσικής, dissonArt Ensemble, Thüringer Symphoniker, Nordharzer Symphonieorchester, Hamburger Symphoniker und Jugendsymphonieorchester Ahrensburg. Έργα του έχουν παρουσιαστεί σε σημαντικές αίθουσες όπως το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και η Laeiszhalle Αμβούργου καθώς και σε φεστιβάλ όπως τα ακόλουθα: Bregenzer Festspiele, Darmstädter Ferienkurse, Hamburger Klangwerktage, Chilli-Jazz-Festival, Klangwerkstatt Berlin, Hamburg Dialogues, Blurred Edges Festival. 

Το πεδίο του ερευνητικού του ενδιαφέροντος εκτείνεται σε μια μεγάλη χρονική γκάμα, κάτι το οποίο εκδηλώνεται στα θέματα των διαλέξεών του. Για παράδειγμα παρουσίασε τον Οκτώβρη του 2025 το έργο Ansichten eines Käfers (1998) του συνθέτη Manfred Stahnke στο συνέδριο SINNE I SINN του Πανεπιστημίου του Κιέλου, το οποίο ήταν αφιερωμένο στη μικροτονική μουσική, ενώ το Νοέμβρη του 2025 μίλησε για την όπερα Platée (1745) του Rameau και την υποβόσκουσα κοινωνική της κριτική στα πλαίσια της ημερίδας περί κατάχρησης εξουσίας στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Θεάτρου Αμβούργου.

Στις διακρίσεις του ανήκουν το βραβείο του Ιδρύματος Deutsche Orchester-Stiftung για το ορχηστρικό του έργο Op. 5 – Κλαθρέπτιζμα (ακούστε τη σύνθεση στο βίντεο που ακολουθεί) που παίχτηκε πρώτη φορά στο Θέατρο του Halberstadt καθώς και το βραβείο του Ιδρύματος Alfred-Toepfer-Stiftung στο διαγωνισμό για καινοτόμες συναυλιακές ιδέες για την ιδέα με τίτλο Το δώρο του Ουν που παρουσιάστηκε στην Ακαδημία των Τεχνών Αμβούργου. Ως συνθέτης έχει συχνά αναφερθεί σε μουσικολογικά περιοδικά (όπως το Das Orchester) και εφημερίδες (όπως η Hamburger Abendblatt).

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, έργα του Αντώνη Αδαμόπουλου, που παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον από πολλές πλευρές:  Δομή, ενορχήστρωση, σύλληψη του ήχου, ένταξη εξωμουσικών εννοιών, αναζήτηση της μονοθεματικότητας κ.α.

Συναυλία πορτραίτο με τα έργα:

Op. 3, Σε οριστική αορίστου (49‘12‘‘) 

Op. 5, Κλαθρέπτιζμα (3‘28‘‘) 

Op. 12 (41‘18‘‘) 

Op. 14, The Unexpected Response (19‘37‘‘) 

Op. 15 (29‘36‘‘) 

   

 Ηχογράφηση του κομματιού: Op. 13

 

Ο ΜΟΥΣΙΚΟΣ ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΤΗΣ ΚΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ Κ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο μακαριστός Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, ο Χατζηγιακουμής του Διονυσίου Σολωμού, των Μεσαιωνικών Κειμένων, των «Μνημείων» της Εκκλησιαστικής Μουσικής, των Πατριαρχικών Αρχείων, της Οδύσσειας, των Νεοελληνικών Μελετών, μας έδωσε, ως κύκνειο άσμα του, μια μοναδική και ανεπανάληπτη εργασία του. Πρόκειται για μια πραγματικά συγκλονιστική έκδοση, Αρχειακή Συλλογή 12 ψηφιακών Δίσκων (CD), με τον γενικό τίτλο «Μουσικός Θησαυρός της Κω» (και διάρκειας 11 ωρών, 25' και 22"). 

Πρόκειται για μια παλαιά τοπική, και απολύτως προσωπική, ηχογράφηση (των ετών 1964-1968). Επί της ουσίας, πρόκειται για επιλογή από ένα πολύ πλουσιότερο ηχογραφημένο Υλικό (συνολικής διάρκειας περίπου 30 ωρών). 

Αυτές οι ηχογραφήσεις, που εκδόθηκαν από το Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων - που ίδρυσε και διηύθυνε ο Χατζηγιακουμής - με κατοίκους της Κω, και οι οποίες διασώζουν τον βιωματικό τρόπο εκφοράς της δημοτικής μουσικής της υπαίθρου, είναι πραγματικά ένας Μουσικός, αλλά και φιλολογικός θησαυρός! Αναφέρεται στην ιδιαίτερη πατρίδα του Μ. Χατζηγιακουμή, στην Κω, αλλά αντικατοπτρίζει την Ελλάδα ολάκερη. 

Η έκδοση είναι λαμπρή και οφείλεται αποκλειστικά στον Μ. Χατζηγιακουμή: ηχογράφηση, επιμέλεια ήχου, κειμένων και έκδοσης. Φυσικά είναι λιτή, όπως όλες οι σχετικές εκδόσεις του Χατζηγιακουμή, και γι’ αυτό ουσιαστική. Εκτός από τα 12 πολύτιμα cd’s, η έκδοση περιλαμβάνει ένα βιβλίο 360 σελίδων, όπου καταγράφονται φιλολογικά τα κείμενα των τραγουδιών, περιλαμβάνονται ιστορικές φωτογραφίες – προσωπογραφίες των λαϊκών ερμηνευτών, αλλά και πολύ σημαντικά και κατατοπιστικά προλεγόμενα του Μ. Χατζηγιακουμή. 

Αυτό το έργο μας παρουσιάζει πλέρια την αξία της φωνητικής παραδοσιακής μουσικής, από εντελώς αυθεντικούς εκπροσώπους της, καθώς μόνο το τελευταίο (12ο) cd περιλαμβάνει οργανικά – χορευτικά κομμάτια. Εκπληκτικής σημασίας είναι τα cd’s με τα στιχοπλάκια και το 11ο με άσματα αφηγηματικά και τον Ερωτόκριτο! 

Όπως συνηθίζει ο Χατζηγιακουμής - λόγω του όγκου της κύριας έκδοσης – μας δίνει και μια Εκλογή του όλου έργου. Στα δύο CD της Εκλογής περιέχονται μέλη από τα ωραιότερα και τα πιο χαρακτηριστικά από αυτά που καταχωρούνται στα δώδεκα (12) CD συνολικά της Κύριας Έκδοσης. Ειδικότερα, στο πρώτο περιέχονται, και κατά τον υπότιτλο, Σκοποί και Τραγούδια, Αποκριάτικα, του Γάμου, και Μοιρολόγια. Όλα ακούσματα μοναδικής, πράγματι, εμπειρίας και πανδαισίας. Στο δεύτερο CD της Εκλογής περιλαμβάνονται κυρίως Στιχοπλακιές (αρ. 1-12), ορισμένα άσματα αφηγηματικά (αρ. 13-15) και μία ιδιαίτερη εμμελής εκδοχή του «Ερωτόκριτου» (αρ. 16). Ως Στιχοπλακιές αποκαλούνται στην τοπική παράδοση τα πολύστιχα, συχνά και με δραματικό περιεχόμενο, αφηγήματα (οι γνωστές, κατά την κοινή ορολογία, ως «Παραλογές»). Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά, και τα πιο ενδιαφέροντα, είδη του λαϊκού προφορικού λόγου, και ειδικότερα για την Κω ασφαλώς το σημαντικότερο. Με διπλή μάλιστα παράδοση εκφοράς, ασματική/τραγουδιστική και απαγγελτική/ραψωδική, και η οποία παραπέμπει απευθείας στην όμοια ασματική-ραψωδική των Ομηρικών επών (πρωτίστως της αφηγηματικής, και με δραματικό επίσης περιεχόμενο, «Οδύσσειας»). 

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Χατζηγιακουμής την εποχή της ηχογράφησης κατέγραψε σε βυζαντινή και ευρωπαϊκή σημειογραφία κάποια από τα τραγούδια που ηχογράφησε. 

Από αυτοσχέδιο γλέντι σε αυλή σπιτιού στο Λαγούδι της Κω, τη δεκαετία του 1960. 

Ο ίδιος ο Μ. Χατζηγιακουμής έγραψε, μεταξύ άλλων, για την ιδιαιτερότητα της έκδοσης: 

"Η αυθεντική δημοτική μουσική, η μουσική της Υπαίθρου, σε άμεση διάκριση από την Αστική, είναι κυρίως φωνητική, και μάλιστα μονωδιακή ως επί το πλείστον και σολιστική (παράλληλη ακριβώς προς την εκκλησιαστική). Η οργανική μουσική, εκτελούμενη στο νησιωτικό χώρο συνήθως από δύο όργανα (βιολί και λαούτο), ήταν προορισμένη για την επίσημη ομαδική διασκέδαση (γάμο, πανηγύρι, άλλη έκτακτη περίσταση), και αυτό επειδή ήταν η απαραίτητη προϋπόθεση για τον αναγκαίο χορό. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις η κυρίαρχη εκφορά ήταν της ανθρώπινης φωνής. Όλοι τραγουδούσαν παντού, μόνοι ή και με άλλους. Στις εργασίες τους, στις διαδρομές τους (πεζοί ή στα υποζύγιά τους), στα καφενεία, στις βραδυνές τους συγκεντρώσεις (κυρίως του χειμώνα), σε κάθε άλλη στιγμή της ζωής τους. Η μονωδιακή αυτή σολιστική εκφορά είναι, επί της ουσίας, η ακραιφνής δημοτική παράδοση. Οι μεγάλες λαϊκές ορχήστρες, οι μεικτές πολυπρόσωπες χορωδίες, όπως προβάλλονται σήμερα ως οικεία αυθεντικά ακούσματα, είναι έξω από τη γνήσια δημοτική παράδοση. Είναι μιμήσεις και εκφράσεις μιας αστικής, και μάλιστα όχι καθαρά ελληνικής, παράδοσης. Περισσότερο παράδοση των αστικών περιοχών της Μικρασιατικής Ακτής (ειδικότερα της νεώτερης Τουρκικής Κεμαλικής, ούτε καν της παλαιότερης Οθωμανικής). Η αστική αυτή αντίληψη έχει επηρεάσει και τις επίσημες εθνικές ηχογραφήσεις (της Ακαδημίας Αθηνών, του Σίμωνα Καρά, και άλλων), οι οποίες είναι στοχευμένες, αποκλειστικά σχεδόν, στην καταγραφή της (επαγγελματικής) οργανικής μουσικής. Με αποτέλεσμα να έχει αποθησαυρισθεί περισσότερο η εξειδικευμένη οργανική (και ως ευκολότερη επιπλέον καταγραφή για έναν επισκέπτη-καταγραφέα), σε βάρος της ιστορικότερης και συλλογικότερης φωνητικής. Με τα δεδομένα αυτά, θα πρέπει να θεωρηθεί ιδιαίτερα σημαντικό το ότι στην παρούσα Αρχειακή Συλλογή δεν καταγράφεται μόνο ένα αυθεντικό ηχογραφημένο μουσικό Υλικό. Το σπουδαιότερο, αποθησαυρίζεται μια αυτούσια φωνητική μουσική παράδοση (CD 1ο-11ο), με μόνο ένα συμπληρωματικό οργανικό δείγμα (CD 12ο), όπου και σ’ αυτό παραμένει ισχυρό το συνοδευτικό τραγούδι. Και στην οποία συμπυκνώνονται διακόσοι (200) περίπου διαφορετικοί «σκοποί», όλοι σε φωνητική εκφορά, μια μοναδική περίπτωση στην καθόλου εθνική Βιβλιογραφία του είδους. Και από τους οποίους πλέον ελάχιστοι επιβιώνουν σήμερα στην τοπική παράδοση. Σκοποί οι οποίοι καταγράφουν τον βαθύτερο, καθόλου νεωτερικό και μεταλλαγμένο, χαρακτήρα της διαχρονικής αυθεντικής δημοτικής μουσικής παράδοσης". 

Παραθέτουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της μοναδικής εργασίας του Μ. Χατζηγιακουμή. 

ΜΝΗΜΗ ΒΑΣΙΛΗ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ (1949-2025)

Αναχώρησε σήμερα από αυτή τη ζωή ο Βασίλης Παπαβασιλείου, μία από τις σημαντικότερες μορφές του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου, σκηνοθέτης, συγγραφέας, ηθοποιός και στοχαστής, αφήνοντας πίσω του ένα έργο βαθιά πολιτικό και ριζοσπαστικό, λογοτεχνικό και θεατρικά ανατρεπτικό.

Ο μεγάλος θεατράνθρωπος Βασίλης Παπαβασιλείου, είχε δώσει προ ετών μια ξεχωριστή συνέντευξη στην Ελευθεροτυπία και την Ιωάννα Κλεφτογιάννη μιλώντας για την κρίση. Ας θυμηθούμε μερικά έξοχα αποσπάσματα, ενδεικτικά της βαθιάς σκέψης του ανδρός: 

«Είμαι αισιόδοξος -όπως έλεγε ο Γκράμσι- ως βούληση και απαισιόδοξος ως σκέψη. Ζούμε σε μια πάρα πολύ ενδιαφέρουσα εποχή, που μας παρέχει πολύ υλικό για σκέψη. Και θα ήθελα να πω ότι το "ελληνικό" είναι ισχυρότερο από το ελληνικό κράτος και από τη γεωγραφική επικράτεια που λέγεται Ελλάδα. Αν εντοπίσουμε έναν ορισμό του "ελληνικού", σύμφωνα με τον οποίο το "είμαι Ελλην" είναι συνώνυμο του "τίποτα το μη ελληνικό δεν μου είναι ξένο", τότε μπορεί να υπάρξει ένα άλλο μέλλον γι' αυτόν τον τόπο και κυρίως για τους ανθρώπους του. Γιατί Ελληνες υπήρξαν πολύ πριν από το ελληνικό κράτος. Σε μεγάλο βαθμό, παρά το κράτος. Και θα υπάρχουν σίγουρα και μετά το ελληνικό κράτος».

Στη σημερινή συγκυρία ζούμε επίσης ένα είδος ήττας. Την ήττα μιας ιδεολογίας, που δαιμονοποίησε τον ξένο ως αιτία του ελληνικού κακού. Ο ξένος έγινε ένας εύκολος στόχος για όλα τα δεινά που προξενήσαμε εμείς οι ίδιοι σε αυτόν τον τόπο. Ετσι, ενώ η Μεταπολίτευση ήταν το πιο καθαρό δημοκρατικό πείραμα που έγινε σε αυτόν τον τόπο τους δύο τελευταίους αιώνες, σήμερα εμφανιζόμαστε να έχουμε χάσει από τον ίδιο τον εαυτό μας. Να έχουμε στερηθεί τα άλλοθι. Δεν έχεις Γλίξμπουργκ πάνω από το κεφάλι σου! Δεν έχεις τυπικά τους Αμερικανούς, έστω με τη μορφή του Πιουριφόι, που πάει να δει τον Ελληνα πρωθυπουργό και βάζει τα πόδια του πάνω στο τραπέζι του. Είσαι μόνος. Και αποδεικνύεται ότι δεν είσαι ικανός. Γιατί ο μεγάλος φενακισμός πάνω στον οποίο συνενοχικά η ελληνική κοινωνία συνεβλήθη με το πολιτικό, έχει να κάνει με το ότι ιδιωτικώς θα προκόβουμε και συλλογικώς θα καταρρέουμε. Αυτή τη στιγμή, λοιπόν, νομίζω πως ζούμε ένα τέλος. Κάποιοι λένε το τέλος της Μεταπολίτευσης. Οντως το ζούμε. Ομως αυτό το τέλος μπορεί να είναι και λυτρωτικό. Μπορεί να μας απαλλάξει από ιδεοληψίες και εύκολα ιδεολογήματα».

"Στην Ελλάδα, στη μεταπολιτευτική μετάβαση από το πολιτικό "γήπεδο" στο οικονομικό συνέβη ένα άτυπο φαντασιακό συμβόλαιο. Συμφωνήσαμε πως θα φτιάξουμε στην Ελλάδα ένα χώρο ιδιωτικού πλούτου και δημόσιας φτώχειας. Η προσπάθεια αυτή πέρασε από φάσεις ώσπου να καταλύσουμε τη δημόσια σφαίρα, να ανατινάξουμε τα συστήματα υγείας, δημόσιας εκπαίδευσης, να διαβρώσουμε ή να προσδέσουμε στο άρμα της διαφθοράς όλους τους ελεγκτικούς μηχανισμούς, εφορίες, πολεοδομίες κ.λπ., και εις έκαστος να τα καταφέρνει λαδώνοντας, φακελώνοντας και φακελωνόμενος. "Ο σώζων εαυτόν σωθήτω". Μόνος του κάποιος θα καθαρίσει τα της υγείας του. Μόνος του θα καθαρίσει τα της εκπαίδευσης των παιδιών του. Αρα ένα τέτοιο κράτος, αυτοαναιρούμενο, δεν έχει λόγο ύπαρξης. Πριν από την εγκατάσταση επομένως της τρόικας είχαμε την εκ των έσω κατάλυση του ελληνικού κράτους. Το πελατειακό πολιτικό μας σύστημα έφτιαξε αυτό το συνενοχικό συμβόλαιο, το υπερασπίστηκε και σήμερα αυτό πληρώνει".

ΖΗΣΙΜΟΣ ΛΟΡΕΝΤΖΑΤΟΣ: Και ο κόσμος θα σωθεί αλλάζοντας ο άνθρωπος, όχι αλλάζοντας ο κόσμος

Ο Ζήσιμος Λορεντζάτος (1915-2004) είναι ένας σπουδαιότατος διανοητής του 20ού αιώνα, που εκπροσωπεί την Άλλη Ελλάδα, τη διαχρονική και ουσιαστική. 

Με αφορμή τα 110 χρόνια από τη γέννησή του, σταχυολογώ ενδεικτικές καταγραφές από τα «Collectanea» (εκδόσεις Δόμος), σε επιμέλεια Σταύρου Ζουμπουλάκη. Τα σημειώματα καλύπτουν μια περίοδο εξήντα και πλέον χρόνων, από το 1941 μέχρι τις αρχές του 2000. Τη συλλογή είχε ετοιμάσει προς έκδοση ο ίδιος ο συγγραφέας, αλλά με όρο να κυκλοφορήσει μετά τον θάνατό του.

Έγραψε ο ίδιος: "Τα Collectanea τούτα, δίχως ημερομηνίες, τα βλέπω σαν τις χαμάδες της πατρίδας μας, για τις οποίες το Εγκυκλο/κόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη (1927-1931) γράφει: "χαμάδα (η). Ελαία ώριμος πεσούσα από του δένδρου και τρωγομένη ανάλατος". Με τον ίδιο τρόπο και οι καταγραφές αυτές πρέπει, καθώς πέφτουν ώριμες από το δέντρο, να μαζεύονται και να τρώγονται, σα να λέγαμε, όπως είναι -δίχως άλλη επεξεργασία - ήγουν ανάλατες". 

542 Στη βραδινή προσευχή μου είδα χθες, ξαφνικά, τούτο που δεν είχα ξαναδεί: «ποιητήν ουρανού και γης ορατών τε πάντων…». Ως εδώ –είδα– μπορούν να ψάχνουν και να παλεύουν για την «αλήθεια» τους η φιλοσοφία ή η επιστήμη, μέσα στον πολυθαύμαστο κόσμο «ουρανού και γης», «ορατών τε πάντων». Aπό εκεί και πέρα, εκείνο που με συνέχει εμένα και με συντηρεί είναι το παραμικρό συμπλήρωμα «και αοράτων». Στον ποιητή και των δυο (τε άτονο) και όχι μοναχά του ενός, κατευθύνεται η προσευχή μου. 

852 Tο πρώτο πράμα στη ζωή μου είναι η ζωή. Έπειτα έρχονται τα άλλα όλα, η σκέψη, η δουλειά, τα ενδιαφέροντα, η απασχόληση με διάφορα προβλήματα ή ζητήματα, η διανόηση κοντολογίς ή τα γράμματα και οι τέχνες. Δεν μπορώ, δηλαδή, κάθε μέρα να βάζω, πρώτα από τη ζωή μου, την απασχόλησή μου με όσα διαβάζω σε βιβλία, με όσα γράφω ή αναπτύσσω ή διαλογίζομαι ή απασχολούμαι, επειδή τάχα κατέχω μιαν ιδιότητα άλλη από τη ζωή –και για μερικούς σπουδαιότερη– εκείνη του σκεφτόμενου ή του φιλόσοφου ή του κριτικού ή του ερευνητή ή του περιφερόμενου ομιλητή σε συναπαντήματα και συνέδρια. Δεν κάνω όπως άλλοι. Όμως στη ζωή μου μέσα υπάρχουν η θρησκεία και η αγάπη, οι μόνες δυνάμεις που αναταράζουν τα βάθη μας, καταπώς ωραία το σημείωνε από νωρίς στη ζωή τη δικιά του ο W. B. Yeats. Tα υπόλοιπα όλα ταράζουν λίγο την επιφάνεια και αυτό είναι όλο. («The only two powers that trouble the deeps are religion and love, the others make a little trouble upon the surface» – γύρω στο 1898, θαρρώ). 

1171 Zωή και θάνατος είναι τίποτα – μπροστά στην Aνάσταση.

Κι ακόμα μερικά χρυσά ψήγματα: 

Πού ’ναι το τέλος;
Εν αρχή ην ο Λόγος
εμείς στη μέση.
Αλφαβητάρι, Ν. 1969. 23.
Μαθαίνω κάτι μοναχά σα θα το ιδώ χεροπιαστό μπροστά μου
Μα το θεό δε μας τον έμαθε κανείς [...]
Το θεό μπορείς να τον ξεμάθεις μόνο.
[«Έμαθα τον Όμηρο στην Αλβανία»], 17-18, 30. Μικρά Σύρτις, 1955. 34-35.

360 […] Η τελευταία στη σειρά από τις θέσεις για τον Φόιερμπαχ (1845) του Μαρξ, λέει: […] «Οι φιλόσοφοι με διάφορους τρόπους εξήγησαν μοναχά τον κόσμο· το ζήτημα είναι να τον αλλάξει κανένας». […] Αντίθετα με όσους -ή με όσες- νομίζουν σήμερα πως πρέπει (πρώτα) να αλλάξει ο κόσμος -verandern, στη γλώσσα του Μαρξ- η πνευματική παράδοση διδάσκει πως πρέπει (πρώτα) να αλλάξει ο άνθρωπος. (Οχι πως ο κόσμος δεν πρέπει να αλλάξει, με την έννοια πως είναι ο optimus, είτε κοινωνικά και οικονομικά -από την άποψη της κοινωνικής δικαιοσύνης- είτε από οποιαδήποτε άλλη άποψη, τοπικά ή στο σύνολό του. Πολύ απέχει φυσικά, το ξέρομε όλοι μας, από το επιθυμητό αυτό σημείο.) Το ζήτημα όμως είναι ο άνθρωπος και όχι ο κόσμος. Οσο για τον κόσμο, η πνευματική παράδοση διδάσκει με το στόμα του Ιωάννη πως: ήλθον ίνα… σώσω τον κόσμον. Και ο κόσμος θα σωθεί αλλάζοντας ο άνθρωπος, όχι αλλάζοντας ο κόσμος.

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, ένα σπάνιο ηχητικό τεκμήριο. Ο Λορεντζάτος διαβάζει με την υπέροχη φωνή του «Iδανικές φωνές κι αγαπημένες/ εκείνων που πεθάναν» (Καβάφης) το βιβλίο του Οι Ρωμιές (o altra cosa). Ένα βίντεο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. 

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΡΟΥΠΟΣ: "Ένα όμορφο και πρωτότυπο τραγούδι είναι ένα αληθινό θαύμα"

«Ενα όμορφο τραγούδι είναι κάτι σαν γυμνό μοντέλο» 

Ο συνθέτης Γιώργος Κουρουπός μιλάει στον Θανάση Νιάρχο για τη μουσική του αφετηρία, τη συνεργασία του με τον Μάνο Χατζιδάκι, τις θητείες του ως διευθυντή καλλιτεχνικών οργανισμών και αποκαλύπτει τα μελλοντικά του σχέδια. 

Παραθέτουμε αποσπάσματα από μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Γιώργου Κουρουπού, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο 7-8 Ιανουαρίου 2023. 

"Καθοριστικός σταθμός για την ζωή μου ήταν όταν μια γειτόνισσα που έπαιζε και δίδασκε πιάνο στο σπίτι της, είπε στη μάνα μου ότι θα ήταν έγκλημα να μην σπουδάσω μουσική - θα ήμουν 7-8 χρονών, τότε. Τρία χρόνια αργότερα η μητέρα μου κατάφερε να πείσει τον Διευθυντή του Ωδείου Αθηνών, Σπύρο Φαραντάτο, να με εγγράψει χωρίς δίδακτρα.[....] 

Η λογοτεχνία άρχισε να με απασχολεί κυρίως από το σχολείο. Η βιβλιοθήκη του σπιτιού μου ήταν πολύ ισχνή, αλλά γύρω στα δώδεκα χρόνια μου, στον Πειραιά, είχα πάλι την τύχη να πέσω σε μια πολύ πλούσια βιβλιοθήκη. Διάβασα σημαντικά μυθιστορήματα – από τους Άθλιους του Βίκτωρος Ουγκώ, έως τη Θεία Κωμωδία του Δάντη. Τους αρχαίους κλασσικούς γνωρίσαμε αρχικά από το σχολείο, αργότερα διάβασα την Οδύσσεια στο πρωτότυπο! Τον Στέφαν Τσβάιχ γνώρισα πολύ αργότερα. Η Λεπορέλλα με συγκίνησε – έχει κάτι από αρχαία τραγωδία. 

Η Όπερα, τραγούδι είναι, σε μεγάλο βαθμό. Είναι ωστόσο ένα πολύ σύνθετο είδος, που περιλαμβάνει το θέατρο, το τραγούδι και την ορχηστρική γραφή. Είναι ίσως το πιο δύσκολο και χρονοβόρο εγχείρημα για έναν συνθέτη. Καθοριστικό ρόλο έχει βέβαια το λιμπρέτο, γιατί σ΄αυτό στηρίζεται κι από αυτό εμπνέεται ο συνθέτης. Αγαπώ ιδιαίτερα την όπερα, ίσως γιατί την γνώρισα από πολύ νωρίς στη ζωή μου, χάρη στον πατέρα μου. Για μένα ωστόσο, ένα όμορφο και πρωτότυπο τραγούδι είναι ένα αληθινό θαύμα, ακριβώς γιατί η απλότητα του δεν κρύβει τα κουσούρια του, είναι κάτι σαν γυμνό μοντέλο. Αν ο συνθέτης υποτιμήσει την αυθεντική μουσικότητα των λέξεων, αλλά και το βάρος των εννοιών τους, τότε το αποτέλεσμα θα είναι απογοητευτικό."

Παραθέτουμε στη συνέχεια και μια συνέντευξη του Γιώργου Κουρουπού στο Κανάλι της Βουλής και την εκπομπή "Μουσικές Μορφές", η οποία παρουσιάζει προσωπικότητες της σύγχρονης μουσικής ζωής, με αναδρομές στο χώρο και τον χρόνο και μουσουργούς που συνδέονται με το ελληνικό και το ευρωπαϊκό πνεύμα. Επιμέλεια - Παρουσίαση: Κωνσταντίνος Δ. Κακαβελάκης.

Με αφορμή το γεγονός ότι ο Γιώργος Κουρουπός έχει συνθέσει εκατοντάδες τραγούδια σε ποίηση σπουδαίων ελλήνων και ξένων ποιητών, από τα οποία ολοκλήρωσε την ηχογράφηση 140 και θα κυκλοφορήσουν σύντομα, όπως λέει στη συνέντευξή του, παραθέτουμε εδώ μια παλαιότερη, πολύ σημαντική δουλειά του. 

Ο δίσκος "Η ωραία μας άγνωστη" που κυκλοφόρησε τον Φεβρουάριο του 2006 και περιλαμβάνει μελοποιημένα ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη (από τους «Προσανατολισμούς» το «Εν λευκώ» και το «Σηματολόγιο»), ποίηση του Ανδρέα Εμπειρίκου από την «Ενδοχώρα» και του Γιώργου Σεφέρη από το «Τετράδιο Γυμνασμάτων», για φωνή και πιάνο. Επίσης, τρία τραγούδια σε κυπριακή ποίηση του 16ου αιώνα για φωνή, βιόλα, κλαρινέτο και πιάνο. Τραγουδούν οι: Σπύρος Σακκάς, Μάτα Κατσούλη και Ειρήνη Καράγιαννη. Η ηχογράφηση έγινε την περίοδο 10/03/98 – 03/06/98 στην Αίθουσα Δημήτρη Μητρόπουλου του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών. 

Μια διαχρονική δουλειά, αλλά και ένα έργο αντιπροσωπευτικό της ακριβής αντίληψης του Γ. Κουρουπού για το τραγούδι. 

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: "ΝΑ ΜΗΝ ΜΕΙΝΕΙ ΤΙΠΟΤΑ ΟΡΘΙΟ. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ;"

Από μια απολαυστική συνέντευξη του Μάνου Χατζιδάκι στην Όλγα Μπακομάρου στο περιοδικό «Γυναίκα», πριν τριάντα τέσσερα χρόνια (1988): 

- Είστε κατά του γάμου, κύριε Χατζιδάκι; 

Ναι, ασυζητητί. Ο γάμος είναι πηγή ασθενειών. 

- Τι ασθενειών; 

Μεγάλων ασθενειών. Κατ' αρχήν, ευνοείται ο γάμος, διότι τροφοδοτεί τα κοινωνικά σύνολα με πληθυσμό. 

- Δεν πρέπει να τροφοδοτούνται τα κοινωνικά σύνολα με πληθυσμό; Δεν είναι απαραίτητο; 

Όχι. Δεν με ενδιαφέρει. Γιατί να συνεχίζουμε να υπάρχουμε; Να πάμε να χαθούμε! Εάν τυχόν η ανάπτυξη σας βασίζεται στο αντίστοιχο της Τουρκίας, όλη η φουκαροσύνη και δέκα παιδιά, ποτέ μην αναπτυχθούμε. Βλέπετε όλους αυτούς τους φουκαράδες, που σαν τις κρεατομηχανές κάνουν δώδεκα και δεκαπέντε παιδιά και νομίζουν οι άθλιοι, μέσα στην απαιδευσιά τους, ότι κάνουν πράξη εξόχως θεάρεστη κοινωνικά, και κανείς δεν βρέθηκε να τους πει Προς θεού, αυτό είναι αμαρτία, να βγάζουν τόσα παιδιά στον κόσμο χωρίς να έχουν τα κότσια να τα πάνε παραπέρα στη ζωή τους. Αντίθετα, έρχεται η Κοινωνία, η Πολιτεία και το επιβραβεύει επίσημα αυτό το πράγμα και σου λέει Πολύ καλά κάνεις, πάρε και επίδομα διότι χρειαζόμαστε στρατιώτες να τους στέλνουμε εις τας μάχας να σκοτώνονται υπέρ πατρίδος. Αυτή την αηδία, αυτές τις τρισάθλιες συμβατικότητες εγώ δεν τις δέχομαι. 

- Πόσοι γάμοι λειτουργούν ως κρεατομηχανές; Είναι ένα ακραίο παράδειγμα αυτό. Μπορούμε να καταδικάσουμε τον γάμο απ' αυτό; 

Πρώτα-πρώτα, δεν είναι ακραίο. Και ύστερα, πείτε μου εσείς, πόσοι γάμοι είναι ευτυχείς; Οι περισσότεροι γάμοι είναι τρισάθλιοι, γίνονται κάτω από πιέσεις – όταν μια οικογένεια είναι κακά δομημένη θα βγάλει και ανθρώπους άρρωστους. Οι άρρωστοι αυτοί άνθρωποι γίνονται μέλη μιας κοινωνίας και αρρωσταίνουν και την κοινωνία. Και υποχρεούμεθα να ζούμε την αρρώστια χιλιάδων ανθρώπων, οι οποίοι έχουν προέλθει από οικογένειες ανύπαρκτες στην ουσία. Λοιπόν, γιατί αυτό θέλετε να επιβιώσει και να συνεχιστεί; Αν είναι να επιβιώσουμε μέσω τέτοιων αηδών καταστάσεων, να μην επιβιώσουμε καθόλου. 

- Όχι και έτσι! 

Γιατί όχι κι έτσι. Σας τρομάζει το γεγονός; 

- Δεν μπορούμε τώρα, να πούμε, έτσι, στοπ. 

Μη σταματάτε, συνεχίστε, εμένα δεν με νοιάζει. Εγώ κάποτε θα φύγω από τον κόσμο και θα είμαι πολύ ευτυχής που δεν θα συνεχίσω να βλέπω αυτό το αηδιαστικό φαινόμενο. 

- Του κόσμου ή του γάμου; 

Όλη αυτή την αθλιότητα, τουλάχιστον της ελληνικής οικογενειοκρατίας. 

- Είναι μια γενική εκτίμηση ότι ο θεσμός του γάμου περνάει κρίση. 

Αυτές είναι δικαιολογίες. Να μην παντρεύονται.

- Δεν έχει βρεθεί όμως, λένε, σχέση που να μπορεί να υποκαταστήσει τον γάμο. 

Πολύ καλή είναι μια σχέση όσο θέλεις τον άνθρωπο σου. Από την ώρα που δεν τον θέλεις και δεν σε θέλει, σταματάτε. Οι ώριμοι άνθρωποι έτσι κάνουν. Δεν είσαι ιδιοκτησία κανενός. Ούτε μπορείς να γίνεις ιδιοκτησία κανενός. Επειδή σε ευλογάει ο παπάς, είσαι υποχρεωμένος να ζήσεις σ' όλη σου τη ζωή έτσι;

- Υποστηρίζουν ότι, αν μη τι άλλο, ο γάμος χρειάζεται για να μπορούν οι άνθρωποι να φέρνουν στον κόσμο παιδιά. 

Γιατί, άμα έχεις μια πολύ καλή σχέση, δεν μπορείς να κάνεις και παιδιά; 

- Παρ' όλα αυτά κι αυτοί που έχουν μια πολύ καλή σχέση όπως λέτε, δεν βλέπουν την ώρα να παντρευτούν, ακόμα και στην εποχή μας, που τόσα πράγματα έχουν αλλάξει. Το κάνουν, λέτε, από ανασφάλεια; 

Από ανασφάλεια. 

- Και μένουν παντρεμένοι από ανασφάλεια; 

Από ανασφάλεια. Κάνουν παιδιά και ζούνε συμβατικά, διότι έχουν κάνει παιδιά. Είναι αποδεκτοί απ' το κοινωνικό σύνολο παντρεμένοι, μπορούν να κάνουν τις βρωμιές τους παντρεμένοι, χωρίς να κυνηγιούνται, όπως κυνηγιούνται ελεύθεροι.

- Πώς ακούτε την άποψη ότι ένας γάμος δεν πρέπει να διαλύεται όταν υπάρχουν παιδιά; 

Από την ώρα που θα κάνετε παιδιά, είναι τραγωδία! Από 'κει και πέρα, είτε διαλυθεί, είτε δεν διαλυθεί ο γάμος...

- Όταν η σχέση δεν είναι σωστή, είναι λέτε, τραγωδία; 

Μα πόσες σχέσεις σωστές ξέρετε εσείς; Εγώ είμαι 63 ετών και μέσα σ' αυτά τα 63 χρόνια είναι ζήτημα αν ξέρω τρεις σωστές οικογένειες όλες κι όλες. Οι άλλες είναι θλίψη, κατήφεια κι αρρώστια, γεμίζουν την κοινωνία από άρρωστους πολίτες. Βέβαια, η πολιτεία δεν ενδιαφέρεται γι' αυτά τα πράγματα, θέλει να αυξάνεται ο πληθυσμός, για να αντιμετωπίζει τους εχθρούς, τους γείτονες κ.λ.π. Εμάς τι μας ενδιαφέρει; Η ζωή δεν είναι αν θα νικήσουμε την Τουρκία ή όχι. Στα παλιά μου τα παπούτσια. 

- Αν θα νικήσουμε την Τουρκία; 

Ναι. Δεν με ενδιαφέρει καθόλου. Ο εχθρός είναι εξίσου εντός και εκτός Ελλάδος. 

- Οι απόψεις σας θα ξενίσουν ορισμένους. Θα πουν ότι μ' αυτά και μ' αυτά κινδυνεύουμε να μην μείνει τίποτα όρθιο. 

Να μην μείνει τίποτα όρθιο. Γιατί να μείνει; Τώρα, φαντάζεσαι αλήθεια, ότι το πρόβλημά μας είναι να μείνουν όρθιες οι κολόνες ή να επιστρέψουν τα Ελγίνεια; Όλα αυτά είναι φτιαχτά προβλήματα κι ο καθένας κάνει τη μόστρα του, που λέμε, μέσα απ' αυτά. Δεν με απασχολεί, άλλα πράγματα πρέπει να μας απασχολούν. 

- Τι πράγματα; 

Τώρα πάει μακριά η συζήτηση, πάμε αλλού. (...) 

- Η πολιτική; Είπατε ότι η σημερινή κοινωνία εδώ, η πολιτική εξουσία είναι φαλλοκρατική. Είναι κακό αυτό; 

Ε, βέβαια. 

- Τι θα έπρεπε να είναι δηλαδή; 

Ερμαφρόδιτη. Σκέπτεσθε, ένας πολιτικός ερμαφρόδιτος τί ενδιαφέρον θα είχε; 

- Πολιτικός, εννοείτε ο κυβερνήτης, ο υπουργός, ο αξιωματούχος τέλος πάντων; 

Ναι. 

- Μπορεί να υπάρχουν ερμαφρόδιτοι. 

Δεν υπάρχουν. Θα υπάρχουν συμπλεγματικά, κρυφά. Εγώ τα θέλω όλα αυτά να είναι επίσημα.

- Είπατε ότι από ένα φαλλοκράτη προτιμάτε μια αδερφή. Μήπως και από μια ομάδα φαλλοκράτες θα προτιμούσατε να μας κυβερνούν μια ομάδα αδερφές; 

Θα είχε τουλάχιστον ενδιαφέρον μια κυβέρνηση με αδερφές. 

- Τι ενδιαφέρον θα είχε; 

Θα είχε γραφικότητα. Προσωπικά, θα διάβαζα τις εφημερίδες κάθε μέρα με μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Από το τί αποφάσισε, λόγου χάρη, ο κ. Δροσογιάννης, θα προτιμούσα να γνώριζα απ' τις εφημερίδες τί αποφάσισε μια αδερφή εις το Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως. 

- Υπάρχει καμιά τέτοια κοινωνία; 

Η δικιά μου, όπως τη σκέφτομαι εγώ. Να φτιάξετε ανθρώπους που να σκέφτονται σωστά. Και όχι να γεμίζετε τα παιδιά με όλες αυτές τις ανταγωνιστικές αηδίες μεταξύ ανδρός και γυναικός. 

- Μα υπάρχουν τα φύλα, τα δύο φύλα. 

Η εξέλιξη του ανθρώπου θα είναι στο να γίνει ο άνδρας και άνδρας και γυναίκα. 

- Και η γυναίκα και γυναίκα και άνδρας; 

Ναι. Δεν θα υπάρχουν φύλα. 
- Ούτε οπτικά;
Όχι, τίποτα. 

- Τίποτα; Δηλαδή πώς θα είναι οι άνθρωποι; 

Θα είναι άνθρωποι. 

- Δηλαδή, ένα μοντέλο θα κυκλοφορεί; 

Ένα. 

- Αυτό πια ξεπερνά και τον Όργουελ! 

Δεν νομίζω πως ανήκει στα οράματά του. 

- Και το βλέπετε να γίνεται σύντομα; 

Σύντομα, σύντομα. Σε καμιά δεκαριά χρόνια. 

- Ανεξάρτητα απ' αυτό, εσείς και ο κ. Θεοδωράκης... 

Γιατί μου λέτε συνεχώς εσείς και ο κ. Θεοδωράκης, μη με μπλέκετε πάλι. 

- Δεν έχετε σχέση; 

Τι σχέση έχω εγώ με τον κ. Θεοδωράκη; Ο κ. Θεοδωράκης είναι αγωνιστής της Αριστεράς, πολέμησε, φυλακίστηκε, είχε μια δραστηριότητα αντιστασιακή, εγώ δεν έχω. Το αντίθετο μάλιστα. Λοιπόν, ποια είναι η σχέση μου με τον κ. Θεοδωράκη; 

- Ότι είστε δύο προσωπικότητες μουσικές... 

Εκ διαμέτρου αντίθετες! 

- Και πνευματικές... 

Καθόλου πνευματικές! 

- Δεν δέχεστε τον χαρακτηρισμό πνευματική προσωπικότητα για τον εαυτό σας; 

Όχι, με την έννοια που θέλετε να μου τον αποδώσετε. 

- Με ποια έννοια θέλω να σας τον αποδώσω; Ότι επηρεάσατε, ότι μεταδώσατε την ποιότητα σας... Ποια ποιότητα μου; Εγώ το κέφι μου έκανα πάντα. 

Η ΜΟΝΑΔΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗ ΣΙΚΙΝΟΥ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΘΗΚΕ

Του Παναγιώτη Ανδριόπουλου

Ο ήλιος γέρνει γλυκά κι εμείς παίρνουμε το δρόμο για την Επισκοπή Σικίνου. Η διαδρομή ως εκεί είναι μαγική! Χρώματα της φύσης που ποιός και πώς μπορεί ν' αποτυπώσει;

Σαν φτάνουμε στην Επισκοπή το τοπίο πάλι μας συνεπαίρνει. Όπως και το μνημείο που αντικρίζουμε. Δυστυχώς σε άσχημη κατάσταση... Η Επισκοπή απέχει 4 χλμ. από τη Χώρα. Στην περιοχή αυτή ήταν κτισμένη η αρχαία Σίκινος, αποικία των Ιώνων. 

Η Επισκοπή της Σικίνου κτίστηκε αρχικά ως ένα μαυσωλείο αφιερωμένο στη Νεικώ (πλούσια εξόριστη στη Σίκινο), ένα μνημείο, το οποίο παραπέμπει στη Μικρά Ασία. Χρησιμοποιήθηκε και ως ρωμαϊκό ταφικό μνημείο και ύστερα (5ος αι.) μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου. Μάλιστα για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά αρχιτεκτονικά μέλη του αρχαίου ναού, μια πρακτική διαδεδομένη εκείνη την εποχή. Παρά την ισχυρή δυναμική καταπόνηση που έχει υποστεί, η ρωμαϊκή φάση σώζεται σε μεγάλη έκταση. Το μνημείο με τη σημερινή του μορφή (τρουλαίος μεταβυζαντινός ναός) αποτελεί το γνωστότερο μνημείο της Σικίνου, από τα ελάχιστα του είδους του που σώζονται στο νησιωτικό χώρο κι από τα σπανιότερα της χώρας. Σήμερα η κατάσταση του μνημείου έχει επιδεινωθεί κι η εγκατάλειψή του δημιουργεί αλγεινή εντύπωση στους εντυπωσιακά πολυάριθμους επισκέπτες.

Παρατηρούσα τους ξένους με πόση προσοχή διερευνούσαν το μνημείο. Κι έδειχναν εντυπωσιασμένοι απ΄αυτό, ίσως και από την εγκατάλειψη...

Βρήκα ένα ψήφισμα της Γενικής Συνέλευσης του ICOMOS για την Επισκοπή Σικίνου, το οποίο υπογράφει για το Ελληνικό ICOMOS o Πρόεδρός του Νίκος Αγριαντώνης, και λέει ότι: Το ελληνικό τμήμα του ICOMOS λαμβάνοντας υπόψη τη σπουδαιότητα του μνημείου, το συνεχές ενδιαφέρον των κατοίκων και των τοπικών αρχών που τον Ιούνιο 2009 διοργάνωσαν την 1η Αρχαιολογική Συνάντηση «Μultum in Parvo» στη Σίκινο, συμμερίζεται την άποψη πως το θέμα της διάσωσης και συντήρησης του μνημείου επείγει. Ζητεί την άμεση παρέμβαση όλων των αρμόδιων Υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού και κυρίως της Τεχνικής Υπηρεσίας Αρχαίων Μνημείων, που έχει χαρακτηριστικά καθυστερήσει, ώστε αυτό το πολύ σημαντικό μνημείο να συντηρηθεί και να στερεωθεί έγκαιρα, για να αποφευχθεί η περαιτέρω επιδείνωση της κατάστασης του και η επαπειλούμενη καταστροφή του.

Ας ελπίσουμε πως παρά την κρίση των ημερών κάποιος φωτισμένος άνθρωπος του Υπουργείου Πολιτισμού θα αντιληφθεί το επείγον του πράγματος, δηλ. την αναστήλωση της Επισκοπής, και θα ενεργήσει τα δέοντα.

Πιο πάνω από την Επισκοπή και με θέα το πέλαγο υπάρχει ένα ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Όπως βλέπετε είναι εξαίσιο, λουσμένο στο φως του δειλινού.

Αφήνοντας πίσω μας την Επισκοπή συλλογίζομαι πως κάθε γωνιά της Ελλάδας είναι μαθητεία στην ομορφιά!

Αυτά γράφαμε και φωτογραφίζαμε τον Αύγουστο του 2011. 

Έντεκα χρόνια μετά η Επισκοπή Σικίνου αποκαταστάθηκε! 

Παρουσία της προέδρου της Δημοκρατίας, Κατερίνας Σακελλαροπούλου,  το Σάββατο 3 Σεπτεμβρίου 2022, αποδόθηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού το αποκατεστημένο μνημείο της Επισκοπής, στη Σίκινο. Στην εκδήλωση, στο χώρο της αρχαίας Επισκοπής, πραγματοποιήθηκε και η τελετή βράβευσης του έργου αποκατάστασης του μνημείου, με το Βραβείο Ευρωπαϊκής Πολιτισμικής Κληρονομιάς Europa Nostra 2022, το οποίο απένειμε η Γενική Γραμματέας της Europa Nostra Sneška Quaedvlieg-Mihailović.

Το σύνολο του έργου, περίπου 1.000.000 ευρώ, χρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης και την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου. Η αποκατάσταση του μνημείου υποστηρίχθηκε από το Ίδρυμα Αθανασίου και Μαρίνας Μαρτίνου, το οποίο χρηματοδότησε τη στατική και γεωτεχνική μελέτη.

Να, λοιπόν, που γίνονται και σημαντικά πράγματα στην Ελλάδα μας και μάλιστα με τη συνεργασία πολλών. Πάντα τέτοια! 

Πολυχρονίζοντας τον Κωνσταντίνο Καραμπίνο

Κάνει ιατρική, από την Ελλάδα ως την Σιγκαπούρη, κάνει μουσική, ως πιανίστας και ως συνθέτης, κάνει αθλητισμό, γράφει στίχους, κάνει παρουσιάσεις βιβλίων με τρόπο εντυπωσιακό, σπουδάζει, μελετάει, ρουφάει τη ζωή. 

Κι όλα αυτά με ήθος, με γνώση, «με λογισμό και μ’ όνειρο». 

Χωρίς μιζέριες, χωρίς πικρίες, χωρίς θανατερές βαρεμάρες. 

Σ’ αυτόν σαρκώνεται ο στίχος του Ελύτη: «Εμείς τη λέμε τη ζωή, πηγαίνουμε μπροστά». 

Και η περίπτωσή του δικαιώνει πανηγυρικά τον Μάνο Χατζιδάκι: "Η μόνη αντιβίωση για την καταπολέμηση του κτήνους που περιέχουμε είναι η Παιδεία. Η αληθινή παιδεία και όχι η ανεύθυνη εκπαίδευση και η πληροφορία χωρίς κρίση και χωρίς ανήσυχη αμφισβητούμενη συμπερασματολογία. Αυτή η παιδεία που δεν εφησυχάζει ούτε δημιουργεί αυταρέσκεια στον σπουδάζοντα, αλλά πολλαπλασιάζει τα ερωτήματα και την ανασφάλεια". 

Είναι μόλις 22 χρονών ο Κωνσταντίνος Καραμπίνος. 

Σήμερα, επί τοις ονομαστηρίοις του, τον πολυχρονίζω και τον πολυετίζω ακούγοντας τις αισθαντικές μουσικές του. Μια μουσική ποιητική σε στίχους και μουσική δικούς του, αλλά και σε στίχους Κώστα Καρυωτάκη, με μουσικές αναφορές σε Τσιτσάνη, σε Αττίκ, σε Χατζιδάκι και Σατί. 

Παραθέτω στη συνέχεια τα σχετικά βίντεο για να τ’ ακούσετε κι εσείς, αγαπητοί συνοδίτες. 

π.α.α.

Η ΕΛΛΑΣ ΤΟΥ JAN LUKAS

Παραθέτουμε φωτογραφίες από την Ελλάδα του 1950, του Τσεχοσλοβάκου φωτογράφου Jan Lukas. 

Προέρχονται από το εξαιρετικό, σπάνιο λεύκωμα “ΕΛΛΑΣ” (με τρίγλωσσο πρόλογο Αγγλικά-Γερμανικά-Γαλλικά). 

Στο λεύκωμα αυτό υπάρχουν φωτογραφίες από Αθήνα, Πειραιά, Δελφούς, Ύδρα, Λειβαδιά, Κερατέα. 

Η έκδοση έγινε στην Πράγα (by ARTIA PRAGUE) και εντοπίστηκε από τον ρέκτη δημοσιογράφο της “Καθημερινής” και συγγραφέα Νίκο Βατόπουλο σε παλαιοβιβλιοπωλείο της Νέας Υόρκης. 

Τώρα φωτογραφίες του λευκώματος ...κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. 

ΕΝΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ ΠΟΝΗΜΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΤΙΣΕΙΣΜΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΛΕΥΚΑΔΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΧΑΡΑ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ - ΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ

Χαρά Σαΐτη

Εικαστικός - Θεωρητικός της Τέχνης, 

Αντιπρόεδρος του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Λευκάδας 

Κατά πολύ σοφότεροι και σίγουρα σοβαρά προβληματισμένοι, με ένα ολοκαίνουργιο βιβλίο στο χέρι, φύγαμε το βράδυ της Κυριακής 5 Σεπτεμβρίου 2021, από το Κηποθέατρο “΄Αγγελος Σικελιανός”, όπου παρουσιάστηκε από τη συγγραφέα - αρχιτεκτόνισσα Χαρά Παπαδάτου και τις εκδόσεις Fagotto το εξαιρετικό πόνημα «Η ευρηματική αντισεισμική κατασκευή των κτιρίων της νήσου Λευκάδας». 

Η λέξη “πόνημα” δεν χρησιμοποιήθηκε τυχαία, ούτε για να εξυπηρετήσει τον λόγο. Επιλέχθηκε συνειδητά για να προσπαθήσει να αποδώσει τον “πόνο” και όχι μόνο τον κόπο της εξαιρετικής Λευκαδίτισας αρχιτέκτονος, για την ιστορία αλλά την τύχη που θα έχει στο μέλλον η παραδοσιακή αντισεισμική κατασκευή του νησιού μας, ένας πολιτιστικός θησαυρός που παραμένει σήμερα τουλάχιστον παραμελημένος. Πρόκειται για την αξία των ταπεινών σπιτιών της παλιά πόλης, αλλά και μεγαλύτερων κατασκευών όπως των εκκλησιών, των αρχοντικών, των καταστημάτων και των δημόσιων κτιρίων, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις καταφέρνουν να αντιστέκονται στη φθορά δύο αιώνων. 

Στην εισήγησή της η κ. Παπαδάτου παρουσίασε συνοπτικά τον τρόπο δόμησης των σπιτιών και την συνάφειά του με τη ναυπήγηση των πλεούμενων, από ανθρώπους που ζούσαν στην κυριολεξία πάνω στο νερό. Η κοινή μαστορική ορολογία -π,χ “πέτσωμα”, “καρίνα”, “μπρατσόλια”, κ.λ.π. – δείχνει αυτό ακριβώς που αναφέρεται και στον Όμηρο. Όποιος ξέρει να φτιάχνει πλοία μπορεί να φτιάξει και σπίτια. Κατά συνέπεια, τα σπίτια της Λευκάδας δεν χτίστηκαν, αλλά “ναυπηγήθηκαν”, όπως και για τα πλεούμενα συνήθιζαν να λένε οι παλιοί πως “έχτισαν”ένα καράβι. 

Η απλότητα, η σοφία αλλά η μοναδικότητα της κατασκευής τους είναι εντυπωσιακά. Κατά κανόνα διόρωφα, με πετρόχτιστη την κατωδομή και ξύλινη ανωδομή, που δεν συνδέονται αλλά μένουν αυτόνομες η μία από την άλλη, ώστε να δίνουν στα διαφορετικά υλικά τη δυνατότητα να αντιδρούν με τη δική τους συχνότητα σε τυχόν σεισμό και να μένουν αλώβητα. Τα πέτρινα θεμέλια, στηρίζονται πάνω σε στρογγυλές πέτρες και έχουν εμβόλιμα ξύλινες στρώσεις από αγριαπιδιά ή δρυ, ώστε να διατηρούν ελαστικότητα και ευελιξία, να “κυλούν” σε περίπτωση σεισμού και να απορροφούν τους σεισμικούς κραδασμούς. 

Η κ. Παπαδάτου αναφέρθηκε διεξοδικά στην τεχνική κατασκευής, αλλά μετέφερε και την αγωνία της για να διασωθεί, να αξιοποιηθεί και να έχει συνέχεια. Πρότεινε μάλιστα μεταξύ άλλων την διοργάνωση επιστημονικού συνεδρίου, πράγμα που ο δήμαρχος Λευκάδας κ. Χαράλαμπος Καλός υποδέχθηκε αμέσως, διαβεβαιώνοντας ότι θα υλοποιηθεί από το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου. Μάλιστα ο Δήμαρχος δεσμεύθηκε και χρονικά, και τοποθέτησε τη διοργάνωση του συνεδρίου σε συνδυασμό με την παράδοση της αναστήλωσης της οικίας Ζαμπελίων. Το σημαντικό για την πόλη μας έργο, που ξεκίνησε από την προηγούμενη δημοτική αρχή, παρουσίασε όμως πολλές ελλείψεις στην αρχική μελέτη όσο και απρόβλεπτα προβλήματα στη αναστηλωτική διαδικασία, προβλέπεται να ολοκληρωθεί τον Μάρτιο του 2022. Γι’ αυτό το μνημείο του 19ου αιώνα μίλησε και ο κ. Σπύρος Λάζαρης, αρχιτέκτων και μέλος της ομάδας επίβλεψης για την αναστήλωση της Οικίας Ζαμπελίων, προβάλλοντας την ιδιαιτερότητα του έργου, λόγω ακριβώς του παραδοσιακού τρόπου δόμησής του. 

Τη μακροχρόνια προσπάθεια να αναγνωριστεί η ιδιαίτερη τοπική αρχιτεκτονική της Λευκάδας στην Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ευρώπης τόνισε ο βουλευτής Λευκάδας κ. Θανάσης Καββαδάς, ο οποίος αγωνίζεται επί σειρά ετών και με κάθε τρόπο γι αυτόν τον σκοπό. Μάλιστα έδωσε την εντύπωση ότι με την τελική κατάθεση ολοκληρωμένου φακέλου στην Ευρωπαϊκή επιτροπή, δεν θα αργήσει να συμπεριληφθεί και η αρχιτεκτονική της Λευκάδας στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά. 

Όπως υπογράμμισε με την προλογική του τοποθέτηση ο εκδότης κ. Νίκος Θερμός, το ζήτημα και το ζητούμενο να αναδειχθεί το τεράστιο πολιτιστικό απόθεμα της Λευκάδας -και σε ότι αφορά την παραδοσιακή αρχιτεκτονική- παραμένει. Η καταγραφή των οικημάτων, η δημιουργία εργαστηρίων με παραδοσιακούς μαστόρους, η ανάδειξη των κτιρίων, η δημιουργία κέντρου παραδοσιακής αρχιτεκτονικής και πολλά άλλα, ήταν μερικές από τις προτάσεις του. 

Λίγες σκέψεις...

Η Λευκάδα έχει πραγματικά τεράστια πολιτιστικά αποθέματα, πολλές φορές αναξιοποίητα ή τουλάχιστον αναξιοποίητα σχετικά με τις σύγχρονες προσεγγίσεις πολιτιστικής διαχείρισης. Από την άλλη μεριά, οι τεράστιες δυνατότητες που προσφέρει ο τουρισμός στον τόπο, εάν συνδυαστούν με σοβαρό προγραμματισμό και σχεδιασμό πολιτιστικού προσανατολισμού, μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητα του τουρισμού, να διευρύνουν την τουριστική περίοδο, να προσελκύσουν ανθρώπους που θα εκτιμήσουν τον τόπο για την ιστορία του και τον πολιτισμό του, θα τον σεβαστούν και θα τον προωθήσουν οι ίδιοι μέσα από τις αυθεντικές εμπειρίες που θα αποκομίσουν. Παράλληλα θα γίνουν βιώσιμες οι πολιτιστικές δομές, θα αξιοποιηθούν, θα παραμείνουν ζωντανές και ακμαίες, προίκα για τις επόμενες γενιές. Η διαχείριση του πολιτιστικού τουρισμού προτείνεται ως η πιο ουσιαστική προσέγγιση ανάπτυξης. Με σεβασμό στο περιβάλλον, στον άνθρωπο, στις αξίες. Μένει μόνο να το πιστέψουμε...

Σε ότι αφορά την παραδοσιακή αντισεισμική δόμηση, όπως την παρουσίασε η κ. Παπαδάτου, αποκαλύφθηκε ένας πολύπλευρος θησαυρός αντικειμένων, που άπτεται της αρχιτεκτονικής, της ιστορίας, της αρχαιολογίας, της μηχανικής, κ.α. Ίσως λοιπόν πρέπει να διευρύνουμε τις έρευνες σε διεπιστημονική βάση, ώστε σιγά σιγά να δημιουργηθεί ένα επιστημονικό corpus βάσης δεδομένων ανοιχτό στους ερευνητές. Κάτι τέτοιο, θα μπορούσε να προσελκύσει το ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας παγκοσμίως, γιατί θα συνδυάσει την παραδοσιακή δόμηση με τις σύγχρονους εναλλακτικές αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις, θα συγκρίνει αντισεισμικές τεχνικές άλλων πολιτισμών και τόπων, θα ψάξει να βρει πατήματα από τη προϊστορική εποχή ως σήμερα, αλλά και παρόμοιες τεχνικές αλλού (π.χ. στη Βενετία), κ.α. 

Ελπίζω να μην είμαστε εμείς η γενιά που θα στερήσουμε από τα παιδιά μας τον πολιτισμό τους, κληροδοτώντας τους μόνο δωμάτια προς ενοικίαση και περιβαλλοντικά προβλήματα. Η συζήτηση είναι μεγάλη, αλλά νιώθω ότι είναι σημαντικό ότι ήδη άρχισε. 

Συγχαρητήρια στην κ. Χαρά Παπαδάτου-Γιαννοπούλου για το εξαιρετικό βιβλίο της «Η ευρηματική αντισεισμική κατασκευή των κτιρίων της νήσου Λευκάδας», από τις εκδόσεις Fagotto. Ευχόμαστε να είναι καλοτάξιδο! Η Λευκάδα της οφείλει πολλά για την άοκνη και ανιδιοτελή προσφορά της στον τόπο της. 

ΨΗΦΙΑΚΗ ΕΚΘΕΣΗ: "ΕΠΤΑΝΗΣΙΑΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - ΑΠΟ ΤΟ ΧΘΕΣ ΣΤΟ ΣΗΜΕΡΑ" (ΒΙΝΤΕΟ)

Σε καιρούς καραντίνας, το Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων, πιστεύοντας στο όραμα του νεοσύστατου Δικτύου Μουσείων Ιονίων Νήσων (ΔιΜΙΝ) και για να συσφίξει ακόμα περισσότερο τις σχέσεις των ανθρώπων που αποτελούν την ψυχή του, οργάνωσε την ψηφιακή περιοδική έκθεση με τίτλο: "Επτανησιακός Πολιτισμός: Από το Χθες στο Σήμερα" past2future.gr, η οποία αποτελεί μια συνέργεια του Μουσείου Σολωμού και του πυρήνα του ΔιΜΙΝ, μαζί με έξι σύγχρονους καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνται στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. 

Στόχος της έκθεσης είναι η ανάδειξη και εξερεύνηση της ιδιαίτερης ταυτότητας των Ιονίων Νήσων χωρίς γεωγραφικά και χρονικά εμπόδια, με την ουσιαστική συμβολή νέων μορφών έκφρασης σύγχρονων καλλιτεχνών, που εμπνέονται και παρακινούνται από τις συλλογές των Μουσείων που συμμετέχουν στο Δίκτυο. 

Συμμετέχοντες Φορείς: 

1) Μουσείο Σολωμού & Επιφανών Ζακυνθίων 

2) Μουσειακές Συλλογές Ιονίου Πανεπιστημίου 

3) Εθνική Πινακοθήκη Παράρτημα Κέρκυρας 

4) Κοργιαλένειο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο 

5) Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη – Μουσείο Ληξουρίου - Ιακωβάτειος 

6) Μουσείο Άγγελου Σικελιανού 

7) Πνευματικό Κέντρο Λευκαδας 

8) Ιστορική Λαογραφική Εταιρεία Κέρκυρας «ΝΙΚΟΣ ΠΑΚΤΙΤΗΣ» 

9) Μουσείο Γρηγορίου Ξενόπουλου-Σύλλογος Φίλων Ξενοπούλειου Βιβλιοθήκης 

10) Λαογραφικό Μουσείο Καμιναράτων 

11) Ναυτικό και Λαογραφικό Μουσείο Ιθάκης. 

Συμμετέχοντες Καλλιτέχνες: 

Α. Εικαστικοί: Αλέξης Αυλάμης, Ελένη Γούναρη και Στεφανία Στρούζα 

Β. Μουσικοί: Μίκης Ζησίου, Πέτρος Κλαμπάνης και Ανδρέας Μνιέστρης. 

Οι καλλιτέχνες με κατατοπιστικά βιντεάκια εξηγούν τη σύγχρονη δημιουργία τους. 

Συντελεστές έκθεσης: 

Στέλλα Αντιόχου, Ελένη Βασιλάκη, Ιωάννης-Πορφύριος Καποδίστριας, Ρουμπίνη Οικονομίδου, Μηνάς Περγαντής. Εθελοντές: Σταύρος Βλίζος, Ανδρέας Γιαννακουλόπουλος, Κατερίνα Δεμέτη, Ιωάννης Δραγώνας, Ελισσάβετ Κώστα, Αριστείδης Λαμπρογεώργος, Ανδρέας Μνιέστρης. 

Το έργο υλοποιήθηκε με την υποστήριξη του Εργαστηρίου Διαδραστικών Τεχνών inArts του Τμήματος Τεχνών Ήχου & Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου. 

Η έκθεση πραγματοποιείται με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού και θα διαρκέσει μέχρι το τέλος του χρόνου.