ΕΝΑ ΜΠΑΛΕΤΟ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΤΟΥ 1957

Στο σημερινό φύλλο (Πέμπτη 30 Ιουλίου 2026) της εφημερίδας ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ, ο δημοσιογράφος Παναγιώτης Ρηγόπουλος παρουσιάζει μια άγνωστη πτυχή, στις μέρες μας, της Πάτρας του 1957, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ. 

Μια παράσταση του περίφημου Ελληνικού Χοροδράματος της Ραλλούς Μάνους στο Δημοτικό Θέατρο "Απόλλων" της Πάτρας, όπου παρουσιάστηκε και το μπαλέτο του Μίκη Θεοδωράκη "Τετράγωνο αρ. 40".  Η ιστορία έχει ως εξής: 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40 ή Αδιέξοδος Πάροδος (1957) 

Μπαλέτο για το Ελληνικό Χορόδραμα

Μουσική Μίκη Θεοδωράκη 

Χορογραφία Ντόρας Τσάτσου 

Σκηνογραφία Σπύρου Βασιλείου 

Πρώτοι διδάξαντες στους κύριους ρόλους: Ντόρα Τσάτσου, Βαγγέλης Σειληνός, Ναταλία Μαντζουβάνη, Γιώργος Εμιρζάς, Ρένα Καμπαλάδου, Ευαγγελία Καπράλου, Ανδρέας Πέρης. 

Υπόθεση: Ένα βράδυ μ’ ένα μεγάλο ασημένιο φεγγάρι οι άνθρωποι μιας μακρυνής γειτονιάς, κι άλλοι από άλλες γειτονιές, πάνε κι έρχονται, ξεκουράζονται, ερωτεύονται, νοσταλγούν, μαλώνουν, πουλούν, αγοράζουν, θυμούνται και χορεύουν. 

BLOCK No 40: Nightfall, under the spell of an enormous, silvery moon. The everyday life of the people in some remote neighborhood, with all its nostalgia and thrilling incidents. Music: M. THEODORAKIS – Choreography: DORA TSATSOU – Scenery: SPYROS VASSILIOU. 

(Τόμος «Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960»). 

Το έργο αυτό έκανε πρεμιέρα στην Πάτρα τον Νοέμβριο του 1957. Κατόπιν προσκλήσεως του τότε Δημάρχου Πατρέων, του ιστορικού Δημάρχου Βασιλείου (Λαλάκη) Ρούφου. Το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου πραγματοποίησε οκτώ παραστάσεις στο Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων» και παρουσίασε για πρώτη φορά τα μπαλέτα του: «Τετράγωνο αρ. 40», «Το ριγκ και η τρομπέτα» (μουσική του Ντάριους Μιγιώ) και «Το Βασίλειο των Ζώων» (μουσική Σαιν Σανς). Την πληροφορία για "πρώτη παρουσίαση" μας δίνει ο τόμος «Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960». 

Στην Πατρινή εφημερίδα «Πελοπόννησος», την Παρασκευή 29 Νοεμβρίου 1957 διαβάζουμε: «Το Ελληνικό Χορόδραμα θα παρουσιάσει σήμερα το β’ πρόγραμμά του που αποτελείται από τα έργα «Ερωφίλη», «Το καταραμένο φίδι», «Βαριεττέ ζώων» και «Τετράγωνο αριθ. 40». Αυτό σημαίνει ότι το Ελληνικό Χορόδραμα, σε αυτό δεύτερο πρόγραμμα του στην Πάτρα, παρουσίασε δύο έργα του Μίκη Θεοδωράκη: την «Ερωφίλη» (1956), βασισμένο στο ομώνυμο κρητικό δράμα του Γεωργίου Χορτάτση, και το «Τετράγωνο αριθ. 40» (Block No 40). 

Στην Πάτρα για τις παραστάσεις του Ελληνικού Χοροδράματος είχε μεταβεί και ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του, Μάνος Χατζιδάκις. Μαζί και ο ζωγράφος και σκηνογράφος Σπύρος Βασιλείου, ο οποίος είχε κάνει - μεταξύ άλλων - και την σκηνογραφία για το «Τετράγωνο αρ. 40». 

Αξίζει να σημειωθεί πως κατά την πρώτη, χρυσή δεκαετία του «Ελληνικού Χοροδράματος», τέσσερις έλληνες συνθέτες έγραψαν μουσική για μπαλέτα που ανέβηκαν: Μάνος Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Αργύρης Κουνάδης, Γιώργος Σισιλιάνος. 

Διηγείται η Ραλλού Μάνου για την γνωριμία της με τον Μίκη Θεοδωράκη: «Το 1952 γύρευα έναν νέο συνθέτη για να κάνει τη μουσική για το μπαλέτο «Ορφέας και Ευρυδίκη» σε λιμπρέτο του Νότη Περγιάλη. Μου λέει ο Πέλος Κατσέλης: “Ελα να πάμε σ’ ένα κοντσέρτο που δίνει ένας νεαρός συνθέτης, ο Μίκης Θεοδωράκης, μπορεί να σου αρέσει”. Moυ άρεσε το ύφος της μουσικής του, η ελληνικότητα, η ποικιλία των ρυθμών, οι πηγαίες μελωδίες. Ετσι πρωτογνώρισα τον Μίκη. Ηταν στα πρώτα του βήματα […] Την παράστασή μας την είχε ζητήσει η Ελληνική Περιηγητική Λέσχη για να δοθεί στις Μυκήνες, σε μια ειδυλλιακή γωνιά». Επειτα από κάποιες οργανωτικές δυσκολίες η παράσταση δόθηκε: «Ο κόσμος ήταν ενθουσιασμένος». 

Το Ελληνικό Χορόδραμα, την δεκαετία 1950-1960, ανέβασε τέσσερα μπαλέτα με μουσική Μ. Θεοδωράκη: «Ορφέας και Ευρυδίκη», «Ελληνική Αποκριά», «Ερωφίλη» και «Τετράγωνο αρ. 40». 

Τι είναι, λοιπόν, αυτό το «Τετράγωνο αρ. 40», που δεν το ακούμε συχνά ως Θεοδωρακικό έργο; 

Ο Αστέρης Κούτουλας, στο ενημερωμένο βιβλίο του «Ο Μουσικός Θεοδωράκης», μας λύνει τον …γρίφο: Στην ενότητα «Έργα στα οποία χρησιμοποιήθηκε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη», σημειώνει: «ΤΕΤΡΑΓΩΝΟ ΑΡ. 40: Η σουίτα μπαλέτου Ελληνική Αποκριά σε νέα χορογραφία». Ο Α. Κούτουλας γράφει πως η πρώτη εκτέλεση έγινε στην Αθήνα το 1957. 

Η νέα χορογραφία είναι της Ντόρας Τσάτσου. Αλλά γιατί – άραγε - χρειάστηκε να γίνει η αλλαγή του ονόματος του έργου, με δεδομένο ότι η «Ελληνική Αποκριά» (1953-1954) είχε ήδη διαγράψει μια λαμπρή πορεία, εντός και εκτός Ελλάδος. Κι ακόμα γιατί μια νέα χορογραφία (1957) σε ένα έργο μόλις τριών ετών! 

Και εδώ υπάρχει μια εξήγηση ή καλύτερα ένα ανάλογο προηγούμενο. Τον Σεπτέμβριο 1956 στην Αθήνα, το Ελληνικό Χορόδραμα ανεβάζει το μπαλέτο «Αγάπη και Θάνατος» του Μίκη Θεοδωράκη, που είναι μία παραλλαγή του μπαλέτου «Ορφέας και Ευρυδίκη», το οποίο είχε συνθέσει ο Θεοδωράκης το 1952. 

Φαίνεται πως το μουσικό υλικό του Μ. Θεοδωράκη προσφερόταν για πολλές …αναγνώσεις από την Ραλλού Μάνου και τους συνεργάτες της, κι έτσι έχουμε «θέμα και παραλλαγές»!

Ας σημειωθεί ότι σε Έκθεση που έγινε στην Εθνική Πινακοθήκη (1981), σε συνεργασία με το Ελληνικό Χορόδραμα, και με τίτλο «Ο χορός σε εικόνες», όπου εκτέθηκαν σκηνικά και κοστούμια για τα μπαλέτα, αναφέρεται στον σχετικό κατάλογο και το «Τετράγωνο αρ. 40», το οποίο επιμελήθηκε ο Σπύρος Βασιλείου, όπως, άλλωστε, και την Ελληνική Αποκριά.  

Αλλά και ο ίδιος ο Θεοδωράκης χρησιμοποιούσε ποικιλοτρόπως το υλικό του. Μας λέει: 

«Όταν ο χορογράφος Λόρκα Μασίν μου πρότεινε να κάνουμε έναν καινούργιο Ζορμπά, αποφάσισα να μεταχειριστώ αποσπάσματα από το μπαλέτο μου Ελληνική Αποκριά ή Καρναβάλι, που έγραψα για το Ελληνικό Χορόδραμα στα 1952-53 και που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Όπερα της Ρώμης τον Μάρτιο του 1954 με διευθυντή ορχήστρας τον Ανδρέα Παρίδη». 

Επομένως, από την Ελληνική Αποκριά, στο Τετράγωνο αρ. 40 κι από κει στον Ζορμπά του Λόρκα Μασίν. Έτσι ή αλλιώς, το έργο, όπως λέει ο Μίκης Θεοδωράκης, έμελλε «να γίνει ένας ύμνος στην χαρά της ζωής και προπαντός στον έρωτα».

Προσέγγιση στα έργα της έκθεσης «Σχεδόν εκεί» του Χρήστου Γιαννόπουλου

Η μνήμη, η ανάμνηση και η νοσταλγία Προσέγγιση στα έργα της έκθεσης «Σχεδόν εκεί», του Χρήστου Γιαννόπουλου 

του Δημήτρη Παπανικολάου 

Κι αν με λυπεί αυτή η βροχή 

αυτός ο ήχος στις βραγιές 

αυτή η πάχνη, 

θα είναι πάντα μια θλιμμένη μουσική 

στο φέγγος του τοπίου που δε σβήνει 

μες στην αχλύ του δειλινού 

στο μούχρωμα της μέρας που επιμένει 

με μπλέ βαθύ να χρωματίζει τον ορίζοντα 

και την ψυχή μου 

αιώνια να τυλίγει. 

Η Τέχνη, θαυμαστό και μυστήριο γέννημα, εκπορευόμενη από το άχρονο επέκεινα και της ψυχής τα βάθη, φανερώνει με του ονείρου την ύλη και του δημιουργού την οδύνη, την σύνθεση νοητών και αισθητών σε μορφή και περιεχόμενο. 

Ο Χρήστος Γιαννόπουλος μετέχει στον αέναο αγώνα κάθε καλλιτέχνη, για την έκφραση των συναισθημάτων του, αναζητώντας «με λογισμό και μ’ όνειρο»1 τον τρόπο απόδοσης της πεμπτουσίας τους. Επιδιώκει με αναστοχαστική ματιά, την μετουσίωση και μεταμόρφωσή τους, καθώς τα μεταπλάθει σε μαγική εικονοποιία. Εκεί η τεχνική του κατακτά με αυθορμησία, τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του προσωπικού του ύφους, πέραν των επιρροών και των συνομιλιών που είχε με το έργο των μεγάλων δημιουργών. 

Η ζωγραφική του, είναι μια άσκηση του πνεύματος και του εσώτερου εαυτού, που σαρκώνεται ως εμπνευσμένη σύλληψη του νου σε μορφικό αντικείμενο, εκ των αναζητήσεών του στα μοναχικά πεδία της ύπαρξης και «τα αχανή ανάκτορα της μνήμης».2 Ως δρων υποκείμενο του κοινωνικού σώματος, υπόκειται την σκληρή πραγματικότητας που βιώνει με υπομονή, υπερβαίνοντάς την με της ζωγραφικής τα μυστικά τεχνάσματα, για να οδηγηθεί στην δική του Ιθάκη και στην φαντασιακή ενατένιση του κόσμου. 

Εκεί στου νόστου το ταξίδι, συναντά τα πρόσωπα της ιστορίας και της προσωπικής του μυθολογίας. Από τα φιλοτεχνημένα πορτρέτα των εκτελεσμένων στο «Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων»,3 έως την ματιά του Αντρέϊ Ταρκόφσκι και τα εικονοποιημένα πλάνα της ταινίας «Ο Καθρέφτης», μεταπλάθει στη ζωγραφική του τα μνημονικά στοιχεία ενός μυθοποιημένου κόσμου. Με αφαιρετικό τρόπο, δημιουργεί με ευρυματικότητα την οπτική πυκνότητα και την αχλύ μιας σιωπηλής εικόνας. Εκεί όπου τόποι και τοπία, πρόσωπα, σχήματα και υφέρποντα νοήματα, μεταφέρουν την ποιητική του σκηνοθέτη και το ιδιαίτερο ύφος της κινηματογραφικής του γραφής. Ο Χρήστος Γιαννόπουλος συνομιλεί με την κινούμενη εικόνα, αποδίδοντας στον καμβά, με της ελαιογραφίας την εκφραστικότητα, την ακίνητη του χρόνου διαδρομή, μεταπλάθοντάς την σε ύλη ονειρική και ανερμήνευτη πνευματικότητα. Στο έργο του, εμφαίνεται η εγκολπωθείσα δημιουργικά διδαχή των Δασκάλων του, καθώς προεκτείνει με εκφραστική δυναμική τις συλλήψεις, τα νεύματα και των μηνυμάτων τους τα δημιουργικά αποτελέσματα. 

Στην έκθεση «σχεδόν εκεί», αποτολμά να εμβαθύνει την συλλογιστική γύρω από τα θεμελιώδη υπαρξιακά ζητήματα και επεκτείνει τα όρια της τεχνικής του, όπου μέσω της «αφαιρετικής πρόσθεσης»4 διερευνά ό,τι κυοφορείται και τεκταίνεται στη σύγχρονη εικαστική δημιουργία. Με το μετεωρίζον δίπολο ανάμνησης και νοσταλγίας να τρεμοπαίζει στο σύθαμπο της ένδον χώρας του δημιουργού και με την μνήμη να επανέρχεται ως «απάντων μουσομήτορ’ εργάνην»,5 αποτυπώνεται η σιωπηλή παραδοχή, ότι είναι η μόνη αληθινή πατρίδα που στέργει το όνειρο. Έτσι ο Χρήστος Γιαννόπουλος σμιλεύει τον χρόνο, ακόλουθος μιας μεταφυσικής οδού, για την ποιητική απόδοση των θεμάτων που διαπραγματεύεται. 

Βιβλιογραφία: 

1. Άννα Καφέτση. «Ρωσική Πρωτοπορία 1910-1930». Η Συλλογή Γ.Κωστάκη. Έκδοση: Εθνική Πινακοθήκη Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου. Αθήνα 1995 

2. Αντρέι Ταρκόφσκι. «Σμιλεύοντας τον χρόνο». Μετάφραση: Σεραφείμ Βελέντζας. Εκδόσεις Νεφέλη. Αθήνα 1987 

3. Paul Klee. «Η εικαστική σκέψη. Τα μαθήματα στη σχολή του Μπαουχάουζ». Μετάφραση: Άννα Μοσχονά. Εκδόσεις Μέλισσα. Αθήνα 1989 

Ταινίες: Αντρέϊ Ταρκόφσι. «Ο Καθρέφτης». 1975

Σημειώσεις: 

1. Διονύσιος Σολωμός. «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Γ΄ Σχεδίασμα, σ.208. Εξάντας. Αθήνα 1990 

2. Ιερός Αυγουστίνος. «Εξομολογήσεις». Χ 8,13. Μετάφραση: Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου. Εκδόσεις Πατάκη. Αθήνα 1997 και στο έργο του Paul Ricoeur, «Η μνήμη, η ιστορία, η λήθη». σ.163. Μετάφραση: Ξενοφών Κομνηνός. Εκδόσεις Ίνδικτος. Αθήνα 2013 

3. «Δημοτικό Μουσείο Καλαβρυτινού Ολοκαυτώματος». Μαρτυρική πόλη Καλαβρύτων. 

4. Χρήστος Γιαννόπουλος. «Σχεδόν εκεί». Φυλλάδιο της έκθεσης. Αίθουσα Τέχνης «Πολύεδρο». Πάτρα 2026 

5. Αισχύλος. «Προμηθέας Δεσμώτης». Επεισόδιον δεύτερον, στ.461. Μετάφραση: Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος. Εκδόσεις Ζήτρος. Θεσσαλονίκη 2007 

Ο Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε Διοικητικός Υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών 

Βιογραφικό σημείωμα 

Ο Χρήστος Γιαννόπουλος γεννήθηκε στην Πάτρα το 1981. Σπούδασε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, από όπου και αποφοίτησε. Επίσης, σπούδασε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Μπολόνια και στην Σχολή Καλών Τεχνών του Πόρτο. Έχει επιλεχθεί από τις επιτροπές του Raintingsice2000 (2025), του Βραβείου Rremio Combat (2021) και του Βραβείου Φρυσίρα (2017). Από το 2016 έως το 2023 επιμελήθηκε σειρά εκθέσεων με καλλιτέχνες από την Ελλάδα και την Ιταλία. Το 2014 συμμετείχε σε workshop residency για καλλιτέχνες και επιμελητές για τις καλλιτεχνικές πρακτικές site specific, στο Μουσείο Argentario στην Ιταλία και το 2009 παρουσίασε την δουλειά του στο Deree, σε συνεργασία με το artbox.gr. Το 2025 παρουσίασε την ατομική του έκθεση, σε επιμέλεια της Giorgia Bergantin, στο «Centro Congressi Rosolina Mare» και το 2022 στην ατομική του έκθεση στη Blu Gallery στην Μπολόνια. Έχει συμμετάσχει σε πολλές ομαδικές εκθέσεις σε γκαλερί και Μουσείς στην Ελλάδα, στην Ιταλία και σε άλλες χώρες. Η έκθεση «Σχεδόν εκεί» (2026), είναι η πρώτη παρουσίαση που πραγματοποιεί στην γενέτειρά του, στην αίθουσα Τέχνης «Πολύεδρο» (Κανακάρη 147, Πάτρα).  Ιούνιος 2006 

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΘΟΔΩΡΟ ΑΝΤΩΝΙΟΥ ΣΤΗΝ ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΩΔΕΙΟ ΠΑΤΡΩΝ

Στο πλαίσιο του “29ου Μουσικού Μαΐου 2026”, που διοργανώνει η Φιλαρμονική Εταιρία Ωδείο Πατρών από κοινού με το Ίδρυμα Ιωάννου και Ευτέρπης Τοπάλη (η φετινή διοργάνωση έχει την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου), το Σάββατο 9 Μαΐου 2026, πραγματοποιήθηκε ένα σημαντικό αφιέρωμα στον μεγάλο συνθέτη και δάσκαλο Θόδωρο Αντωνίου (1935-2018), με αφορμή την έκδοση το βιβλίου του Θωμά Ταμβάκου :“ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ - ΕΠΙΣΗΜΗ ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ (1970 - 2025)”
Ομιλητές ήσαν οι: 

- Θωμάς Ταμβάκος, μουσικογράφος - μουσικός ερευνητής, κριτικός συγγραφέας 

- Ιάκωβος Κονιτόπουλος, συνθέτης, πρώην γενικός γραμματέας Ε.Ε.Μ., Πρόεδρος Δ.Σ. Συλλόγου Φίλων Δημήτρη Δραγατάκη. 

Την παρουσίαση και τον συντονισμό της εκδήλωσης έκανε η Βασιλική Φιλιππαίου, συνθέτις, θεωρητικός της μουσικής και Καλλιτεχνική διευθύντρια του Ωδείου Πατρών Φιλαρμονική Εταιρία.

Έργα του Θόδωρου Αντωνίου ερμήνευσαν οι: Τίμος Γεννάτος, πιάνο, Λένα Σουρμελή, φωνή και Πάνος Θωΐδης, κρουστά. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια την ομιλία του Θωμά Ταμβάκου, μαζί με τις σχετικές διαφάνειες που προβλήθηκαν. 

Καλησπέρα σε όλες και όλους σας. 

Ευχαριστώ τη Βασιλική Φιλιππαίου, καλλιτεχνική διευθύντρια της Φιλαρμονικής Εταιρίας-Ωδείου Πατρών και συνθέτρια για την τιμητική πρόσκλησή της προς το πρόσωπό μου να μιλήσω για το τελευταίο βιβλίο μου που αφορά την επίσημη δισκογραφία τού αείμνηστου κορυφαίου μουσικού δημιουργού, μουσικοπαιδαγωγού, αρχιμουσικού, ακαδημαϊκού Θόδωρου Αντωνίου και επίσης για τον ίδιο, σε μία προσπάθεια σκιαγράφησης σημαντικών γεγονότων της βιωτής του, στο πλαίσιο τού «29ου Μουσικού Μαΐου 2026». 

Σε αυτόν εδώ τον θαυμάσιο συναυλιακό χώρο, ο Θόδωρος Αντωνίου, καθηγητής σύνθεσης της Φιλιππαίου, παρευρέθηκε δίνοντας τα φώτα του με τη συμμετοχή του σε σεμινάρια σύγχρονης λόγιας μουσικής και σε διαλέξεις αλλά και ως πρόεδρος ή μέλος επιτροπών αξιολόγησης νέων επίδοξων συνθετών. Επίσης, ερμηνεύθηκαν έργα του σε συναυλίες τού «Μουσικού Μαΐου» τού 1999, τού 2000 αλλά και των επομένων ετών. 

Θα σας μιλήσω στην αρχή για το βιβλίο μου με την επίσημη δισκογραφία τού Αντωνίου. Αυτό το πόνημα-μελέτη περατώθηκε τον περυσινό Σεπτέμβριο και εκδόθηκε τον επόμενο μήνα. Τήρησα, με αυτόν τον τρόπο, την υπόσχεση που είχα δώσει στον εκλιπόντα, αλλά ωσεί παρόντα, μουσουργό. Ήταν την άνοιξη τού 2017. Τότε νοσηλευόταν στο νοσοκομείο εξαιτίας τού γνωστού ατυχήματος που είχε κοντά στην οικία του. Σε μία από τις επισκέψεις μου τού είχα δηλώσει ότι προτίθεμαι να ξεκινήσω τη βιβλιογραφική σειρά με τις επίσημες δισκογραφίες των μεγάλων Ελλήνων συνθετών. Όντως αυτό ξεκίνησε την ίδια χρονιά με την επίσημη δισκογραφία τού Σπυρίδωνος Σαμάρα. Συνεχίστηκε τα επόμενη έτη με τα αντίστοιχα τρία πονήματα για τον Σκαλκώτα, τον Δραγατάκη και τον Καλομοίρη. Συνολικά πέντε πονήματα για αντίστοιχους συνθέτες. 

Τού είχα επίσης πει επίσης, ότι προτίθεμαι να εντάξω σε αυτή τη σειρά και το βιβλίο με τη δική του δισκογραφία. 

Το θυμάμαι πολύ ζωηρά, όταν με κοίταξε στα μάτια λέγοντάς μου ότι αυτό θα γίνει, γνωρίζοντας την επιμονή και την αποφασιστικότητά μου, αλλά με τον ίδιο «απόντα». Δεν περίμενα ότι μετά από ενάμιση έτος, στις 26 Δεκεμβρίου τού 2018, ο αγαπημένος Θόδωρος Αντωνίου θα «αναχωρούσε» για το αιώνιο ταξίδι στο φως. Η εκδημία του άφησε τεράστιο, ανεκπλήρωτο κενό στον παγκόσμιο μουσικό πολιτισμό.

Με τη σύμφωνη γνώμη της Μουσικής Εταιρείας Αλεξανδρούπολης και τού αγαπητού φίλου και συνεργάτη μου Θανάση Τρικούπη ως εκδότη, τηρώντας το χρονοδιάγραμμα της ανά δύο έτη έκδοσης και με γνώμονα μία σημαντική επέτειο, είτε γέννησης, είτε εκδημίας, για έκαστο συνθέτη, τον Οκτώβριο τού 2025, όπως προείπα, περατώθηκε το βιβλίο που παρουσιάζουμε απόψε, με αφορμή και τη συμπλήρωση των ενενήντα ετών από τη γέννησή του. 

Δεν ξέρω αν πέτυχα αυτό που ίσως είχε ο ίδιος στο μυαλό του και επιθυμούσε, όταν το πρωτοσυζητήσαμε στο νοσοκομείο. Κατέβαλα όμως κάθε δυνατή ανθρώπινη προσπάθεια να φανώ αντάξιος των όποιων προσδοκιών του. Εξάλλου τού είμαι απέραντα ευγνώμων γιατί περιέβαλε με απόλυτη εμπιστοσύνη το ερευνητικό μου έργο και συνέδραμε σε αυτό με την τεράστια γνώση και εμπειρία του. Συνεργαστήκαμε δε μαζί σε αρκετές συναυλίες στις οποίες με προσκάλεσε να προλογίσω, αλλά και σε άλλα καλλιτεχνικά συμβάντα στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις. 

Με δεδομένο ότι στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου» υπήρχε ήδη το 99% των δισκογραφικών εκδόσεων, όλων των φυσικών μορφών, με δίσκους επαφής, ακτίνας και κασέτες εμπορίου, με τον Αντωνίου ως συνθέτη και ως αρχιμουσικό και επίσης, με τις απαραίτητες συμπληρώσεις από τις ψηφιακές, δηλαδή τις άυλες, εκδόσεις που διατίθενται στο διαδίκτυο, ξεκίνησα τις αρχές τού 2025, τη συγγραφή τού βιβλίου. Είχαν προηγηθεί τρεις ακόμη συγγραφικές αποτυπώσεις της δισκογραφίας του, σε συνοπτική όμως μορφή και χωρίς πολλές λεπτομέρειες, οι οποίες δημοσιεύθηκαν σε έντυπα προγράμματα των «Ελληνικών Μουσικών Γιορτών» στη δεκαετία τού 2000, σε καταλόγους μουσικών οίκων και αναρτήθηκαν σε μουσικούς ιστότοπους. 

Το βιβλίο, όπως και τα τέσσερα προηγηθέντα με τις δισκογραφίες Ελλήνων συνθετών που προανέφερα, είναι καθ’ ολοκληρίαν «χειροποίητο». Τι εννοώ; Ο σχεδιασμός του, η διάταξη, η απαραίτητη προσθήκη ασπρόμαυρων φωτογραφιών, το κείμενο με την ίδια γραμματοσειρά παντού -την Cambria- και η ποιότητα τού χαρτιού εκτύπωσης με το χρώμα της ώχρας, είναι αποκλειστικά επιλογή τού ομιλούντος. Δεν υπάρχει η παραμικρή παρέμβαση κάποιου γραφίστα ή ειδικού στον σχεδιασμό βιβλιογραφικών εκδόσεων. Βλέπετε ήδη στη διαφάνεια δύο σελίδες τού βιβλίου. 

Ίσως αυτό να υποκρύπτει στοιχεία ερασιτεχνισμού. Προτίμησα όμως αυτή την κάπως πρωτόγονη εκδοτική μορφή, σε απόλυτη συνεργασία και συμφωνία με τον εκδότη μου, θέλοντας να επισημάνω την ερασιτεχνική σχέση μου με το μουσικό γίγνεσθαι. 

Είναι μεγάλη τιμή για μένα η γραφή των τεσσάρων προλογικών σημειωμάτων στο βιβλίο αγαπημένων φίλων, τού αρχιμουσικού και ερευνητή Βύρωνα Φιδετζή, τού συνθέτη και αρχιμουσικού Ιάκωβου Κονιτόπουλου, βασικού συνεργάτη τού εκλιπόντος για σειρά ετών, τού συνθέτη Σάββα Τσιλιγκιρίδη, επίσης βασικού συνεργάτη του και υπεύθυνου τού Αρχείου του και τέλος, τού βασικού μου συνεργάτη, μουσικολόγου, πανεπιστημιακού και συνθέτη Θανάση Τρικούπη ως εκδότη. Τους ευχαριστώ όλους θερμά. 

Ως χρονική αφετηρία για την παράθεση των φωνογραφημάτων στο βιβλίο λαμβάνεται το 1970, με τη φωνογραφική αποτύπωση σε δισκους επαφής των έργων Κάθαρση για φλάουτο, ενόργανο σύνολο και μαγνητοταινία και Κλίμα απουσίας για βαρύτονο, ενόργανο σύνολο και μαγνητοταινία. Αμφότερα γράφτηκαν το 1968. 

Το τέλος των φωνογραφικών -αλλά και άυλων- αναγραφών καταγράφεται τον Σεπτέμβριο τού 2025, με την τελευταία φωνογραφική έκδοση «Αενάως ποιείν» με δύο δίσκους ακτίνας. Περιέχει είκοσι επτά έργα γραμμένα από είκοσι έξι Έλληνες συνθέτες και αφιερωμένα στον ομιλούντα. Μεταξύ αυτών είναι και η φωνογράφηση τού έργου Ύμνος εις τον έρωτα για φωνητικό κουαρτέτο, σε ποίηση Ανταγόρα τού Ρόδιου. 

Σε αυτό το χρονικό πλαίσιο των πενήντα πέντε ετών, αφού δεν έχει εντοπισθεί κάποια νεότερη έκδοση, από το πρώτο έως το τελευταίο φωνογράφημα, έχουν καταχωρισθεί συνολικά εκατόν οκτώ (108) φωνογραφικές εκδόσεις και επανεκδόσεις σε φυσική μορφή, με δίσκους επαφής, ακτίνας, κασέτες εμπορίου και σε άυλη μορφή, δηλαδή σε διαδικτυακές πλατφόρμες. Όλες αυτές οι εκδόσεις υπάρχουν, όπως προείπα, στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου». Περιέχουν ογδόντα οκτώ (88) έργα του, από το σύνολο των τετρακοσίων εξήντα επτά (467) έργων της εργογραφίας του. Δηλαδή κάτι λιγότερο από το 19% τού συνολικού δημιουργικού οίστρου τού συνθέτη. Δυστυχώς, από τη δισκογραφία απουσιάζουν κορυφαία έργα του όπως η καντάτα Νενικήκαμεν, η Καντάτα Κοντσερτάντε, οι τρεις όπερες Βάκχες, Οιδίπους επί Κολωνώ και Περίανδρος και η Τρίτη Συμφωνία του. 

Θεώρησα απαραίτητο να εντάξω στο πόνημα και τις είκοσι οκτώ (28) φωνογραφικές εκδόσεις και τις δώδεκα (12) άυλες με τον Αντωνίου ως αρχιμουσικό. Είναι γνωστή εξάλλου η τεράστια προσφορά του και σε αυτόν τον τομέα, αφού διηύθυνε σε πολλές χώρες ανά την υφήλιο, περισσότερες από σαράντα ορχήστρες και ενόργανα σύνολα σε έργα Ελλήνων και ξένων συνθετών, όπως ο Νίκος Σκαλκώτας, ο Γιάννης Χρήστου και ο Ιάννης Ξενάκης. 

Δεν ενέταξα στο βιβλίο τις οκτακόσιες (600) περίπου ηχογραφήσεις του ως συνθέτη, με περισσότερα από διακόσια (200) έργα του που δεν έχουν φωνογραφηθεί επίσημα. Επίσης και τις τετρακόσιες (400) διαφορετικές ηχογραφήσεις με τα ήδη φωνογραφημένα έργα του που αναγράφονται στο βιβλίο. Ο γνωστός και τεκμηριωμένος συνολικός αριθμός των ηχογραφήσεων, στο δικό του αρχείο αλλά και σε άλλα αρχεία επίσημων φορέων και ιδιωτών υπερβαίνει τις χίλιες διακόσιες (1200). Όλες είναι καταχωρισμένες στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου». Σίγουρα υπάρχουν και άλλες μη καταχωρισμένες. Οι τριακόσιες εβδομήντα (370) από το σύνολο που προανέφερα είναι αποτυπωμένες σε μορφή επανεγγράψιμων δίσκων ακτίνας (CD-R) και ευρίσκονται στον Τομέα Ηχογραφήσεων τού «Αρχείου». Όλες είναι με ξεχωριστά εξώφυλλα, όπως αυτό με το έργο Και μέσα ρόδο μου πολύ σε ποίηση Διονυσίου Σολωμού. 

Ίσως θα έπρεπε να τις εντάξω στο βιβλίο, ως ανεπίσημη δισκογραφία. Τότε όμως ο αριθμός των σελίδων θα υπερέβαινε τις εξακόσιες, από τις διακόσιες σελίδες στην τελική μορφή τού βιβλίου. Φυσικά το κόστος της έκδοσης θα ήταν πολύ υψηλό, με περίπου 40 ευρώ ανά αντίτυπο. Και όπως προείπα η έκδοση είναι «χειροποίητη», με μόνη οικονομική στήριξη από τη Μουσική Εταιρεία Αλεξανδρούπολης. 

Η έκδοση παρήχθη σε περίπου τετρακόσια (400) αριθμημένα αντίτυπα, με σκοπό να διατεθεί σε αρμόδιους μουσικούς φορείς, συλλόγους, βιβλιοθήκες, ωδεία, μουσικά σχολεία, πανεπιστημιακά ιδρύματα. Είναι αφιερωμένη, όπως βλέπετε στη διαφάνεια μαζί με δειγματοληπτικές σελίδες της, στους αείμνηστους και αγαπημένους μέντορες και φίλους μου: τον Δημήτρη Δραγατάκη, τον Ντίνο Κωνσταντινίδη, τον Τάκη Καλογερόπουλο, τον Δημήτρη Νικολάου, τον Νίκο Φυλακτό, τον Γιώργο Κωνστάντζο και τον Κώστα Μπραβάκη. Μαζί με τον Θόδωρο Αντωνίου, με γαλούχησαν και με οδήγησαν, ο καθένας με τον μοναδικό τρόπο και το ύφος του, σε πρωτόγνωρα για μένα πεδία σκέψης και γνώσης. 

Λίγα αντίτυπα τού βιβλίου διατίθενται προς πώληση από τον εκδοτικό οίκο ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΝΑΚΑΣ που είναι εξάλλου ο εκδότης των έργων τού Αντωνίου. 

Η προσπάθεια σκιαγράφησης τού πορτρέτου αυτού τού αγαπημένου και κορυφαίου υπηρέτη της μουσικής τέχνης, είναι εκ προοιμίου ατελέσφορη, όχι μόνον λόγω τού χρονικού ορίου της ομιλίας μου, αλλά και σε πολλαπλάσιο χρονικό όριο πάλι αυτό δεν θα ήταν εφικτό. Γιατί είναι ένας μουσικός δημιουργός τού μεγέθους τού Αντωνίου με πολύ έντονη και ισχυρή προσωπικότητα, με τεράστιο όγκο έργου και καλλιτεχνικής προσφοράς, που όταν εκτιμηθεί στην ολότητά του θα αφήσει έντονο το στίγμα του στη νεοελληνική αλλά και στην παγκόσμια μουσική. Είναι τόσα πολλά όσα έκανε και προσέφερε στη Μουσική Τέχνη και τον πολιτισμό γενικότερα ο Θόδωρος Αντωνίου που κάλλιστα οι μουσικογράφοι και οι μουσικολόγοι που θα ασχοληθούν διεξοδικά με αυτή την προσφορά και δραστηριότητα θα μπορούσαν να συγγράψουν πολύτομη βιογραφία. 

Πριν δούμε τα βασικά βιογραφικά χαρακτηριστικά αυτής της σπουδαίας μορφής τού 20ού και τού 21ου αιώνα για τον παγκόσμιο μουσικό χώρο, θα μου επιτρέψετε να σας μιλήσω με βάση την εμπειρία μου από την υπερτριαντάχρονη φιλία μας και τις αμέτρητες νουθεσίες και διδαχές προς εμένα. Και φυσικά να αιτιολογήσω έτι περισσότερο τον λόγο της παρουσίας μου απόψε εδώ. 

Αν και τον ήξερα από τις αρχές της δεκαετίας τού 1970 με την ενεργό συμμετοχή του στις περίφημες Εβδομάδες Σύγχρονης Ελληνικής Μουσικής, η προσωπική μας γνωριμία και έκτοτε σταθερή φιλία μας, ξεκίνησε από τα τέλη της δεκαετίας τού 1980, όταν ανέλαβε την προεδρία της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών. Στη δεκαετία τού 1990, αλλά και στις επόμενες δεκαετίες, με προσκάλεσε να προλογίσω συναυλίες τις οποίες διηύθυνε και επίσης να συμμετάσχω σε παρουσιάσεις φωνογραφημάτων του. Το 1996 προλόγισε τον δεύτερο τόμο τού βιβλίου μου «Έλληνες δημιουργοί σοβαρής μουσικής». 

Τον Μάρτιο τού 2003, με πρότασή του προς τη Γενική Συνέλευση της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών και με ομόφωνη αποδοχή από τα μέλη της, ανακηρύχθηκα Επίτιμο Μέλος της, αν και δεν είμαι μουσικός. Συναντηθήκαμε δεκάδες φορές και συνεργαστήκαμε για θέματα οργανωτικά κυρίως συναυλιών και παρουσιάσεων. Με τίμησε επίσης αρκετές φορές με την παρουσία του στην οικία μου σε οικογενειακές συγκεντρώσεις. Από αυτά τα λίγα που σας προανέφερα αλλά ακόμη και από τις πολύωρες συζητήσεις μας όλα αυτά τα χρόνια της φιλίας μας νομίζω ότι είμαι σε θέση να σας μιλήσω για αυτή την μοναδική προσωπικότητα, έστω και συνοπτικά. 

Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 10 Φεβρουαρίου τού 1935 από πατέρα Αθηναίο και μητέρα Κρητικιά. Ο πατέρας του ήταν λάτρης της μουσικής και ιδιαίτερα της κιθάρας και τού τραγουδιού. Τον έχασε όμως νωρίς στο αλβανικό μέτωπο το 1940. Η μητέρα του Μαρία Βεληγραδή ήταν κόρη λαϊκού ζωγράφου και επαγγελματία επιγραφοποιού από την Αβδού Χερσονήσου της Κρήτης. Οι καλλιτεχνικές ρίζες και από τους δύο γονείς του δεν τον άφησαν αδιάφορο στα μουσικά ερεθίσματα. Έτσι σε ηλικία δώδεκα (12) ετών ξεκίνησε μαθήματα βιολιού στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών. Ήταν μία πολύ δύσκολη εποχή, μέσα στον Εμφύλιο, τότε που η έννοια της Τέχνης και των μουσικών σπουδών ήταν ένα πράγμα αναμεμειγμένο με μία ζωή ανήσυχη, απρόσμενη και άγνωστη. 

Δεν είχε συμπληρώσει τα 18 του χρόνια και να που το πρώτο έργο του είναι πραγματικότητα. Πρόκειται για τις 8 μουσικές εικόνες για πιάνο. Το 1956 ολοκλήρωσε με επιτυχία τον πρώτο κύκλο σπουδών του, παίρνοντας πτυχίο βιολιού και πτυχίο αρμονίας. Δύο χρόνια αργότερα πήρε τα πτυχία αντίστιξης και φούγκας με άριστα. Με προφανή την αγάπη του για τη μουσική δημιουργία, εισήλθε πλέον στον χώρο της σύνθεσης με δάσκαλο αρχικά τον Μανώλη Καλομοίρη. Από το 1959 είχε την τύχη να έχει ως δάσκαλο στη σύνθεση επίσης, τον συνθέτη Γ.Α. Παπαϊωάννου, ο οποίος υπήρξε δάσκαλος και εμπνευστής μεγάλου μέρους της επόμενης γενιάς Ελλήνων συνθετών. 

Στα πρώτα έργα του ανήκουν και οι Ακουαρέλες για πιάνο, έργο τού 1958 που απαντά στη δισκογραφία. 

Το 1961 απόκτησε το δίπλωμα σύνθεσης και ενορχήστρωσης με πρώτο βραβείο από το Ελληνικό Ωδείο εντυπωσιάζοντας όπως ήταν αναμενόμενο την επιτροπή εξετάσεων. Με το δίπλωμα σύνθεσης έκλεισε πλέον ο κύκλος των ελληνικών μουσικών σπουδών. Ανήσυχος και με δίψα για περισσότερη γνώση, έφυγε από την Ελλάδα για να συνεχίσει τις σπουδές του στο εξωτερικό, έχοντας και την υποτροφία τού Ιδρύματος Κασιμάτη. Πρώτος σταθμός ήταν η περίφημη Ανώτατη Μουσική Σχολή τού Μονάχου όπου και γράφτηκε. 

Εκεί, από το 1961 έως το 1965, σπούδασε σύνθεση και διεύθυνση ορχήστρας με τον Γκύντερ Μπιάλας και τον Άντολφ Μένεριχ. Παράλληλα, από το 1962 έως το 1964, παρακολούθησε μαθήματα ηλεκτρονικής μουσικής με τον Γιόζεφ Άντον Ρηντλ στο Στούντιο Ηλεκτρονικής Μουσικής της Ζήμενς. Παρακολούθησε επίσης, σεμινάρια πάνω στη σύγχρονη μουσική και τις πρωτοποριακές τεχνικές των διάσημων πρωτοποριακών συνθετών Πιερ Μπουλέζ, Κάρλχαϊντζ Στοκχάουζεν και Γκεόργκι Λίγκετι. Ήταν η εποχή που η πρωτοποριακή μουσική κυριαρχούσε. Είχε ήδη συνθέσει το πρώτο του κουαρτέτο εγχόρδων, τα πρώτα ορχηστρικά έργα, το Τριπλό κοντσέρτο για βιολί, τρομπέτα, κλαρινέτο και ορχήστρα και την Εισαγωγή. Χαρακτηριστικό του έργο σύγχρονης τεχνοτροπίας είναι τα Μέλη, καντάτα για μεσόφωνο και ορχήστρα δωματίου σε ποίηση Σαπφούς και με ευφάνταστη χρήση εντεκάφθογγων σειρών σε μία προσπάθεια απόδοσης της Σαπφικής στροφής που αποτελείται από ένδεκα (11) συλλαβές. Και τα τρία έργα που προανέφερα παραμένουν μη φωνογραφημένα. 

Πριν ακόμα ολοκληρώσει τις σπουδές του, είχε αρχίσει, ήδη από το 1961 την περίφημη υπερπενηντάχρονη σταδιοδρομία του ως αρχιμουσικός. Διηύθυνε με επιτυχία περισσότερες ορχήστρες εγνωσμένης αξίας, όπως η Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης και η Ορχήστρα Τονχάλλε της Ζυρίχης.

Στα χρόνια αυτά ήρθαν και οι πρώτες σημαντικές διακρίσεις με το βραβείο «Ρίχαρντ Στράους» τού Μονάχου το 1964 και το πρώτο βραβείο της Στουτγάρδης το 1966, για το έργο του Κοντσέρτο για βιολί που φέρει την αρίθμηση 28. Ένα υπέροχο έργο, με τρία μέρη ενωμένα μεταξύ τους και συμβατική μεν ονομασία αλλά που αγγίζει περισσότερο τα πεδία μίας αφηρημένης προγραμματικής μουσικής, με πρωταγωνιστικό αφηγητή το βιολί. Για μένα είναι ένα από τα καλύτερα σύγχρονα κοντσέρτα για βιολί στην παγκόσμια μουσική φιλολογία. Δεν ξέρω γιατί δεν έχει ακόμη φωνογραφηθεί. Το 1966 πραγματοποιήθηκε η πρώτη του περιοδεία στις Ηνωμένες Πολιτείες, με την ιδιότητα τού αρχιμουσικού. Ευτύχησε να γνωρίσει σημαντικούς ανθρώπους της μουσικής όπως ο Λέοναρντ Μπερνστάϊν, ο Λούκας Φος, κ.ά. 

Το 1967 επέστρεψε στην Αθήνα, όπου ίδρυσε το Ελληνικό Συγκρότημα Σύγχρονης Μουσικής. Πρωτοστάτησε επίσης, στην ίδρυση τού ελληνικού τμήματος της «Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής» αναλαμβάνοντας την αντιπροεδρία. Το 1968 αποδέχτηκε τιμητική πρόσκληση της πόλης τού Βερολίνου και εγκαταστάθηκε εκεί για ένα χρόνο. Στα πλέον ενδιαφέροντα έργα της δεκαετίας τού 1960 ανήκουν η Κίνησις ΑΒΓΔ για δύο ομάδες εγχόρδων, οι Συλλαβές για πιάνο, το Κοντάκιον για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα εγχόρδων με προφανή βυζαντινή επίδραση και η Κλυταιμνήστρα, ηχητική δράση για χορευτές, ηθοποιό, ορχήστρα και μαγνητοταινία, γραμμένη για το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου σε ιδιότυπη σημειογραφία προκειμένου ν’ αποδώσει την κίνηση και τη μεταβολή πολλαπλών ηχητικών επιπέδων. Όπως προείπα, στη δεκαετία τού 1960 η μουσική δημιουργία τού Αντωνίου έχει πολλά πρωτοποριακά στοιχεία, χρήση ηλεκτρονικού υλικού και ηχογόνων πηγών που προϊόντος τού χρόνου υποχωρούν στις τελευταίες δεκαετίες της βιωτής του. Είναι από τους πρώτους Έλληνες συνθέτες που χρησιμοποίησε αυτές τις πρωτοποριακές τεχνικές ως εργαλεία δεξιοτεχνίας για την προέκταση και συνένωση των ηχοχρωμάτων σε ανάγλυφες δραματικές κατασκευές, όπως στα έργα που προανέφερα. 

Τα φτερά του έχουν ανοίξει πλέον και οι βραβεύσεις ακολουθούν η μία την άλλη, όπως το βραβείο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών για τις Μικρογραφίες του για ορχήστρα, και επίσης το βραβείο «Ondas» (Κυματισμοί) τού 1970 με το οποίο η ισπανική τηλεόραση τον τίμησε για το μπαλέτο του Κασσάνδρα. Είναι η χρονιά που έχουμε και την πρώτη του δισκογραφική παρουσία του όπως προανέφερα. 

Έχει αρχίσει επίσης η σπουδαία μουσικοπαιδαγωγική του δραστηριότητα. Από το 1960 ξεκίνησε και η στενή του σχέση με το θέατρο και το χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου. Κυρίως όμως με το αρχαίο δράμα και με τη γραφή σκηνικής μουσικής για αρκετές παραστάσεις του, σχέση που διήρκεσε σχεδόν πενήντα (50) χρόνια. Μουσική για παραστάσεις όπως ο Φιλοκτήτης τού Σοφοκλή με τη χρήση ηλεκτρονικών ήχων που έδεσε θαυμάσια με τους υπέροχους χώρους των αρχαίων θεάτρων της Επιδαύρου, τού Ηρωδείου και της Δωδώνης.

   

Η δεκαετία τού 1970 είναι από τις πιο γόνιμες, με σημαντικά γεγονότα στη βιωτή του και φυσικά με συναντήσεις και συνεργασίες με κορυφαία ονόματα όπως ο Καρλ Ορφ, ήδη από την παραμονή του στο Βερολίνο, και ο Ολιβιέ Μεσσιάν. Και των δύο κορυφαίων μουσουργών διηύθυνε έργα τους με μεγάλη επιτυχία. Η εργογραφία του εμπλουτίσθηκε με νέα λαμπρά έργα όπως ο Χωροχρόνος ΙΙ για αφηγητή-βαρύτονο και ενόργανο σύνολο, οι Παρωδίες για φωνή και πιάνο με την ευφάνταστη χρήση συλλαβών χωρίς νόημα, οι Διαμαρτυρίες Ι και ΙΙ, πολύτεχνα έργα βασισμένα σε μεταμουσικές ιδέες και σύγχρονες τεχνικές, το Fluxus I με κύριο χαρακτηριστικό την άρτια απόδοση της κίνησης και της μεταβολής πολλαπλών ηχητικών επιπέδων και τέλος τις δύο βραβευμένες Στιχομυθίες για κιθάρα με το βραβείο τού Διεθνούς Διαγωνισμού Κιθάρας της Γαλλικής Ραδιοφωνίας. 

Ο Αντωνίου, μέσα από τη μουσική πρωτοπορία της δεκαετίας, κράτησε πολύ έντονα τα ελληνικά μελωδικά στοιχεία. Εξάλλου προσπαθούσε να εκφράσει αυτό που ήταν αλλά με τα σύγχρονα μέσα, γνωρίζοντας τη μεγάλη δυσκολία να συνδυασθούν η δική μας μουσική παράδοση και τα τότε ηλεκτρονικά μέσα, όπως οι γεννήτριες θορύβων, και οι προηχογραφημένοι ήχοι σε μαγνητοταινίες. Χάρη στη μεγάλη γνώση της σύγχρονης οργάνωσης και ενορχήστρωσης ανταπεξήλθε με επιτυχία τον σκόπελο της δημιουργίας πειραματικής μουσικής. Πάντως ουδέποτε υπήρξε οπαδός της αντι-τέχνης, αυτής δηλαδή, που για να τη ξεκινήσεις πρέπει να καταστρέψεις τα πάντα που προηγήθηκαν. Το καλύτερο όμως έργο αυτής της δεκαετίας είναι η αριστουργηματική πολύτεχνη όπερα Περίανδρος, έργο τού 1979 με θέμα τον ομώνυμο τύραννο της Κορίνθου, περιώνυμο για την κακουργία αλλά και τη για μεγαλοπραγμοσύνη και σοφία του. Ο συνθέτης στηλιτεύει εδώ την κατάλυση της δημοκρατίας δημιουργώντας έναν ηχόκοσμο, αποκλειστικά δικό του και ταυτόχρονα ελληνικό. Η όπερα παρουσιάστηκε στο Μόναχο το 1983. 

Δεκαετία τού 1980. Η δεκαετία χαρακτηρίζεται από νέες βραβεύσεις και νέα θαυμάσια έργα: Σκόλιον για ενόργανο σύνολο, Βορράς-Νότος για πιάνο και ορχήστρα δωματίου, 11 Αφηγήσεις για φωνή και ενόργανο σύνολο, Επιγράμματα για υψίφωνο και ορχήστρα δωματίου, Παιάν για ορχήστρα και η καντάτα Προμηθέας για βαρύτονο, μικτή χορωδία και ορχήστρα. Το τελευταίο είναι ένα από τα καλύτερα έργα του. 

Το 1989 η Ένωση Ελλήνων Μουσουργών τον εξέλεξε πρόεδρό της, θέση την οποία διατήρησε έως την εκδημία του. Επί προεδρίας του μέσα από ποικίλες δραστηριότητες, όπως τα εργαστήρια νέων συνθετών, έδωσε τη δυνατότητα σε δεκάδες νέους να προβάλλουν τη μουσική δημιουργία τους. 

Στη δεκαετία τού 1990 τιμήθηκε με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο της μουσικής προσφοράς του. Εντυπωσίασε πάλι κοινό και κριτικούς, με τη σειρά 15 έργων με τον τίτλο Celebration. Συνέθεσε επίσης, το Μονόδραμα για ηθοποιό και ενόργανο σύνολο και τις όπερες Βάκχαι και Οιδίπους επί Κολωνώ. Για την τελευταία βραβεύτηκε με το βραβείο «Κάρολος Κουν». Θερμός υποστηρικτής της σύγχρονης μουσικής, ίδρυσε διάφορα ορχηστρικά σύνολα, όπως το ALEA III στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης στο οποίο ήταν καθηγητής. Με το τελευταίο παρουσίασε πολλά έργα νέων Ελλήνων συνθετών σε αναθέσεις δικές του. 

Στις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του έζησε μόνιμα στην Ελλάδα, αφού συνταξιοδοτήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης. Πολλές ήταν πάλι οι βραβεύσεις του. Μεταξύ αυτών, τού απονεμήθηκε ο «Ταξιάρχης τού Τάγματος της Τιμής» από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Ολοκλήρωσε εκατόν πενήντα πέντε (155) έργα και έφθασε τον εντυπωσιακό αριθμό των τετρακοσίων εξήντα επτά (467) έργων. 

Στα τελευταία έργα του ανήκουν η όπερα Καποδίστριας, το Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα και το χορωδιακό Επιτάφιος το οποίο παρουσιάσθηκε κατά την αναγόρευσή του ως ακαδημαϊκού στις 17 Μαρτίου τού 2015.

   

Ως συνθέτης ο Αντωνίου έδινε δικαίωμα στον εαυτό του να ανακαλύπτει συνεχώς καινούργια πράγματα ή να προσεγγίζει από διαφορετικές γωνίες αυτά τα οποία ήξερε. Πάντα προσέγγιζε την μουσική σαν να μην ήξερε τίποτε από πριν. Έτσι μπορούσε να έχει την έκπληξη ότι κάθε φορά κάτι νέο ανακάλυπτε. Αυτό είναι που τον κρατούσε πολύ κοντά στην απίστευτη όρεξη και δύναμη που είχε να δημιουργήσει. Η δημιουργία είναι για αυτόν μία πρόκληση. Ήταν μία αναζήτηση για κάτι που διακαώς έψαχνε και δεν το είχε βρει. Και όπως τόνιζε: «καλά είναι που δεν το έχω βρει και το ψάχνω πάντα, γιατί με κάνει να είμαι συνεχώς σε επαφή με τη δημιουργία». 

Αυτή η συνθετική συνέπεια σφυρηλατήθηκε σιγά σιγά προς ένα ιδανικό μοναδικής μουσικής έκφρασης με τρία κύρια χαρακτηριστικά. Το πρώτο είναι η μορφολογική οικονομία και η απόλυτα προσωπική δομική πρωτοτυπία του η οποία παραπέμπει στο άριστο μέτρο. Το δεύτερο είναι η λιτή χρήση των εκφραστικών μέσων της ορχήστρας και η τέλεια γνώση των δυνατοτήτων των οργάνων. Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι η χρήση μελωδιών και μελωδικών θραυσμάτων. Όλα αυτά συνοψίζονται στα ίδια τα λόγια του που τα τελειώνει με τη ρήση «…μα θα μπορούσα να είμαι κάτι άλλο εκτός από εκφραστής αυτού τού κόσμου που είμαι και εγώ μέρος του;» 

Ως μουσικοπαιδαγωγός και κυρίως καθηγητής σύνθεσης διέγραψε μία αξιοζήλευτη πορεία σχεδόν 60 ετών γαλουχώντας στα μυστικά της σύνθεσης δεκάδες σημερινούς συνθέτες, τόσον μέσα από πανεπιστημιακά μουσικά τμήματα και ωδεία όσο και ιδιωτικά. Δίδαξε σύνθεση και ενορχήστρωση στα Πανεπιστήμιο τού Στάνφορντ, της Πενσυλβάνια και της Βοστώνης, τη Μουσική Ακαδημία της Φιλαδέλφειας, το Μουσικό Κέντρο τού Μπέρκσαϊρ και σε πολλά ακόμη. Περισσότεροι από εκατόν σαράντα (140) Έλληνες συνθέτες πήραν δίπλωμα σύνθεσης μαζί του. Είναι μία τεράστια προσφορά και παρακαταθήκη για το παρόν και μέλλον της λόγιας μουσικής στην Ελλάδα. 

Αυτός λοιπόν ήταν ο Θόδωρος Αντωνίου, ένας αγαπημένος δημιουργός και μέντοράς μου στον οποίο εγώ τουλάχιστον τού οφείλω απείρως πολλά. Ένα ελάχιστο δείγμα της ευγνωμοσύνης μου είναι και το βιβλίο με την επίσημη δισκογραφία του που παρουσιάσαμε απόψε. Άφησα πάρα πολλά ανείπωτα λόγω έλλειψης χρόνου. 

Εμείς από εδώ, τον φιλόξενο χώρο της Φιλαρμονικής Εταιρίας-Ωδείου Πατρών τον χαιρετούμε ευλαβικά και με αγάπη. Τού δηλώνουμε ότι ουδέποτε θα τον ξεχάσουμε. Θα κρατήσουμε πάντα ζωντανή τη μνήμη του και θα τον αφήσουμε να μας μιλήσει μέσω της υπέροχης μουσικής του που ευθύς αμέσως θα ξεκινήσει με τους εκλεκτούς μουσικούς ερμηνευτές. 

Σας ευχαριστώ για την υπομονή σας.

ΤΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ ΤΗΣ ΠΑΤΡΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η μεγάλη εορτή του Ευαγγελισμού «στοιχειώθηκε» στην Πάτρα, από την παρουσία του μακαριστού Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου στον Μητροπολιτικό Ναό, στην γνωστή σε όλους τους πατρινούς Ευαγγελίστρια. 

Ο μακαριστός Μητροπολίτης χοροστατούσε στον πανηγυρικό Εσπερινό, ψάλλοντας κατά τέτοιον τρόπο που να επιβεβαιώνει τον υμνωδό της εορτής «χορευέτω η φύσις». Όλος «χόρευε» ψάλλοντας τα περίφημα προσόμοια του Εσπερινού «Βουλήν προαιώνιον». Το πρώτο στο αργό ειρμολογικό μέλος, το δεύτερο «Φαίνη μοι ως άνθρωπος» σε χορευτικό τρίσημο ρυθμό και το τρίτο «Θεός όπου βούλεται» στο γνωστό σύντομο μέλος. 

Στη συνέχεια διηύθυνε τον χορό ψαλτών – από του Αρχιερατικού Θρόνου – στο περίφημο Δοξαστικό του Εσπερινού «Απεστάλη εξ ουρανού», σε ήχο πλ. β’ και στο μέλος του αειμνήστου Άρχοντος Μουσικοδιδασκάλου της Μ.τ.Χ.Ε. Κωνσταντίνου Πανά, ο οποίος πάντοτε το απολάμβανε και το ηχογραφούσε με το μικρό του κασετόφωνο. Το έντεχνο αυτό μέλος, ηχογράφησε ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος στο μεγάλο πρόγραμμα ηχογραφήσεων Εκκλησιαστικής Μουσικής του Μανόλη Χατζηγιακουμή και συμπεριλήφθηκε στον ψηφιακό δίσκο νούμερο 4, της σειράς Σύμμεικτα Εκκλησιαστικής Μουσικής. Είχα την τύχη να συμμετέχω ως ισοκράτης στην συγκεκριμένη ηχογράφηση και να επιμεληθώ τα ισοκρατήματα. Εν έτει 1998. 

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής σημειώνει για το μέλος αυτό: "Ιδιαίτερα εξαίρεται η απόδοση του δοξαστικού του Ευαγγελισμού, ενός σύγχρονου μέλους με πολύ ενδιαφέρουσα δομή και πλούσια συμπλοκή γραμμών και φράσεων, επάνω σε παραδοσιακά πρότυπα. Και στο μέλος αυτό η μακρόχρονη (κατ' έτος) εκτέλεση από τον ίδιο τον Σεβασμιώτατο στην εορτή του Ευαγγελισμού έχει προσδώσει στην ερμηνεία, παρά τη δυσκολία και την έκταση του Δοξαστικού, ευχέρεια και άνεση, έμφαση, κύρος, πειστικότητα". 
Το παραθέτουμε, προς ευωχίαν, εδώ.

Στον ίδιο δίσκο ο Δεσπότης ερμηνεύει και το ιδιόμελο της λιτής του Ευαγγελισμού «Ευαγγελίζεται ο Γαβριήλ» σε ήχο β’, το οποίο απέδιδε μοναδικά κατά την αρτοκλασία στον Εσπερινό της Ευαγγελίστριας. Ευτυχώς αυτές οι δύο ηχογραφήσεις αποτύπωσαν κάτι από το υψηλόν και σοβαρό κλίμα της πανηγύρεως του Μητροπολιτικού Ναού Πατρών, επί Νικοδήμου Βαλληνδρά, το οποίο εξέλιπε πλέον ή παρήλθε ανεπιστρεπτί.
Παραθέτουμε εδώ το ιδιόμελο "Ευαγγελίζεται ο Γαβριήλ" από το προσωπικό μας αρχείο. Πρόκειται για μια ζωντανή ηχογράφηση του 1989.

Στον τόμο Εικοσαέτηρος Αρχιερατεία Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Α’ 1974-1994, δημοσιεύονται διάφορα υμνογραφήματα του αειμνήστου Μητροπολίτου. Μεταξύ αυτών και Μεγαλυνάρια. Ανάμεσά τους και το του Ευαγγελισμού. 

Το Μεγαλυνάριο της εορτής που συναντούμε στα έντυπα βιβλία έχει ως εξής: 

Νῦν εὐαγγελίζεται Γαβριήλ, τὸ χαῖρε κραυγάζων, μετὰ δέους τῇ Μαριάμ. Ὢ τοῦ ξένου τρόπου! ἐν μήτρᾳ γὰρ ἀχράντῳ, συνείληπται ὁ Πλάστης σῴζων ὃν ἔπλασε. 

Ο Πατρών Νικόδημος κράτησε την πρώτη φράση και άλλαξε την δεύτερη, όπως φαίνεται και από το χειρόγραφό του που δημοσιεύουμε εδώ. 

Αντί του «Ὢ τοῦ ξένου τρόπου…» γράφει: «και ο εν υψίστοις υιός Θεού υπάρχων υιός ανθρώπου γίνεται, ως ηυδόκησε». 

Νικοδήμου Αρχιερέως αιωνία η μνήμη!

Ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος λειτουργών στην Ευαγγελίστρια 

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Στην κατάμεστη αίθουσα, του ξενοδοχείου MY WAY, όπου η συγκίνηση συνάντησε τον αναστοχασμό, πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα η παρουσίαση του νέου βιβλίου «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» (εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) του βραβευμένου από την Ακαδημία Αθηνών συγγραφέα Σταύρου Ζουμπουλάκη. 

Η εκδήλωση, η οποία τελούσε υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος - Πελοποννήσου, δεν αποτέλεσε απλώς μια βιβλιοπαρουσίαση, αλλά μια ουσιαστική κατάθεση ψυχής και έναν ζωντανό διάλογο πάνω σε κρίσιμα θέματα βιοηθικής και στο ερώτημα "πόση αλήθεια"  αντέχει τελικά ο άνθρωπος που δοκιμάζεται από μια σοβαρή ασθένεια. 

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης –το ξέρουν όσοι διαβάζουν τα άρθρα και τα δοκίμιά του, είναι ένας άνθρωπος της πίστης –όχι όμως από τους συνηθισμένους. Διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία, πρόεδρος του δραστήριου εκδοτικού ιδρύματος Άρτος Ζωής, και τακτικός αρθρογράφος της Καθημερινής, ο ίδιος έχει καθιερώσει ένα σπάνιο για την Ελλάδα πρότυπο διανοούμενου, σπάνιο, γιατί συνδυάζει την ολοκληρωμένη θεολογική παιδεία και την αγάπη για τη σύγχρονη φιλοσοφία και λογοτεχνία με μια παρεμβατική προοδευτική στάση. 

Για το βιβλίο και τις πολυδιάστατες προεκτάσεις του μίλησαν ο Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής και Υγείας του Εγκεφάλου Πάνος Αλεξόπουλος, ο Παθολόγος και διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου «ο ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ» Χρήστος Μπίκας και ο Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής -Ογκολογικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον, ενώ τον συντονισμό του πάνελ είχε η σύμβουλος επικοινωνίας Ζέττα Ζάχου. 

Στην Πάτρα συχνά έχουμε ημερίδες για τα προβλήματα της, ή για τεχνικά ζητήματα, σπάνια όμως καταπιανόμαστε με θέματα βιοηθικής και υπαρξιακά που αγγίζουν όλες τις ψυχές. Η ιατρική εταιρεία Δυτικής Ελλάδος με τους Καθηγητές Ελένη Γελαστοπούλου και Χρήστο Τριάντο, κάλεσαν έγκριτους επιστήμονες της περιοχής μας να συνομιλήσουν με τον συγγραφέα για το βιβλίο αυτό. 

Οι ομιλητές, κράτησαν με την αλήθεια του λόγου τους και την ειλικρίνειά τους το πολυπληθές ακροατήριο σε εγρήγορση, κυρίως όμως δημιούργησαν σκέψεις για την ευαίσθητη σχέση ασθενούς -γιατρού και τόνισαν την ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα που δημιουργεί η τεχνοκρατική εξειδίκευση της εποχής μας, υπερτονίζοντας ότι η ιατρική πράξη οφείλει να παραμένει, πάνω από όλα, μια πράξη ανθρωπιάς. Καταλήγοντας, μέσα από τη συζήτηση αναδείχθηκε η πεποίθηση ότι η ανακοίνωση της αλήθειας δεν είναι μια τυπική διαδικαστική πράξη, αλλά μια ύψιστη βιοηθική ευθύνη που πρέπει να αναλαμβάνεται με ταπεινότητα καθώς ο γιατρός οφείλει να αποβάλει το αίσθημα της υπεροχής, να «μπαίνει στα παπούτσια του άλλου» και να επικοινωνεί τη νομοτέλεια της πορείας με ευαισθησία, μεταγγίζοντας την ελπίδα. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου «Γωνιά του Βιβλίου» και τη φιλοξενία του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events. 

Χορηγοί επικοινωνίας ήταν ο ΣΚΑΪ ΠΑΤΡΑΣ 89,4 και ο ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ. 

Σχόλιο στο βιβλίο «H ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» του Σταύρου Ζουμπουλάκη 

Του Πάνου Αλεξόπουλου 

Η φροντίδα του πάσχοντος ανθρώπου και η επικοινωνία ασθενούς-ιατρού διέρχονται τις τελευταίες δεκαετίες μια ριζική μετάλλαξη. Δεν αναφέρομαι αποκλειστικά στην εμμονική εστίαση του σχεδιασμού και της λειτουργίας των υπηρεσιών υγείας στην ισορροπία οικονομικού κόστους- οφέλους που οδηγεί στην εντατικοποίηση της εργασίας των επαγγελματιών υγείας. Έχω στο νου μου τις επιστημονικές εξελίξεις και τις κοινωνικές ανατροπές που έλαβαν χώρα τα τελευταία χρόνια. 

Οι επιστημονικές αλλαγές τις τελευταίες δεκαετίες είναι ραγδαίες λόγω της ταχύτητας με την οποία παράγεται η νέα επιστημονική γνώση, που είναι κατά κανόνα και πολύ καλά θεμελιωμένη σε σχέση με το παρελθόν. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Περίπου πριν από έναν αιώνα, ο Alois Alzheimer περιέγραψε μια έως εκείνη τη στιγμή άγνωστη κλινική οντότητα που αργότερα πήρε το όνομα του, τη Νόσο Alzheimer. Σε ποια δεδομένα βασίστηκε ο πρωτοπόρος κλινικός νευροεπιστήμονας; Στη μελέτη της κλινικής εξέλιξης και των εγκεφαλικών αλλαγών μιας και μόνο ασθενούς. 100 και λίγο παραπάνω χρόνια αργότερα ζούμε μια αλλαγή του πως αντιλαμβανόμαστε αυτή την κλινική οντότητα. Η αλλαγή αυτή βασίζεται σε κλινικά, βιοχημικά και νευροαπεικονιστικά δεδομένα εκατοντάδων χιλιάδων ασθενών και όχι σε μια μόνο ασθενή. Δεν είναι πια προϋπόθεση για τη διάγνωση της νόσου η παρουσία συμπτωμάτων. Αρκούν οι θετικοί απεικονιστικοί ή βιοχημικοί δείκτες. 

Το διαδίκτυο και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας, η ευχέρεια της διασυνοριακής κινητικότητας, τα χρηματοδοτικά εργαλεία της έρευνας, οι σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι, η καθολική πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας στον ανεπτυγμένο κόσμο και βέβαια η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών και οι νέες μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων ευνοούν την εξαγωγή ασφαλέστερων σε σχέση με το παρελθόν επιστημονικών συμπερασμάτων και την παραγωγή γνώσης που βασίζεται σε μεγάλο όγκο δεδομένων. Αυτός ο μεγάλος όγκος δεδομένων έχει ανοίξει το δρόμο τα τελευταία χρόνια για την ιατρική ακριβείας. Με τον όρο ιατρική ακριβείας αναφερόμαστε σε μια εξατομικευμένη προσέγγιση της υγειονομικής περίθαλψης που αξιοποιεί γενετικά-, βιολογικά, κλινικά και περιβαλλοντικά δεδομένα ενός ατόμου για τη διαμόρφωση εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης, διάγνωσης και της θεραπείας ασθενειών. Ήδη βαδίζουμε λοιπόν το μονοπάτι που μας οδηγεί στην διαμόρφωση με μεγάλη βεβαιότητα και ασφάλεια της κατάλληλης, εξατομικευμένης στρατηγικής πρόληψης και θεραπείας βάσει μεγάλου όγκου δεδομένων. Να το περιγράψω λίγο πιο απλοϊκά; Με τη δύναμη των υπολογιστών, εντοπίζουμε και συνδυάζουμε ευέλικτα στρατηγικές που ξέρουμε πως δούλεψαν σε άλλα άτομα/ασθενείς με τα ίδια ή παρόμοια χαρακτηριστικά. Επειδή ο όγκος των δεδομένων είναι μεγάλος και η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών υψηλή εξάγονται ασφαλή συμπεράσματα. Τόσο ασφαλή που επιτρέπεται στους ιατρούς να κομίζουν επιστημονικά νέα, διαγνώσεις και προγνώσεις ως άλλος Μωυσής που κατέρχεται από το όρος Σινά… 

Το σημειώνει αυτό με μάλλον ειρωνική και φλεγματική διάθεση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης όταν γράφει στο βιβλίο για το οποίο σήμερα μιλάμε πως «Ο ασθενής μας δεν ανακουφιζόταν, μολονότι όλα πήγαιναν καλά. Ζούσε στον ορίζοντα της υποτροπής, αύριο, μεθαύριο, και του τέλους του, στα εφτά ή το πολύ στα δέκα χρόνια, όπως του είχε - προσέξτε το ρήμα- ανακοινώσει από το όρος Σινά η Αμερικανίδα ιατρός». Η ιατρός που δούλευε στο Νοσοκομείο Μount Sinai στη Νέας Υόρκη. Προσφέρουν λοιπόν τα νέα μεγάλα δεδομένα και η νέα ιατρική ακριβείας την ευχέρεια και τη βεβαιότητα να ανακοινώνει ο γιατρός στον ασθενή την πορεία της νόσου του στο χρόνο, να προεξοφλεί τα μελλούμενα της αρρώστιας. Καθίσταται εύληπτη η επίταση του ούτως ή άλλως καταστατικά ασύμμετρου, εξουσιαστικού χαρακτήρα της σχέσης ιατρού-ασθενούς. Ο ιατρός «άρχων της ζωής και του θανάτου» από τη μια πλευρά και «ο άρρωστος [από την άλλη], ο συντετριμμένος, ο φοβισμένος, ο αδύναμος που παραδίδει στα χέρια του γιατρού το ίδιο του το σώμα με την ελπίδα να τον κάνει καλά», όπως με ενάργεια σημειώνει ο συγγραφέας. Και μάλιστα, κάποιες φορές, ελπίζει σπανίως ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, αυτή η βαθιά ασυμμετρία μπορεί να προσφέρει και μια κρυφή, ασυνείδητη, ανομολόγητη χαρά στον ιατρό που εκκινεί από «το αίσθημα υπεροχής του ανθρώπου που μιλάει από θέση εξουσίας». Έχουν λοιπόν σήμερα και ακόμα περισσότερο στο μέλλον οι διαγνώσεις που θέτουμε, οι θεραπείες που επιλέγουμε και τα όσα καλούμαστε, από ιατρικό καθήκον, να ανακοινώσουμε χαρακτήρα αυτο- εκπληρούμενης προφητείας; Και ο ιατρός, συμπεριφερόμενος ως θεός, είναι με τη συνδρομή των μεγάλων δεδομένων και την ισχυρή υπολογιστική δύναμη των μηχανών σε θέση να προβλέψει την περίπου νομοτελειακή εξέλιξη της πορείας της ασθένειας και άρα το ίδιο το μέλλον του αρρώστου; Και η βούληση του ασθενούς να αγωνιστεί για την υγεία του και να συνεργαστεί με τους ιατρούς ή να παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια δεν παίζουν κανένα ρόλο; Ή μήπως η βούληση και η στάση του ασθενούς, η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, είναι δυνατό να προεξοφληθούν μέσα από μια προσεκτική ανάλυση τεράστιου διαθέσιμου πλήθους συμπεριφορών ασθενών και ασθενειών; Ο άνθρωπος ως θεός και κύριος της τύχης του… 

Παρόλες αυτές τις εξελίξεις, Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης συνεχίζει πεισματικά στη σχέση ιατρού-ασθενούς να βλέπει «μια συνάντηση μεταξύ ίσων, μια συνάντηση προσώπων σε κάθε περίπτωση και σε κάθε συνθήκη, ακόμη και όταν- ίσως κυρίως τότε- ο άρρωστος είναι ένα ανθρώπινο κουρέλι». Δε θεωρώ πως η προσέγγιση αυτή είναι ρομαντική και ιδεαλιστική ή έχει να κάνει με την ανθρωπιστική επιστημονική σκευή του συγγραφέα. Ο κ. Ζουμπουλάκης έχει πέρα για πέρα δίκιο όχι μόνο για το σήμερα, αλλά και για το αύριο, διότι όλα τα νομίσματα έχουν δυο όψεις. Η σχέση ιατρού-ασθενούς τα τελευταία χρόνια, παρά την ψευδαίσθηση παντοδυναμίας που προσφέρουν οι νέες γνώσεις και τα νέα δεδομένα και την καταστατικώς ασύμμετρη φύση της, είναι, παραδόξως ίσως για τους μη ειδικούς. λιγότερο άνιση σε σχέση με το παρελθόν. Η αρχή της αυτονομίας, που δεν περιέχεται καν στον όρκο του Ιπποκράτη, έχει τις τελευταίες δεκαετίας προβάδισμα έναντι όλων των άλλων βιοηθικών αρχών, όπως της δικαιοσύνης, της ωφελιμότητας και της μη βλάβης, διότι ζούμε σε κοινωνίες που τα ατομικά δικαιώματα και η ατομικότητα έχουν προβάδισμα. Για το Σταύρο Ζουμπουλάκη «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να καταργήσει την αυτονομία του αρρώστου ή να τον υποκαταστήσει, να του κλέψει τον πόνο του». 

Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο, η άσκηση της αυτονομίας του αρρώστου προϋποθέτει τη συνάντηση του με τον ιατρό του, προϋποθέτει τη συνάντηση δυο προσώπων που επικοινωνούν, μοιράζονται βιώματα, εμπειρίες και γνώσεις για να καταλήξουν σε αποφάσεις που εναρμονίζονται με τις ανάγκες, τις αξίες, τις επιλογές ζωής του αρρώστου και φυσικά με τα όσα η ιατρική ακριβείας και η ιατρική που βασίζεται σε δεδομένα επιβάλουν. Να γιατί ο συγγραφέας έχει δίκιο όταν μιλάει για ισότητα στη σχέση ιατρού ασθενούς. Λόγω των ραγδαίων επιστημονικών εξελίξεων, μάλιστα, η άσκηση της αυτονομίας του ασθενούς έχει τις τελευταίες δεκαετίες ποιοτικά και ποσοτικά εμβαθυνθεί. Eξηγούμαι. 

Σήμερα λόγω ακριβώς της προόδου στα διαγνωστικά και θεραπευτικά μέσα που έχει στη διάθεση του ο γιατρός, πολλές φορές υπάρχουν εξίσου καλές στρατηγικές για την αντιμετώπιση μιας ασθένειας, ενώ οι ασθενείς αναζητούν πια πληροφορίες για το νόσημα τους και την αντιμετώπιση του σε έγκυρες και λιγότερο έγκυρες πηγές του διαδικτύου, σε βιβλία, σε ομάδες αλληλοβοήθειας. Για παράδειγμα η αντιμετώπιση ενός βαρέως καταθλιπτικού επεισοδίου δίχως αυτοκτονικότητα μπορεί να λάβει χώρα ενδονοσοκομειακά, σε ψυχιατρική κλινική, αλλά και στην Κλινική Ημέρας του τοπικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας, δηλαδή ο ασθενής να περνά το απόγευμα και το βράδυ του στο σπίτι του, ακόμα ακόμα και εξωνοσοκομειακά δύναται να θεραπευτεί το επεισόδιο αρκεί να αξιοποιείται η κατάλληλη, εντατική ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα καθώς και η αναγκαία οικογενειακή υποστήριξη. Για να γίνει η επιλογή επομένως ανάμεσα σε αυτές τις τρεις επιστημονικά καλά θεμελιωμένες και κατάλληλες για τον ασθενή μας θεραπευτικές επιλογές, ο ιατρός, αν δεν αντιμετωπίζει την αποστολή του με όρους εργαζόμενου σε υπεραγορά, supermarket, πρέπει με «ανθρωπιά και έγνοια» να ενσκήψει στις δυσκολίες, τα βάσανα, τις ανάγκες, τις δυνατότητες του ασθενούς και τις αξίες του, να κατανοήσει τις ευαισθησίες του και τα θέλω του στη διαχείριση του προβλήματος υγείας του, «να ακούσει ο γιατρός το αφήγημα του αρρώστου» όπως υπογραμμίζει στο βιβλίο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, να του δώσει τον αναγκαίο χώρο και χρόνο για να αναπτυχθεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα τους που στηρίζεται στο ψυχικό συμμερισμό από το γιατρό της κατάστασης του αρρώστου, αλλά και στην ανάγκη που έχει για βοήθεια ο ασθενής. 

Ευχαριστούμε κ. Ζουμπουλάκη για την επιμονή σε αυτό τον όρο έναντι της ακατανόητης στα ελληνικά λέξης «ενσυναίσθηση». Αν αναλογιστούμε και το γεγονός πως ζούμε πια σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, με συμπολίτες με ποικίλες εθνικές, θρησκευτικές και κοινωνικές καταβολές, γίνεται πασιφανής νομίζω η επιβεβλημένη ανάγκη να «είναι ο ασθενής για τον γιατρό ένα πραγματικό πρόσωπο, με βιογραφία και όχι ένας άγνωστος του οποίου έχει δει απλώς κάποιες εξετάσεις στον υπολογιστή του» και παίρνει αποφάσεις απλώς με τη βοήθεια πρωτοκόλλων και υπολογιστικών εργαλείων. Πως μπορεί, όμως, ο ιατρός ο καλά αρματωμένος με γνώσεις και εργαλεία διάγνωσης και εκτίμησης της πρόγνωσης, άρα και με βεβαιότητες και με την έπαρση που διαμορφώνει η πετυχημένη επαγγελματική διαδρομή, με το φορτωμένο επαγγελματικό πρόγραμμα, με τις υποχρεώσεις τους να κατανοήσει την αναγκαιότητα αλληλοπεριχώρησης και ουσιαστικού σεβασμού στον άρρωστο; Με σαφήνεια ο συγγραφέας βλέπει την ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο όχι ως διαδικαστικό, επαγγελματικό ή υπηρεσιακό καθήκον, αλλά ως πράξη ηθικής ευθύνης, και πιστεύει πως η άσκηση της ιατρικής είναι τέχνη, βασισμένη σε μια επιστήμη. 

Σε μια εποχή καταιγιστικής παραγωγής νέας γνώσης και ανακαλύψεων που αποθεώνει την ισχύ και την κυριαρχία, είναι τέχνη να επιμένεις στη μεσότητα, τη μετριοπάθεια και την αγάπη. Eίναι τέχνη που χτίζεται πάνω στην «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας» για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του συγγραφέα. Τότε μόνο βλέπει ο γιατρός στο πρόσωπο του αρρώστου έναν ίσο του, που αν και δεν είναι επαΐων της ιατρικής, είναι όμως επαϊων του πόνου του και της μοναδικής εμπειρίας της κατάδικής του αρρώστιας. Ο γιατρός και ο άρρωστος είναι ίσοι διότι καλούνται να συνδιαμορφώσουν ως επαϊόντες διαφορετικών πεδίων μια στρατηγική ανακούφισης του πόνου και των δυσκολιών που προκαλεί η αρρώστια στον άνθρωπο, όχι στον κάθε άνθρωπο, αλλά στο συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από το γιατρό και προσμένει βοήθεια και λύσεις. Δίχως συνάντηση προσώπων, αλληλοπεριχώρηση και εμπιστοσύνη, δίχως διαμόρφωση θεραπευτικής συμμαχίας, δύσκολα έχει θεραπευτικό νόημα και θεραπευτικό περιεχόμενο το ρήμα «παλεύεται» που αντέτεινε ο διευθυντής της Αιματολογικής Κλινικής του Ευαγγελισμού Νίκος Χαρχαλάκης στον τρομοκρατημένο από τα Αμερικάνικα νέα για την πρόγνωση της νόσου του ασθενή. «Και εμείς τις ξέρουμε τις στατιστικές […αλλά] κάθε περίπτωση είναι διαφορετική». Το ρήμα ήταν σε παθητική φωνή, «παλεύεται, παλεύεται από όλους μαζί, από του γιατρούς, τους νοσηλευτές, τον άρρωστο και τους δικούς του», σημειώνει ο συγγραφέας. 

Σε λιγότερες από τριάντα σελίδες ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επιτυγχάνει με λόγο απλό και ζωντανό, με ανθρωπιά και αμεσότητα να ευαισθητοποίησει την κοινότητα των υγειονομικών σήμερα, στην εποχή της γνώσης, των μεγάλων ταχυτήτων και της αναζήτησης της ισχύος, για τα διακυβεύματα της σχέσης αρρώστου και γιατρού. Μα δεν τα ξέρουν οι γιατροί; Τα ξέρουν. Στις λίγες αυτές σελίδες γοητεύουν η σφαιρικότητα της προσέγγισης ενός ακανθώδους, αλλά καίριου θέματος, η αξιοποίηση κλινικών περιστατικών, η αποφυγή του διδακτισμού, το ζωντάνεμα με σάρκα και οστά πολλών κεφαλαίων βιβλίων βιοηθικής, και το αίσθημα του αναγνώστη πως το γραπτό πατάει σε βιώματα του ίδιου συγγραφέα που μας κάνουν να συνειδητοποιούμε και να εμπεδώνουμε την «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας που αποτελεί ακριβώς την πηγή της ανθρωπιάς μας». 

κ. Ζουμπουλάκη, Σας ευχαριστούμε!

Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Την Πέμπτη 15 Ιανουαρίου και ώρα 19:00, στην αίθουσα «Αφροδίτη» του Ξενοδοχείου MY WAY, πρόκειται να παρουσιαστεί το βιβλίο «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο». 

Πρόκειται για μια μια σημαντική μελέτη του κ. Σταύρου Ζουμπουλάκη, Προέδρου της Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ. 

Με τον συγγραφέα θα συζητήσουν οι ιατροί:

- Παναγιώτης Αλεξόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής Πανεπιστημίου Πατρών, Διευθυντής της Πανεπιστημιακής Ψυχιατρικής Κλινικής Πατρών. Επισκέπτης Καθηγητής στα Πανεπιστήμια Technical University of Munich και Trinity College Dublin 

- Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής Ογκολογικής Κλινικής της Γενικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον» Ι.Κ.Ε 

- Χρήστος Μπίκας, Διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Γενικού Νοσοκομείου Πατρών «ο Άγιος Ανδρέας». 

Οργάνωση-Συντονισμός εκδήλωσης Ζέττα Ζάχου, σύμβουλος επικοινωνίας. 

Υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος- Πελοποννήσου 

Με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου ΓΩΝΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ 

Με την ευγενική φροντίδα του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events 

Χορηγοί επικοινωνίας ΣΚΑΙ ΠΑΤΡΑΣ, ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ

O Σταύρος Ζουμπουλάκης γεννήθηκε το 1953 στη Συκιά Λακωνίας. Σπούδασε νομική και φιλολογία στην Αθήνα, και φιλοσοφία στο Παρίσι. Υπηρέτησε πολλά χρόνια στη Μέση Εκπαίδευση. Από το 1998 ως το 2012 διετέλεσε διευθυντής του περιοδικού «Νέα Εστία». Είναι πρόεδρος,από το 2008, του ΔΣ του «Άρτου Ζωής». Τον Φεβρουάριο 2013 ορίστηκε πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Το 2015 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, και το 2019 του τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης. Το 2017 τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο δοκιμίου - κριτικής για το βιβλίο του «Υπό το φως του μυθιστορήματος» (2015) και με το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών – Ίδρυμα Πέτρου Χάρη για το βιβλίο του «Ο στεναγμός των πενήτων. Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη» (2016). Το βιβλίο «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» είναι μια σημαντική μελέτη πάνω στην ανθρώπινη τρωτότητα, την πηγή της ανθρωπιάς και του ψυχικού συμμερισμού, το οποίο εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2025. 

Άλλα έργα του 

• Έντεκα συναντήσεις: Συζητώντας με τον Στρατή Μπουρνάζο. Αθήνα: Πόλις. 2020. 

• Άσπονδοι αδελφοί: Εβραίοι, χριστιανοί, μουσουλμάνοι. Αθήνα: Πατάκης. 2019. 

• Για το Ολοκαύτωμα. Αθήνα: Πόλις. 2018. 

• Στ' αμπέλια. Αθήνα: Πόλις. 2018. 

• Για το σχολείο. Αθήνα: Πόλις. 2017. 

• Αρχή σοφίας και κατακόκκνα όνειρα: Πίστη και έρωτας στον Τ.Κ. Παπατσὠνη. Αθήνα: Πόλις. 2017. 

• Ο στεναγμός των πενήτων: Δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 2016. 

• Χριστιανισμός της χαράς: Η μαρτυρία του πάπα Φραγκίσκου. Αθήνα: Πόλις. 2015. 

• Υπό το φως του μυθιστορήματος. Αθήνα: Πόλις. 2015. 

• Χρυσή Αυγή και Εκκλησία. Αθήνα: Πόλις. 2013. 

• Η αδερφή μου. Αθήνα: Πόλις. 2013. 

• Ποιος θεός και ποιος άνθρωπος; Φιλοσοφικά δοκίμια. Αθήνα: Πόλις. 2013. 

• Ανίερη συγκυβέρνηση. Αθήνα: Πόλις. 2011. 

• Χριστιανοί στον δημόσιο χώρο: Πίστη ή πολιτιστική ταυτότητα;. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 2010. 

• Στη σκηνή του κόσμου: Από το Βελιγράδι στην Τεχεράνη. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 2007. 

• Ο Θεός στην πόλη. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της Εστίας. 2002. 

• Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ως άγγελος: Οι θεολογικές προϋποθέσεις της φτερωτής απεικόνισής του. Αθήνα: Δόμος. 1992. 

Μεταφράσεις 

• Weil, Simone (2018). Το πρόσωπο και το ιερό.. Αθήνα: Πόλις. 

• Levinas, Emmanuel (2017). Τέσσερις ταλμουδικές μελέτες. Αθήνα: Πόλις.

Apostolo glorioso: Ένα σπουδαίο μοτέτο του Guillaume Du Fay για τον Άγιο Ανδρέα της Πάτρας

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Όταν συνεργάστηκα με τον Θάνο Μικρούτσικο για την διοργάνωση «Πάτρα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006», σε μια από τις μουσικές συζητήσεις μας του είπα για το Apostolo glorioso, δηλαδή το μοτέτο του Guillaume Du Fay (περίπου 1397-1424) για τον Άγιο Ανδρέα της Πάτρας. Με άκουσε έκπληκτος και μου ζήτησε την καλύτερη δυνατή τεκμηρίωση. 

Έτσι, βρέθηκα στην Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών να συνομιλώ με τον τότε διευθυντή της Βιβλιοθήκης, τον σπουδαίο εκείνο Christoph Stroux, ο οποίος μας έδωσε πολύτιμες πληροφορίες. 

Δυστυχώς, ο Μικρούτσικος παραιτήθηκε, η Πολιτιστική ατύχησε και το Apostolo glorioso που θα έπρεπε να είναι ο «ύμνος» της Πάτρας, έμεινε στα αζήτητα. 

Η μουσικολόγος Καίτη Ρωμανού σε μία μελέτη της μας παρουσίασε τα "βυζαντινά μοτέτα" του Guillaume Du Fay. 

Το Vasilissa ergo gaude και το Apostolo glorioso συνδέονται με την οικογένεια Malatesta. 

Ο Du Fay έγραψε το Vasilissa ergo gaude το 1420 στο Ρίμινι της Ιταλίας, όντας στην υπηρεσία της οικογένειας. Μας λέει η Καίτη Ρωμανού: «Η οικογένεια Malatesta συνδέθηκε με την Ελλάδα με έναν από τους γάμους, συχνούς τα χρόνια εκείνα, που αποσκοπώντας στην ένωση των εκκλησιών, επέβαλλαν την ένωση ορθόδοξων και καθολικών νεαρών αριστοκρατών. Το μοτέτο γράφτηκε για τον γάμο της Cleofe Malatesta με τον Θεόδωρο Β΄ Παλαιολόγο, Δεσπότη του Μορέα και αδελφό του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα, Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου.» 

Πρέπει να σημειωθεί πως η Πάτρα ήταν υπό τους Φράγκους από το 1205. Το 1429 απελευθερώθηκε κατά την επιτυχημένη σε όλη την Πελοπόννησο εκστρατεία του Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου. 

Το Apostolo glorioso / Cum tua doctrina / Andreas Christi famulus σχετίζεται με τον αδελφό της Κλεόπης, Pandolfo Malatesta,ο οποίος έγινε επίσκοπος Πάτρας στις 10 Μαΐου του 1424 και θεωρείται πολύ πιθανό ο Du Fay να τον συνόδευσε στην Πάτρα για τις τελετές και να έγραψε εκεί το μοτέτο. Για την ενθρόνιση, λοιπόν, του τελευταίου λατίνου Αρχιεπισκόπου των Πατρών έπρεπε να γίνει μια τελετή στο ναό του Αγίου Ανδρέα στην παραλία. Ο ναός αναδεικνύεται σαφέστατα στο κείμενο, στο οποίο αναφέρεται το Άγιο Σπήλαιο και η ελιά, στην οποία, κατά την παράδοση, σταυρώθηκε ο Άγιος Ανδρέας. 

Για την χρονολόγηση του μοτέτου, ο Christoph Stroux μου είχε πει χαρακτηριστικά και τα είχα σημειώσει: «Δημιουργήθηκε σύγχυση όταν ο Heinrich Besseler σε ένα άρθρο του το 1952 συνέδεσε το μοτέτο με μια επιγραφή, στην οποία ο Pantolfo Malatesta ανακοινώνει ότι το 1426 ανακαίνισε την εκκλησία του Αγίου στην παραλία. Ο Besseler νόμιζε ότι η επιγραφή, η οποία βρισκόταν από περίπου το 1810-1943 στο κάστρο των Πατρών, προερχόταν από την εκκλησία του Αγίου Ανδρέα στην παραλία και τη χρησιμοποίησε για την χρονολόγηση του μοτέτου, Όμως, όλοι οι ιστορικοί των Πατρών συμφωνούν ότι η επιγραφή προερχόταν από άλλη εκκλησία του Αγίου Ανδρέα, η οποία υπήρχε κατά το Μεσαίωνα και έως και τον 17ο αιώνα στον λόφο, έξω από τα τείχη του κάστρου και μετά καταστράφηκε από τους Τούρκους. Πρέπει, λοιπόν, η επιγραφή, η οποία έχει χαθεί αλλά έχει εκδοθεί επανειλημμένως, να μην συνδυαστεί με το μοτέτο». 

Επομένως το Apostolo Glorioso είναι του 1424. Σε κάθε περίπτωση συνδέεται άμεσα με την Πάτρα και τον πολιούχο της. 

Το κείμενο που αναφέρεται στον Άγιο και την σύνδεσή του με την πόλη, είναι ένα ανώνυμο σονέτο. Το μοτέτο είναι πεντάφωνο, δίγλωσσο (στα ιταλικά και στα λατινικά) και ισορρυθμικό – μετά την εισαγωγή (introitus). 

Πρόκειται για ένα μικρό φωνητικό διαμάντι μόλις τρίλεπτης διάρκειας. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το κείμενο και την μετάφραση, την παρτιτούρα καθώς και δύο σύγχρονες ερμηνείες του έργου. Μία από αυτές είναι του συνόλου Capella Romana που διευθύνει ο πατρινής καταγωγής μουσικολόγος και καθηγητής Αλέξανδρος Λίγκας. 

Apostolo glorioso 

Cantus 1, Contratenor 1 

Apostolo glorioso, da dio electo / A evangelegiare al populo greco / La sua 

incarnacion, che v’era ceco, / Et cusi festi senza alcun suspecto, 

Et eligisti a Patrasso per tuo lecto, / Et per sepulcro questo sancto speco: / Prego te, 

preghi me retrove teco, / Per li tuoi merci, nel devin conspecto. 

Cantus 2, Contratenor 2 

Cum tua doctrina convertisti a Christo / Tuto el paese, et cum la passione et morte / Che qui portasti in croce in su lo olivo. Ma e prolasso in errore et facto tristo, / Si che rempetraglie gracia si forte / Che recognoscano a dio vero et vivo. 

Tenor 

Andreas, Christi famulus. 

Cantus 1, Contratenor 1 

Δοξασμένε απόστολε, που εξελέγης από τον Θεό / Να ευαγγελιστείς στον 

ελληνικό λαό / Την ενσάρκωσή του, που ήταν τυφλός σ’ αυτό, / Και αυτό το 

έκανες χωρίς καμία αμφιβολία, 

Και επέλεξες την Πάτρα ως κλίνη σου / Και αυτήν την ιερή σπηλιά για τάφο σου: 

/ Σε παρακαλώ να προσεύχεσαι να σε ξαναβρώ, / Με την χάρη σου στην θεία παρουσία. 

Cantus 2, Contratenor 2 

Με το δόγμα σου προσηλύτισες στον Χριστό / Όλη τη χώρα, και με το πάθος και 

με τον θάνατο / Που υπέφερες στον σταυρό στον ελαιώνα. 

Αλλά υποτροπίασε σφάλλοντας και στενοχωρήθηκε. / Είθε να λάβει χάρη τόσο 

ισχυρή, / Ώστε να αναγνωρίσουν τον αληθινό και ζώντα θεό. 

Tenor 

Ανδρέα, μαθητή του Χριστού.