ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ ΤΟΥ ΜΠΑΧ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑ "ΤΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ" ΤΟΥ ΜΑΛΕΡ

Ως γνωστόν το ορατόριο είναι μια μουσική φόρμα πολύ ευρεία. Περιλαμβάνει σχεδόν όσα περιλαμβάνει και μια όπερα (ορχήστρα, σόλο, χορωδία, ντουέτα, άριες κ.ά.) εκτός από σκηνική δράση, ενώ συνήθως βασίζεται πάνω σε θρησκευτική θεματολογία. 

Ο J.S. Bach έχει γράψει τρία ορατόρια: των Χριστουγέννων, της Αναλήψεως και του Πάσχα. Τα δύο πρώτα έχουν υποδειγματικά θρησκευτικό χαρακτήρα. Όμως το Πασχαλινό Ορατόριο διαφοροποιείται σημαντικά, διότι δε χρησιμοποιεί βιβλικό κείμενο, αλλά βασίζεται σε μια προηγούμενη κοσμική καντάτα του Bach. Επίσης, σε αντίθεση με τα άλλα ορατόρια, δεν περιλαμβάνει ούτε χορικά, ούτε αφηγητή. Αυτές οι ιδιαιτερότητες το καθιστούν πολύ πρωτοποριακό για την εποχή του, ενώ οι μουσικές αρμονίες του Bach το κάνουν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Στην πρώτη του μορφή, ως καντάτα, το έργο παρουσιάστηκε την 1η Απριλίου 1725, Κυριακή του Πάσχα, στη Λειψία. Έκτοτε, το έργο αναθεωρήθηκε δύο φορές: το 1735, όπου πλέον ονομάστηκε «ορατόριο», και το 1740.

Στο παρακάτω βίντεο σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, προβάλλουν τον κοσμικό χαρακτήρα του «Ορατορίου», δίνοντας ένα ζωηρό τόνο στη λαμπρή μουσική του Μπαχ.

Στις 25 Ιουλίου 1894 ο Gustav Mahler ολοκλήρωσε την σύνθεση της Συμφωνίας αρ. 2 που την ονόμασε «Της Αναστάσεως». Εκεί όπου η σοπράνο τραγουδάει: «Ό,τι γεννιέται πρέπει να αφανισθεί. Ό,τι αφανίσθηκε πρέπει να αναστηθεί. Θ’ αναστηθείς σκόνη μου».

Η μεγαλειώδης Δεύτερη Συμφωνία του Μάλερ δικαιώνει απόλυτα τη ρήση, ότι οι Συμφωνίες του Αυστριακού συνθέτη είναι «όπερες χωρίς λόγια». Τα πέντε μέρη της συνιστούν έναν πολύπλευρο μουσικό στοχασμό πάνω στη ζωή και τον θάνατο, την ουσία και την τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και διατρανώνουν την πίστη στο άπειρο έλεος του Θεού.  

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική ηχογράφηση της Συμφωνίας «Της Αναστάσεως». O Leonard Bernstein διευθύνει την Φιλαρμονική της Ν. Υόρκης και συμμετέχουν δύο μεγάλες σολίστ: Barbara Hendricks (soprano) και Christa Ludwig (mezzo-soprano). 

ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΕ "Ο ΕΣΠΕΡΙΝΟΣ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ" ΤΟΥ ΝΕΣΤΟΡΑ ΤΑΙΗΛΟΡ

Εκδόθηκε από τον Μουσικό Οίκο Νικολαΐδη, το νέο βιβλίο του καταξιωμένου συνθέτη και θεωρητικού Νέστορα Ταίηλορ, με τίτλο "Ο Εσπερινός της Αγάπης".  

Πρόκειται για τρία εμβληματικά, υμνητικά χορικά του Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ για τετράφωνη χορωδία, τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά σε έμμετρη απόδοση στα ελληνικά, συνοδευόμενα από μία εξαιρετικά αναλυτική ιστορική αναδρομή για το χορικό, από τον συγγραφέα. 

Ένα ξεχωριστής αξίας έργο, το οποίο όλες οι χορωδίες θα έχουν πλέον την ευκαιρία να εντάξουν στο ρεπερτόριό τους. 

Το βιβλίο προλογίζουν ο θεολόγος - μουσικός Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος  και ο Διευθυντής χορωδίας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, Αγαθάγγελος Γεωργακάτος. 

Παραθέτουμε, στη συνέχεια, μία συνέντευξη του συνθέτη Νέστορα Ταίηλορ στον Π. Ανδριόπουλο, στο πλαίσιο της εκπομπής "Προς Εκκλησιασμόν", που είναι μία παραγωγή του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ: Η ΙΕΡΕΙΑ ΤΟΥ J.S. BACH / ΚΥΚΛΟΦΟΡΗΣΑΝ ΟΙ ΑΓΓΛΙΚΕΣ ΣΟΥΙΤΕΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου έχει αναδειχθεί πλέον πανηγυρικά και διεθνώς, η εθνική μας ερμηνεύτρια της μουσικής του μεγάλου J.S. Bach. Μία ελληνίδα προτείνει τον δικό της Bach και η ερμηνεία της γίνεται με ενθουσιασμό αποδεκτή από την διεθνή μουσική κοινότητα. 

Τον Ιούλιο του 2018 μας χάρισε το τετραπλό άλμπουμ με το εμβληματικό "Καλώς Συγκερασμένο Κλειδοκύμβαλο", ένα έργο που ανήκει στα παγκόσμια αριστουργήματα της ανθρώπινης τέχνης. Η υποδοχή διεθνώς ήταν διθυραμβική.

Το 2020 μας έδωσε τις περίφημες Goldberg Variations από την First Hand Records και λίγο αργότερα η ακάματη πιανίστρια μας έδωσε ένα διπλό CD, πάλι από την First Hand Records, με τις Γαλλικές Σουίτες του Μπαχ.

Την ακούς να παίζει Μπαχ με ένα πρωτόφαντο τρόπο και επιβεβαιώνει στην πράξη αυτό που η ίδια λέει: «Είχα τη βαθιά βεβαιότητα πως το έργο του Μπαχ είναι μεν σκαλισμένο στις ρωγμές του χρόνου, ενσωματωμένο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, αλλά δεν στέκει παγωμένο στις επάλξεις του παρελθόντος».  

Η ίδια έχει πει σε συνέντευξή της για την δική της ερμηνευτική προσέγγιση: «Αν και υπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι η μουσική του Μπαχ δεν επιδέχεται εκφραστικότητας στην πραγματικότητα αυτό είναι μια τεράστια παρεξήγηση. Το πιάνο είναι ένα όργανο εξαιρετικά πλούσιο εκφραστικά και το να παίζεις πιανιστικά έργα του Μπαχ σήμερα δεν είναι ούτε πρόκληση ούτε πρωτοπορία. Μπορεί τα συναισθήματα και οι συγκινησιακές φορτίσεις να ήταν στιλιζαρισμένα στο μπαρόκ αυτό όμως δεν σημαίνει πως δεν υπήρχαν. Ο Μπαχ μπορεί τυπικά να ανήκε στο μπαρόκ ή ακόμα και να διακρίνεται για το θρησκευτικό συναίσθημα του όμως είναι διαχρονικός στο έπακρο, υπερβαίνει τον χρόνο σαν ένα φως που έχει ξεκινήσει από μακριά το ταξίδι του στο σύμπαν και μεταφέρει παλμούς του απείρου. Μια ολόκληρη ζωή δεν αρκεί προκειμένου να αποκρυσταλλώσει κανείς μια προσωπική ερμηνεία του έργο του. Απαιτείται μελέτη, έρευνα, ευελιξία, διαρκής αμφιβολία και επανεξέταση. Εξάλλου μόνο μέσα από μια υγιή εμμονή προσεγγίζει κανείς την ωριμότητα!». 

Ακούγοντας τις Γαλλικές Σουίτες του Μπαχ από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου αντιλαμβάνεται ο καθείς πόσο αυτή η μουσική είναι εξαιρετικά μοντέρνα! Αρκεί να μαθητεύσεις σ’ αυτήν. Άλλωστε αυτή η μαθητεία είναι μαθητεία στην ομορφιά. 

Τον Φεβρουάριο του 2023, από την First Hand Records κυκλοφόρησε ανά τον κόσμο και σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες το cd της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, με τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, το οποίο περιλαμβάνει δικές της μεταγραφές (και δυο διασκευές) για πιάνο, από καντάτες και έργα για εκκλησιαστικό όργανο του J.S. BACH. Ταυτόχρονα κυκλοφόρησε σε δεύτερη έκδοση το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου για τον Μπαχ, με τίτλο: J.S. BACH – Ο Μουσικός του Απείρου (εκδόσεις Παπαγρηγορίου – Νάκας).  

Τώρα, Ιούλιος 2025, κυκλοφόρησε το άλμπουμ με τις Αγγλικές Σουίτες του J.S. Bach, απο την βρετανική εταιρεία First Hand Records, με την εξαιρετική ποιότητα και αισθητική της. 

Στην Ελλάδα κυκλοφορεί από σήμερα 25 Ιουλίου (επίσημος αντιπρόσωπος της Εταιρείας η "Μουσική Προσφορά", στη Στοά της Όπερας στην Αθήνα). Το album θα κυκλοφορήσει και σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες.

Οι Αγγλικές Σουίτες (BWV 806-811) είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα του Μπαχ για πληκτροφόρο όργανο και διακρίνονται για την πολυπλοκότητα, την ομορφιά και την δεξιοτεχνία τους. Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου αναδεικνύει το έργο στο σήμερα! 

Η εργασία της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου στον Μπαχ είναι υπόθεση εθνικού περιεχομένου, αλλά και οικουμενικού, στη συνέχεια. Πρόκειται για μια κατάθεση στον παγκόσμιο πολιτισμό από μια ελληνίδα. 

Δεν περιμένω από το επίσημο ελληνικό κράτος να καταλάβει. Περιμένω, όμως, από την μουσική κοινότητα της χώρας να αντιληφθεί το μουσικό γεγονός και να το κάνει σημαία! 

Την ευχαριστούμε ειλικρινά!

Ο Μπαχ της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, ο απόλυτος ορισμός της Musica Poetica

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Την Παρασκευή 3 Φεβρουαρίου 2023, κυκλοφόρησε από την First Hand Records ανά τον κόσμο και σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες το cd της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, με τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, το οποίο περιλαμβάνει δικές της μεταγραφές (και δυο διασκευές) για πιάνο, από καντάτες και έργα για εκκλησιαστικό όργανο του J.S. BACH. 

Ταυτόχρονα κυκλοφορούσε σε δεύτερη έκδοση το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου για τον Μπαχ, με τίτλο: J.S. BACH – Ο Μουσικός του Απείρου (εκδόσεις Παπαγρηγορίου – Νάκας). 

Να σημειώσουμε ότι η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου έχει ερμηνεύσει ολόκληρο το έργο του Μπαχ και έχει δισκογραφήσει το Καλώς Συγκερασμένο Πληκτροφόρο, τις Γαλλικές σουίτες και Φαντασίες, και τις Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ του Μπαχ, αποσπώντας διεθνώς διθυραμβικές κριτικές. 

Την ακούς να παίζει Μπαχ ή να ερμηνεύει καντάτες του Μπαχ σε δική της μεταγραφή για σόλο πιάνο και επιβεβαιώνει στην πράξη αυτό που η ίδια λέει: «Είχα τη βαθιά βεβαιότητα πως το έργο του Μπαχ είναι μεν σκαλισμένο στις ρωγμές του χρόνου, ενσωματωμένο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, αλλά δεν στέκει παγωμένο στις επάλξεις του παρελθόντος». 

Η Παπαστεφάνου ζωοποιεί τον Μπαχ με τρόπο πρωτόφαντο στον καιρό μας. Όχι μόνο με τις μοναδικές ερμηνείες της, αλλά τώρα και με τις διασκευές της και την μεταγραφική δουλειά της. Αυτή η τελευταία και ξεχωριστή εργασία της μας αποκαλύπτει πόσο έχει χωνέψει, πόσο έχει αφομοιώσει τον Μπαχ, για να μπορεί να τον κάνει σημερινό, μεταγράφοντάς τον με επιτυχία και να τον βάζει να «συνδιαλέγεται» με την σύγχρονη τζαζ και την εναλλακτική μουσική. 

Κατέχει απόλυτα τον «κλασικό» Μπαχ και γι’ αυτό τον βλέπει και τον παίζει από τζαζ έως και ροκ (!) διαλεγόμενο με τις μουσικές του καιρού μας. Ο Μπαχ της Παπαστεφάνου είναι η μουσική του απείρου, αλλά και η χώρα του αχωρήτου. 

Ο ψηφιακός δίσκος με τις μεταγραφές – η απόλυτη θα έλεγα Μουσική Ποιητική της Παπαστεφάνου με άξονα τον Μπαχ - έχει τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, δηλαδή δάκρυα από την Βαβυλώνα. Ο τίτλος είναι εμπνευσμένος, προφανώς, από το προτελευταίο κομμάτι του cd, το ομώνυμο Χορικό Πρελούδιο «Επί των ποταμών Βαβυλώνος» (An Wasserflüssen Babylon), που μας παραπέμπει κατευθείαν στον ψαλμό 136: «Επί των ποταμών Βαβυλώνος εκεί εκαθίσαμεν και εκλαύσαμεν εν τω μνησθήναι ημάς της Σιών». 

Έτσι, όντες στην εξορία της υπαρξιακής και αισθητικής αιχμαλωσίας, ο Μπαχ της Παπαστεφάνου μας επαναφέρει στην γη της επαγγελίας του μεγάλου κάντορα της Λειψίας. Εκεί όπου απέδρα πάσα οδύνη, λύπη και στεναγμός και βασιλεύει ήχος καθαρός εορταζόντων. 

Ο Σεφέρης έχει κάνει την εξαιρετικά σημαντική παρατήρηση που συνδέει τη μουσική με την τραγωδία: «η ποίηση του Αισχύλου, η μουσική του Μπαχ ή το 15ο Κουαρτέτο, κι αν ακόμα θρυμματιστεί η γης, θα μείνουν στον αιώνα» (Δοκιμές Α΄, σ. 123). 

«Ο Μπαχ είναι ίσως ο μόνος που υπάρχει στον οποίο δεν χωράει κανένας χαρακτηρισμός: είναι ο γυμνός άνθρωπος, πλέριος, ζυγισμένος, χωρίς καμιά γωνιά, που μας μοιάζει ή που δεν μας μοιάζει, κι όμως ξέρουμε πως είναι αυτός πλέριος και αληθινός». 

Να σημειώσουμε εδώ ότι ο Σεφέρης έγραψε τον πρόλογο στην έκδοση του 1970 του βιβλίου του Stravinsky με τίτλο Poetics of Music (In the Form of Six Lessons).

Και βέβαια πάντοτε πρέπει να ισχύει αυτό που Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου λέει εμφαντικά: «Γιατί κάθε εμβάθυνση ή αναζήτηση οφείλει να έχει σαν οδηγό και πυξίδα την πνευματική διαθήκη των προγόνων μας. Μόνον έτσι αναπτύσσεται η κριτική σκέψη που αποτελεί προϋπόθεση κάθε πνευματικής απόλαυσης». 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου στο βιβλίο της για τον Μπαχ μας υποδεικνύει μια ολιστική θεώρηση του συνθέτη που τα περιλαμβάνει όλα: φιλοσοφία, θεολογία, κοσμολογία, μαθηματικά, φυσική, ρητορική, αριθμολογία, αστρονομία και αρχαία ελληνική φιλοσοφία, εβραϊκή παράδοση, νεοπλατωνισμό, φιλοσόφους τους λατινικού μεσαίωνα, μυστικιστικό νεοπλατωνισμό της Αναγέννησης, λουθηρανισμό, ουμανισμό, διαφωτισμό. 

Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι σαν μια παρτιτούρα. Δεν περισσεύει τίποτα και η αρχιτεκτονική της είναι αυστηρή και πυκνή. Θέλει γερό υπόβαθρο για να το προσεγγίσεις και φυσικά θίγει ζητήματα που αποτελούν θέματα ολόκληρων μελετών. Δεν είναι καθόλου αυτονόητο για ένα μουσικό να ενδιατρίβει στην θεολογία του λουθηρανισμού, στο φαινόμενο του ευσεβισμού (που εξορίζει τη μουσική από τη λατρεία), στην μυστικιστική θεώρηση της θρησκείας, στη σχέση κοσμολογίας – θρησκείας – μουσικής και να παραπέμπει στον ιερό Αυγουστίνο, στον Ψευδοδιονύσιο τον Αρεοπαγίτη, στον Θωμά τον Ακινάτη, σε ιησουίτες και δομινικανούς μοναχούς. 

Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι αναμφίβολα ένα στέρεο εγχειρίδιο του σήμερα, που αποτελεί κλειδί για την κατανόηση πολλών …παρανοήσεων. 

Στην ερμηνευτική της Παπαστεφάνου για τον Μπαχ συμπλέκονται τα πάντα. Για παράδειγμα η ελληνική αρχαιότητα με τον λουθηρανισμό. Άλλωστε ο Μπαχ, σύμφωνα με την εκπαιδευτική παράδοση της εποχής του, ήταν γνώστης της αρχαίας ελληνικής. 

Και σκέφτομαι ότι δύο υπέροχοι μύθοι της αρχαιότητας γίνονται θέατρο με μουσική (“dramma per musica”) από τον Μπαχ. Η καντάτα 213 («Ο Ηρακλής στο σταυροδρόμι») αποτελείται από αριστουργηματικά αποσπάσματα που χρησιμοποίησε ο σύνθετης και στο περίφημο Χριστουγεννιάτικο ορατόριο. Η καντάτα 201 («Η διαμάχη ανάμεσα στον Φοίβο και τον Πάνα») αγγίζει με πολύ χιούμορ ένα θέμα που απασχόλησε τον Μπαχ σε όλη του τη ζωή: τη σχέση της «ελαφριάς» μουσικής με τη σπουδαία μουσική παραγωγή του πνεύματος. Η μουσική του Πάνα είναι διασκεδαστική, χορευτική και διονυσιακή, ενώ του Φοίβου βαθιά συγκινητική και αισθαντική, θέτοντας τη φωνή σε διάλογο με τους μαγικούς μπαρόκ ήχους του flauto traverso και του oboe d’amore. 

Κι αμέσως οδηγούμαστε, από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, στα «φτερά των Αγγέλων», δηλαδή στην παραλλαγή 28 από τις περίφημες Παραλλαγές Goldberg, όπου, αναζητώντας αναπαραστάσεις του ουράνιου Χορού των Αγγέλων στη μεσαιωνική εικονογραφία, διαπιστώνουμε την ίδια σχέση με το τραγούδι και τη συνοδεία του, όπως στην αρχαία ελληνική παράδοση: άγγελοι που παίζουν άρπα, λαούτο, ψαλτήρι, κιθάρα, φλάουτο του Πανός, κόρνο ή ταμπούρλο. 

Παρατηρεί η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου πως «στην πρωτότυπο γραφή αυτής της Παραλλαγή βλέπουμε κι ακούμε τα φτερά των αγγέλων στις υπέροχες τρίλιες. Με ελαφράδα και αυτοπεποίθηση ο Μπαχ πετάει σε δύο κόσμους, μετατρέποντας την εύθραυστη ισορροπία της τρίλιας σε εύρωστη χαρά». Κατά τον Πυθαγόρα, «Μουσική των Σφαιρών» ονομάζεται το σύνολο των ήχων που παράγεται από την κίνηση των ουρανίων σωμάτων και αποτελεί την ουράνια αρμονία. 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου καταλήγει στην διαπίστωση ότι: «Για τον Μπαχ, η Μουσική των Σφαιρών είναι η Μουσική των Αγγέλων και οι Ουρανοί δεν θα πάψουν να αναγγέλλουν τη δόξα του Θεού [πρβ. τον ψαλμικό στίχο: «Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα»] Ο Μπαχ με τη θρησκευτικότητα του, ύμνησε το Άπειρο, που μπορεί να είναι Φως, Αρμονία, δημιούργημα Θεού». 

Αλλά αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, επίσης, στον Μπαχ είναι η σύνδεση κοσμικότητας και θρησκείας όπως, συγχωνεύονται αριστουργηματικά, για παράδειγμα, στο περίφημο Magnificat, δηλαδή το Μεγαλυνάριο, όπου οι μουσικές αρμονίες του το καθιστούν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. Άλλωστε για τον Μπαχ η μουσική είναι οπωσδήποτε η Επιστήμη, που συμβάλλει στην ανάταση προς το άυλο και το υπερφυσικό, αφού ο ίδιος ο Θεός είναι ο γεννήτορας της Μουσικής των Σφαιρών, κατά τον ιερό Αυγουστίνο, αλλά και κατά το βιβλικόν: «Ο Θεός εξεύρε πάσαν οδόν επιστήμης». 

Αναμφισβήτητα, όπως αποδεικνύει περίτρανα η Αλεξάνδρα Παπααστεφάνου, ο Μπαχ είναι ο απόλυτος ορισμός της Musica Poetica. Έχουμε συνδέσει την «Μουσική Ποιητική» με τον Στραβίνσκυ, αλλά και ο Στραβίνσκυ τον Μπαχ αναγνωρίζει ως την πρώτη αρχή. Αυτή η Μουσική Ποιητική του Μπαχ φοράει κατάσαρκα αυτό το «αίσθημα της αιωνιότητας», που λέει ο Σεφέρης. «Τα έργα αυτά με βοηθούνε να πλησιάσω μια ιδέα της αιωνιότητας, είναι μία κατάσταση πίστης… μια ξαφνική διακοπή του ψυχολογικού καιρού… καθώς περνούμε μαζί με τον καιρό» (Δ1.123-5). 

Η Musica Poetica, μας λέει η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, «αποτελεί καρπό μιας πολύ αργής και σύνθετης ιστορικής εξέλιξης και έχει σαφείς πυθαγόρειες και νεοπλατωνικές καταβολές. Εκτός από την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και τη μουσική θεολογία του Λούθηρου, την προετοίμασαν και άλλοι πέντε παράγοντες: 

- Η πυθαγόρεια – νεοπλατωνική παράδοση του Ρωμαίου Σεβερίνου Βοήθιου. 

- Ο μυστικισμός νεοπλατωνισμός της Αναγέννησης 

- Ο νέος ρόλος της μουσικής στην Ευρώπη του Ουμανισμού 

- Η αναβίωση της ρητορικής τέχνης 

- Η θρησκευτική κοσμολογία του Μεσαίωνα. 

Επομένως, η Musica Poetica δεν είναι μια νέα «τάση», αλλά η ανάδυση ενός ολόκληρου κόσμου – συμπαντικών διαστάσεων - που έρχεται από μακριά και κορυφώνεται στον Μπαχ. 

Ο ίδιος ο Μπαχ, υπηρετώντας με πάθος και αναδεικνύοντας την Musica Poetica μας λέει ότι «ο καλύτερος χρόνος είναι ο χρόνος του Θεού». Ποιού Θεού; Του άχρονου και εν χρόνω εισβάλλοντος στην ιστορία. Το μυστήριο που υπηρετεί ο Μπαχ είναι ακριβώς αυτό της ενανθρώπησης του Θεού. Και η Μουσική Ποιητική του σε αυτή την σφαίρα κινείται. Γι’ αυτό ο Μπαχ με τις δεκάδες των θρησκευτικών έργων του, δημιούργησε έναν λειτουργικό χρόνο, δηλαδή τον εορταστικό κύκλο του ενιαυτού, την δική του Μουσική Ποιητική, την απόλυτη, θα λέγαμε, Μουσική Ρητορική, για να υμνήσει ακριβώς την ενανθρώπηση. Δεν γράφει μια αφηρημένου τύπου ή συγκρητιστική θρησκευτική μουσική, αλλά μια πολύ συγκεκριμένη, που αφορά στις λειτουργικές ανάγκες της Εκκλησίας του, η οποία εν χρόνω πορεύεται προς το άπειρο. Η μουσική του, στο μεγαλύτερο μέρος της, είναι μια λειτουργική μουσική, που γραφόταν για να ψαλεί στην Εκκλησία. 

Σημειώνει θαυμάσια η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου: «Μπορούμε να φανταστούμε το θάμβος των πιστών στον Ναό του Αγίου Θωμά της Λειψίας, τη φορτισμένη ατμόσφαιρα και την κορύφωση της κατάνυξης που συνόδευε το σχεδόν κινηματογραφικό ξετύλιγμα των Παθών». 

«Ποιο μουσικό έργο αγαπάτε;», ρώτησαν τον μεγάλο σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκι: "Τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ", απάντησε. Στις 29 Δεκεμβρίου του 1986, ο Ταρκόφσκι άφησε την τελευταία του πνοή στο Παρίσι, ακούγοντας από ένα ταπεινό πικάπ τα «Κατά Ματθαίον» Πάθη του Ιωάννη Σεβαστιανού. Κατά τη μαρτυρία φίλου του τις τελευταίες του εβδομάδες ζητούσε μονάχα «Μπαχ! Μπαχ! Μπαχ!» 

Ανάμεσα στα μέρη αυτού του έργου ξεχωρίζει μια άρια. Είναι η άρια Erbarme dich, mein Gott (Ελέησον με κύριε). Αυτή θεωρείται μια από τις ωραιότερες άριες στην ιστορία της μουσικής, συνδυάζοντας την πυκνότητα της μελωδικής γραμμής στα όργανα με την ανθρώπινη φωνή. Συνδυάζει μάλιστα ένα από τα πιο όμορφά κομμάτια μουσικής για βιολί (ο Γενούντι Μενουχίν το θαύμαζε) με υποβλητικό κομμάτι για τη φωνή που αποδίδει τον πόνο του Πέτρου αφού έχει αρνηθεί τρεις φορές τον Κύριο. Γραμμένο για φωνή άλτο, ερμηνεύεται πια συνήθως από γυναικείες φωνές ή από κοντρα-τενόρους. 

Το κομμάτι αυτό παίζει σημαντικό ρόλο και σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές σκηνές ταινίας του Αντρέι Ταρκόφσκι, δηλαδή στο φινάλε από την ταινία «Η Θυσία» (1985 - η τελευταία ταινία του Ταρκόφσκι). Ο Αλεξάντερ έχει κάνει τη «θυσία», έχει αποτρέψει την καταστροφή (πυρηνική;) έχει κάψει το σπίτι, τον έχει παραλάβει το ασθενοφόρο ως τρελό και εμείς βλέπουμε τον γιο του, τον «μικρό άνθρωπο» να ποτίζει ένα δέντρο, που είχαν φυτέψει την προηγούμενη μέρα. Σταδιακά ακούμε και τη μουσική που είναι ακριβώς η άρια του Μπαχ «Ελέησόν με Κύριε» (Erbame dich, mein Gott). Ο μικρός είναι ξαπλωμένος κάτω από το δέντρο και ακούμε για πρώτη φορά τη φωνή του (μέχρι τώρα δεν μπορούσε να μιλήσει γιατί είχε κάνει μια εγχείρηση): «Εν αρχή ήν ο Λόγος. Γιατί μπαμπά». Το πλάνο ανεβαίνει προς τα κλαριά του δέντρου, με το φως του ήλιου να λάμπει ανάμεσά τους και βλέπουμε την αφιέρωση της ταινίας στο γιό του Ταρκόφσκι Αντριόσα. 

Πολύ σωστά επισημαίνει η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου ότι «οι σύγχρονοι του Μπαχ αδυνατούσαν να συμπάσχουν με την αγωνία του, που αφορούσε τη μεταρρύθμιση της εκκλησιαστικής μουσικής. Ο ορθολογισμός είχε απομακρύνει τους περισσότερους από την καθιερωμένη εκκλησιαστική ζωή και πρακτική [μήπως κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει και στον καιρό μας;]. Εν τω μεταξύ η προτεσταντική εκκλησία είχε οχυρωθεί πίσω από το Δόγμα και η μόνη ανεκτή μορφή θρησκευτικότητας εκτός εκκλησίας ήταν ο Ευσεβισμός, στον οποίο η μουσική δεν είχε θέση». 

Κάτι ανάλογο συνέβη και στην Ελλάδα τις προηγούμενες δεκαετίες, με τα κινήματα του ευσεβισμού να βλέπουν με περισσή καχυποψία την κεντρική θέση της μουσικής στη λατρεία. 

Ο Μπαχ, όμως, πίστευε βαθιά στην ιερότητα της τέχνης της μουσικής και στην θεϊκή καταγωγή της. Γι’ αυτό και έλεγε: «Όπου υπάρχει αφοσιωμένη (στο Θεό) μουσική, εκεί είναι παρούσα και η Χάρη του». Για τον Μπαχ η μουσική στην Εκκλησία οφείλει να έχει ως πρότυπο την αρμονία των ουρανών. 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου σημειώνει κατηγορηματικά: «Η θρησκευτική σκέψη υπήρξε το διάπυρο κέντρο της ζωής του Μπαχ. Η μουσική και η θεολογία είναι αδιαχώριστες στο έργο του και συγκλίνουν σε ένα μυστικιστικό επίπεδο». 

Ο Max Reger είπε ότι «Ο Μπαχ είναι η αρχή και το τέλος όλης της Μουσικής», κάτι σαν το Θεό που είναι το άλφα και το ωμέγα, η αρχή και το τέλος. 

Ο Debussy είπε ότι «Ο Μπαχ είναι ένας καλόκαρδος θεός, στον οποίο όλοι οι μουσικοί οφείλουν να προσεύχονται για να ξεφύγουν από τη μετριότητα». 

Ο Νίκος Εγγονόπουλος στη συλλογὴ του «Στὴν Κοιλάδα μὲ τοὺς Ροδόνες», περιλαμβάνει ένα «Ποίημα – απομίμησις πολλών Ψαλμών» με την ένδειξη: «Αρμοσμένο γι’ αποκλειστικά ανδρική χορωδία σ' Εκκλησιαστική μουσική τoυ Ιωάννου Σεβαστιανού Μπαχ», έχοντας ως επωδό της φράση «υπάρχει Θεός»! Δηλαδή και ο Εγγονόπουλος «ακούει» την Μουσική Ποιητική του Μπαχ στην ποίηση του! 

Δύο ευρωπαίοι μαθηματικοί, χρησιμοποιώντας έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή και τη σχετική θεωρία του μεγάλου εκείνου αυστριακού μαθηματικού Κουρτ Γκέντελ, κατάφεραν να αποδείξουν μαθηματικά την ύπαρξη του Θεού! Το κατόρθωμα των δύο Ευρωπαίων μαθηματικών, του Γερμανού Κρίστοφ Μπεντζμίλερ (Christoph Benzmüller) και του Αυστριακού Μπρούνο Βολτσενλόγκελ Παλέο (Bruno Woltzenlogel Paleo), ήταν ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν τα αξιώματα του Γκέντελ και τους συλλογισμούς του με μαθηματικά σύμβολα. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια εξειδικευμένου λογισμικού που χειρίζεται έννοιες λογικής σε ηλεκτρονικό υπολογιστή, μπόρεσαν αφενός μεν να διαπιστώσουν ότι τα αξιώματα δεν περιέχουν κρυφές αντιφάσεις και αφετέρου να επιβεβαιώσουν την απόδειξη του θεωρήματος. 

Όμως, κι αν ακόμα οι μαθηματικοί με τη λογική αποδεικνύουν ότι υπάρχει Θεός, πρέπει να σκεφτούμε ότι κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας: «Ἄπειρον τό θεῖον καί ἀκατάληπτον· καί τοῦτο μόνον αὐτοῦ καταληπτόν, ἡ ἀπειρία καί ἀκαταληψία». Ο Μπαχ αυτή την απειρία και την ακαταληψία ύμνησε. 

Οπότε επιτρέψτε μου την κατ’ αναλογίαν παράφραση: Άπειρος ο Μπαχ και ακατάληπτος. Και τούτο μόνον καταληπτόν, η απειρία και ακαταληψία αυτού. 

Η Μουσική Ποιητική του Μπαχ μένει εις τον αιώνα! Και σαρκώνεται κάθε φορά ιδανικά όταν υπάρχουν ερμηνευτές σαν την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου. Αυτήν την ιέρεια της Μουσικής Ποιητικής!

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΩΝ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Η Μεγάλη Μουσική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος Λίλιαν Βουδούρη και οι εκδόσεις Παπαγρηγορίου-Νάκας παρουσιάζουν τα δύο βιβλία της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου:  

J.S. Bach, o Μουσικός του Απείρου (Β´ Έκδοση, Νοέμβριος 2022) 

Μικρές Επιστολές για τους νέους μουσικούς (Δεκέμβριος 2023) 

Ομιλητές: 

Κωνσταντίνος Κακαβελάκης 

Συνθέτης, καθηγητής Ιστορικής Μουσικολογίας: 

-Ο Μπαχ, η Ελλάδα, η μαθηματική και κοσμολογική- θεολογική σκέψη στη μουσική του. 

Ευστράτιος Θεοδοσίου 

Αστροφυσικός, Ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ, Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Φυσικών: 

-Το Άπειρο στη Φυσική. 

Μιχάλης Πατσέας 

Μαέστρος, Διευθυντής των Ωδείων Kodaly και Athenaeum, 

Με αφορμή τα «Μικρά κείμενα για τους νέους μουσικούς»: 

-Στοχασμοί πριν τη μεγάλη μουσική. 

Παναγιώτης Ανδριόπουλος 

Θεολόγος: 

-Ο Μπαχ της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, ο απόλυτος ορισμός της Musica Poetica. 

Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, πιανίστα, συνθέτης. 

Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 

Τετάρτη 17 Ιανουαρίου 2024, ώρα 19.00 

Είσοδος ελεύθερη

J.S. Bach - Easter Oratorio

Ως γνωστόν το ορατόριο είναι μια μουσική φόρμα πολύ ευρεία. Περιλαμβάνει σχεδόν όσα περιλαμβάνει και μια όπερα (ορχήστρα, σόλο, χορωδία, ντουέτα, άριες κ.ά.) εκτός από σκηνική δράση, ενώ συνήθως βασίζεται πάνω σε θρησκευτική θεματολογία. 

Ο J.S. Bach έχει γράψει μόνο τρία ορατόρια: των Χριστουγέννων, της Αναλήψεως και του Πάσχα. Τα δύο πρώτα έχουν υποδειγματικά θρησκευτικό χαρακτήρα. Όμως το Πασχαλινό Ορατόριο διαφοροποιείται σημαντικά, διότι δε χρησιμοποιεί βιβλικό κείμενο, αλλά βασίζεται σε μια προηγούμενη κοσμική καντάτα του Bach. Επίσης, σε αντίθεση με τα άλλα ορατόρια, δεν περιλαμβάνει ούτε χορικά, ούτε αφηγητή. Αυτές οι ιδιαιτερότητες το καθιστούν πολύ πρωτοποριακό για την εποχή του, ενώ οι μουσικές αρμονίες του Bach το κάνουν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Στην πρώτη του μορφή, ως καντάτα, το έργο παρουσιάστηκε την 1η Απριλίου 1725, Κυριακή του Πάσχα, στη Λειψία. Έκτοτε, το έργο αναθεωρήθηκε δύο φορές: το 1735, όπου πλέον ονομάστηκε «ορατόριο», και το 1740.

Στο παρακάτω βίντεο σολίστες, χορωδία και ορχήστρα, υπό τη διεύθυνση του Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, προβάλλουν τον κοσμικό χαρακτήρα του «Ορατορίου», δίνοντας ένα ζωηρό τόνο στη λαμπρή μουσική του Μπαχ.

ΣΤΟ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ ΩΔΕΙΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΗΚΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΠΑΧ

Απολλώνιο Ωδείο

Το Σάββατο που μας πέρασε, 4 Μαρτίου 2023, είχαμε την χαρά και την τιμή να πραγματοποιηθεί στο Ωδείο μας η παρουσίαση του βιβλίου της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου "J.S. Bach, Ο Μουσικός του Απείρου". 

Ευχαριστούμε όλους τους ομιλητές που αποδέχτηκαν την πρόσκλησή μας να μιλήσουν για το βιβλίο. Όλοι τους αναφέρθηκαν και φώτισαν διαφορετικές πτυχές του. 

Ευχαριστούμε τον μαέστρο κ. Βύρωνα Φιδετζή ο οποίος εξήρε τη σημασία του βιβλίου για την ελληνική μουσική βιβλιογραφία και ανέφερε πως είναι ένα βιβλίο το οποίο κάθε σπουδαστής μουσικής πρέπει να διαβάσει και να το αφήσει να επηρεάσει την οπτική του για τη μουσική. 

Ευχαριστούμε τον Δρ. Φυσικής Ευστράτιο Τσάτη, ο οποιός μας μίλησε για την έννοια του απείρου στη Φύση και στη Φυσική και πώς το άπειρο συναντάται στη Μουσική. Αναφορικά με το τελευταίο έκανε τη σύνδεση με το εύρος των συχνοτήτων απο τις οποίες απαρτίζεται ο κάθε τόνος και τί τελικά σημαίνει ο καλός συγκερασμός του Μπάχ. 

Ευχαριστούμε τον Θεολόγο και Μουσικοκριτικό κ. Παναγιώτη Ανδριόπουλο ο οποίος, μας μίλησε για τον Θεολόγο Μπάχ. Μας μίλησε για τη σχέση του Μπάχ με την εκκλησία αλλά και τη Λειτουργική ανάγκη και κατεύθυνση των έργων του. 

Μέσα απο όλες τις ομιλίες φάνηκε η "καθολικότητα" του Μπάχ ως συνθέτου. Ο Μπάχ ακολουθούσε την επιστήμη της εποχής του, ήταν στην κορυφή αισθητικών ρευμάτων της εποχής του και μέσα απο τη μουσική του έγινε και παραμένει ένας πνευματικός πατέρας. 

Τέλος να ευχαριστήσουμε, πρώτη απο όλους την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, που χάρις στην ακάματη αφοσίωσή στο έργο του Μπάχ, έφτασε στα χέρια μας αυτό το βιβλίο που μας παρέχει με προσιτό τρόπο αυτή η θέαση των πραγμάτων. 

Την ευχαριστούμε δε και που απεδέχθη την πρόσκλησή μας για την παρουσίαση του βιβλίου της στο Ωδείο μας. 

Σημείωση Ιδιωτικής Οδού

Το Απολλώνιο Ωδείο ιδρύθηκε το 1972 απο τον σημαντικό συνθέτη, μαέστρο και μουσικοπαιδαγωγό Βασίλη Δέλλιο (1927-2012). 

Κατά τα 50 χρόνια λειτουργίας του Ωδείου δίδαξαν σπουδαίοι καλλιτέχνες και έμπειροι παιδαγωγοί, όπως οι Κώστας Πασχάλης (μονωδία), Γιάννης Ζουγανέλης (τούμπα), Ναυσικά Βουτυρά (μονωδία), Άννα Βλάδου (πιάνο) και άλλοι. 

Έχουν φοιτήσει στο κεντρικό Ωδείο στην Αθήνα πάνω απο 3000 μαθητές, ενώ έχουν αποδοθεί περισσότεροι από 2500 τίτλοι σπουδών.

Σήμερα την Καλλιτεχνική Διεύθυνση έχει η κα Χριστίνα Μύστακα - Δέλλιου.

ΤΟ ΠΟΛΥΤΙΜΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΠΑΧ

J.S Bach: Ο Μουσικός του Απείρου 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Η αγαπημένη μας Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας προειδοποιεί από την πρώτη στιγμή του βιβλίου της ότι δεν ήταν στις προθέσεις της να γράψει ένα μουσικολογικό δοκίμιο. 

Παρ’ όλα αυτά το έγραψε πανηγυρικά, …αλλιώς μουσικολογικά. Φίλη μουσικολόγος από την Αμερική μου έλεγε πρόσφατα ότι η τάση της μουσικολογίας στις μέρες μας δεν είναι η μορφολογική και εξαντλητική ανάλυση των έργων ενός συνθέτη αλλά ούτε και μια επιφανειακή και διεκπεραιωτική ιστορική μουσικολογία. Είναι η ενδελεχής μελέτη και ανάδειξη της φιλοσοφικής, επιστημονικής και καλλιτεχνικής παραγωγής μιας μουσικής, ώστε να ενταχθεί σωστά το μελετώμενο πρόσωπο και να κατανοηθεί, κατά το δυνατόν, η ξεχωριστή περίπτωσή του. 

Και βέβαια πάντοτε πρέπει να ισχύει αυτό που Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου εμφαντικά: «Γιατί κάθε εμβάθυνση ή αναζήτηση οφείλει να έχει σαν οδηγό και πυξίδα την πνευματική διαθήκη των προγόνων μας. Μόνον έτσι αναπτύσσεται η κριτική σκέψη που αποτελεί προϋπόθεση κάθε πνευματικής απόλαυσης». 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου στο βιβλίο της για τον Μπαχ μας υποδεικνύει μια ολιστική θεώρηση του συνθέτη που τα περιλαμβάνει όλα: φιλοσοφία, θεολογία, κοσμολογία, μαθηματικά, φυσική, ρητορική, αριθμολογία, αστρονομία και αρχαία ελληνική φιλοσοφία, εβραϊκή παράδοση, νεοπλατωνισμό, φιλοσόφους τους λατινικού μεσαίωνα, μυστικιστικό νεοπλατωνισμό της Αναγέννησης, λουθηρανισμό, ουμανισμό, διαφωτισμό. 

Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι σαν μια παρτιτούρα. Δεν περισσεύει τίποτα και η αρχιτεκτονική της είναι αυστηρή και πυκνή. Θέλει γερό υπόβαθρο για να το προσεγγίσεις και φυσικά θίγει ζητήματα που αποτελούν θέματα ολόκληρων μελετών. 

Ήξερα ότι η Παπαστεφάνου είναι μια μεγάλη πιανίστα, αλλά δεν ήξερα ότι είναι και μεγάλη θεολόγος! Αντιλαμβάνομαι, φυσικά, ότι κάτι τέτοιο δεν είναι στις προθέσεις της. Όμως, η απροκατάληπτη προσέγγιση της στον ένθεο Μπαχ, την αναδεικνύει …μοιραία ως θεολόγο. 

Δεν είναι καθόλου αυτονόητο για ένα μουσικό να ενδιατρίβει στην θεολογία του λουθηρανισμού, στο φαινόμενο του ευσεβισμού (που εξορίζει τη μουσική από τη λατρεία), στην μυστικιστική θεώρηση της θρησκείας, στη σχέση κοσμολογίας – θρησκείας – μουσικής και να παραπέμπει στον ιερό Αυγουστίνο, στον Ψευδοδιονύσιο τον Αρεοπαγίτη, στον Θωμά τον Ακινάτη, σε ιησουίτες και δομινικανούς μοναχούς. 

Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι αναμφίβολα ένα στέρεο θεολογικό εγχειρίδιο του σήμερα, που αποτελεί κλειδί για την κατανόηση πολλών …παρανοήσεων. 

Στην ερμηνευτική της Παπαστεφάνου για τον Μπαχ συμπλέκονται τα πάντα. Για παράδειγμα η ελληνική αρχαιότητα με τον λουθηρανισμό. Άλλωστε ο Μπαχ, σύμφωνα με την εκπαιδευτική παράδοση της εποχής του, ήταν γνώστης της αρχαίας ελληνικής. 

Και σκέφτομαι ότι δύο υπέροχοι μύθοι της αρχαιότητας γίνονται θέατρο με μουσική (“dramma per musica”) από τον Μπαχ. Η καντάτα 213 («Ο Ηρακλής στο σταυροδρόμι») αποτελείται από αριστουργηματικά αποσπάσματα που χρησιμοποίησε ο σύνθετης και στο περίφημο Χριστουγεννιάτικο ορατόριο. 

Η καντάτα 201 («Η διαμάχη ανάμεσα στον Φοίβο και τον Πάνα») αγγίζει με πολύ χιούμορ ένα θέμα που απασχόλησε τον Μπαχ σε όλη του τη ζωή: τη σχέση της «ελαφριάς» μουσικής με τη σπουδαία μουσική παραγωγή του πνεύματος. Η μουσική του Πάνα είναι διασκεδαστική, χορευτική και διονυσιακή, ενώ του Φοίβου βαθιά συγκινητική και αισθαντική, θέτοντας τη φωνή σε διάλογο με τους μαγικούς μπαρόκ ήχους του flauto traverso και του oboe d’amore. 

Κι αμέσως οδηγούμαστε, από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, στα «φτερά των Αγγέλων», δηλαδή στην παραλλαγή 28 από τις περίφημες Παραλλαγές Goldberg, όπου, αναζητώντας αναπαραστάσεις του ουράνιου Χορού των Αγγέλων στη μεσαιωνική εικονογραφία, διαπιστώνουμε την ίδια σχέση με το τραγούδι και τη συνοδεία του, όπως στην αρχαία ελληνική παράδοση: άγγελοι που παίζουν άρπα, λαούτο, ψαλτήρι, κιθάρα, φλάουτο του Πανός, κόρνο ή ταμπούρλο. Παρατηρεί η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου πως «στην πρωτότυπο γραφή αυτής της Παραλλαγή βλέπουμε κι ακούμε τα φτερά των αγγέλων στις υπέροχες τρίλιες. Με ελαφράδα και αυτοπεποίθηση ο Μπαχ πετάει σε δύο κόσμους, μετατρέποντας την εύθραυστη ισορροπία της τρίλιας σε εύρωστη χαρά». 

Κατά τον Πυθαγόρα, «Μουσική των Σφαιρών» ονομάζεται το σύνολο των ήχων που παράγεται από την κίνηση των ουρανίων σωμάτων και αποτελεί την ουράνια αρμονία. Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου καταλήγει στην διαπίστωση ότι: «Για τον Μπαχ, η Μουσική των Σφαιρών είναι η Μουσική των Αγγέλων και οι Ουρανοί δεν θα πάψουν να αναγγέλλουν τη δόξα του Θεού [πρβ. τον ψαλμικό στίχο: «Οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν θεοῦ, ποίησιν δὲ χειρῶν αὐτοῦ ἀναγγέλλει τὸ στερέωμα»] Ο Μπαχ με τη θρησκευτικότητα του, ύμνησε το Άπειρο, που μπορεί να είναι Φως, Αρμονία, δημιούργημα Θεού». 

Κι εδώ μνημονεύω τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ο οποίος έλεγε για την Βυζαντινή Μουσική ότι «εάν δεν είναι η μουσική των Ελλήνων, είναι η μουσική των αγγέλων». 

Αλλά αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, επίσης, στον Μπαχ είναι η σύνδεση κοσμικότητας και θρησκείας όπως, συγχωνεύονται αριστουργηματικά, για παράδειγμα, στο περίφημο Magnificat, δηλαδή το Μεγαλυνάριο, όπου οι μουσικές αρμονίες του το καθιστούν διαχρονικό για τα αυτιά και βάλσαμο για την ψυχή. 

Άλλωστε για τον Μπαχ η μουσική είναι οπωσδήποτε η Επιστήμη, που συμβάλλει στην ανάταση προς το άυλο και το υπερφυσικό, αφού ο ίδιος ο Θεός είναι ο γεννήτορας της Μουσικής των Σφαιρών, κατά τον ιερό Αυγουστίνο, αλλά και κατά το βιβλικόν: «Ο Θεός εξεύρε πάσαν οδόν επιστήμης». 

Νομίζω πως το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου συμπυκνώνει ποιητικά ο Νίκος Καρούζος στο ποίημα του: Του Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ Ανωφέρεια: 

Άνοιξη φθινόπωρο καλοκαίρι χειμώνας 

ο Μπαχ ανεβαίνει πάντα στους αιθέρες 

γελαστός άγγελος του δρυμού 

μεγάλος ιδιοκτήτης 

ο Μπαχ ανεβαίνει την ουράνια σκάλα 

ιερέας των ήχων απ’ τη βροχή νεότερος 

αγιόκλημα φυτρωμένο στ΄ όργανο της εκκλησίας 

η θαλπωρή μες στην ανάγκη του θεού μεγάλη. 

Παντρεύει τις φωνές με την καθαρότητα 

περ΄ από κάθε εποχή πετά νομίσματα χρυσά στους λυπημένους 

δείχνοντας την ειρήνη 

ψηλά στα γαλανά τ’ αμπέλια ψηλά στον ηδυόνειρο χρόνο της λησμονιάς. 

Άγγελος της πηγής μοιράζει το νερό σε τόσους διψασμένους 

κόβει με γαλανή ρομφαία τον καιρό 

κι ανοίγει τ’ άσπιλα φτερά ως την έλπιση. 

Βλέπω τους ήλιους είναι σταλαγμένοι σ’ ένα βόρειο κορμί 

τη θλίψη κομίζοντας των άστρων.

Αναμφισβήτητα, όπως αποδεικνύει περίτρανα η Αλεξάνδρα Παποαστεφάνου, ο Μπαχ είναι ο απόλυτος ορισμός της Musica Poetica. Έχουμε συνδέσει την «Μουσική Ποιητική» με τον Στραβίνσκυ, αλλά και ο Στραβίνσκυ τον Μπαχ αναγνωρίζει ως την πρώτη αρχή. 

Αυτή η Μουσική Ποιητική του Μπαχ φοράει κατάσαρκα αυτό το «αίσθημα της αιωνιότητας», που λέει ο Σεφέρης. Επομένως το αιώνιο είναι και άπειρο, αφού δεν περιορίζεται στο κτιστό, αλλά το προσλαμβάνει και το μεταμορφώνει. Ο ίδιος ο Μπαχ μας λέει ότι «ο καλύτερος χρόνος είναι ο χρόνος του Θεού». Ποιού Θεού; Του άχρονου και εν χρόνω εισβάλλοντος στην ιστορία. Το μυστήριο που υπηρετεί ο Μπαχ είναι ακριβώς αυτό της ενανθρώπισης του Θεού. Αυτού που ενώ είναι άπειρος, λαμβάνει σάρκα και ζει ανάμεσά μας ως Θεάνθρωπος! 

Και ο Μπαχ με τις δεκάδες των θρησκευτικών έργων του, δημιούργησε έναν λειτουργικό χρόνο, δηλαδή τον εορταστικό κύκλο του ενιαυτού, για να υμνήσει ακριβώς την ενανθρώπιση. 

Δεν γράφει μια αφηρημένου τύπου ή συγκριτιστική θρησκευτική μουσική, αλλά μια πολύ συγκεκριμένη, που αφορά στις λειτουργικές ανάγκες της Εκκλησίας του, η οποία εν χρόνω πορεύεται προς το άπειρο. Η μουσική του, στο μεγαλύτερο μέρος της, είναι μια λειτουργική μουσική, που γραφόταν για να ψαλεί στην Εκκλησία. Σημειώνει θαυμάσια η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου: «Μπορούμε να φανταστούμε το θάμβος των πιστών στον Ναό του Αγίου Θωμά της Λειψίας, τη φορτισμένη ατμόσφαιρα και την κορύφωση της κατάνυξης που συνόδευε το σχεδόν κινηματογραφικό ξετύλιγμα των Παθών». 

«Ποιο μουσικό έργο αγαπάτε;», ρώτησαν τον μεγάλο σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκι: 

"Τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ", απάντησε. 

Στις 29 Δεκεμβρίου του 1986, ο Ταρκόφσκι άφησε την τελευταία του πνοή στο Παρίσι, ακούγοντας από ένα ταπεινό πικάπ τα «Κατά Ματθαίον» Πάθη του Ιωάννη Σεβαστιανού. Κατά τη μαρτυρία φίλου του τις τελευταίες του εβδομάδες ζητούσε μονάχα «Μπαχ! Μπαχ! Μπαχ!» 

Πολύ σωστά επισημαίνει, επίσης, η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου ότι «οι σύγχρονοι του Μπαχ αδυνατούσαν να συμπάσχουν με την αγωνία του, που αφορούσε τη μεταρρύθμιση της εκκλησιαστικής μουσικής. Ο ορθολογισμός είχε απομακρύνει τους περισσότερους από την καθιερωμένη εκκλησιαστική ζωή και πρακτική [μήπως κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει και στον καιρό μας;]. Εν τω μεταξύ η προτεσταντική εκκλησία είχε οχυρωθεί πίσω από το Δόγμα και η μόνη ανεκτή μορφή θρησκευτικότητας εκτός εκκλησίας ήταν ο Ευσεβισμός, στον οποίο η μουσική δεν είχε θέση». Κάτι ανάλογο συνέβη και στην Ελλάδα τις προηγούμενες δεκαετίες, με τα κινήματα του ευσεβισμού να βλέπουν με περισσή καχυποψία την κεντρική θέση της μουσικής στη λατρεία. 

Ο Μπαχ, όμως, πίστευε βαθιά στην ιερότητα της τέχνης της μουσικής και στην θεϊκή καταγωγή της. Γι’ αυτό και έλεγε: «Όπου υπάρχει αφοσιωμένη (στο Θεό) μουσική, εκεί είναι παρούσα και η Χάρη του». Για τον Μπαχ η μουσική στην Εκκλησία οφείλει να έχει ως πρότυπο την αρμονία των ουρανών. 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου σημειώνει κατηγορηματικά: «Η θρησκευτική σκέψη υπήρξε το διάπυρο κέντρο της ζωής του Μπαχ. Η μουσική και η θεολογία είναι αδιαχώριστες στο έργο του και συγκλίνουν σε ένα μυστικιστικό επίπεδο». 

Ο Max Reger είπε ότι «Ο Μπαχ είναι η αρχή και το τέλος όλης της Μουσικής», κάτι σαν το Θεό που είναι το άλφα και το ωμέγα, η αρχή και το τέλος. 

Ο Debussy είπε ότι «Ο Μπαχ είναι ένας καλόκαρδος θεός, στον οποίο όλοι οι μουσικοί οφείλουν να προσεύχονται για να ξεφύγουν από τη μετριότητα». 

Δύο ευρωπαίοι μαθηματικοί, χρησιμοποιώντας έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή και τη σχετική θεωρία του μεγάλου εκείνου αυστριακού μαθηματικού Κουρτ Γκέντελ, κατάφεραν να αποδείξουν μαθηματικά την ύπαρξη του Θεού! 

Το κατόρθωμα των δύο Ευρωπαίων μαθηματικών, του Γερμανού Κρίστοφ Μπεντζμίλερ (Christoph Benzmüller) και του Αυστριακού Μπρούνο Βολτσενλόγκελ Παλέο (Bruno Woltzenlogel Paleo), ήταν ότι κατάφεραν να αναπαραστήσουν τα αξιώματα του Γκέντελ και τους συλλογισμούς του με μαθηματικά σύμβολα. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια εξειδικευμένου λογισμικού που χειρίζεται έννοιες λογικής σε ηλεκτρονικό υπολογιστή, μπόρεσαν αφενός μεν να διαπιστώσουν ότι τα αξιώματα δεν περιέχουν κρυφές αντιφάσεις και αφετέρου να επιβεβαιώσουν την απόδειξη του θεωρήματος. 

Όμως, κι αν ακόμα οι μαθηματικοί με τη λογική αποδεικνύουν ότι υπάρχει Θεός, πρέπει να σκεφτούμε ότι κατά τους Πατέρες της Εκκλησίας: «Ἄπειρον τό θεῖον καί ἀκατάληπτον· καί τοῦτο μόνον αὐτοῦ καταληπτόν, ἡ ἀπειρία καί ἀκαταληψία». Ο Μπαχ αυτή την απειρία και την ακαταληψία ύμνησε. 

Οπότε επιτρέψτε μου την κατ’ αναλογίαν παράφραση: Άπειρος ο Μπαχ και ακατάληπτος. Και τούτο μόνον καταληπτόν, η απειρία και ακαταληψία αυτού.

Ομιλία κατά την παρουσίαση του βιβλίου της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, J.S.Bach: Ο Μουσικός του Απείρου των εκδόσεων Παπαγρηγορίου-Νάκας. Απολλώνιο Ωδείο, Σάββατο 4 Μαρτίου 2023. 

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΠΑΧ ΣΤΟ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ ΩΔΕΙΟ

Το Σάββατο, 4 Μαρτίου, στις 7 το απόγευμα, στο Απολλώνιο Ωδείο (Αριστοτέλους 69, πλατεία Βικτωρίας, Αθήνα), θα πραγματοποιηθεί παρουσίαση του βιβλίου της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου: J.S. Bach, Ο Μουσικός του Απείρου. 

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι: 

- Βύρων Φιδετζής (Καλλιτεχνικός Διευθυντής της Philarmonia Orchestra Athens)

- Ευστράτιος Τσάτης (Δρ. Φυσικής) 

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος (Θεολόγος-Μουσικογράφος). 

Σκοπός της παρουσίασης αυτής είναι να διαφανούν καλύτερα οι σχέσεις της μουσικής με τη φιλοσοφία, την επιστήμη, την τέχνη και τη θρησκεία. Να παρουσιαστεί κατ΄αυτόν τον τρόπο η ευρύτητα του Μπάχ και του έργου του. Συνεπώς άνθρωποι που προέρχονται απο διαφορετικούς κύκλους ενδιαφερόντων και απασχολήσεων να αναρωτηθούν για τα επάλληλα αυτά σημεία και με αυτό τον τρόπο να γίνουν πιο προσβάσιμες, η μουσική, η φιλοσοφία, η θεολογία και η τέχνη στον κόσμο. 

Γράφει η συγγραφέας στο οπισθόφυλλο του βιβλίου της: "Το κίνητρο για αυτό το βιβλίο δεν ήταν να γράψω ένα μουσικολογικό δοκίμιο. Ποτέ δεν το ήθελα. Ούτε μια βιογραφία του μεγάλου Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ. Εξάλλου το έργο του έχει μελετηθεί με περισσή έκταση και ευρυμάθεια. Το αρχικό μου κίνητρο ήταν μια σφοδρή και ανικανοποίητη, από τα νεανικά μου χρόνια, ανάγκη για σφαιρική γνώση. Είχα τη βαθιά βεβαιότητα πως το έργο του Μπαχ είναι μεν σκαλισμένο στις ρωγμές του χρόνου, ενσωματωμένο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, αλλά δεν στέκει παγωμένο στις επάλξεις του παρελθόντος. Περιπλανήθηκα σε μονοπάτια όπου είδα να διασταυρώνoνται η ιστορία, η πλατωνική κοσμολογία, η θρησκεία, η επιστήμη με τη λογοτεχνία και την τέχνη από χίλιες μεριές. Ίσως πέρασα περισσότερες από χίλιες και μια νύχτες με μικρές αποδράσεις στο χρόνο, ανασύροντας άλυτα αινίγματα. Και ξαφνικά είδα: Έναν μαγικό κόσμο." 

Στο τέλος της παρουσίασης η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου θα ερμηνεύσει έργα του Μπάχ στο πιάνο.

Δείτε την παρουσίαση του βιβλίου στην Ιδιωτική Οδό ΕΔΩ. 

Tears from BABYLON – J.S. BACH: Piano Transcriptions • Alexandra PAPASTEFANOU

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Κυκλοφόρησε σήμερα, Παρασκευή 3 Φεβρουαρίου 2023, από την First Hand Records ανά τον κόσμο και σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες το cd της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, με τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, το οποίο περιλαμβάνει δικές της μεταγραφές (και δυο διασκευές) για πιάνο, από καντάτες και έργα για εκκλησιαστικό όργανο του J.S. BACH. 

Ταυτόχρονα κυκλοφορεί σε δεύτερη έκδοση το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου για τον Μπαχ, με τίτλο: J.S. BACH – Ο Μουσικός του Απείρου (εκδόσεις Παπαγρηγορίου – Νάκας). 

Να σημειώσουμε ότι η Αλ. Παπαστεφάνου έχει ερμηνεύσει ολόκληρο το έργο του Μπαχ και έχει δισκογραφήσει το Καλώς Συγκερασμένο Πληκτροφόρο, τις Γαλλικές σουίτες και Φαντασίες, και τις Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ του Μπαχ, αποσπώντας διεθνώς διθυραμβικές κριτικές. 

Την ακούσαμε να ερμηνεύει καντάτες του Μπαχ σε δική της μεταγραφή για σόλο πιάνο, τον Απρίλιο του 2022, σε ένα εξαίσιο ρεσιτάλ που έδωσε στο πλαίσιο του κύκλου συναυλιών Ημέρες Λατρευτικής Μουσικής και Φεστιβάλ Πιάνου της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. 

Την ακούς να παίζει Μπαχ και επιβεβαιώνει στην πράξη αυτό που η ίδια λέει: «Είχα τη βαθιά βεβαιότητα πως το έργο του Μπαχ είναι μεν σκαλισμένο στις ρωγμές του χρόνου, ενσωματωμένο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, αλλά δεν στέκει παγωμένο στις επάλξεις του παρελθόντος». 

Η Παπαστεφάνου ζωοποιεί τον Μπαχ με τρόπο πρωτόφαντο στον καιρό μας. Όχι μόνο με τις μοναδικές ερμηνείες της, αλλά τώρα και με τις διασκευές της και την μεταγραφική δουλειά της. Αυτή η τελευταία και ξεχωριστή εργασία της μας αποκαλύπτει πόσο έχει χωνέψει, πόσο έχει αφομοιώσει τον Μπαχ, για να μπορεί να τον «πειράζει» ή να τον μεταγράφει με επιτυχία. 

Πρόσφατα σε μια live παράστασή της η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας παρουσίασε ένα ολιστικό, ανατρεπτικό και αναπάντεχο μουσικό μυθιστόρημα, στο οποίο τα πρωτότυπα έργα του Ι. Σ. Μπαχ αλλά και οι πρόσφατες μεταγραφές έργων του που έκανε η ίδια συνυπήρξαν με την σύγχρονη τζαζ και την εναλλακτική μουσική ή όταν ο J.S. Bach συνομιλεί με τον Bill Evans, την Carla Bley και τους Beatles.

Κατέχει απόλυτα τον «κλασικό» Μπαχ και γι’ αυτό τον βλέπει και τον παίζει από τζαζ έως και ροκ (!) διαλεγόμενο με τις μουσικές του καιρού μας. Ο Μπαχ της Παπαστεφάνου είναι η μουσική του απείρου, αλλά και η χώρα του αχωρήτου. 

Το νέο της cd έχει τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, δηλαδή δάκρυα από την Βαβυλώνα. Ο τίτλος είναι εμπνευσμένος, προφανώς, από το προτελευταίο κομμάτι του cd, το ομώνυμο Χορικό Πρελούδιο «Επί των ποταμών Βαβυλώνος» (An Wasserflüssen Babylon), που μας παραπέμπει ίσα στον ψαλμό 136: «Επί των ποταμών Βαβυλώνος εκεί εκαθίσαμεν και εκλαύσαμεν εν τω μνησθήναι ημάς της Σιών». 

Έτσι, όντες στην εξορία της υπαρξιακής και αισθητικής αιχμαλωσίας, ο Μπαχ της Παπαστεφάνου μας επαναφέρει στην γη της επαγγελίας του μεγάλου κάντορα της Λειψίας. Εκεί όπου απέδρα πάσα οδύνη, λύπη και στεναγμός και βασιλεύει ήχος καθαρός εορταζόντων.

ΜΙΑ ΑΝΑΤΡΕΠΤΙΚΗ ΣΥΝΑΥΛΙΑ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΟΝ "ΠΑΡΝΑΣΣΟ"

«Between J.S Bach, Bill Evans and beyond…»

Την Τρίτη 20 Δεκεμβρίου 2022 στον ιστορικό Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός» η διεθνούς φήμης πιανίστα και συνθέτρια Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας παρουσίασε ένα ολιστικό, ανατρεπτικό και αναπάντεχο μουσικό μυθιστόρημα, στο οποίο τα πρωτότυπα έργα του J.S. Bach και οι πρόσφατες μεταγραφές έργων του που έκανε η ίδια, συνυπήρξαν με την σύγχρονη τζαζ και την εναλλακτική μουσική. 

Παράλληλα, με όχημα την ποίηση του μεγάλου Μίλτου Σαχτούρη, στο Β΄ Μέρος, η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας παρουσίασε αποσπάσματα από την «Πασιφάη», την πρόσφατη δισκογραφική δουλειά της που κυκλοφόρησε από την Polyphoniki Records. 

Συμμετείχαν: η Δάφνη Πανουργιά, ο Διονύσης Κωστής και η Βασιλική Κωνσταντέλλου, σε μια διαφορετική προσέγγιση όπου διαφαίνεται το πόσο διαχρονικός είναι ο Μίλτος Σαχτούρης και πόσο ξεχωριστή είναι η μελοποίησή του από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου. 

Έπαιξαν οι μουσικοί: Δημήτρης Παπαλάμπρου στις κιθάρες, Απόστολος Καλτσάς στο μπάσο και Θοδωρής Χατζηλάμπρου στα πλήκτρα. 

Αναμφισβήτητα αυτή η συναυλία ήταν μια μοντέρνα ματιά στην έννοια της συναυλίας.

Ιδού το ξεχωριστό πρόγραμμα της βραδιάς:

Α' Μέρος 

• J.S. Bach: Πρωτότυπα έργα (αποσπάσματα από Σουίτες) για piano solo. 

• Al. Papastefanou - B. Evans: Διάλογοι με δύο Πρελουδια του Bach - piano solo Al Papastefanou: Fantasy on Bach: E flat minor Prelude + Thelonius Monk: Round midnight solo piano και jazz trio. 

• B. Evans: My foolish heart (για jazz trio). 

• Al Papastefanou: Fantasy on Bach E minor Prelude+ Th Monk Round midnight ( jazz trio) Carla Bley: Lawns ( jazz trio) Bach-Papastefanou, Bach Prelude in D major (trio). 

Β' Μέρος 

Al. Papastefanou: Αποσπάσματα από ΠΑΣΙΦΑΗ σε ποίηση Μ Σαχτούρη. 

Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΟΝ "ΠΑΡΝΑΣΣΟ" ΣΤΙΣ 20 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

Ο J.S. Bach συνομιλεί με τον Bill Evans, την Carla Bley και τους Beatles, αλλά και Μίλτος Σαχτούρης από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου. 

Την Τρίτη 20 Δεκεμβρίου 2022 και ώρα 8.30 μ.μ. στον ιστορικό Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός» (Πλ. Αγίου Γεωργίου Καρύτση 8, Αθήνα) η διεθνούς φήμης πιανίστα και συνθέτις Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας παρουσιάζει ένα ολιστικό, ανατρεπτικό και αναπάντεχο μουσικό μυθιστόρημα, στο οποίο τα πρωτότυπα έργα του J.S.Bach και οι πρόσφατες μεταγραφές έργων του που έκανε η ίδια (και κυκλοφορούν σύντομα σε CD από την Βρετανική Εταιρεία First Hand Records), συνυπάρχουν με την σύγχρονη τζαζ και την εναλλακτική μουσική. 

Παράλληλα, με όχημα την ποίηση του μεγάλου Μίλτου Σαχτούρη, στο Β΄ Μέρος, η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας παρουσιάζει αποσπάσματα από την «Πασιφάη», την πρόσφατη δισκογραφική δουλειά της που κυκλοφόρησε από την Polyphoniki Records. 

Συμμετέχουν: η Δάφνη Πανουργιά, ο Διονύσης Κωστής και η Βασιλική Κωνσταντέλλου, σε μια διαφορετική προσέγγιση όπου διαφαίνεται αδιαμφισβήτητα το πόσο διαχρονικός είναι ο Μίλτος Σαχτούρης και πόσο ξεχωριστή είναι η μελοποίησή του από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου. 

Μια μοντέρνα ματιά στην έννοια της συναυλίας. Μαζί της, ο Δημήτρης Παπαλάμπρου στις κιθάρες, ο Απόστολος Καλτσάς στο μπάσο, ο Τάσος Πέππας στα τύμπανα και ο Θοδωρής Χατζηλάμπρου στα πλήκτρα.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ: J.S. Bach – Ο Μουσικός του Απείρου

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου έχει αναδειχθεί πια, πανηγυρικά και διεθνώς, η εθνική μας ερμηνεύτρια της μουσικής του μεγάλου J.S. Bach. Μία ελληνίδα προτείνει τον δικό της Bach και η ερμηνεία της γίνεται με ενθουσιασμό αποδεκτή από την διεθνή μουσική κοινότητα. 

Τον Ιούλιο του 2018 μας χάρισε το τετραπλό άλμπουμ με το εμβληματικό "Καλώς Συγκερασμένο Κλειδοκύμβαλο", ένα έργο που ανήκει στα παγκόσμια αριστουργήματα της ανθρώπινης τέχνης. Η υποδοχή διεθνώς ήταν διθυραμβική. 

Μετά από ενάμισι χρόνο (αρχές 2020), η ακάματη πιανίστρια μας έδωσε ένα διπλό CD, πάλι από την First Hand Records, με τις Γαλλικές Σουίτες του Μπαχ. 

Η ίδια έχει πει σε συνέντευξή της για την δική της ερμηνευτική προσέγγιση: «Αν και υπάρχει διάχυτη η εντύπωση ότι η μουσική του Μπαχ δεν επιδέχεται εκφραστικότητας στην πραγματικότητα αυτό είναι μια τεράστια παρεξήγηση. Το πιάνο είναι ένα όργανο εξαιρετικά πλούσιο εκφραστικά και το να παίζεις πιανιστικά έργα του Μπαχ σήμερα δεν είναι ούτε πρόκληση ούτε πρωτοπορία. Μπορεί τα συναισθήματα και οι συγκινησιακές φορτίσεις να ήταν στιλιζαρισμένα στο μπαρόκ αυτό όμως δεν σημαίνει πως δεν υπήρχαν. Ο Μπαχ μπορεί τυπικά να ανήκε στο μπαρόκ ή ακόμα και να διακρίνεται για το θρησκευτικό συναίσθημα του όμως είναι διαχρονικός στο έπακρο, υπερβαίνει τον χρόνο σαν ένα φως που έχει ξεκινήσει από μακριά το ταξίδι του στο σύμπαν και μεταφέρει παλμούς του απείρου. Μια ολόκληρη ζωή δεν αρκεί προκειμένου να αποκρυσταλλώσει κανείς μια προσωπική ερμηνεία του έργο του. Απαιτείται μελέτη, έρευνα, ευελιξία, διαρκής αμφιβολία και επανεξέταση. Εξάλλου μόνο μέσα από μια υγιή εμμονή προσεγγίζει κανείς την ωριμότητα!». 

Ακούγοντας Μπαχ από την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου αντιλαμβάνεται ο καθείς πόσο αυτή η μουσική είναι άπειρα μοντέρνα! Αρκεί να μαθητεύσεις σ’ αυτήν. Άλλωστε αυτή η μαθητεία είναι μαθητεία στην ομορφιά. 

Αυθόρμητα μου έρχεται στο μυαλό ο Παπαδιαμάντης για να χαρακτηρίσω κάπως την ερμηνεία της Παπαστεφάνου στον Μπαχ: «…πνοή, ίνδαλμα αφάνταστον, όνειρον…». 

Η εργασία της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου είναι υπόθεση εθνικού περιεχομένου, αλλά και οικουμενικού, στη συνέχεια. Πρόκειται για μια κατάθεση στον παγκόσμιο πολιτισμό από μια ελληνίδα.

Ακούγοντας γενικά την Παπαστεφάνου να παίζει Μπαχ, είτε σε ρεσιτάλ είτε από δίσκους, έχεις την αίσθηση του απείρου. Κι αυτό διότι η ίδια η σολίστ αντιμετωπίζει τον Μπαχ ως «Μουσικό του Απείρου». 

Φαίνεται πως κάπως έτσι οδηγήθηκε στη συγγραφή ενός βιβλίου, που μόλις εκδόθηκε (Panas Music / Papagrigoriou – Nakas), με τίτλο: «J.S.Bach – Ο Μουσικός του Απείρου». Μας λέει η ίδια γι’ αυτό το εγχείρημά της: 

«Το κίνητρο για αυτό το βιβλίο δεν ήταν να γράψω ένα μουσικολογικό δοκίμιο. Ποτέ δεν το ήθελα. Ούτε μια βιογραφία του μεγάλου Ιωάννη Σεβαστιανού Μπαχ. Εξάλλου το έργο του έχει μελετηθεί με περισσή έκταση και ευρυμάθεια. Το αρχικό μου κίνητρο ήταν μια σφοδρή και ανικανοποίητη, από τα νεανικά μου χρόνια, ανάγκη για σφαιρική γνώση. Είχα τη βαθιά βεβαιότητα πως το έργο του Μπαχ είναι μεν σκαλισμένο στις ρωγμές του χρόνου, ενσωματωμένο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, αλλά δεν στέκει παγωμένο στις επάλξεις του παρελθόντος. Περιπλανήθηκα σε μονοπάτια όπου είδα να διασταυρώνoνται η ιστορία, η πλατωνική κοσμολογία, η θρησκεία, η επιστήμη με τη λογοτεχνία και την τέχνη από χίλιες μεριές. Ίσως πέρασα περισσότερες από χίλιες και μια νύχτες με μικρές αποδράσεις στο χρόνο, ανασύροντας άλυτα αινίγματα. Και ξαφνικά είδα: Έναν μαγικό κόσμο». 

Επομένως, η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου επιχειρεί μια «ολιστική» θεώρηση του Μπαχ σε αυτό το πόνημά της, μιας και ο Μπαχ είναι από μόνος του ένα σύμπαν. Πραγματικά η Παπαστεφάνου μας φέρνει ενώπιόν μας έναν Μπαχ ο οποίος διαλέγεται παθιασμένα με τα παρελθόντα, τα παρόντα και – με έναν ιδιαίτερο τρόπο – με τα μέλλοντα. 

Έτσι, ο Μπαχ της Παπαστεφάνου συνιστά μια σπουδή στον άνθρωπο και την τέχνη του, τη θρησκευτικότητα και τις ιδέες του, την Musica Poetica, αλλά και την Μουσική των Αγγέλων! Η συγγραφέας – σολίστ ξεπερνάει κάθε μουσικό λογιοτατισμό και εισέρχεται σε μια «μουσική των Σφαιρών», που αναζητά την αλήθεια και φτάνει ως την αντίστιξη: Ουτοπία και Νεωτερικότητα. 

Αν διαβάσει κάποιος το βιβλίο, ίσως κατανοήσει γιατί ο Μπαχ στα μαγικά χέρια της Παπαστεφάνου ανα-γεννάται συνεχώς. Αναδεικνύεται ως Θεός: άχρονος και άπειρος. Αναμφισβήτητα είναι ο Θεός της Μουσικής. Και η Παπαστεφάνου η πρωτοϊέρειά του. 

Γι’ αυτό ανυπομονούμε να ακούσουμε το ρεσιτάλ της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου στην Εναλλακτική της Λυρικής και στο πλαίσιο του κύκλου «Έργα λατρευτικής μουσικής για σόλο πιάνο», όπου η μεγάλη σολίστ θα παίξει δικές της Μεταγραφές από καντάτες για σόλο πιάνο (2021) – φαντασθείτε πόσο έχει ενστερνισθεί τον Μπαχ! – αλλά και Παραλλαγές στο χορικό πρελούδιο «Επί των ποταμών Βαβυλώνος», BWV 653 [An Wasserflüssen Babylon], πάλι σε δική της μεταγραφή. 

Την Πέμπτη 7 Απριλίου 2022 θα ακούσουμε την μουσική του απείρου: Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ (1685-1750) /Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου.