Ομιλία του μουσικογράφου, ερευνητή και δημιουργού του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών, Θωμά Ταμβάκου, στην εκδήλωση για την παρουσίαση του δισκογραφήματος 4 δίσκων ακτίνας "Cyprien Katsaris and Nikolaos Samaltanos present Greek Rarities from the 19th and 20th Centuries" της Melism Records, στην Αίθουσα "Γ. Μαρίνος" της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης "Λίλιαν Βουδούρη" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (15 Ιανουαρίου 2026).
Καλησπέρα σας και καλή χρονιά, με υγεία.
Είναι μεγάλη η χαρά μου και η τιμή να συμμετάσχω στην παρουσίαση τού τετραπλού δισκογραφήματος τού Κυπριανού Κατσαρή με έργα Ελλήνων και Κυπρίων συνθετών, αρκετά από τα οποία εμφανίζονται για πρώτη φορά στη δισκογραφία. Κορυφαίοι μουσουργοί μας, οκτώ τεθνεώτες και ένας εν ζωή, αναδεικνύονται στο έπακρον, με την απίστευτη ερμηνευτική δεινότητα τού Κατσαρή ως ερμηνευτή. Το τετραπλό δισκογράφημα έρχεται ως συνέχεια τού προηγηθέντος από το 2022, με έργα Γιάννη Κωνσταντινίδη, Δημήτρη Λεβίδη και Γιάννη Ανδρέου Παπαϊωάννου, επίσης με τον ίδιο ως ερμηνευτή. Και τα δύο δισκογραφήματα εκδόθηκαν στη Γαλλία από τη δισκογραφική εταιρεία MELISM τού πιανίστα Νίκου Σαμαλτάνου ο οποίος -με πολύ μεράκι- φροντίζει για την αρτιότητα της παραγωγής, καθιστώντας τα ως δισκογραφήματα αναφοράς για την λόγια μουσική. Εξάρω επίσης την ουσιαστική συνδρομή τού Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Δικαιωμάτων Ελλήνων Μουσικών «ΑΠΟΛΛΩΝ».
Στο σύνολό της η δισκογραφία του, με δίσκους επαφής, ακτίνας και κασέτες εμπορίου, υπερβαίνει τις εκατόν εξήντα εκδόσεις και επανεκδόσεις από δεκαεπτά δισκογραφικές εταιρείες της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ασίας, κυρίως της Ιαπωνίας. Απουσιάζει δυστυχώς η Ελλάδα αλλά και η προγονική του πατρίδα, η Κύπρος. Σημαντικό μέρος της δισκογραφίας, με σαράντα περίπου εκδόσεις, κυκλοφόρησε από τη δική του δισκογραφική εταιρεία την PIANO 21, την οποία ίδρυσε τον Ιανουάριο τού 2001, με κύριο υλικό τις ηχογραφήσεις συναυλιών από προηγούμενες δεκαετίες.
Η δυνατότητα της οπτικοακουστικής καταγραφής αποτελεί αδιάψευστο τεκμήριο σύγκρισης των κορυφαίων καλλιτεχνών όλου του κόσμου. Αυτή η οπτικοακουστική καταγραφή με τις εκατόν εξήντα δισκογραφικές εκδόσεις και επανεκδόσεις που προανέφερα, μαρτυρεί με τον καλύτερο τρόπο την ερμηνευτική δεινότητα τού Κατσαρή, χάρη στην οποία κατατάσσεται μεταξύ των διαχρονικών και διάσημων θρύλων του πιάνου.
Ο Κυπριανός Κατσαρής, με τα αμέτρητα εγκωμιαστικά σχόλια από δεκάδες εγνωσμένης αξίας μουσικοκριτικούς, όπως το σχόλιο του μουσικοκριτικού Jeremy Nicholas στο Gramophone στη διαφάνεια, για τις εμφανίσεις του ως σολίστ πιάνου και τα θαυμάσια δισκογραφήματά του, είναι σημείο αναφοράς για τον οικουμενικό μουσικό πολιτισμό τού σύγχρονου ελληνισμού, μαζί με τον Λεωνίδα Καβάκο και τον Θόδωρο Κουρεντζή. Είναι γνωστός στο φιλόμουσο κοινό για τον εκλεπτυσμένο ήχο του, την εκφραστικότητά του και την σχεδόν αβίαστη αυτοκυριαρχία στην τεχνική του.
Να μου επιτρέψετε να σας αναφέρω επίσης, ένα ακόμη εγκωμιαστικό σχόλιο τού Harold C. Schonberg, κριτικού μουσικής των New York Times: «Είναι μια ισχυρή προσωπικότητα με αστραφτερά δάκτυλα... Έχει ένα έντονο μουσικό προφίλ, που τον τοποθετεί σε μια κατηγορία κατά πολύ ανώτερη από αυτή των συμβατικών ερμηνευτών της διεθνούς σχολής τού σύγχρονου πιάνου».
Γεννήθηκε στη Μασσαλία στις 5 Μαΐου τού 1951 από Κύπριους γονείς, με ένα μοναδικό ταλέντο, όσον αφορά την τέχνη της μουσικής, το οποίο εξέλιξε στον ύψιστο βαθμό, σε παγκόσμιο επίπεδο, έχοντας ως υπόβαθρο το άριστο επίπεδο πιανιστικών σπουδών και μουσικής δωματίου στο Ωδείο του Παρισιού. Αυτό το επίπεδο τού έδωσε τη δυνατότητα ν’ αποσπάσει αρκετά διεθνή βραβεία, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας τού 1960.
Τον χαρακτηρίζουν τα ακόλουθα πέντε στοιχεία:
Πρώτο στοιχείο: η ασύλληπτη δεξιοτεχνία που τού επιτρέπει να εκτελεί τα δυσκολότερα έργα τού πιανιστικού ρεπερτορίου.
Δεύτερο στοιχείο: η απαράμιλλη πνευματική συγκέντρωση και φυσική αντοχή με τις οποίες αποδίδει τα μουσικά κείμενα, σε εξαιρετικά απαιτητικές μουσικές μορφές.
Τρίτο στοιχείο: η μοναδική προσέγγισή του στο ύφος της κάθε περιόδου και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τού κάθε κορυφαίου μουσουργού.
Τέταρτο στοιχείο: η πρωτότυπη προσέγγισή του σε κρυφές εσωτερικές φωνές των γνωστών αριστουργημάτων της πιανιστικής εργογραφίας η οποία συνδέει το όνομά του με άγνωστες, έως τις μέρες μας, πτυχές της ερμηνευτικής αναδημιουργίας τους.
Πέμπτο στοιχείο: η πολύπλευρη ηχοχρωματική του απόδοση και η ανακάλυψη νέων ηχητικών δυνατοτήτων τού πιάνου.
Εκτός από πολυβραβευμένος, ασύγκριτος βιρτουόζος, εργασιομανής, φανατικός τού πιάνου, με ασκημένη περιέργεια στην ανακάλυψη άγνωστων έργων, ξένων και στα τελευταία χρόνια Ελλήνων και Κυπρίων συνθετών, είναι επίσης σπουδαίος μουσικός δημιουργός, διασκευαστής και αυτοσχεδιαστής. Είναι εξίσου σημαντική πλευρά της καλλιτεχνικής προσωπικότητάς του. Πλευρά για την οποία δεν γίνεται αναφορά στον ίδιο βαθμό, όπως γίνεται για τις σολιστικές ερμηνείες του σε έργα για πιάνο άλλων συνθετών. Το γεγονός αυτό ουδόλως μειώνει την ποιότητα της συνθετικής παραγωγής του, αφού σε αυτήν αποτυπώνονται όλες οι προαναφερόμενες δεξιότητες. Ένα μέρος αυτής της πολύ ενδιαφέρουσας καλλιτεχνικής πλευράς και προσφοράς του, αν και περιορισμένης ποσοτικά, είναι αποτυπωμένη σε δισκογραφήματα επαφής και ακτίνας. Επίσης, έχει παρουσιασθεί σε συναυλίες και εκδοθεί από ευρωπαϊκούς μουσικούς οίκους.
Αν και το συνθετικό του έργο είναι ποιοτικά λίαν αξιόλογο, είχε αποφασίσει, από την αρχή της σταδιοδρομίας του, ν’ ασχοληθεί περισσότερο με την ερμηνεία έργων για πιάνο άλλων συνθετών, προκειμένου να έχει περισσότερο χρόνο στη διάθεσή του για να προετοιμάσει τα απαιτητικά προγράμματα των συναυλιών, δίνοντας έτσι μικρότερο βάρος στη σύνθεση.
Ως συνθέτης είναι αυτοδίδακτος. Άρχισε να συνθέτει από το 1971 και κατά τη διάρκεια των μουσικών σπουδών του. Έως τις μέρες μας το συνθετικό του έργο προσμετρά είκοσι περίπου δικές του συνθέσεις, δέκα αυτοσχεδιασμούς και σαράντα διασκευές σε έργα γνωστών και άγνωστων συνθετών. Όλα αυτά τα έργα είναι για πιάνο και μόνο.
Από τις προσωπικές του συνθέσεις, μόνο οι μισές έχουν αποτυπωθεί σε παρτιτούρα και λιγότερες έχουν εκδοθεί από μουσικούς οίκους. Οι πέντε από αυτές έχουν δισκογραφηθεί, όπως η Κυπριακή ραψωδία, έργο τού 1978 για το οποίο δεν υπάρχει παρτιτούρα.
To πρώτο έργο της εργογραφίας του είναι το Τραγούδι αρ. 1, έργο τού 1971. Συνέθεσε συνολικά είκοσι πέντε έργα με τον ίδιο τίτλο και έως το 2014.
Το Ποίημα του Φοίνικα, έργο τού 1977, ήταν το πρώτο που ερμήνευσε σε συναυλίες του στο Παρίσι και την Αμερική. Μετά την Κυπριακή Ραψωδία ακολούθησαν, για τη δεκαετία τού 1980, η Φαντασία στο πασίγνωστο Happy Birthday, οι Παραλλαγές στον Ύμνο της Βαυαρίας, το γνωστό ίσως και αρκετές φορές δισκογραφημένο In Memoriam Mozart, η τριπλή Φαντασία πάνω στον εθνικό ύμνο της Γερμανίας, η Μασσαλιώτιδα (ο εθνικός ύμνος της Γαλλίας) και η Ωδή στη χαρά από το τέταρτο μέρος της Ενάτης Συμφωνίας τού Beethoven και τέλος η Φαντασία πάνω στο πασίγνωστο χριστουγεννιάτικο τραγούδι Άγια νύχτα τού Grouber.
Στη δεκαετία τού 1990 συνέθεσε το κορυφαίο του ίσως έργο, τη Mozartiana, με διάρκεια 12’ που επίσης έχει δισκογραφηθεί. Το κύριο θέμα τού έργου προέρχεται από το αργό μέρος τού Κοντσέρτου για πιάνο, με αριθμό 21, Κ. 467 τού Mozart. Εξάλλου με τον Mozart ο Κατσαρής ασχολήθηκε διεξοδικά, ως συνθέτης, διασκευαστής και ερμηνευτής.
Το 1991 ολοκλήρωσε το Άλμπουμ για τη νεότητα το οποίο περιέχει δεκαπέντε συνθέσεις του, με αναφορές στον Mozart, τον Chopin με τη Chopiniana, τον Ραχμάνηνοβ με το Goodbye Mr. Rachmaninov και με αναφορές επίσης, σε διάφορες μελωδίες από την Ιαπωνία, σε χριστουγεννιάτικες κλπ. Στην ίδια δεκαετία περάτωσε την Πολυσπουδή η οποία βασίζεται σε Σπουδές για πιάνο τού Chopin.
Το 2007 συνέθεσε ακόμη ένα σπουδαίο έργο, τη Μεγάλη φαντασία βασισμένη στο μπαλέτο Ζορμπάς ο Έλληνας τού Μίκη Θεοδωράκη με τον οποίο ο Κατσαρής είχε στενή σχέση και άριστη συνεργασία αφού ερμήνευσε συνθέσεις του για πιάνο.
Στα πρόσφατα έργα του ανήκουν τα αφιερωματικά Για την Άννα, Για την Κλάρα και το Αντάτζιο για τη Ζαχαρούλα. Η εργογραφία του ως συνθέτη ολοκληρώνεται με το Μελαγχολικό βάλς και κυρίως με τη ογδοντάλεπτη μουσική, με είκοσι τρία μέρη, για το οικολογικό ντοκυμαντέρ Ελπίδα για τον ιδανικό ωκεανό. Βασίζεται στο βιβλίο «Ο έκνομος ωκεανός» τού Ian Urbina, βραβευμένου δημοσιογράφου των New York Times. Το βιβλίο αναφέρεται στη μόλυνση των ωκεανών και τις παράνομες δραστηριότητες τού ανθρώπου που συντελούν στην καταστροφή της θαλάσσιας ζωής και των ωκεάνιων συστημάτων. Από το 2021 η μουσική για το ντοκυμαντέρ έχει αναρτηθεί σε όλες σχεδόν τις πλατφόρμες τού διαδικτύου.
Η απόδοση ύφους άλλου συνθέτη σε έργα όπως η Mozartiana, η Chopiniana, το Goodbye, Mr. Rachmaninov και το In Memoriam Mozart, που προανέφερα, καταδεικνύει τον βαθμό αφομοίωσης της κάθε ξεχωριστής τεχνοτροπίας από τον Κατσαρή, με στοιχεία της προσωπικής λεπτεπίλεπτης αισθητικής του. Με αυτόν τον τρόπο, συνέθεσε έργα, στα οποία ο ακροατής απολαμβάνει μία χαρακτηριστική ανάμνηση από το προσωπικό ιδίωμα τού κάθε μοναδικού συνθέτη, φιλτραρισμένη από μία επίσης, μοναδική καλλιτεχνική προσέγγιση που φέρει αποκλειστικά την υπογραφή τού Κατσαρή. Η χρήση αυτούσιων δανεισμένων θεμάτων από έργα άλλων συνθετών είναι συνυφασμένη με ιδιαίτερη πολυφωνική υφή και πλούσια ηχοχρωματική παλέτα. Έτσι το τελικό άκουσμα καθίσταται μοναδικό και μνημειώδες.
Οι συνθέσεις του έχουν μία ιδιαίτερη παιδαγωγική αξία επίσης. Αναπτύσσουν όλα αυτά τα παρελθοντικά ιδιώματα και εκτός των δεδομένων της εποχής τους. Επί π.χ. αποδίδεται ύφος Mozart σε τονικότητες που ο Mozart δεν τις χρησιμοποιούσε και σε τονικές περιοχές του πιάνου που εκείνη την εποχή δεν υφίσταντο. Για την ερμηνεία τους ο Κατσαρής αναπτύσσει τεχνικές που δεν θα μπορούσε να φανταστεί ο ερμηνευτής εκείνης της εποχής.
Αντίστοιχο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση της μορφής τού θέματος με παραλλαγές. Εδώ ο Κατσαρής συνδυάζει την ευχέρειά του στην απόδοση τού ύφους κορυφαίων μουσουργών με την χαρακτηριστική άνεσή του στον αυτοσχεδιασμό, όπως στις Παραλλαγές στο Happy Birthday.
Τέλος, η συνθετική του δεινότητα, αναδεικνύεται μέσω της πολυσχιδούς χρήσης των διαφόρων μορφών της λόγιας δυτικής μουσικής (σονάτα, διάφοροι χοροί, χαρακτηριστικά κομμάτια της ρομαντικής περιόδου κ.ά.) σε όλες τις εκφάνσεις των κατά καιρούς ανεπτυγμένων αρμονικών συστημάτων της ευρωπαϊκής μουσικής (τονικών, τροπικών, ιμπρεσιονισμού, Jazz κ.ά.).
Αρκετοί από τους πιανιστικούς αυτοσχεδιασμούς του είναι τελείως αυθόρμητοι, με ρομαντικό ύφος. Παρουσιάσθηκαν σε συναυλίες και ευτυχώς ηχογραφήθηκαν. Όπως ο θαυμάσιος αυτοσχεδιασμός πάνω στο κινητικό γλυπτό «Καρδιακός παλμός» τού Yaacov Agam, Ισραηλινού ζωγράφου και σημαντικού εκπροσώπου της οπτικοκινητικής τέχνης. Οι άλλοι αυτοσχεδιασμοί βασίζονται σε μουσικά θέματα τού Τσαηκόβσκη, τού Bellini, τού Wagner, τού Brahms, σε μουσικές για τον κινηματογράφο και σε κορεάτικα τραγούδια.
Πολύ σημαντική επίσης, είναι η ενασχόλησή του ως διασκευαστής έργων άλλων συνθετών. Τομέας στον οποίο διαπρέπει, ήδη από τη δεκαετία του 1970, ακολουθώντας κατά κάποιο τρόπο τα χνάρια τού Liszt. Ασχολήθηκε με τα έργα γνωστών συνθετών όπως ο Bach, ο Handel, ο Mozart, ο Beethoven, ο Schubert, ο Brahms, ο Liszt, ο Dvorak, ο Sibelius, ο Χατσατουριάν αλλά και λιγότερο γνωστών όπως ο Addinsel, ο Μπόρτκιεβιτζ, ο Delfino και ο Popy.
Νομίζω ότι το επιστέγασμά του ως διασκευαστής, είναι η διασκευή για πιάνο και των εννέα συμφωνιών τού Beethoven πάνω στις πρότυπες μεταγραφές τού Liszt και τού Κοντσέρτου για πιάνο αρ. 5 τού Beethoven επίσης. To Κοντσέρτο, το γνωστό και ως Αυτοκρατορικό, έχει δισκογραφηθεί από τη δική του εταιρεία σε δίσκο ακτίνας. Με τις εννέα Συμφωνίες τού Beethoven σε μεταγραφή Liszt και επιπρόσθετη διασκευή δική του όπως προείπα, πραγματοποίησε το 1984 έναν δισκογραφικό άθλο, υπέρτερο των ελάχιστων που προηγήθηκαν. Σχολιάστηκε ως ηχογράφηση υψηλού επιπέδου. Δικαίως έλαβε δυο φορές το βραβείο Grand Prix du Disque (1984 και 1989). Επίσης το δισκογράφημα με την Ενάτη Συμφωνία που βλέπετε στη διαφάνεια βραβεύτηκε στη Γερμανία το 1984 ως “Record of the Year”.
Στην εργογραφία του μπορούμε να προσθέσουμε τις καντέντσες των μερών τού πιάνου σε είκοσι κοντσέρτα για πιάνο και ορχήστρα τού Mozart. Επίσης, τις αντίστοιχες καντέντσες σε αντίστοιχα κοντσέρτα τού Joseph Haydn και τού Wilhelm Friedmann Bach.
Να σημειώσω ότι ο μοναδικός ερμηνευτής των συνθέσεών του είναι ο ίδιος ο συνθέτης. Ευελπιστώ στο μέλλον να ηχογραφηθούν όλες όσες συνθέσεις του δεν έχουν ακόμη έλθει στο φως και αυτό να γίνει και από άλλους πιανίστες.
Θερμά συγχαρητήρια και πάλι για το αριστουργηματικό τετραπλό δισκογράφημα της MELISM και σε όλους όσους συνέβαλαν στην υλοποίησή του.
Εύχομαι να είναι καλοτάξιδο και ευπώλητο. Σας ευχαριστώ.
