ΜΙΑ ΒΡΑΔΙΑ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΡΑΓΑΤΑΚΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Δεκαοκτώ χρόνια ακριβώς συμπληρώθηκαν στις 18 Δεκεμβρίου από την ημέρα που έφυγε ο Δημήτρης Δραγατάκης (1914-2001), μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της μουσικής ζωής του τόπου μας, που έβαλε τη σφραγίδα του στο ελληνικό τοπίο της σύγχρονης μουσικής.

Αποτίοντας φόρο τιμής στον πολυγραφότατο συνθέτη και δάσκαλο, οι εκδόσεις Φίλιππος Νάκας παρουσίασαν (18-12-2019) σε μια βραδιά μουσικής και μνήμης την έκδοση: "Συστηματικός και Βιο-βιβλιογραφικός κατάλογος έργων Δημήτρη Δραγατάκη", της μουσικολόγου Μαγδαληνής Καλοπανά. 

Μίλησαν άνθρωποι του χώρου, γνώστες και μύστες: 

Καίτη Ρωμανού, μουσικολόγος, Βάλια Δραγατάκη-Κορωνίδη, μέλος ΔΣ Φίλων Δ. Δραγατάκη, κόρη του συνθέτη, Θωμάς Ταμβάκος, μουσικογράφος-κριτικός-ερευνητής-συγγραφέας, Ιάκωβος Κονιτόπουλος, συνθέτης, μαέστρος, Γ. Γραμματέας ΕΕΜ, Ευάγγελος Κοκκόρης, καλλιτεχνικός διευθυντής του Ωδείου Φίλιππος Νάκας. 

Την έκδοση  παρουσίασε η μελετήτρια του έργου του Δ. Δραγατάκη, Μαγδαληνή Καλοπανά.  Ακολούθησε συναυλία με έργα του συνθέτη, τα οποία ερμήνευσαν οι: Νίκος Νικόπουλος - φλάουτο, Λητώ Θώμου, Λορέντα Ράμου - πιάνο, Νέλλη Οικονομίδου - βιολί. 

Επίσης, για μία εβδομάδα εκτέθηκε μέρος του αρχείου του Δημήτρη Δραγατάκη (αυτόγραφες παρτιτούρες, εκδόσεις, προγράμματα εκτελέσεων, δημοσιεύματα στον τύπο, φωτογραφίες, προσωπικά αντικείμενα). Η έκθεση πλαισιώθηκε από την προβολή ντοκιμαντέρ. 

Επιστημονική επιμέλεια: Μαγδαληνή Καλοπανά. 

Εικαστική επιμέλεια: Ισμήνη Κορωνίδη. 

Το αφιέρωμα διοργανώθηκε υπό την αιγίδα της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών και με τη συνεργασία του Συλλόγου Φίλων Δημήτρη Δραγατάκη και του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου.
Ήταν μια πολύ συγκινητική βραδιά, την οποία συντόνισε ο Θωμάς Ταμβάκος.
Όλοι μίλησαν με πάθος για τον σπουδαίο συνθέτη Δ. Δραγατάκη και εγκωμίασαν, αξίως, το εξαιρετικό βιβλίο και την συγγραφέα Μ. Καλοπανά. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το αναλυτικό πρόγραμμα της βραδιάς καθώς και την "σε προσωπικό τόνο" ομιλία του Θωμά Ταμβάκου. 

ΔΡΑΓΑΤΑΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΟΜΙΛΙΑ ΘΩΜΑ ΤΑΜΒΑΚΟΥ ΓΙΑ ΔΗΜΗΤΡΗ ΔΡΑΓΑΤΑΚΗ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΜΝΗΜΗ ΤΕΡΨΙΧΟΡΗΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ (1928-2019)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Με αφορμή την διθυραμβική κριτική πέντε αστέρων στο έγκριτο βρετανικό έντυπο BBC Music Magazine για το 4πλό CD στο οποίο ερμηνεύει έργα του Μπαχ. η διεθνούς φήμης σολίστ στο πιάνο Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου παραχώρησε πριν ένα χρόνο (Δεκέμβριος 2018) μία μεγάλη συνέντευξη, εφ' όλης της ύλης, προς το Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων. 

Ανάμεσα στα πολλά και σημαντικά, μνημόνευσε ιδιαιτέρως την πρώτη της δασκάλα, την μητέρα της, την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου που τη μύησε στον κόσμο της μουσικής και βρίσκεται δίπλα της μέχρι σήμερα.  Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου χαρακτήρισε το έργο της μητέρας της ως «άθλο», αφού «σε πολύ δύσκολες συνθήκες στην ελληνική επαρχία κατάφερε να μυήσει στο χορωδιακό τραγούδι πολύ απλούς ανθρώπους ακόμη κι αγράμματους και να τους κάνει μέσα από τη συμμετοχή τους στη χορωδία να συγκινηθούν από την ποίηση και τη μουσική. Μ΄ αυτή την έννοια πέρα από την κοινωνική διάσταση η προσφορά της στη μουσική παιδεία υπήρξε πολύ μεγάλη».

Η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου απέδρασε από τον μάταιο αυτό κόσμο σήμερα, Σάββατο 21 Δεκεμβρίου 2019, πλήρης ημερών, αφήνοντας ισχυρό και ανεξίτηλο χνάρι στην μουσική ζωή του τόπου. 

Γεννήθηκε στον Βόλο, όπου πήρε και τα πρώτα μαθήματα πιάνου. Συνέχισε τις μουσικές σπουδές της στην Αθήνα όπου πήρε δίπλωμα πιάνου και ανώτερων θεωρητικών από το Ωδείο του Μανώλη Καλομοίρη. Το 1952 ο Μανώλης Καλομοίρης της εμπιστεύεται τη διεύθυνση και την αναδιοργάνωση του παραρτήματος του Εθνικού Ωδείου Τρικάλων. Έχοντας ιδιαίτερη αγάπη στο χορωδιακό τραγούδι, δημιουργεί παιδικές και μικτές χορωδίες. Έτσι γεννιέται η Χορωδία Τρικάλων, που γίνεται γνωστή στην Ελλάδα και στο εξωτερικό με τους δίσκους που ηχογραφεί πάνω σε τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη διασκευασμένα χορωδιακά από την ίδια την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου. Είναι η πρώτη που μεταφέρει το έντεχνο ελληνικό τραγούδι σε χορωδιακή μορφή και η πρώτη που τολμά να το συνοδέψει λαϊκή ορχήστρα. 

Έγραψε η ίδια: 

"Στη μελαγχολική ατμόσφαιρα της δεκαετίας του '50 στις θεσσαλικές πόλεις, για άτομα της δικής μου ευαισθησίας, υπήρχαν δύο επιλογές. Ή θα βούλιαζες μέσα στην κατάθλιψη και στην αδράνεια, ή θα οπλιζόσουνα με δύναμη για κάτι δημιουργικό. Διαλέγοντας τη δεύτερη επιλογή, δημιουργήθηκε με πολλή προσπάθεια το θαύμα της χορωδίας Τρικάλων. Παράδειγμα και ερέθισμα και για άλλες μικρές ή μεγάλεις πόλεις. Με τις χορωδιακές μου διασκευές στα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη γεννήθηκε κάτι καινούργιο. Η μεταφορά του έντεχνου τραγουδιού σε χορωδιακή μορφή. Έτσι άρχισε ο μύθος της Χορωδίας Τρικάλων."

Αποκαλυπτικό για την όλη εργασία της είναι το βιβλίο της "Ο μύθος μιας χορωδίας" (Προσκήνιο, 2003). 

Το 1966 εγκαθίσταται στην Αθήνα όπου τη βρίσκει η δικτατορία και σιωπά επτά ολόκληρα χρόνια. Αυτή την περίοδο αρχίζει να μελοποιεί έργα μεγάλων μας ποιητών τα οποία ηχογραφεί στη μεταπολίτευση.
Από την εργογραφία της: "Ελεύθεροι πολιορκημένοι" του Πάνου Παναγιωτούνη, "Αδούλωτη" της Έλλης Παπαδημητρίου, "Άσμα ασμάτων" της Παλαιάς Διαθήκης σε μεταγραφή Γιώργου Σεφέρη, "Πρελούδια" ποιήματα του Νικηφόρου Βρεττάκου, "Πόλεμος και Ειρήνη" του Γιάννη Ρίτσου, το ορχηστρικό "Καϋμοί στη γειτονιά" κ.α.
Αλλά ας επανέλθουμε στην "Χορωδία Τρικάλων" και ας δώσουμε τον λόγο στην ίδια την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου: 

«Ηταν ένα "θαύμα" κοιταγμένο πολύπλευρα... Για τις γενικές πρόβες μάς είχαν παραχωρήσει ένα παμπάλαιο σχολείο χωρίς θέρμανση, με ελάχιστο φωτισμό. Φορτωνόμαστε κάθε βράδυ σακούλες με ξύλα, για ν' ανάψουμε κάτι άθλιες σόμπες που κάπνιζαν φρικτά. Ο ενθουσιασμός μας και το κέφι μας, μας κάνανε να μην αισθανόμαστε την κούραση και τα εμπόδια, προβλήματα επίσης που μας δημιουργούσαν μερικοί. Άλλοι γιατί είχαν κάποια καλλιτεχνικά απωθημένα και απέτυχαν στην προσπάθειά τους, κι άλλοι (όταν μάλιστα άρχισε η εποχή Θεοδωράκη) για πολιτικούς λόγους, άλλωστε κι ο άνδρας μου ήταν γνωστός αντιστασιακός. Θυμάμαι κάποιο βράδυ με βαρύ χειμώνα, να γλιστράμε φορτωμένοι με τα ξύλα στο παγωμένο χιόνι και φτάνοντας να βρούμε την πόρτα του σχολείου κλειστή με λουκέτο. Ψάξαμε στη γειτονιά και βρήκαμε κάποιο εργαλείο για να την ανοίξουμε. Πάντοτε θυμάμαι με συγκίνηση τις παγωμένες αυτές βραδιές, που ορισμένοι χορωδοί ερχόντουσαν κατ' ευθείαν από την κουραστική δουλειά τους, κρατώντας στο παγωμένο χέρι τους ένα γιαούρτι, μοναδικό γεύμα για να πάρουν λίγη δύναμη. Όμως η πρόβα όλους τους εμψύχωνε. Ποτέ δεν παρουσιάστηκαν προβλήματα στην απόδοσή τους... Οι χορωδοί αυτοί, παιδιά άσχετα σε κάθε έννοια μουσικής γνώσης, ρούφαγαν σαν σφουγγάρι και μάθαιναν, με το αυτί που λένε, έργα κλασικά πολύ δύσκολα και φολκλορικά όλων των χωρών καθώς και νέγρικα... Ήταν μια τεράστια προσπάθεια που, ξεκινώντας την, έμπαινες όλο σε νέους δύσκολους δρόμους, γιατί αυτά τα έργα θέλουν ορχήστρες. Στα Τρίκαλα δεν υπήρχε ορχήστρα. Μόνο η μπάντα του στρατού. Από εκεί παίρναμε τα πνευστά. Τα έγχορδα από τη Λάρισα, το Βόλο, τη Θεσσαλονίκη. Τα έξοδα δικά μου και οι πρόβες στους ίδιους ιδανικούς χώρους... Όμως το αποτέλεσμα ήταν όμορφο, ο ενθουσιασμός μας μεγάλος και οι κριτικές ενθουσιώδεις».

Χαρακτηριστικό είναι το κριτικό σημείωμα του Μίνου Δούνια, στην «Καθημερινή» (15/12/'55), μετά την πρώτη εμφάνιση της Χορωδίας στην Αθήνα: «Ευχαρίστως εθυσίασα την "Παθητική" του Τσαϊκόφσκι, χάριν της συναυλίας που έδωσε συγχρόνως η Χορωδία Τρικάλων στο Παλλάς. Τα δείγματα καλλιτεχνικής εργασίας που παρουσίασε στο αθηναϊκό κοινό το λαμπρό αυτό συγκρότημα ανήκουν στα απροσδόκητα του τόπου μας που ξαφνιάζουν και συγκινούν. Εκατόν πενήντα νέοι, νέες και παιδιά εν στολή ξεκίνησαν από τα Τρίκαλα υπό τη διεύθυνση αξιοθαύμαστης γυναίκας, της κ. Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, για να επιδείξουν στην πρωτεύουσα μια λαμπρή εργασία... Πρώτον, υπενθύμισαν σε δύο εκατομμύρια Αθηναίους ότι δεν έχουν πια ούτε μια χορωδία της προκοπής. Δεύτερον, έδωσαν ένα παράδειγμα σε άλλες επαρχιακές πόλεις τι είναι δυνατόν να δημιουργηθεί εκ του μηδενός, όταν υπάρχει η διάθεσις και ένας μουσικός να αναλάβει την ευθύνη της διαπαιδαγωγήσεως μιας χορωδίας. Το έργο των Τρικαλινών είναι σημαντικό και ως πράξις και ως παράδειγμα».

Στη μνήμη της παραθέτουμε, ενδεικτικά, τα τραγούδια Μανούλα μου και Θαλασσοπούλια μου του Μάνου Χατζιδάκι, με την Ορχήστρα - χορωδία της Τερψιχόρη Παπαστεφάνου, δίσκος 45 (1965), αλλά και την εργασία της, του 1966, πάνω σε τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη

ΕΝΑ ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΣΥΝΘΕΤΗ ΣΟΛΩΝΑ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ

Με αφορμή τη συμπλήρωση 40 χρόνων από την εκδημία του μεγάλου μαέστρου και συνθέτη Σόλωνα Μιχαηλίδη (Λευκωσία 1905 - Αθήνα 1979), η Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής και το Πολιτιστικό Ίδρυμα Σόλων Μιχαηλίδης διοργάνωσαν την Τρίτη 17 Δεκεμβρίου 2019 στον Πολυχώρο του Συλλόγου στο Μέγαρο τιμητική εκδήλωση για τον μεγάλο μουσουργό.

Την εκδήλωση προλόγισε η Πρόεδρος του «Πολιτιστικού Ιδρύματος Σόλων Μιχαηλίδης», κα Γεωργία Μιχαηλίδου, τέως καθηγήτρια μονωδίας στο Πανεπιστήμιο Μουσικής και Παραστατικών Τεχνών της Βιέννης, ενώ προβλήθηκαν αποσπάσματα από συνεντεύξεις του εκλιπόντος στο Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου και συνέντευξη της συζύγου του Καλλιόπης Μιχαηλίδου. 

Για το μουσικό αποτύπωμα και την προσφορά του κορυφαίου μουσικού δημιουργού μίλησε εμπεριστατωμένα ο κ. Θωμάς Ταμβάκος, γνωστό μουσικογράφος, κριτικός και ερευνητής, ο και ιδρυτής του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών Θ. Ταμβάκος. 

Ο εξαίρετος, νέος πιανίστας Κωνσταντίνος Δεστούνης ερμήνευσε θαυμάσια, στο τέλος της βραδιάς, τρία έργα του Σ. Μιχαηλίδη: Η Λύρα της Σαπφούς (1934), Λαμπρή (1956) και Ελληνική Σουίτα.
Αξίζει να σημειωθεί πως σε μία εξαιρετική συναυλία στο Πλόβντιβ, την πρώην Φιλιππούπολη της Βουλγαρίας, στις 23 Μαρτίου 2019, ο Κωνσταντίνος Δεστούνης απέδωσε δείγματα της πιανιστικής δημιουργίας του Μιχαηλίδη, εντυπωσιάζοντας κοινό και κριτικούς.

Με την ομιλία του, ο Θωμάς Ταμβάκος, και με τη χρήση οπτικοακουστικού υλικού και την προβολή διαφανειών, ανέδειξε πανηγυρικά και τόνισε την τεράστια προσφορά του συνθέτη στον ελληνικό και κυπριακό πολιτισμό. Μια προσφορά που ίσως ακόμη δεν έχει εκτιμηθεί στον βαθμό που αρμόζει.  Επίσης, ο Θ. Ταμβάκος, ο οποίος έχει γράψει στο παρελθόν πέντε εκτενή άρθρα για τον Σ. Μιχαηλίδη, σκιαγράφησε με επιτυχία το πορτρέτο αυτής της κορυφαίας, οικουμενικής και πολυσχιδούς προσωπικότητας, ως συνθέτη, ως διευθυντή ορχήστρας, ως μουσικολόγου, ως παιδαγωγού, ως ερευνητή και ως συγγραφέα θεωρητικών και μουσικολογικών βιβλίων και συγγραμμάτων. Τού δημιουργού που αγαπούσε με πάθος την κυπριακή και την ελληνική μουσική, την Κύπρο και την Ελλάδα. Δίκαια χαρακτηρίσθηκε ως «σπάνιο φαινόμενο μίας ειλικρινούς καλλιτεχνικής ψυχής».

Ο Θ. Ταμβάκος υπογράμμισε με έμφαση πως "ο Μιχαηλίδης δεν μελετούσε και ερευνούσε ή έγραφε μουσική και δοκίμια για να γίνει καλύτερος συνθέτης ή μουσικολόγος αλλά για να γίνει καλύτερος ως άνθρωπος. Μελετούσε για να βρει τρόπους που θα τον οδηγούσαν στο δρόμο της Αρετής, της Δικαιοσύνης και της Ηθικής."

Ήταν μια ουσιαστική εκδήλωση μνήμης για τον σπουδαίο Σόλωνα Μιχαηλίδη, η μοναδική που έγινε στην Αθήνα με αφορμή τα 40χρονα από την εκδημία του. 

Παραθέτουμε το πρόγραμμα της βραδιάς καθώς και φωτογραφικό υλικό από το Αρχείο του Θ. Ταμβάκου. 

Π.Α.Α.

ΕΚΔΗΛΩΣΗ - ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΣΥΝΘΕΤΗ ΣΟΛΩΝΑ ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ 17-12-2019 by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΒΡΑΒΕΥΤΗΚΕ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ Ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΓΙΑΒΡΙΔΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΤΟΥ ΕΡΓΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τον Ιούνιο του 2018 γράφαμε στην «Ιδιωτική Οδό» για τον νέο επιστήμονα, βιολόγο, Θόδωρο Γιαβρίδη: 

«Ο Θόδωρος Γιαβρίδης ανήκει στην …άλλη Ελλάδα, σ’ αυτήν που διαπρέπει στην Αμερική. Μόλις πήρε ένα βραβείο για την πρωτότυπη ερευνητική δουλειά του στην βιολογία. Ο Θόδωρος Γιαβρίδης είναι ένας νέος άνθρωπος που εργάζεται σκληρά και σοβαρά στην επιστήμη του. Αταλάντευτος στην δύσκολη πορεία που χάραξε, πήγε από την Πάτρα στην Αμερική για μεταπτυχιακές σπουδές και τώρα πια παράγει έργο άξιο διακρίσεων και βραβεύσεων, που στην Αμερική – είναι γνωστό – δεν δίνονται αν πραγματικά δεν το αξίζει ο επιστήμονας. Δεν του εύχομαι να γυρίσει στην Ελλάδα. Του εύχομαι να φέρει πάντοτε την Ελλάδα μέσα του. Να αγωνίζεται ως γνήσιος έλλην και να ‘χει κατά νου το Ελυτικόν: «Πάντα πάντα περνάς τη φωτιά για να φτάσεις τη λάμψη». 

Μέσα σε ένα χρόνο ο Θ. Γιαβρίδης έκανε …θαύματα! Δηλαδή προχώρησε πολύ και ουσιαστικά στην έρευνα, «πέρασε τη φωτιά» και η αναγνώριση έρχεται καταιγιστικά! 

Χθες βράδυ, Πέμπτη 19 Δεκεμβρίου 2019, η Ακαδημία Αθηνών στην ετήσια απονομή των καθιερωμένων Βραβείων της, απένειμε το Βραβείο Αχιλλέως και Αικατερίνης Διονυσοπούλου, για εργασία με θέμα από την έρευνα για την καταπολέμηση του καρκίνου, στον Πατρινό επιστήμονα Θεόδωρο Γιαβρίδη. 

Το Βραβείο, με χρηματικό έπαθλο 3.000 ευρώ, αφορά σε πρωτότυπη ερευνητική εργασία με θέμα γύρω από την έρευνα για την καταπολέμηση του καρκίνου. 

Πρόκειται για την εργασία του «CAR T cell-induced cytokine release syndrome is mediated by macrophages and abated by IL-1 blockade» (Nature Medicine, Vol.24, June 2018, 731-738). (Το σύνδρομο υπερέκκρισης κυττοκινών επαγόμενο από κύτταρα CART διαμεσολαβείται από τα μακροφάγα και καταστέλλεται με την αναστολή της σήμανσης της ιντερλευκίνης 1).
Το 2018 ο Θ. Γιαβρίδης απέσπασε και ένα σημαντικό βραβείο, το Julian R. Rachele Prize του Πανεπιστημίου Cornell της Νέας Υόρκης για την πρωτότυπη ερευνητική εργασία του στο επιστημονικό πεδίο της βιολογίας, αλλά και τη δημοσίευση της έρευνάς του στο περιοδικό Nature Medicine, η οποία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής του στην ερευνητική ομάδα του Michel Sadelain στο Memorial Sloan Kettering Cancer Center και αναμένεται να βρει γρήγορα εφαρμογή στην κλινική Memorial Sloan Kettering Cancer Center της Νέας Υόρκης. 

Ο Θεόδωρος Γιαβρίδης είναι γιός της φίλης Ζέττας Ζάχου, συμβούλου επικοινωνίας, η οποία δικαίως μπορεί να καυχάται, ως μητέρα, για τον γιό της, αλλά και για τον άλλο γιό της, τον Κωνσταντίνο, ο οποίος κάνει πλέον καριέρα στο Βερολίνο, ως μηχανικός Η/Υ.

Το βραβείο παρέλαβε από τον Πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών, καθηγητή Στέφανο Ήμελλο, η μητέρα, Ζέττα Ζάχου, εμφανώς συγκινημένη. 

Παρόντες: οι θείοι του τιμηθέντος, Μαρία Γκολφινοπούλου και Νίκος Ζάχος, η συγγραφέας κα Αθηνά Κακούρη και η φίλη της οικογένειας Έφη Ζαρωτιάδου. 

Αναφωνούμε και πάλι γεγονυία τη φωνή προς τον Θ. Γιαβρίδη το ΑΞΙΟΣ!
Μετά την τελετή συγγενείς και φίλοι του τιμηθέντος - ανάμεσά τους και ο δικηγόρος Μίλτος Μενδρινός - ένωσαν τα ποτήρια τους, με εκλεκτό οίνο Παρπαρούση, στην υγειά του Θόδωρου Γιαβρίδη, στο λ19, το ωραιότατο στέκι που άνοιξε ο Σταύρος Θεοδωράκης στο κέντρο της Αθήνας.

Η "ΑΡΑΠΙΑ" ΤΩΝ ΤΣΙΤΣΑΝΗ, ΣΚΑΛΚΩΤΑ ΚΑΙ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ (ΦΩΤΟ ΚΑΙ ΒΙΝΤΕΟ)

Στο πλαίσιο του Μουσικού Εργαστηρίου Σύνθεσης και Εκτέλεσης που διευθύνει ο συνθέτης Αλέξανδρος Καλογεράς, Δρ του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και καθηγητής του Berklee College of Music της Βοστώνης, το Σάββατο 14 Δεκεμβρίου 2019 στην Αίθουσα Συναυλιών του Ωδείου "Μουσικοί Ορίζοντες", πραγματοποιήθηκε διάλεξη του θεολόγου και μουσικού Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, με θέμα: «Η Μάγισσα της Αραπιάς» του Βασίλη Τσιτσάνη, του Νίκου Σκαλκώτα και του Μάνου Χατζιδάκι. 

Μετά τον Π. Ανδριόπουλο μίλησε διεξοδικά για τον Νίκο Σκαλκώτα και την μέγιστη συμβολή του στην νεοελληνική μουσική, ο μουσικολόγος και εμβριθής ερευνητής του Σκαλκωτικού έργου, Κωστής Δεμερτζής. 
Στην διάλεξη παρέστησαν: Ο Θωμάς Ταμβάκος, ιδρυτής του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών, ο οποίος μόλις κυκλοφόρησε την "Επίσημη Δισκογραφία του Νίκου Σκαλκώτα", ο καθηγητής Αλέξανδρος Καλογεράς, νέοι συνθέτες και μουσικοί. 

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο.

ΠΡΟΕΟΡΤΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΚΑΤ' ΑΛΦΑΒΗΤΟΝ (ΚΑΛΑΝΤΑ ΚΑΙ ΥΜΝΟΙ)

"Άναρχος Θεός καταβέβηκεν" - Εμμελής αλφάβητος στην Χριστού γέννηση.
Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής "Χειρόγραφα Εκκλησιαστικής Μουσικής 1453-1820"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο προεόρτιος εορτασμός της Γεννήσεως του Κυρίου ξεκινά για τα καλά πέντε μέρες πριν τα Χριστούγεννα. Οι ακολουθίες που ψάλλονται στην Εκκλησία τις μέρες αυτές καλούν τους πιστούς να προετοιμαστούν για την μεγάλη εορτή των Γενεθλίων του Χριστού. Ο χαρακτήρας των ύμνων είναι ιδιαίτερα προτρεπτικός: «Προεορτάσωμεν λαοί Χριστού τα γενέθλια και επάραντες τον νουν, επί την Βηθλεέμ αναχθώμεν τη διανοία…».
Ολόκληρη η κτίσις ετοιμάζεται να γιορτάσει την «χειμωνιάτικη πασχαλιά». Και οι προεόρτιοι ύμνοι των ακολουθιών, με την μελωδική ποικιλία τους και τα υψηλά θεολογικά νοήματα που διατυπώνονται με απαράμιλλο ποιητικό τρόπο, δίνουν τον τόνο της πανηγύρεως.
Ανάμεσα στους προεόρτιους αυτούς ύμνους ξεχωρίζουν στιχηρά προσόμοια και κανόνες «κατά αλφάβητον». Το ποιητικό είδος προβλέπει ώστε τα πρώτα γράμματα του κάθε τροπαρίου να συναποτελούν μια φράση, μια ένδειξη ή ένα όνομα. Ήταν για τους υμνογράφους ένας τρόπος να διοχετεύουν αποσκεπασμένο το όνομά τους ή την καταγωγή τους. Τα δείγματα δεν είναι πολλά μια και η ταπεινοφροσύνη τους δεν επέτρεπε την αυτοπροβολή τους, καθώς μάλιστα είχαν την συνείδηση ότι υπηρετούν την λειτουργική τέχνη της Εκκλησίας. Έτσι, η ακροστιχίδα πολλών κανόνων αναφέρεται στο θέμα της εορτής κι όχι στον ποιητή του είδους. Ας σημειωθεί ότι η ακροστιχίδα ποικίλει ανάλογα με την επιθυμητή έκταση.

Στην περίπτωση, όμως, των κατ’ αλφάβητον κανόνων και προσομοίων τα 24 γράμματα του αλφαβήτου, από το Α ως το Ω, καθορίζουν ακριβώς την έκταση των υμνολογημάτων. Στον όρθρο της 20ης Δεκεμβρίου συναντούμε στιχηρά προσόμοια κατ΄ αλφάβητον «Ποίημα Ρωμανού του Μελωδού». Ψάλλονται στους αίνους τμηματικά μέχρι την 23η Δεκεμβρίου. Αναλυτικά: 20 Δεκεμβρίου, τα τροπάρια Α-Ζ, 21 Δεκ. Η-Μ, 22 Δεκ. Ν-Σ και 23 Δεκ. Τ-Ω. Πρόκειται για την ίδια ακριβώς διαίρεση βάσει της οποίας ψάλλεται ο Ακάθιστος Ύμνος τις τέσσερις πρώτες Παρασκευές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Τα περίφημα αυτά προεόρτια στιχηρά των Χριστουγέννων «Αι αγγελικαί προπορεύεσθε δυνάμεις…», όπως παρατηρεί ο καθηγητής Ν. Τωμαδάκης, «είναι ουσιαστικώς α’ οίκος ύμνου, έχοντος ακροστιχίδα "Αίνος ταπεινού Ρωμανού εις τα γενέθλια", του οποίου εξέπεσεν το προοίμιον». Είναι αξιοσημείωτο ότι το προοίμιο του Κοντακίου του Ρωμανού στα Χριστούγεννα, το δημοσφιλές «Η παρθένος σήμερον» ψάλλεται μέχρι σήμερα, καθιστώντας τον Ρωμανό διαχρονικό ποιητή.
Σύμφωνα με τον Οδυσσέα Ελύτη ο Ρωμανός αναδεικνύεται ως «ο πλησιέστερος και προς τους αρχαίους και προς τους σύγχρονους ποιητές μας. Ένας κρίκος ανοξείδωτος ανάμεσα σε δύο μεγάλες περιόδους ενός και του ίδιου πολιτισμού».

Στον όρθρο της 21ης Δεκεμβρίου ο προεόρτιος κανόνας «κατά αλφάβητον» είναι ποίημα του μεγάλου υμνογράφου Ιωσήφ (840-883) που καταγόταν από την Κάτω Ιταλία. Ο κανόνας είναι πλήρης (9 ωδές, στην πραγματικότητα 8). Κάθε ωδή περιλαμβάνει τρία τροπάρια, άρα 24 τροπάρια, όσα και τα γράμματα του αλφαβήτου. Η σύνθεση διακρίνεται για τον χρωματικό πλούτο, τον προσωπικό αλλά και δοξαστικό τόνο. Χαρακτηριστικές είναι οι πανηγυρικές προτροπές των δύο προτελευταίων τροπαρίων: «Χορεύσωμεν άπαντες πιστοί, σκιρτήσωμεν, και συμφώνως αλαλάξωμεν…», «Ψαλτήριον άγιε Δαυίδ ανάλαβε, και κιθάραν και μελώδησον…».
Στον όρθρο της 23ης Δεκεμβρίου υπάρχει ένας ακόμη προεόρτιος κανόνας «κατά αλφάβητον», ποίημα και αυτός του Ιωσήφ, με την ίδια ακριβώς μορφή όπως ο αντίστοιχος της 21ης Δεκεμβρίου. Ενώ αυτοί οι δύο κανόνες είναι τονισμένοι σε διαφορετικούς ήχους – της 21ης Δεκ. σε ήχο δ’ και της 23ης σε ήχο β’ – μερικά τροπάρια έχουν το ίδιο περιεχόμενο και ο Ιωσήφ χρησιμοποιεί τις ίδιες λέξεις με άλλη διάταξη. Παράδειγμα και πάλι τα δύο προτελευταία τροπάρια, όπου η ομοιότητα είναι ολοφάνερη με τα παραπάνω.
«Χορεύσωμεν πιστοί, και σκιρτήσωμεν τω πνεύματι…», «Ψαλτήριον τερπνόν, ανάλαβε Προφήτα Δαυίδ και λέγε…».
Την παραμονή των Χριστουγέννων, 24 Δεκεμβρίου, συναντούμε στις ακολουθίες της ημέρας δύο προεόρτιους κανόνες «κατά αλφάβητον», έναν στην ακολουθία του Αποδείπνου και έναν στην ακολουθία του Όρθρου. Ο κανόνας του Αποδείπνου είναι μελοποιημένος κατά το πρότυπο του περίφημου κανόνα του Μ. Σαββάτου «Κύματι θαλάσσης» (ήχος πλ. β’).
Το νόημα των τροπαρίων αυτών αναδεικνύει την Γέννηση του Θεανθρώπου ως το Πάσχα του χειμώνα. Ο αείμνηστος καθηγητής Ιωάννης Φουντούλης παρατηρεί τα εξής καίρια για τη δομή των προεορτίων ακολουθιών των Χριστουγέννων: "Τις ημέρες αυτές ψάλλονται κατά τα απόδειπνα και τα προεόρτια τριώδια και οι κανόνες, ποιήματα Συμεών του Μεταφραστού, που εξαρτώνται και κατά την ακροστιχίδα και κατά το περιεχόμενο από τα αντίστοιχα τριώδια της Μεγάλης Εβδομάδος. Η πρό των Χριστουγέννων εβδομάς παίρνει έτσι τον χαρακτήρα και πλέκεται κατά την μίμησιν της πρό του Πάσχα Μεγάλης Εβδομάδος. Η μίμησις κορυφούται την παραμονή των Χριστουγέννων με την ακολουθία των μεγάλων ωρών και του εσπερινού, που έχουν ποιηθή κατά το πρότυπο των μεγάλων ωρών της Μεγάλης Παρασκευής και του μεγάλου εσπερινού του Πάσχα".Ο κανόνας του όρθρου της 24ης Δεκεμβρίου σε ήχο β’ είναι πάλι ποίημα του υμνογράφου Ιωσήφ του Ιταλιώτου. Περιλαμβάνει 26 τροπάρια, δηλ. δύο παραπάνω από τα γράμματα τουα αλφαβήτου. Μετά το γράμμα Ω, ακολουθούν δύο τροπάρια με αρχικά γράμματα ΙΩ, που υποδηλώνουν το όνομα του υμνογράφου Ιωσήφ. Ο κανόνας διαποτίζεται από το στοιχείο της μεσσιανικής προσδοκίας:
«Γεννηθήναι έρχεται Χριστός…», «εγγίζει ήκει νυν ο Κύριος, προσδοκία Εθνών, και σωτηρία κόσμου…», «Ξενοτρόπως Χριστός εις τα ίδια έρχεται…», «Ιδού εις τα ίδια, εν αλλοτρίω έρχεται ο Πανάγιος Λόγος…».

«Εγώ ειμι το Α και το Ω, λέγει Κύριος ο Θεός…».

Τα αλφαβητάρια τα συναντούμε και στην μεταβυζαντινή ποίηση. Ο Μιχαήλ Περάνθης παρατηρεί: «Κατά κανόνα αποτελούν ένα στιχουργικό παίγνιο για την ενασχόληση ερασιτεχνών. Καλλιεργήθηκαν ωστόσο ευρύτατα και πριν απ’ την Άλωση και μετά τον ιε’ αιώνα. Αφθονούν επίσης στην εκκλησιαστική ποίηση και γνώρισαν γενικά τέτοια διάδοση, ώστε επηρέασαν ακόμη και το δημοτικό μας τραγούδι».

Η συγκεκριμένη παρατήρηση επιβεβαιώνεται από πολλά παραδείγματα. Ενδεικτικά σημειώνουμε την Αλφάβητο της Αγάπης (καταλόγια – στίχοι περί έρωτος και αγάπης) και τα ποντιακά κάλαντα των Χριστουγέννων που μας ενδιαφέρουν εδώ. Το Αλφαβητάρι Κοτυώρων Πόντου είναι τα γνωστά πλέον – και ως «βυζαντινά» - κάλαντα «Άναρχος Θεός…». Το γλωσσικό και το μουσικό ιδίωμά τους παραπέμπουν στην υμνογραφία της Εκκλησίας.

Είναι αποκαλυπτική η είδηση του Τυπικού της Μονής της Κρυπτοφέρρης στη Ρώμη (έτος 1722): «Εν ταύτη τη ημέρα εν τη νυκτί της του Χριστού Γεννήσεως, εν καιρώ της ευλογίας της Τραπέζης, κατά το έθος, δύο ψάλται εκφώνως άδουσι τόδε το Άσμα, κατ’ Αλφάβητον, εις την Γέννησιν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Το άσμα αυτό ψαλλόταν στην Καππαδοκία και από κει, όπως φαίνεται, μεταφέρθηκε στην εν λόγω Μονή της Ρώμης.

Μετά από κάθε στίχο υπάρχει η βυζαντινή επωδός: «Ερουρέμ, ερουρέμ, έρου, ερουρέμ, Χαίρε άχραντε». Η επωδός αυτή αλλάζει ως προς τα λόγια, καθώς ψάλλονται οι κατ’ αλφάβητον στίχοι. Παραμένει βέβαια ίδια η μελωδία: «Εριρέμ, τεριρέμ, εριρέμ και τενενά, Χαίρε Δέσποινα» και «Άγιος, Άγιος, Άγιος υπάρχεις και Κύριος».Τα κάλαντα αυτά εκφράζουν την θεολογία της Εκκλησίας για το μέγα γεγονός της σάρκωσης του Λόγου.

Φαίνεται πως τα «βυζαντινά» κάλαντα έφτασαν και στους Αραβόφωνους Ορθοδόξους! Γι’ αυτό και εδώ το βίντεο σε μια αραβική εκδοχή τους!

Αρκετά αλφαβητικά κάλαντα μαζί με διάφορα άλλα - αλφαβητικά επίσης - μή λειτουργικά θρησκευτικά ποιήματα έχουν διασωθεί σε διάφορα χρονολογημένα χειρόγραφα από το 1518 ως το 1792 και σε ορισμένα άλλα αχρονολόγητα χειρόγραφα της ίδιας περιόδου. Το «Άναρχος Θεός» σε μια ολοκληρωμένη καταγραφή της μελωδίας του ανακαλύφθηκε από τον Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή στον ζακυνθινό κώδικα της συλλογής Γριτσάνη αρ. 8 τού 1698 και δημοσιεύτηκε από τον ίδιο στο περίφημο έργο του "Χειρόγραφα Εκκλησιαστικής Μουσικής 1453-1820" (σ. 150-51). Εκεί ο Χατζηγιακουμής προβαίνει και σε πολύ ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις σχετικά με το συγκεκριμένο μέλος, αλλά και γενικότερα με την αλφαβητική παράδοση. 

Ο γνωστός μουσικολόγος Μάρκος Δραγούμης γι' αυτήν ακριβώς την εκδοχή του "Άναρχος Θεός", έγραψε ένα άρθρο με τίτλο "Μια άγνωστη μελωδία για το Άναρχος Θεός σε Αγιορειτικό Ειρμολόγιο του 1698", όπου περιλαμβάνεται και η μεταγραφή της στο πεντάγραμμο.
Στη συνέχεια παραθέτουμε ένα βίντεο με την Αλφάβητο στη Γέννηση του Ιησού Χριστού Ἄναρχος Θεὸς καταβέβηκεν, ήχος α΄ & πλ. α΄ από το χειρόγραφο Βιβλιοθήκης Παναγιώτου Γριτσάνη Ιεράς Μητροπόλεως Ζακύνθου και Στροφάδων αριθμ. 8, 324. Έτος 1698. Γραφέας ο Κυπριανός ιερομόναχος Ιβηρίτης. Εξήγηση στη Νέα Μέθοδο: καθ. Θωμάς Αποστολόπουλος.

Dimitrios A. Vasilakis: Hellenism and Christianity: Petros Vrailas-Armenis on the Constituents of Modern Greek Identity

Εδώ και δέκα χρόνια παρουσιάσαμε στην Ιδιωτική Οδό την σπουδαία διατριβή του μαέστρου μας στην χορωδία του Πανεπιστημίου Αντώνη Βασιλάκη, με θέμα: «Οντολογία του ωραίου στο έργο του Πέτρου Βράϊλα – Αρμένη» (Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήναι 2009).

Ο Κερκυραίος φιλόσοφος, δημοσιογράφος και πολιτικός Πέτρος Βράϊλας – Αρμένης (1812-1884) διετέλεσε ηγέτης των Συνταγματικών (μετριοπαθών ενωτικών) των Ιονίων νήσων, βουλευτής, Πρόεδρος της Ιονίου Βουλής, εκδότης των εφημερίδων "Πατρίς" και "Ελλάς", Καθηγητής της φιλοσοφίας στην Ιόνιο Ακαδημία. Μετά την ένωση των Ιονίων νήσων με την Ελλάδα, χρημάτισε Σύμβουλος Επικρατείας, Υπουργός Εξωτερικών, Πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο, στην Αγία Πετρούπολη και στο Παρίσι. Ένας πολιτικός που ασχολήθηκε με την φιλοσοφία της ομορφιάς!

Για τον Πέτρο Βράϊλα – Αρμένη ο Αντώνης Βασιλάκης έδωσε το 2012 μία διάλεξη στην ιστορική αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου "Παρνασσός", για την οποία είχαμε γράψει πάλι στην Ιδιωτική Οδό. 

Τώρα, χαίρομαι διότι δημοσιεύουμε, στα αγγλικά, μία πρόσφατη μελέτη του γιού του, Δημητρίου Βασιλάκη, με τίτλο "Hellenism and Christianity: Petros Vrailas-Armenis on the Constituents of Modern Greek Identity". 

Ο φέρελπις, ικανός και αληθινά ευγενής νέος Δημήτρης Βασιλάκης σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (2004 2008) ως υπότροφος I.K.Y και αποδέκτης του Βραβείου Ανδρεάδη. Μετέβη στην Αγγλία (King’s College London) για μεταπτυχιακές σπουδές (Μάστερ/Διδακτορικό) Φιλοσοφίας (2009 2014) με υποτροφίες του Ιδρύματος Λίλιαν Βουδούρη και Ακαδημίας Αθηνών αντίστοιχα. Έχει διδάξει αρχαία φιλοσοφία στο LMU (Πανεπιστήμιο του Μονάχου), όπου ολοκλήρωσε μεταδιδακτορικό κύκλο στο πλαίσιο DFG-Project (2016 2017). Aπό μικρός ασχολήθηκε με την μουσική (βιολί και πιάνο) και σπούδασε Ανώτερα Θεωρητικά στη Μουσική Εταιρεία Αθηνών. Έχει λάβει μέρος σε διάφορα χορωδιακά σχήματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, και έχει παρακολουθήσει σεμινάρια διεύθυνσης χορωδίας και ορχήστρας.

Στα χνάρια του πατέρα του, λοιπόν, αλλά με την δική του προσωπικότητα, ο Δημήτρης αναδεικνύεται εραστής της σοφίας και της ομορφιάς.
Του ευχόμαστε από καρδιάς τα κάλλιστα!

Dimitrios a. Vasilakis Hellenism and Christianity Petros Vrailas-Armenis on the Constituents of Modern Gree... by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΤΟ "ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ" ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ ΣΤΑ ΡΩΣΙΚΑ ΣΤΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ "YUZHNAYA"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Κυκλοφόρησε τον περασμένο Αύγουστο το "Άξιον Εστί" του Οδυσσέα Ελύτη στα ρωσικά, σε μετάφραση Κharlamov Ippolit, από τις εκδόσεις O.G.I. 

Η πρώτη παρουσίαση νέων εκδόσεων της σειράς "Ελληνική Βιβλιοθήκη" – ανάμεσά τους και το «Άξιον Εστί» - του εκδοτικού οίκου O.G.I., έγινε στο πλαίσιο της Ελληνικής συμμετοχής στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Μόσχας από 4-8/9/2019. 

Σήμερα, 15 Δεκεμβρίου 2019, στο Κυριακάτικο "Βήμα", διαβάζω ένα ενδιαφέρον αφιέρωμα που επιμελήθηκε η Ζωή Λιάκα, για την λογοτεχνική Ελλάδα στη Ρωσία, καθώς μια δραστήρια ομάδα συγγραφέων, μεταφραστών, εκδοτών και εκπροσώπων της πολιτείας ανέλαβε την πρωτοβουλία για την διάδοση της ελληνικής ποίησης και λογοτεχνίας στην Ρωσία. 

Ξεχωρίζω τον Ιππόλυτο Χαρλάμοβ, γιατί αυτός είναι ο μεταφραστής του «Άξιον Εστί» του Ελύτη στα ρωσικά. Λέει, λοιπόν, ο Χαρλάμοβ για την μεταφραστική του περιπέτεια: 

«Μου πήρε δέκα χρόνια να μεταφράσω το «Άξιον Εστί» του Ελύτη. Τόσα χρόνια πολιορκούσαν οι Αχαιοί την Τροία, τόσα χρόνια θαλασσοπνιγόταν ο Οδυσσέας, προσπαθώντας να φτάσει στην Ιθάκη. Το κείμενο της μετάφρασης δεν έχει πλέον καμία απολύτως σχέση με τις πρώτες μου σημειώσεις, δεν έχει απομείνει κανένα ίχνος από αυτές, εκτός, μάλλον, από τη νεανική μου έμπνευση, με την οποία είχα ριχτεί (μόλις εικοσιτριάχρονος) μέσα στον λαβύρινθο του ελληνικού λόγου. Είμαι απόλυτα σίγουρος ότι η ποιητική μέθοδος του Ελύτη έχει τόσο οικουμενικό χαρακτήρα που ο ρώσος αναγνώστης εύκολα θα αναγνωρίσει στη δική του πατρίδα όλα όσα αφηγείται στο «Άξιον Εστί» για την Ελλάδα. Ο αναγνώστης αυτός θα ανακαλύψει στη μορφή της πατρίδας του μια άλλη Ελλάδα – ή, όπως είχε πει ο Ελύτης σε ένα άλλο αριστούργημά του, το «Άσμα ηρωϊκό και πένθιμο», μια «αδελφούλα Ελλάδα» - που είχε κι αυτή εκτελεσμένους Λευτέρηδες και «νέους με τα πρησμένα πόδια που τους έλεγαν αλήτες». Θα θυμηθεί ότι και η δική του πατρίδα έχει θεμέλια στα βουνά όπου καίει η άκαυτη βάτος της μνήμης». 

Αυτά τα ωραία μας λέει ο Ιππόλυτος Χαρλάμοβ, ο οποίος για το επί θύραις 2020 σχεδιάζει μια ανθολογία ποίησης του Ελύτη, υπό τον τίτλο «Ρήμα το σκοτεινόν», που θα κυκλοφορήσει στη Μόσχα. 

Και ενώ διαβάζω αυτά, η ανταποκρίτρια της Ιδιωτικής Οδού στην Μόσχα, μου στέλνει το πρόγραμμα μιας βραδιάς ελληνικής μουσικής, που θα πραγματοποιηθεί την Δευτέρα 16 Δεκεμβρίου 2019, στο Λογοτεχνικό Καφενείο “YUZHNAYA”, στο πλαίσιο ακριβώς της παρουσίασης του «Άξιον Εστί» στα Ρωσικά. 

Ο ίδιος ο μεταφραστής, Ιππόλυτος Χαρλάμοβ, θα διαβάσει αποσπάσματα από το «Άξιον Εστί» και θα παίξουν οι μουσικοί: 

- Παναγιώτης Καρνέζης, μπουζούκι – φωνή 

- Σωκράτης Παπαϊωάννου, πιάνο – φωνή 

- Γιάννης Κωφόπουλος, φωνή – κρουστά. 

Δια τους εν Μόσχα βουλομένους παραθέτουμε στη συνέχεια τον σχετικό χάρτη. 

Όσο για τον Ελύτη, ανθεί και φέρει κι άλλο! Στην Κίνα, στην Ρωσία, στον κόσμο όλο! Τον μικρό, τον μέγα!

Ο ΠΑΤΡΙΝΟΣ ΜΟΥΣΙΚΟΔΙΔΑΣΚΑΛΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ - ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Εορτή του αγίου ιερομάρτυρος Ελευθερίου σήμερα και δημοσιεύω μέρος του Δοξαστικού των αίνων της εορτής του Αγίου, στο μέλος του πατρινού μελοποιού Χρήστου Σπηλιόπουλου (πέθανε το 1941), ο οποίος έψαλε ως λαμπαδάριος για 25 συναπτά έτη στον Μητροπολιτικό Ναό Ευαγγελιστρίας Πατρών (1895 - 1919) και προς το τέλος της ζωής του (1935 -1940) διέμενε πίσω από τον Ι. Ναό Παντοκράτορος στην άνω πόλη (εκεί έψαλε τη διετία 1936-37 στη νυκτερινή Θ. Λειτουργία) όπου φυλάσσεται η χειρ του Αγίου Ελευθερίου. Έτσι εξηγείται, νομίζω, η μελοποίηση του δοξαστικού αυτού, αν και ο Χρήστος Σπηλιόπουλος, ψάλτης μια ζωή ολόκληρη - και μόνο ψάλτης, έγραψε εκατοντάδες συνθέσεις, δοξαστικά, χερουβικά, δοξολογίες, πολυχρονισμούς των Βασιλέων και τον Επισκόπων, λειτουργικά, μαθήματα του Εσπερινού και του Όρθρου του όλου ενιαυτού. Συνέθεσε επίσης σχολικά άσματα και τετράφωνες μελωδίες.

Το δοξαστικό του Αγίου Ελευθερίου στο μέλος του αειμνήστου Χρήστου Σπηλιόπουλου πρωτοδημοσίευσα σ' ένα τεύχος για τον Χρήστο Σπηλιόπουλο που εκδόθηκε με την επιμέλειά μου το 1996 από τον Μητροπολιτικό Ναό Πατρών, στο πλαίσιο των εορτασμών για τα 150 χρόνια της Ευαγγελίστριας.

Το μουσικό αρχείο του Σπηλιόπουλου μου  εμπιστεύτηκε προς έρευναν ο μακαρίτης, πλέον, ποιητής Δημήτρης Κάββουρας, ανιψιός του Χ.Σπηλιόπουλου. 

Η Πάτρα δεν φημίζεται για τα βυζαντινά της μνημεία ούτε για την εν γένει βυζαντινή παράδοσή της. Μεταπελευθερωτικώς, και λόγω της ανόδου των αστών εμπόρων και της, κατά συνέπεια, απευθείας επαφής με τη Δύση, ήθη διαφορετικά ενέσκηψαν στην πόλη. Το ενδιαφέρον για την ευρωπαϊκή κουλτούρα δεν εκδηλώνεται βέβαια από τα "κατώτερα κοινωνικά στρώματα που εκφράζονται μέσα από λαϊκές πολιτιστικές φόρμες, όπως οι εορτές και τα πανηγύρια, επ' ευκαιρία εθνικών ή θρησκευτικών επετείων" (Ν. Μπακουνάκης). Έτσι ένας δυναμικός λαϊκός πολιτισμός θεριεύει στην Πάτρα του περασμένου αιώνα, θέλοντας, μάλλον ασυνείδητα, να φυλάξει και να "αυξήσει" τα πάτρια. Ο πασίγνωστος Μίμαρος - πρωτοψάλτης στον Ι.Ν. Αγίου Ανδρέου - συντελεί στα μέγιστα στη διαμόρφωση του Ελληνικού Θεάτρου Σκιών (Καραγκιόζης), που κατακτά την λαϊκή ψυχή. Η Βυζαντινή μουσική συκοφαντείται από τους φωταδιστές ως τουρκική, και οι εκπρόσωποί της ψάλτες λοιδωρούνται ως λίαν ανεπαρκείς και επομένως ανάξιοι και της παραμικρής προσοχής. Όμως μια προσεκτική και απροκατάληπτη μελέτη στο αρχειακό υλικό της εποχής, αποδεικνύει ακριβώς το αντίθετο.
Μελετώντας, εδώ και καιρό, το αρχείο του αυθεντικού λαϊκού ανθρώπου, του αειμνήστου μουσικοδιδάσκαλου Χρήστου Σπηλιόπουλου, βλέπω να ξετυλίγεται μπροστά μου η εκκλησιαστική μουσική παράδοση στην Πάτρα από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 20ου.  
Η ξεχωριστή περίπτωση του Χρήστου Σπηλιόπουλου αποτελεί σίγουρα κλειδί για την ερμηνευτική προσέγγιση καίριων γεγονότων, όπως π.χ. η εισαγωγή της τετραφωνίας, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, στο Μητροπολιτικό Ναό του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου Πατρών (1870), εκεί όπου υπηρέτησε επί πολλά έτη με ζηλευτή αυταπάρνηση.

Η πλούσια συγγραφική του δραστηριότητα (εξέδωσε το 1905 μια Μέθοδο Βυζαντινής Μουσικής, ενώ παράλληλα δημοσίευε στη μουσική εφημερίδα των Αθηνών "ΦΟΡΜΙΓΞ" πολλές καταγραφές δημοτικών τραγουδιών - βλ. στο έργο της Καίτης Ρωμανού "ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ" Μέρος 2, Αθήνα 1996 - ο κύριος όγκος της δουλειάς του παραμένει ανέκδοτος) και η πολυσχιδής δράση του (ψάλτης στον Μητροπολιτικό Ναό και μέλος της τετραφώνου, γράφοντας και ευρωπαϊκή μουσική) αναδεικνύουν την περίπτωση του Χρήστου Σπηλιόπουλου μοναδική, με δεδομένη τη λαϊκή του παιδεία και την απλότητα της έκφρασης. 

Παραθέτω στη συνέχεια το βίντεο ομιλίας μου στην Διακίδειο Σχολή Λαού Πατρών (17 Ιανουαρίου 2002), που ήταν μια πρώτη προσέγγιση του θέματος: "Η Εκκλησιαστική Μουσική στην Πάτρα".

"ΤΟΥΣ ΠΡΟ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ...", ΔΟΞΑΣΤΙΚΟ ΙΑΚΩΒΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ π. ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΦΙΡΦΙΡΗ

Tους προ του νόμου ηχ πλ β'. Δόξα Eσπερινού Kυριακής Aγ. Προπατόρων. Δοξαστάριο, τόμ. A', σ. 135-37. Διάρκεια 11'.35''. 

Το μέλος περιλαμβάνεται στην σειρά Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής, και στο Σώμα Δοξαστικά Ιακώβου Πρωτοψάλτου, που εκδίδει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής και το Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων. 

Στο cd7 που τιτλοφορείται  ΔΟΞΑΣΤΙΚΑ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ (ΙΙΙ), πρώτο μέλος είναι το Δοξαστικό του Εσπερινού της Κυριακής των Προπατόρων, το οποίο ερμηνεύει εξαίσια ο μακαριστός διακο - Διονύσης Φιρφιρής. 
Ο Χατζηγιακουμής παρατηρεί πώς "σε όλα τα εκτελούμενα Δοξαστικά του Ιακώβου επισημαίνονται επιπλέον και πολλά στοιχεία της παλαιάς και της νεώτερης Αγιορειτικής ερμηνευτικής παράδοσης: κλασικές αναλύσεις θέσεων, ιδιότυπα ποικίλματα, πρότυπες επιμέρους υφολογικές και ηθολογικές εκφράσεις. Ακόμη, αναδεικνύονται και όλες οι ουσιώδεις ιδιότητες της προσωπικής ερμηνευτικής τέχνης του πατρός Διονυσίου: η απαράμιλλη εκφραστική δύναμη, η οικείωση και και η βαθειά γνώση του παραδοσιακού μουσικού υλικού, η έντονη και αυθεντική αποτύπωση του πνευματικού και λειτουργικού βιώματος."

ΔΙΑΛΕΞΗ ΓΙΑ ΤΗΝ "ΜΑΓΙΣΣΑ ΤΗΣ ΑΡΑΠΙΑΣ" ΤΩΝ ΤΣΙΤΣΑΝΗ, ΣΚΑΛΚΩΤΑ ΚΑΙ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΟ ΩΔΕΙΟ "ΜΟΥΣΙΚΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ"

Το ΩΔΕΙΟ ΜΟΥΣΙΚΟΙ ΟΡΙΖΟΝΤΕΣ, στο πλαίσιο του Μουσικού Εργαστηρίου Σύνθεσης και Εκτέλεσης που διευθύνει ο συνθέτης Αλέξανδρος Καλογεράς, Δρ του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και καθηγητής του Berklee College of Music της Βοστώνης, διοργανώνει διάλεξη του θεολόγου και μουσικού Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου, με θέμα: «Η Μάγισσα της Αραπιάς» του Βασίλη Τσιτσάνη, του Νίκου Σκαλκώτα και του Μάνου Χατζιδάκι. 

Η διάλεξη θα πραγματοποιηθεί σήμερα Σάββατο 14 Δεκεμβρίου 2019, 6 μ.μ., στην Αίθουσα Συναυλιών του Ωδείου (Αραχώβης 39, Εξάρχεια) και η είσοδος είναι ελεύθερη. 

Ένα τραγούδι, μια εποχή 

Ο Μάνος Χατζιδάκις μέσα στην Κατοχή ανιχνεύει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότες τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά». Με την απελευθέρωση ο Νίκος Σκαλκώτας μας δίνει το μοναδικό Κοντσέρτο για 2 βιολιά, το οποίο είναι το πρώτο έργο νεοελληνικής κλασικής µουσικής, που χρησιµοποιεί το ρεµπέτικο τραγούδι, αφού, στο δεύτερο µέρος του, ακούγεται το «Θα πάω κει στην Αραπιά», του Βασίλη Τσιτσάνη. 

Το 1949 ο Χατζιδάκις δίνει την περίφημη διάλεξή του για το Ρεμπέτικο στο Θέατρο Τέχνης και αναφέρεται στο τραγούδι αυτό. Οκτώ μήνες πριν τον αιφνίδιο θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα (19-9-1949). Αργότερα ο Χατζιδάκις θα επανέρχεται στην «Αραπιά» του Τσιτσάνη στο δικό του έργο. Ο Σκαλκώτας χρησιµοποιεί τη µελωδία του Τσιτσάνη ως «λαϊκό τραγούδι», το οποίο εκθέτει σαφώς πιο έντεχνο από µορφολογική άποψη, καθώς η αυθεντική µελωδία του Τσιτσάνη είναι πολύ πιο απλή και λιγότερο χρωµατική από το θέµα που ακούγεται στο έργο. Στη συνέχεια στήνει πάνω του µια σειρά ονειρικές και εξώκοσµες παραλλαγές. 

Ο Χατζιδάκις το προσεγγίζει ορχηστρικά, στον «Σκληρό Απρίλη του ΄45» και εν τέλει ως lied, για φωνή και πιάνο. Η διάλεξη θα εστιάσει σ’ αυτήν ακριβώς την έμπνευση που έδωσε «Η μάγισσα της Αραπιάς» του Τσιτσάνη, στον Σκαλκώτα και στον Χατζιδάκι. 

Η εκδήλωση είναι αφιερωμένη στην επέτειο των 70 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου έλληνα συνθέτη Νίκου Σκαλκώτα (1949).

ΟΙ ΔΥΟ "ΓΕΝΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το λήγον έτος 2019, συμπληρώθηκαν 30 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Τσαρούχη. 

Με αφορμή αυτή την επέτειο, αλλά και την μεγάλη εορτή των Χριστουγέννων εστιάζουμε σε δύο «Γεννήσεις» του Τσαρούχη. Η πρώτη βυζαντινότροπη και η δεύτερη ελληνότροπη.  

Είναι γνωστό πώς ο εικοσάχρονος Γιάννης Τσαρούχης μαθητεύει στον Φώτη Κόντογλου (1930-1934). Ο Κόντογλου τον μύησε στο μεγαλείο της βυζαντινής τέχνης, στην λαϊκή αρχιτεκτονική και ενδυμασία. Έτσι, ο Τσαρούχης κάνει αρκετές αγιογραφίες μέχρι και τη δεκαετία του ’40 - όπως προκύπτει από την εργογραφία του - και αποκτά μεγάλη εμπειρία στην τεχνοτροπία της βυζαντινής αγιογραφίας. 

Το 1946 αγιογραφεί την Γέννηση του Χριστού, τέμπερα σε τέσσερα χαρτόνια. Η σκηνή της Γέννησης αναπαριστάνεται με λαμπερά χρώματα, σε αντίθεση με την λογική του Κόντογλου, που ήθελε πιο γαιώδη χρώματα. 

Ο ίδιος ο Τσαρούχης εξηγεί αυτή τη σχέση του με την βυζαντινή αγιογραφία: «Βλέποντας το αδιέξοδο στο οποίο οδηγεί η μεγάλη ελευθερία, πολλές φορές αισθάνθηκα την ανάγκη στη ζωή μου να μελετήσω, πειθαρχώντας σε μια παράδοση. Μπορεί να έχει κανείς όσες αντιρρήσεις θέλει σ’ αυτή τη σκέψη μου, αλλά δεν μπορεί να αρνηθεί ότι είναι ένα φαινόμενο φυσικό το να συνδέεσαι με το παρελθόν». 

Στη Γέννηση του Χριστού, ο Τσαρούχης κρατάει το εικονιστικό μεταβυζαντινό πρότυπο. Το έργο επίσης φανερώνει την εκτίμηση, αφομοίωση και δημιουργική ανάδειξη των τεχνικών της Βυζαντινής Τέχνης εκ μέρους του δημιουργού. Ενδιαφέροντα στοιχεία είναι: το ξεκάθαρο και αυστηρό σχέδιο, ο λιτός προπλασμός, τα λαμπερά γήινα χρώματα, και ο καθαρός, απέριττος φωτισμός που κάνουν τη ζωγραφική αυτή να λάμπει. 

Στην δεκαετία του 1940 έχουμε, επίσης μια ελληνοπρεπή «Φάτνη», νερομπογιά σε χαρτί (Ιδιωτική συλλογή). 

Εδώ φαίνεται καθαρά πως ο Τσαρούχης εντάσσει στο χριστιανικό ρεπερτόριο τη δική του ελληνική εκδοχή: Μια φάτνη με τα σώματα των αγγέλων-φυλάκων να σχηματίζουν το ιερό σπήλαιο, με τον υιό του ανθρώπου στο κέντρο και την απλή μητέρα του Θεού να τον κρατά. Τονίζεται η σωματικότητα των ασωμάτων αγγέλων, αφού ο ίδιος ο Θεός ενδύεται σώμα χοϊκόν.

Η ελληνικότητα της παράστασης είναι πραγματικά εκπληκτικό εύρημα. Η Παναγία απεικονίζεται με λιτή παραδοσιακή ελληνική φορεσιά, όπως και ο μικρός Χριστός. Οι άγγελοι παραπέμπουν στους Τσαρουχικούς ναύτες, ενώ ελληνικές σημαίες κοσμούν το σπήλαιο. Όμως ο Τσαρούχης δεν ξεχνά την θεία προέλευση της παράστασης, γι’ αυτό και όλα τα πρόσωπα περιβάλλονται με χρυσό φωτοστέφανο, ενώ δεσπόζει και ο αστέρας επάνω του σπηλαίου. 

Ο Τσαρούχης δεν ήταν σε καμία περίπτωση εθνικιστής, αλλά θεωρούσε πως ο ελληνισμός είναι οικουμενικό μέγεθος και υπήρξε το σπουδαίο όχημα του χριστιανισμού στο διάβα των αιώνων. Η συμβολή του στην αναζήτηση της ελληνικότητας από την γενιά του ’30 δεν ήταν ιδεολογική, αλλά οντολογική. Η ελληνικότητα συνιστούσε γι’ αυτόν υπαρξιακή υπόθεση. 

Έχουν, όμως, μεγάλο ενδιαφέρον και οι επιγραφές στην Τσαρουχική φάτνη, που αποδεικνύουν πόσο μεγάλος θεολόγος ήταν. Πάνω από τον μικρό Ιησού υπάρχει η επιγραφή: «Ο υιός του ανθρώπου». Ο Ιησούς αναφέρεται ως ο «Υιός του Ανθρώπου» 88 φορές στην Καινή Διαθήκη. Η φράση «Υιός του Ανθρώπου» δείχνει ότι ο Ιησούς είναι ο Μεσσίας και ότι είναι πραγματικά άνθρωπος. 

Στο κάτω μέρος της φάτνης του Τσαρούχη έχουμε την επιγραφή: "Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθητε". Ο Τσαρούχης ήξερε, φυσικά, το σχετικό απόσπασμα από την προς Ρωμαίους Επιστολή του Αποστόλου Παύλου (το οποίο διαβάζεται και στο μυστήριο του Βαπτίσματος), και έκανε συνειδητά την αλλαγή του προσώπου από πρώτο ("Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθημεν εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθημεν") σε δεύτερο πληθυντικό, που θυμίζει άλλωστε και το αντί τρισαγίου ψαλλόμενον στις Δεσποτικές εορτές: "Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε". 

Ο Τσαρούχης, συνδέει τη φάτνη (δηλ.τη γέννηση) με τον θάνατο, όπως συμβαίνει άλλωστε και με την φάτνη του Χριστού, αλλά πάει κι ένα βήμα παραπέρα εντάσσοντας σ' αυτή την παράσταση και το εν Χριστώ Βάπτισμα, ως μετοχή μας στο θάνατο και την ανάσταση του Κυρίου.