Ο ΖΑΝ ΚΟΚΤΩ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, 11 Οκτωβρίου 1963, πέθανε στο Παρίσι, σε ηλικία 74 ετών, ο Ζαν Κοκτώ, ίσως ο πιο πολύπλευρος καλλιτέχνης του 20ού αιώνα. Ποιητής, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας, λιμπρετίστας, κριτικός, ζωγράφος, ηθοποιός και σκηνοθέτης του κινηματογράφου. 

Ενταγμένος στην καλλιτεχνική πρωτοπορία, συνομίλησε όχι μόνο με τον υπερρεαλισμό (στις τάξεις του οποίου προκάλεσε πλήθος επικρίσεις και αντιδράσεις), αλλά και με άλλες εκδοχές του μοντερνιστικού κινήματος, όπως ο κυβισμός, ο ντανταϊσμός και ο φουτουρισμός. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις, στο βιβλίο του «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι», τοποθετεί τον Κοκτώ στην προσωπική του μυθολογία. Βάζει μία φωτογραφία του Κοκτώ με τον Στραβίσνκυ και σχολιάζει με τον δικό του μοναδικό ποιητικό τρόπο: 

«Ο Κοκτώ με τον Στραβίσνκυ. Παρόλο που είμαστε φίλοι, έχουμε τεράστιες διαφορές. Δεν διαθέτω τις καταπληκτικές ευκολίες του Κοκτώ, που τον κατατάσσουν σχεδόν στην κατηγορία των διαβολικών ακροβατών της Τέχνης, ούτε την αριστοκρατική και μαθηματική ακρίβεια του Στραβίνσκυ. Όμως και οι δυο μου δώσαν άριστα στις εξετάσεις μου». 

Ζαν Κοκτώ και Ίγκορ Στραβίσνκυ

Δεν ξέρω αν ο Χατζιδάκις συνάντησε ποτέ τον Κοκτώ ή τον Στραβίσνκυ. Ξέρω, όμως, ότι παρουσίασε έργα του Ίγκορ Στραβίσνκυ με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, όπως την σουίτα μπαλέτου «Πουλτσινέλλα» και ότι ετοίμαζε ένα μπαλέτο για τον Κοκτώ με πρωταγωνιστή το μπουζούκι! 

Ας δούμε τι ακριβώς συνέβη.

Το 1984, πριν 41 χρόνια, κυκλοφόρησε από την Columbia μια κασετίνα οκτώ δίσκων βινυλίου, με δέκα έργα του Μάνου Χατζιδάκι που γράφτηκαν από το 1962 μέχρι το 1975. Πρόκειται για τα έργα «Όρνιθες», «Οδός ονείρων», «Παραμύθι χωρίς όνομα», «Ματωμένος γάμος», «Καπετάν Μιχάλης», «Μυθολογία», «Απόψε αυτοσχεδιάζουμε», «Αθανασία»  και «Το χαμόγελο της Τζοκόντας». 

Ένα ανέκδοτο έργο του Μάνου Χατζιδάκι, που δεν αναγράφεται στο εξώφυλλο και δισκογραφήθηκε για πρώτη φορά σε αυτή την έκδοση, είναι οι «Πέντε αυτοσχεδιασμοί για μπουζούκι και πιάνο» (πάνω στη σχέση των δύο οργάνων).  

Ένας ευφάνταστος δεκαπεντάλεπτος μουσικός διάλογος, μεταξύ του Μάνου Χατζιδάκι, που έπαιξε πιάνο και του Γιάννη Τσαγκρουνού στο μπουζούκι.  

Ποιος είναι ο Γιάννης Τσαγκρουνός; Κανείς δεν ξέρει... Ένα μπουζούκι ξωτικό...

Οι τίτλοι των πέντε κομματιών είναι οι εξής:

1) Επαφή (με πάθος) 

2) Διάλογος (χωρίς επαφή) 

3) Νυχτερινό (με πολλές κινήσεις των άκρων) 

4) Με φωτιά - με έκταση - με επιμονή 

5) Υγρό είδωλο

Οι «Πέντε αυτοσχεδιασμοί για μπουζούκι και πιάνο»  γράφτηκαν για το μπαλέτο «L’ange heurtebise» (Έργο 29α), μέρος του μπαλέτου Jean Cocteau et la Danse. To L’ Ange Heurtebise είναι ένα μακροσκελές ποίημα του Κοκτώ, γραμμένο το 1925 (τη χρονιά που γεννήθηκε ο Χατζιδάκις - πριν 100 χρόνια), όπου ο ποιητής εμπλέκεται σε μια βίαιη μάχη μ’ έναν άγγελο, που επανέρχεται τα επόμενα χρόνια συχνά στο έργο του. Το έργο γράφτηκε το 1971 στη Νέα Υόρκη και παρουσιάστηκε το 1972 στις Βρυξέλλες, σε χορογραφία του Maurice Béjart και διεύθυνση Μάνου Χατζιδάκι, στο πλαίσιο της συνεργασίας του συνθέτη με «Τα Μπαλέτα του 20ου Αιώνα» του Maurice Béjart, που ξεκίνησε το 1965 στις Βρυξέλλες με τους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις είπε για το έργο σε μια παρουσίαση στο Τρίτο Πρόγραμμα: 

«Πολλές φορές όταν κουραζόμουν από μια συνομιλία, πρότεινα στους φίλους μου να τους παίξω πιάνο. Μερικές φορές έπαιζα πολύ όμορφα. Έτσι και το ’71 στη Νέα Υόρκη, μου γεννήθηκε η ιδέα να κατευθύνω έναν αυτοσχεδιασμό μ’ ένα μπουζούκι, που προηγουμένως επί ένα μήνα τον έβαλα να ακούει Θεία Λειτουργία.΄Ηταν νέος και το έκανε. Το αποτέλεσμα ήταν εξόχως ενδιαφέρον. Καταλαβαίνετε, βέβαια, πως το μπουζούκι αν δεν προεκταθεί μέσα στο χρόνο και δεν αποκτήσει χαρακτήρα ερμηνευτικού οργάνου, δεν μ’ ενδιαφέρει παρά μόνο ιστορικά. Έτσι όπως παίζεται σήμερα, ιδιαίτερα στον τόπο μας, μου είναι πέρα για πέρα αντιπαθητικό. Αυτοί οι αυτοσχεδιασμοί δημιουργούν προοπτικές, γι’ αυτό και τους συντηρώ».

Μόλις δύο χρόνια μετά, στα 1974, ο Χατζιδάκις εκδίδει "Τα Πέριξ", παλιά, αγαπημένα του ρεμπέτικα με την Βούλα Σαββίδη, σε δική του ενορχήστρωση. 

Ο Χατζιδάκις γράφει στο σημείωμα του δίσκου: "Εδώ ας με συγχωρέσει το όργανο μπουζούκι, που δεν το μεταχειρίζομαι. Έτσι καθώς κατάντησε καλοντυμένο πονηρό, σαν λαϊκός αγαπητικός, δεν είναι σε θέση πια να εκφράσει τα μύρια όσα ακριβά μας κληρονόμησαν οι «άγνωστοι και ανώνυμοι» δάσκαλοι των σεμνών καιρών".

Η σχέση του Χατζιδάκι με το μπουζούκι υπήρξε, τελικά, σχέση πάθους!

Το χρησιμοποίησε σε πολλά τραγούδια του, επιλέγοντας μάλιστα ως σολίστ και τον μαιτρ του είδους, Γιώργο Ζαμπέτα. Άλλωστε το μπουζούκι τον γοήτευσε λόγω των ρεμπέτικων που ανακάλυψε από νέος. Δεν είναι τυχαίο, επίσης, ότι το ενέταξε ως σολιστικό όργανο και στο αυτοβιογραφικό του "Η εποχή της Μελισσάνθης", ενώ δεσπόζει και σε άλλα έργα του. 

Όμως, ενώ έκανε κι ένα "κλασικό" έργο, τους "Πέντε αυτοσχεδιασμούς", συνδυάζοντας πιάνο και μπουζούκι - κάτι αδιανόητο για τους πολλούς - δεν δίστασε να μην το χρησιμοποιήσει στα "Πέριξ", καθώς θεώρησε ότι είχε πια εκφυλιστεί...

Σε κάθε περίπτωση, ο Χατζιδάκις έγραψε εξαιρετικά θέματα για μπουζούκι. 

Οι "Πέντε αυτοσχεδιασμοί για μπουζούκι και πιάνο" αποτελούν την απόλυτη, θα έλεγα, υπέρβαση. Είναι για άλλες σφαίρες... Πάντως, ταιριάζουν στον ...δαιμονικό Κοκτώ! 

 

Η ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΚΤΟΡΩΝ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου  

«Σαν γνήσιος στρατηγός το '65 θέλησα να κάνω στην Ελλάδα μια επανάσταση. Αντί για τανκ, πήρα ένα παιδί – έφηβο μελαχρινό και όμορφο από την παιδική χορωδία των ανακτόρων και του είπα να τραγουδήσει. 

Μου λέει: «για να τραγουδήσω χρειάζομαι καινούργιους μύθους». 

– Πολύ σωστά, σκέφθηκα. 

Και με τον Γκάτσο αρχίσαμε να κατασκευάζουμε μύθους τον έναν μετά τον άλλο…» 

Αυτά έγραφε ο Μάνος Χατζιδάκις στο σημείωμά του για τον θρυλικό, πλέον, κύκλο τραγουδιών του «Μυθολογία», σε στίχους του Νίκου Γκάτσου, αποκαλύπτοντάς μας ότι γνώρισε τον ερμηνευτή των τραγουδιών στην παιδική χορωδία των ανακτόρων. 

Και ο Γιώργος Ρωμανός εξομολογείται σε συνέντευξή του στην «Καθημερινή» (25-5-2010): 

«Τέλος Ιανουαρίου 1965, κυκλοφόρησε ο πρώτος δίσκος με δικά μου τραγούδια, οι «Μπαλάντες». Ηχογραφήθηκε από τον Γιάννη Σμυρναίο σε διάστημα δέκα ωρών. Τα τραγούδια τα είχε ακούσει ο Μάνος Χατζιδάκις και είχε δώσει το πράσινο φως, γι' αυτό και είχα την τύχη να συμμετάσχουν στην ηχογράφηση οι κορυφαίοι μουσικοί της εποχής. Ο Χατζιδάκις με είχε γνωρίσει ως μέλος παιδικής χορωδίας -ήμουν 16 χρόνων- στο στούντιο Άλφα όπου ηχογραφούσε κάτι και είχε ζητήσει χορωδία. Σε κάποιο διάλειμμα της ηχογράφησης, μας μάζεψε όλα τα παιδιά και μας είπε πως σε ηλικία 17 ετών έγραψε το πρώτο του τραγούδι, το «Ήρθε βοριάς, ήρθε νοτιάς». Τόλμησα μέσα στην αθωότητά μου να του πω πως κι εγώ έγραφα τραγούδια. «Μπορούμε να ακούσουμε κάτι, νεαρέ;», μου είπε. Πήρα την κιθάρα -μάλιστα ήταν η κιθάρα ή του Φάμπα ή του Μηλιαρέση- και έπαιξα μια μελοποίηση που είχα κάνει επάνω σε ποίημα του Γιάννη Ρίτσου». 

Ο Χατζιδάκις έδωσε αμέσως στο «παιδί της χορωδίας των Ανακτόρων» πολύ υλικό: την πρώτη εκτέλεση μαζί με τον Βασίλη Ριζιώτη (επίσης μέλος της χορωδίας των Ανακτόρων) του τραγουδιού ''Τ’ αστέρι του βοριά'' από το soundtrack της ταινίας ''America - America'' (1963) του Ελία Καζάν, στη συνέχεια την ''Μυθολογία'' και τέλος τον ''Καπετάν - Μιχάλη'' (1966).

Ωστόσο, η γνωριμία του Χατζιδάκι με τον Γ. Ρωμανό πρέπει να έγινε σε ένα άλλο τραγούδι που ερμήνευσε η χορωδία των Ανακτόρων: Στο τραγούδι του Τζάμπορη, που γράφτηκε από τον Χατζιδάκι, σε στίχους Νίκου Γκάτσου (1963). 

Τον Αύγουστο του 1963 σχεδόν 14.000 Πρόσκοποι από 89 χώρες και 300 δημοσιογράφοι και ανταποκριτές ξένων ειδησεογραφικών πρακτορείων επισκέφτηκαν τον Μαραθώνα από την πρώτη έως τις 11 του μηνός, στo πλαίσιo του 11ου Παγκόσμιου Προσκοπικού Τζάμπορι που έγινε στην Ελλάδα. Τζάμπορι (Jamboree) ονομάζεται η μεγάλης κλίμακας προσκοπική και οδηγική συγκέντρωση. 

Στο Τζάμπορι παρουσιάστηκε ο Ύμνος, σε ζωντανή εκτέλεση, και έγινε το πιο επιτυχημένο τραγούδι των τζάμπορι όλων των εποχών, καθώς μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες. Κυκλοφόρησε αμέσως και σε δίσκο 45 στροφών, στη δεύτερη πλευρά του οποίου υπήρχε άλλο ένα προσκοπικό τραγούδι, «Η φωτιά». Στον δίσκο αναφέρεται μόνο το όνομα του Μάνου Χατζιδάκι. Αποδίδουμε τους στίχους στον Γκάτσο, επειδή τους υπογράφει στην καρτέλα αρχείου της ΑΕΠΙ. Μαρτυρία, τουλάχιστον για το πρώτο τραγούδι, η παρτιτούρα της εποχής (βλ. Νίκος Γκάτσος, Όλα τα τραγούδια, Αθήνα 2018, σ. 36).

Έπρεπε η Παιδική Χορωδία, να μεταβεί στον χώρο του Φεστιβάλ. Ο Γιώργος Ρωμανός, δεκαέξι χρόνων, ήταν μέλος της Χορωδίας Εφήβων. Επιλέγεται να συνοδέψει τα παιδιά, αλλά όχι και να τραγουδήσει μαζί τους. Εκεί, μάλλον, συναντιέται για πρώτη φορά με τον Χατζιδάκι. 

Το 1964 ο Χατζιδάκις ηχογραφεί την περίφημη μουσική του για το Αριστοφανικό έργο «Όρνιθες», δίνοντάς του τον αριθμό 16 και ονομάζοντάς το: Kαντάτα για μέτζο-σοπράνο, δύο βαρύτονους, παιδική χορωδία, δύο μικτές χορωδίες και ορχήστρα. 

Στην ηχογράφηση συμμετείχαν οι Γιώργος Μούτσιος και Σπύρος Σακκάς (βαρύτονοι), οι κυρίες Ευγενία Βάλβη και Αγγελική Ραβανοπούλου ως μέτζο, η μικτή χορωδία τού Φεστιβάλ Αθηνών σε διδασκαλία της Έλλης Νικολαϊδου, η Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων (διδασκαλία: Στέφανος Βασιλειάδης) και η Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών υπό την διεύθυνση τού συνθέτη. Η Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων συμμετέχει στην ιστορική αυτή ηχογράφηση, σε διδασκαλία του συνθέτη και μουσικοπαιδαγωγού Στέφανου Βασιλειάδη, συνεργάτη του ιδρυτή της Χορωδίας, συνθέτη Μιχάλη Αδάμη, ο οποίος την περίοδο εκείνη έλειπε στην Αμερική για περαιτέρω σπουδές και έρευνα. 

Ο ραδιοφωνικός παραγωγός Άκης Έβενης ήταν μέλος της Παιδικής Χορωδίας των Ανακτόρων και διηγείται σε συνέντευξή του για εκείνη την εποχή και την ηχογράφηση: 

«Στα οκτώ μου έγινα μέλος της παιδικής χορωδίας του παρεκκλησίου των Ανακτόρων όπου εκεί γνώρισα δύο σπουδαίους μουσικοπαιδαγωγούς τον Στέφανο Βασιλειάδη και τον Μιχάλη Αδάμη. Ανάμεσα στα μέλη της ήταν ο Γιώργος Ρωμανός (Γκουζούλης) και ο Βασίλης Ριζιώτης. Εκεί, απόκτησα μια ενεργή σχέση με την μουσική λόγω των εντατικών μαθημάτων σε επίπεδο ωδικής, αρμονίας – σολφέζ, αλλά και των πολλών εμφανίσεων που κάναμε σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Η μεγάλη στιγμή για εμάς ήταν όταν εντατικοποιήθηκαν οι πρόβες με τον Στέφανο Βασιλειάδη και τον Μάνο Χατζιδάκι κατά την περίοδο των Χριστουγέννων του 1963, διότι ο Μάνος προετοίμαζε τους «Όρνιθες» που θα ανέβαζε το επόμενο καλοκαίρι στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού, με την Πειραματική Ορχήστρα Αθηνών, την Μικτή Χορωδία του Φεστιβάλ Αθηνών και την Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων, μια αναθεωρημένη εκδοχή της μουσικής που γράφτηκε το 1959 για το ανέβασμα της κωμωδίας του Αριστοφάνη από το Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν, σε απόδοση Βασίλη Ρώτα. Το έργο αυτό κυκλοφόρησε σε άλμπουμ το 1965 από την Columbia / EMI.» 

Η Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων συμμετέχει στα εξής μέρη του δίσκου: 

1. Πρόλογος (Αν κανείς σας ω! θεατές μας) 

3. Η αηδόνα 

5. Πάροδος (είσοδος και επίθεση των πουλιών) 

7. Φίλτατέ μου γεροντάκο (εδώ συμπράττει με τον ίδιο τον Μάνο Χατζιδάκι που τραγουδάει και την ορχήστρα) 

9. Αν κανείς σας ω! θεατές μας 

25. Δοξαστικό 

26. Έξοδος 

Σίγουρα ο Χατζιδάκις χρησιμοποίησε την Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων γιατί ήταν ό,τι καλύτερο υπήρχε την εποχή εκείνη από παιδική χορωδία. Αλλά ανέδειξε και μέλη της Χορωδίας των Ανακτόρων, όπως ο Γιώργος Ρωμανός και ο Βασίλης Ριζιώτης, εντάσσοντάς τους στην δική του «μυθολογία» μα και στην δική μας. Οριστικά!...

Δημήτρης Μπαλτάς: Ο Κωνσταντίν Λεόντιεφ στην Ελλάδα (1863-1872)

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Δρ Φιλοσοφίας 

Ὁ Κωνσταντίν Λεόντιεφ στήν Ἑλλάδα (1863-1872) καί τό συγγραφικό ἔργο του τῶν ἐτῶν αὐτῶν Ὁ Ρῶσος συγγραφέας Κωνσταντίν Λεόντιεφ (1831-1891) εἶναι ἐλάχιστα γνωστός στό ἑλληνικό ἀναγνωστικό κοινό τόσο ἀπό τήν ἄποψη τῶν μεταφρασμένων στήν ἑλληνική ἔργων του, ὅσο καί ἀπό τήν παραγωγή βιβλίων ἤ ἄρθρων ἐπί τῶν θεωρητικῶν ἀντιλήψεών του. 

Συγκεκριμένα, ἔχουν μεταφραστεῖ στά ἑλληνικά παλαιότερα τό διήγημα «Χρύσω» το ὁποῖο εἶχε ἀποδοθεῖ ὡς «Χρυσή» καί πιό πρόσφατα τό δοκίμιό του «Ὁ βυζαντινισμός καί οἱ Σλάβοι» καί τό ἐκτενέστατο λογοτεχνικό ἀφήγημα Ὀδυσσέας Πολυχρονιάδης. Ἀναμνήσεις ἑνός Ἕλληνα ἀπό τό Ζαγόρι. Περιορισμένες εἶναι γενικά καί οἱ βιβλιογραφικές ἀναφορές στό θεωρητικό ἔργο του στήν ἑλληνική ἐκδοτική παραγωγή. 

Ἀκόμα λιγότερο γνωστό, νομίζω, ὅτι ἦρθε στήν Ἑλλάδα ὡς διπλωμάτης, καί ὑπηρέτησε σέ διάφορες πόλεις τῆς Χώρας μας. Στήν διάρκεια αὐτῆς τῆς ὑπηρεσίας του συνέγραψε ὁρισμένα ἀφηγήματα πού ἀφοροῦν τήν ἀνθρωπογεωγραφία τοῦ τόπου, τά ὁποῖα παρουσιάζουν ἕνα ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον.

Ἀκριβῶς στήν ἔλευση καί τήν παραμονή τοῦ Κωνσταντίν Λεόντιεφ στήν Ἑλλάδα καί στά βιβλία του αὐτῆς τῆς περιόδου θά ἀναφερθῶ στήν σημερινή ὁμιλία. 

Στη συνέχεια ολόκληρη η ομιλία, η οποία εκφωνήθηκε στο συνέδριο «Ρωσία και Ελλάδα τον 18ο και 19ο αιώνα», που πραγματοποιήθηκε στο Ρωσικό σπίτι στην Αθήνα.

 

ΤΡΙΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΗΝΑΚΑΚΗ ΣΕ ΠΟΙΗΣΗ ΑΘΟΥ ΔΗΜΟΥΛΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) πραγματοποίησε την Τετάρτη 1 Οκτωβρίου 2025, στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, μια εκδήλωση - αφιέρωμα στον ποιητή Άθω Δημουλά (1921-1985), με αφορμή την συμπλήρωση 40 χρόνων από το θάνατό του. 

Το πρώτο μέρος της εκδήλωσης περιλάμβανε ομιλίες για το ξεχωριστό έργο του Άθου Δημουλά και ακολούθησε το μουσικό μέρος, όπου παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μελοποιημένη ποίηση του από τους  συνθέτες Δημήτρη Μηνακάκη, Θεοδώρα Μαγγίνα και Φένια Παπαδόδημα. 

Ο σπουδαίος σύγχρονος συνθέτης Δημήτρης Μηνακάκης μελοποίησε τρία ποιήματα του Άθου Δημουλά για φλάουτο, πιάνο και φωνή. 

Ερμήνευσαν οι:

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι και το Duo Marcato:  Θεόδωρος Τοσουνίδης, φλάουτο και  Γιώργος Μαρκάλας, πιάνο. Απαγγελία: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος και Roni Bou Saba (στα αραβικά, σε δική του μετάφραση). 

Τα ποιήματα είναι τα εξής: 

Απώλειες

Μυκήναι

Ο Ηνίοχος των Δελφών. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια τα ποιήματα και το σχετικό βίντεο. 

Μυκήναι 

Δε θλίβομαι για ό,τι χάθηκε. Η τωρινή 

μορφή δε θέλω να χαλάσει, αυτή 

που - έτσι άνετα - χαίρομαι. Και 

φοβάμαι ακόμη των χεριών μου 

το άγγιγμα στις πέτρες τούτες 

μην επιτείνει τη φθορά, μην επισπεύδει 

των ερειπίων την ερείπωση. Σαν 

εγώ να ’μαι που, έπειτ’ απ’ άλλα τόσα χρόνια 

θα ξανάρθω, στου Αγαμέμνονα και του Αιγίσθου 

το παλάτι - έτσι άνετα - να ξαναμπώ.

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Ο Ηνίοχος των Δελφών 

Όταν σε είδα δεν ερώτησα 

τί ακριβώς στα χέρια σου κρατούσες. 

Αμέσως ένιωσα πως οδηγείς 

κάτι πολύ σημαντικό. Της περιωπής 

του άρματος του ήλιου. 

Η προσοχή σου δεν μπορούσε 

έτσι να δίνονταν σε τίποτε 

φθαρτό και γήινο. Κατ’ υψηλό, 

κάτι μοναδικό έδειχνες πως ελέγχεις. 

Και η γαλήνη σου έδειχνε 

πως ήσουν γεννημένος 

για τη μοναδικότητα αυτή.

Duo Marcato: Θεόδωρος Τοσουνίδης, φλάουτο και Γιώργος Μαρκάλας, πιάνο 

ΣΤΟ Istorima / Stavros Niarchos Foundation ΜΕ ΤΟΝ ΙΩΑΝΝΗ ΠΟΡΦΥΡΙΟ - ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

Ιωάννης Πορφύριος - Καποδίστριας

ΑΚΟΥΣΤΕ το νέο μου podcast για το προφορικό αρχείο Istorima / Stavros Niarchos Foundation με τον θεολόγο και μουσικό Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο ο οποίος αφηγείται τη ζωή του μέσα στην τέχνη. Αναφέρεται στους σπουδαίους ανθρώπους που γνώρισε μέσα από την ενασχόλησή του με τη βυζαντινή μουσική, ενώ μιλά και για τη σχέση του με τον Μάνο Χατζιδάκι. Στη συνέχεια, αναφέρεται στις καλλιτεχνικές παραγωγές που έχει διοργανώσει ή στις οποίες έχει συμμετάσχει σε Ελλάδα και εξωτερικό, αλλά εξηγεί και πώς συνδυάζει μέσα από τις παραγωγές του τη θεολογία με τη σύγχρονη τέχνη και οπτική. 

ΔΕΙΤΕ ΚΑΙ ΑΚΟΥΣΤΕ ΕΔΩ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΗΤΙΚΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΖΙΑ "ΤΙ ΑΙΩΝΑ ΚΑΝΕΙ ΕΞΩ;"

H ποιητική συλλογή του Γιώργου Κοζία «ΤΙ ΑΙΩΝΑ ΚΑΝΕΙ ΕΞΩ;», εκδόσεις Περισπωμένη 2025, παρουσιάζεται από το βιβλιοπωλείο Το Δόντι την Πέμπτη 9 Οκτωβρίου 2025, 8:30 μ.μ. στο Cafe Cinema (Πεζόδρομος Γεροκωστοπούλου 54, Πάτρα). 

Στη συζήτηση με τίτλο «Η ποίηση ως πολιτική πράξη» συμμετέχουν οι: Κρίστυ Κουνινιώτη, δημοσιογράφος, Γιάννης Χρυσανθόπουλος, ποιητής, δοκιμιογράφος και ο συγγραφέας. Ποιήματα θα διαβάσουν οι: Περικλής Βασιλόπουλος, ηθοποιός, σκηνοθέτης και Εμμανουέλα Καμπίτση, ηθοποιός. 

Ο Γιώργος Κοζίας ολοκληρώνει την ποιητική τριλογία που ξεκίνησε με το «Πολεμώντας υπό σκιάν…» (2017), συνεχίστηκε με τον «Εξάγγελο» (2021) και κορυφώνεται με τη συλλογή «Τι αιώνα κάνει έξω;», με τριανταένα νέα ποιήματα ενός προεπαναστατικού και συνάμα προφητικού ύφους για τον αιώνα που διανύουμε.

ΑνΑγΝώΣειΣ ΦίΛωΝ

Ελευθερία Θάνογλου 

Γιώργος Κοζίας 

ΤΙ ΑΙΩΝΑ ΚΑΝΕΙ ΕΞΩ; 

Εκδόσεις Περισπωμένη, 2025 

Στην τελευταία του ποιητική συλλογή, ο ποιητής Γιώργος Κοζίας μας παραδίδει ποιήματα γεμάτα από την φθορά του ανθρώπου. Ποιήματα που πέρα ότι περικλείουν μέσα τους λόγο πολιτικού μανιφέστου, κουβαλούν ταυτόχρονα και μια βαθιά μελαγχολία για την μοίρα του ανθρώπου μέσα στην Ιστορία. 

Ο άνθρωπος ως «κακορίζικος», η κοινωνία σαν «γερασμένη εποχή», η ελευθερία σαν «μουλαρίσιο τομάρι», το σώμα που γίνεται «δέρμα για πορτοφόλια». Ο ποιητής μας δείχνει έναν κόσμο όπου το δίκιο ανήκει στους εξεγερμένους, όπου η Ιστορία στήνει παγίδες και σέρνει θανάτους, όπου τα έθνη γίνονται λαοί «τυφλοί, σαν νυχτερίδες». 

Κι όμως, μέσα στην γενική απαισιοδοξία, υπάρχει κι ένας παλμός ελπίδας και αντίστασης από τον ποιητή: το άλογο του απελευθερωτή, τα πουλαράκια που θα πιστέψουν και θα νικήσουν, η φωνή που ζητάει να τραγουδήσει ξανά. 

Στην ποίηση του Κοζία επίσης βρίσκουμε πολλές λογοτεχνικές αναφορές (Καρυωτάκης, Μπρεχτ, Βιγιόν κ.α) στήνοντας εξαιρετικά μια «θεατρική» σκηνή από την Αλεξανδρούπολη μέχρι το Λένινγκραντ και από τη Βαβυλώνα ως τη Βηρυτό όπου ο άνθρωπος ξαναζεί την τραγωδία του. 

Συλλογή παντός καιρού που θέτει πολλά ερωτήματα και σκέψεις και απαιτεί αναγνώστες που δεν θα την προσπεράσουν εύκολα. Την χάρηκα, μιας εδώ και πολύ καιρό βαδίζω αισθητικά και αναγνωστικά σε τέτοιου είδους μονοπάτια…. Άλλωστε πώς να ξεφύγει κανείς απ΄ αυτή την παγκόσμια σκηνή που πλέον μόνο τραγωδίες παίζει;

ΑΘΗΝΑ ΚΑΚΟΥΡΗ: Μνημείο Αγνωστου Στρατιώτη

Αθηνά Κακούρη 

Η Καθημερινή

Το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930, απόηχος πολλών άλλων τέτοιων μνημείων ανά την Ευρώπη, που τότε δεν είχε καλά καλά συνέλθει από τη φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου θυσιάστηκε το άνθος της νεολαίας της. 

Μνημείο είναι ολόκληρος ο χώρος, η μεγάλη αυτή πλατεία που ολόγυρά της αναφέρονται χαραγμένα τα ονόματα ενδόξων μαχών μέχρι και των δύο Βαλκανικών Πολέμων. Για μένα, που έζησα το 1940 σε ηλικία δώδεκα ετών, η πλατεία δεν έπαψε να αντηχεί από τη φωνή της Βέμπο προς τα «Παιδιά, της Ελλάδος παιδιά, που σκληρά πολεμάτε, πάνω στα βουνά…». Αυτά τα παιδιά τα έβλεπα καθημερινά στο Αρεταίειο, που φυσικά είχε μετατραπεί σε στρατιωτικό νοσοκομείο, όπου με έπαιρνε μια μεγαλύτερη ξαδέλφη μου, η οποία υπηρετούσε εκεί ως εθελόντρια αδελφή νοσοκόμος. Δουλειά μου ήταν να κάνω παρέα στους τραυματίες, να τους κάνω μικροθελήματα και να τους γράφω τις επιστολές τους, είτε επειδή ήταν αναλφάβητοι είτε επειδή είχαν χάσει τη χρήση των χεριών τους από κρυοπαγήματα. 

Το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη είναι, επομένως, για μένα γεμάτο πρόσωπα νέων, κατάκοιτων, σημαδεμένων από τον πόνο και τον ακρωτηριασμό. Και αντηχεί, ακόμη και σήμερα, από τη διαχρονική φωνή της Βέμπο προς τον Ελληνα στρατιώτη. Ολων των πολέμων, του παρελθόντος και του μέλλοντος. Ο σεβασμός του χώρου αποτελεί φόρο τιμής που οφείλει ο κάθε Ελληνας πολίτης και υπόσχεση υποταγής του στις ανάγκες της πατρίδος σε καιρό πολέμου. 

Σέβομαι βαθύτατα τον πόνο των γονέων που έχουν χάσει παιδί σε δυστύχημα ή από αρρώστια. Αλλά αρνούμαι να παραμελήσω εξ αυτού την τιμή που οφείλω στον Αγνωστο Στρατιώτη και στην Ιστορία μας. Η επιλογή να εκδηλωθούν τέτοιας κατηγορίας διαμαρτυρίες απάνω στον χώρο αυτόν, γιατί ήταν αναγκαία; Ολόκληρη η πλατεία Συντάγματος βρίσκεται εκεί δίπλα, απολύτως κεντρική και μεγάλη. Στη διάθεσή τους. 

Τα νεκροταφεία είναι, παντού στον κόσμο και σε όλες τις θρησκείες, μέρη ήσυχα και όμορφα, περιποιημένα και τακτικά. Κανείς δεν διανοήθηκε να πάει να γράψει ονόματα και συνθήματα στους διαδρόμους ανάμεσα σε τάφους, να κολλήσει αναμμένα κεράκια εδώ κι εκεί, ή να καθίσει καταγής και να διαδηλώνει την απόφασή του να μη φάει, αν πρώτα δεν γίνει αυτό που ζητά η σπαραγμένη καρδιά του. Ολα αυτά μπορεί να τα κάμει, σε όποιον δημόσιο χώρο επιλέξει, αλλά ποτέ, μα ποτέ, σε έναν από εκείνους που είναι ήδη αφιερωμένοι σε κάτι πολύ ανώτερο, όπως είναι το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη. 

Η επιλογή αυτού του ιερού τόπου προδίδει ανασφάλεια; Επελέγη με την ιδέα πως η διαμαρτυρία θα κερδίσει κάτι από τον χώρο όπου γίνεται; Αν ήταν αυτό, σε μένα τουλάχιστον προκάλεσε τα αντίθετα αισθήματα – ενόχληση για την καταπάτηση χώρου ήδη αφιερωμένου αλλού, και καχυποψία. 

Και η ασχήμια της εικόνας που προβάλλεται μου πολλαπλασιάζει αυτά τα αρνητικά αισθήματα. Ο Παλαμάς, θρηνώντας την απώλεια του μικρού παιδιού του, έγραψε: 

«Αφκιαστο κι αστόλιστο του Χάρου δε σε δίνω. Στάσου με τ’ ανθόνερο την όψη σου να πλύνω…». Αρχαιότατη παράδοση είναι η περιποίηση του νεκρού πριν από την ταφή, και κυρίαρχη παντού ανά τον κόσμο. Εδώ όμως, στο δάπεδο του μνημείου του Αγνωστου Στρατιώτη, τα ονόματα των νεκρών από ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα γράφηκαν όπως όπως και αφέθηκαν εκεί να τα ποδοπατάει κάθε άσχετος, είτε ξέρει περί τίνος πρόκειται είτε όχι, είτε πιστεύει σε επιστήμονες είτε σε αποδέκτες επιστολών του Ιησού, είτε προσέρχεται ένας ένας είτε κατά ομάδες, που φωνάζουν ότι δεν έχουν οξυγόνο. 

Είμαι ον λογοκρατούμενο. Και επιπλέον έχω ζήσει και γνωρίσει λογής λογής καταστάσεις και έχω μελετήσει κάμποσα, τόσα χρόνια που με έχει ξεχάσει εδώ ο Θεός – ψεύτικες κηδείες «αγωνιστών», ψεύτικες επιθέσεις εναντίον πρεσβειών και πλήθος άλλα ψεύτικα. Ετσι έχω μάθει να γυρεύω παντού μια λογική εξήγηση, και στην περίπτωση αυτή δεν βρίσκω το γιατί ορισμένοι γονείς –μια μικρή μόνο μερίδα από τις δύο τουλάχιστον εκατοντάδες συγγενείς των νέων που σκοτώθηκαν μέσα στο τρένο στα Τέμπη– χρειάστηκαν πάνω από δύο χρόνια για να καταλάβουν ότι θέλουν να γίνει εκταφή και νεκροψία των παιδιών τους. 

Τέλος, διερωτώμαι αν δεν θα έπρεπε να ρίξει πλέον μια ματιά κατά τον Αγνωστο ο κ. υπουργός Εθνικής Αμύνης. Το θέαμα ευτελίζει την ίδια την ιδέα του χρέους προς την Πατρίδα, φθείρει στην ψυχή κάθε στρατεύσιμου νέου τις αξίες της τιμής και εξ αυτού εμπίπτει στις αρμοδιότητές του.

Ο ΝΤΜΙΤΡΙ ΣΟΣΤΑΚΟΒΙΤΣ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ

50 χρόνια από τον θάνατο του Ντμίτρι Σοστακόβιτς

70 χρόνια από την ερμηνεία της 10ης Συμφωνίας του Σοστακόβιτς από τον Δ. Μητρόπουλο στην Αθήνα

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Παρ’ όλες τις προσωπικές μου επιφυλάξεις, γιατί αυτός είναι πιο μοντέρνος, και παρ΄όλο το «μακκαρθισμό» που βασιλεύει στην Αμερική, έχω γίνει ο μεγαλύτερος προπαγανδιστής του κ. Σοστακόβιτς», δήλωνε σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Η ΑΥΓΗ ο μεγάλος έλληνας μαέστρος και συνθέτης Δημήτρης Μητρόπουλος, στα 1955. 

Άρα έχουμε μια ομολογία που δικαιώνει το  θέμα που πραγματευόμαστε εδώ: «Ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς του Δημήτρη Μητρόπουλου». 

«Το ότι είδα στο πόντιουμ το Δημήτρη Μητρόπουλο ήταν το σημαντικότερο γεγονός της ζωής μου» γράφει σε ένα κείμενό του ο αείμνηστος Οδυσσέας Δημητριάδης, διακεκριμένος αρχιμουσικός της ελληνικής διασποράς, με πολύχρονη παρουσία στα μουσικά δρώμενα της Σοβιετικής Ένωσης.

Διηγείται, λοιπόν, ο Δημητριάδης: 

«Το 1934 ήμουν φοιτητής στο Ωδείο του Λένινγκραντ στην τάξη της διεύθυνσης ορχήστρας. Μας επισκέφτηκε τότε ο κορυφαίος βιολονίστας του κόσμου Γιάσα Χάιφετς. Γνωριστήκαμε σε συνάντηση που είχε με τους φοιτητές και, όταν έμαθε ότι είμαι έλληνας, μου είπε ότι ο Μητρόπουλος είναι ένας από τους μεγαλύτερους μαέστρους στον κόσμο. Και τότε, τον Απρίλιο του 1934, ήρθε ο Δημήτρης Μητρόπουλος για συναυλίες στο Λένινγκραντ με τη Φιλαρμονική. Η Φιλαρμονική του Λένινγκραντ ήταν την εποχή εκείνη μια υπέροχη ορχήστρα. Για μένα ήταν ιερό μέρος. 

Παρόλο που είχε συμβόλαιο για δύο συναυλίες, του πρότειναν να διευθύνει και μια τρίτη. Αυτή τη φορά το πρόγραμμα περιλάμβανε μεγάλους συνθέτες του 20ου αιώνα. Επανέλαβε τη Φαντασία και Φούγκα των Μπαχ - Μητρόπουλου, κατόπιν διηύθυνε τον Πετρούσκα του Στραβίνσκυ, την Κλασσική συμφωνία του Προκόφιεφ και τελείωσε με ένα καινούργιο έργο του Σοστακόβιτς, τη Σουίτα από το μπαλέτο "Χρυσός αιώνας". Η Τρίτη συναυλία είχε μοναδική επιτυχία και το κοινό αποθέωσε το μαέστρο και το συνθέτη του "Χρυσού αιώνα", βγάζοντάς τους άπειρες φορές στη σκηνή. 

Θυμούμαι ορισμένες χαρακτηριστικές συζητήσεις που είχε ο Μητρόπουλος με το Σοστακόβιτς, άλλωστε πάντοτε μετάφραζα εγώ. Ο Μητρόπουλος είχε μεγάλη φιλία και με τον Προκόφιεφ και θέλησε να πληροφορηθεί από τον Σοστακόβιτς ποιες ήταν οι σχέσεις τους. Ο δεύτερος του είπε: "Αρκετά καλές". "Σας αρέσει η μουσική του Προκόφιεφ;", συνέχισε επίμονα ο Μητρόπουλος. Και τότε ο μεγάλος συνθέτης είπε: "Μου αρέσει, ... αλλά η δική μου δεν του αρέσει, το ξέρω!" 

Ο Μητρόπουλος γράφει γι’ αυτή τη ρωσική εμπειρία του 1934, ξεχωρίζοντας έναν συνθέτη: «Μεταξύ των μοντέρνων συνθετών συγκαταλεγόταν και ο μουσουργός Σοστακόβιτς, μια μουσική μεγαλοφυία. Ήδη από τότε η Σκάλα του Μιλάνου και η Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης του είχαν ζητήσει να παίξουν την όπερα του, Λαίδη Μάκβεθ του Μτσενκ. 

Στην φίλη του Καίτη Κατσογιάννη περιγράφει: «Νιώθω ότι εάν έμενα περισσότερο στη Σοβιετική Ένωση θα καταντούσα να ξεχάσω ότι υπάρχουν άνθρωποι που ντύνονται καλά, που τρώνε καλά που είναι καθαροί. Η εντύπωση αθλιότητας και ακαθαρσίας που έχει κανείς εκεί κάτω είναι κάτι απερίγραπτο. Αλλά αυτό γρήγορα το συνηθίζεις και σου απομένει τότε η γοητεία αυτού του λαού με με μια ευγένεια καρδιάς, μια ψυχική χάρη και ενθουσιασμό απεριόριστο – έπειτα καλλιτέχνες πέρα ως πέρα. .. Μου προτείνουν ένα συμβόλαιο για δεκατέσσερεις συναυλίες και δύο παραστάσεις όπερας…».

Ο Μητρόπουλος δεν αποδέχθηκε και δεν ξαναπήγε στη Ρωσία. 

Το 1937 εγκαθίσταται στην Αμερική, ζώντας πάντα και σε ρωσικούς μουσικούς ρυθμούς, παίζοντας δηλ. πολλά έργα Ρώσων συνθετών. 

ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΙΝΝΕΑΠΟΛΗΣ 

Στις 30 Ιανουαρίου 1942 η Συμφωνική Ορχήστρα της Μιννεάπολης υπό τον διευθυντή της Δημήτρη Μητρόπουλο, ερμήνευσε για πρώτη φορά την Πέμπτη Συμφωνία του Σοστακόβιτς. 

Το χιλιοπαιγμένο αυτό έργο, αποδοκιμάστηκε άγρια το 1941, όταν το παρουσίασε για πρώτη φορά ο Κουσεβίτσκυ στη Βοστώνη, ο οποίος είχε δηλώσει ότι θα το έχωνε με το ζόρι στα αυτιά των κριτικών μέχρι να το αναγνωρίσουν ως σύγχρονο αριστούργημα. 

Κατά τη συναυλία στη Μιννεάπολη το κοινό επιδόθηκε σε σχόλια ασυνήθιστης έντασης στα διαλείμματα, ωστόσο ο αντίκτυπος της Συμφωνίας ήταν συγκλονιστικός. «Προκάλεσε πραγματική αίσθηση», έγραψε η συντηρητική Grace Davies, “και, εάν το σύνολο της μουσικής του 20ού αιώνα παρουσιαζόταν με την χθεσινή σαφήνεια, θα ήμασταν πρόθυμοι να προσυπογράψουμε την αναπόφευκτη αναγέννηση της μουσικής σκέψης» 

Όμως, να σημειώσουμε εδώ ότι ο Μητρόπουλος ερμήνευσε και πάλι την 5η του Σοστακόβιτς, μέσα στο 1942, στο καλοκαιρινό φεστιβάλ της Ραβίνια, διευθύνοντας για πρώτη φορά – ως προσκεκλημένος μαέστρος - την Συμφωνική Ορχήστρα του Σικάγο. 

Στο τέλος του 1942 – τέτοιες μέρες – στις 11 Νοεμβρίου, η Συμφωνική της Μιννεάπολης ερμήνευσε την περίφημη Εβδόμη του Σοστακόβιτς, την επονομαζομένη «του Λένινγκραντ». 

Την συμφωνία παρουσίασε ο μεγάλος Αρτούρο Τοσκανίνι, σε πρώτη ραδιοφωνική μετάδοση, με την ορχήστρα του NBC, στις 19 Ιουλίου, δηλ. μόλις τέσσερις μήνες πριν τον Μητρόπουλο. Κατά την άποψη πολλών που άκουσαν και τις δύο εκτελέσεις, η ερμηνεία του Μητρόπουλου ήταν ασυγκρίτως ανώτερη. Ο John Sherman έγραψε ότι «ο Μητρόπουλος υπερέβη τον Τοσκανίνι, όχι μόνο στην κατανόηση και την προβολή του έργου, αλλά και στο να το συνενώνει και να συγχωνεύει μεταξύ τους τα ετερόκλητα στοιχεία που το αποτελούν με συγκινητική και δραματική εκφορά». 

Ο Μητρόπουλος το καλοκαίρι του 1943 απείχε από την ενεργό μουσική δράση, αφού προσέφερε εθελοντική εργασία στον Ερυθρό Σταυρό για την ανακούφιση των πληγέντων από τον πόλεμο.

Επανέρχεται ανανεωμένος – γιατί όπως ο ίδιος ομολόγησε ο εθελοντισμός του έκανε πολύ καλό – για τη σεζόν 1943-44. 

Ανάμεσα στα απαιτητικά έργα της φθινοπωρινής περιόδου και η Πρώτη Συμφωνία του Σοστακόβιτς, με το παιγνιώδες ύφος της. 

Τον Σεπτέμβριο του 1944 η Συμφωνική της Μιννεάπολης απέκτησε νέο καλλιτεχνικό διευθυντή, τον Louis Krasner, ο οποίος ήταν βοηθός καλλιτεχνικού διευθυντή στο Πίτσμπουργκ, υπό τον Fritz Reiner, και αποδέχθηκε τελικά την πρόταση του Μητρόπουλου να εργαστεί ως καλλιτεχνικός διευθυντής του. Ανάμεσα στα νέα και πρωτότυπα έργα που παρουσιάστηκαν ήταν και το πρώτο από τα δύο κοντσέρτα για πιάνο του Σοστακόβιτς. 

ΦΙΛΑΡΜΟΝΙΚΗ Ν. ΥΟΡΚΗΣ 

1952: Ο Μητρόπουλος έχει μια αποτυχία, καθώς η επιλογή του για το ανέβασμα του έργου «Χριστόφορος Κολόμβος» του Ντάριους Μιγιώ, δεν έγινε αποδεκτή από κοινό και κριτικούς. Στις συναυλίες που ακολούθησαν, έπαιξε και την 5η του Σοστακόβιτς, η οποία, εν έτει 1952, διατηρούσε ακόμα τον νεωτεριστικό της χαρακτήρα. Ένας κριτικός έγραψε στην Washington Post (19.11.1952): «Η γνώση της παρτιτούρας της Πέμπτης Συμφωνίας του επιτρέπει μία ελευθερία στη σύλληψη του έργου, που υπογραμμίζει την μουσική δομή». Να σημειώσουμε ότι εκείνη τη χρονιά, το 1952 (1η Δεκεμβρίου), ο Μητρόπουλος ηχογράφησε την 5η του Σοστακόβιτς με την Φιλαρμονική της Ν. Υόρκης.

   

Ο σχετικός δίσκος, που κυκλοφόρησε το 1953, περιλάμβανε έργα των Τσαϊκόφσκι, Προκόφιεφ και Σοστακόβιτς και πρόκειται για την συλλογή που έγινε γνωστή ως The Art of Dimitris Mitropoulos.

Στις 14 Οκτωβρίου 1954 ο Μητρόπουλος πέτυχε ένα θρίαμβο, όταν διηύθυνε την αμερικανική πρεμιέρα ενός έργου το οποίο έμελε να επιβληθεί ως ένα από τα αριστουργήματα του 20ού αιώνα: πρόκειται για την Συμφωνία αρ. 10 του Σοστακόβιτς. 

Επισήμως, η σύνθεση της Συμφωνίας αρ.10 έλαβε χώρα στο χρονικό διάστημα μεταξύ Ιουλίου και Οκτωβρίου 1953, δηλαδή έπειτα από το θάνατο του Stalin. Προσχέδια του έργου υπήρχαν, ωστόσο, από το 1951. Η δέκατη Συμφωνία δικαιολογημένα θεωρείται ως η μεγαλύτερη στιγμή του Shostakovich. Με εξαίρεση την εντελώς διαφορετικής έμπνευσης και θεματολογίας Συμφωνία αρ.15, έναν αποχαιρετισμό στη ζωή, πουθενά αλλού ο μουσικοσυνθέτης δεν έδωσε τόσο ελεύθερη και ειλικρινή διέξοδο στο προσωπικό και αυτοβιογραφικό του συναίσθημα, όσο στη Συμφωνία αρ.10, η οποία έγινε δεκτή στην Σοβιετική Ένωση με ανάμεικτα συναισθήματα. 

Στις 14 Οκτωβρίου 1954, προτού καν συμπληρωθεί ένα έτος από την πρώτη εκτέλεση (17 Δεκ. 1953), ο Μητρόπουλος έκανε την Αμερικανική πρεμιέρα του έργου και στις 18 Οκτωβρίου ηχογράφησε την Δεκάτη και κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ η ιστορική πια ηχογράφηση, υπό τη διεύθυνση του Δημήτρη Μητρόπουλου. Ο μεγάλος Έλληνας αρχιμουσικός, διέγνωσε αμέσως την αξία του έργου καθώς και το μήνυμα που αυτό εξέπεμπε και έσπευσε να το εντάξει στο ρεπερτόριο της Φιλαρμονικής ορχήστρας της Νέας Υόρκης, της οποίας ηγείτο. 

Η υποδοχή, από την κριτική, για την ερμηνεία της 10ης από τον Μητρόπουλο, ήταν ενθουσιώδης, με δύο μόνο εξαιρέσεις: την New York Daily και την Herald Tribune. Η πρώτη κυκλοφόρησε με τον τηλεγραφικό τίτλο: «Η 10η ΤΟΥ ΣΟΣΤΑΚΟΒΙΤΣ ΕΝΑ ΦΙΑΣΚΟ»! Βέβαια ο Μητρόπουλος διέψευσε και στη συνέχεια τους ...δύσπιστους κριτικούς με την ερμηνεία του στην 10η ανά τον κόσμο.

   

Μία παρένθεση

Το 1953 ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς δημοσιεύει στο περιοδικό Σοβιέτσκαγια Μούσικα (Σοβιετική Μουσική) τραγούδια μελοποιημένα ή διασκευασμένα από τον ίδιο. Ανάμεσά τους περιέλαβε και το τραγούδι Εμπρός του συνθέτη Αλέκου Ξένου σε στίχους του Κωστή Παλαμά, θεωρώντας το ως ανώνυμη σύνθεση. Ο Αλέκος Ξένος ενημέρωσε τον Σοστακόβιτς ότι το τραγούδι ήταν δικό του, στέλνοντάς του και μερικά άλλα δικά του. Ο Σοστακόβιτς απάντησε και η επιστολή του πρωτοδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Η Αυγή. Ο Αλέκος Ξένος ήταν μαθητής του Δημήτρη Μητρόπουλου στο Ωδείο Αθηνών. Του δίδασκε μορφολογία, αισθητική και ιστορία της μουσικής.

Επιστρέφουμε στην οδοιπορία μας. 

Στις 18 Απριλίου 1955 ο Μητρόπουλος πραγματοποιεί μια μεγάλη περιοδεία με την Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης σε Πολιτείες της Αμερικής. Στη Μιννεάπολη, η ορχήστρα ερμήνευσε την 5η του Μέντελσον και την 10η του Σοστακόβιτς. Η ανταπόκριση του κοινού άγγιξε τα όρια της υστερίας! 

Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1955, αρχίζει η μεγάλη ευρωπαϊκή περιοδεία της Φιλαρμονικής της Ν. Υόρκης, υπό τον Μητρόπουλο πάντα. Στην Βιέννη ο Μητρόπουλος έπαιξε και την 10η του Σοστακόβιτς, ενώ πραγματοποίησε και την πρώτη εκτέλεση της συμφωνίας αυτής στο Λονδίνο, που χαρακτηρίστηκε ως αποκάλυψη σε σχέση τόσο με την ίδια την μουσική όσο και για τις μεγάλες ικανότητες της ορχήστρας. 

Και μετά το Λονδίνο, η Αθήνα! 

Στην Αθήνα πραγματοποιήθηκαν τρεις συναυλίες, οι οποίες είχαν προγραμματιστεί 1 και 2 Οκτωβρίου για το Ηρώδειο, αλλά ο καιρός δεν το επέτρεψε κι έτσι έγιναν στο κινηματοθέατρο «Ορφεύς», επί της οδού Σταδίου (εκεί όπου σήμερα είναι η Στοά του Βιβλίου και το Θέατρο Τέχνης). Στην δεύτερη συναυλία, ο Μητρόπουλος ανήγγειλε στο κοινό πως δεν θα παίξει την 5η του Προκόφιεφ – όπως είχε αρχικά προγραμματιστεί – γιατί η σκηνή του Ορφέως δεν χωρούσε πιάνο, που είναι απαραίτητο για την εκτέλεση του έργου, αλλά την 10η του Σοστακόβιτς. 

Ο σπουδαίος μουσικοκριτικός της εποχής Μίνως Δούνιας παρ’ ότι θεωρεί την Δεκάτη ως ένα «ακαθόριστων προθέσεων μωσαϊκό», σημείωσε ότι ο Μητρόπουλος «μας έδωσε σε μια μνημειώδη ερμηνεία ένα από τα πλέον πρόσφατα έργα της εποχής μας, την 10ην Συμφωνία του Σοστακόβιτς». Αυτή η Αθηναϊκή ερμηνεία της 10ης κυκλοφόρησε αργότερα και σε δίσκο. 

ΚΟΝΤΣΕΡΤΟ ΓΙΑ ΒΙΟΛΙ 

Το 1955 ο Σοστακόβιτς εκλέγεται για τρίτη φορά στο Ανώτατο Σοβιέτ της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ενώ παρουσιάζεται ένα από τα σπουδαιότερα έργα του, το Πρώτο Κοντσέρτο για βιολί, με σολίστ τον μοναδικό Νταβίντ Οϊστραχ, στον οποίο είχε αφιερωθεί το έργο. Στην πρεμιέρα του έργου στην Αμερική διευθύνει ο Δ. Μητρόπουλος την Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης. Πρόκειται για την τελευταία συναυλία του χρόνου: 29 Δεκεμβρίου. Ο Μητρόπουλος χρησιμοποίησε παρτιτούρα, γιατί – όπως εικάζεται – το θέαμα του μαέστρου να διευθύνει χωρίς παρτιτούρα προκαλούσε νευρικότητα στον Όιστραχ. Το Κοντσέρτο χαιρετίστηκε με θυελλώδη χειροκροτήματα. Ο Μητρόπουλος και ο Όιστραχ βγήκαν έξι φορές στη σκηνή! Την τελευταία φορά ο Μητρόπουλος σήκωσε την παρτιτούρα ψηλά για να δώσει την δυνατότητα στον απόντα συνθέτη να μοιραστεί το χειροκρότημα. 

Λίγες μέρες μετά, στις 2 Ιανουαρίου 1956, το έργο ηχογραφείται και αποτελεί την πρώτη παγκόσμια ηχογράφηση του έργου, που κυκλοφορεί σε δίσκο.

   

ΡΩΣΙΑ 

Το 1948 ο Μητρόπουλος είναι σε περιοδεία με την Ορχήστρα της Μιννεάπολης. Όταν η ορχήστρα έπαιζε στην Υόρκη της Πενσυλβάνια, στις εφημερίδες της Μιννεάπολης έκανε την εμφάνισή της μια δήλωση του Μητρόπουλου που έκανε το FBI να του ανοίξει αμέσως φάκελο. Αφορμή ήταν η απόφαση καταστολής και δημόσιας καταδίκης εκ μέρους της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος επτά πασίγνωστων Σοβιετικών συνθετών- ανάμεσά τους ο Προκόφιεφ και ο Σοστακόβιτς. Οι συνθέτες είχαν κατηγορηθεί ότι έγραφαν μουσική που ακολουθούσε «το φορμαλιστικό πνεύμα – ένα ρεύμα ενάντια στον λαό». 

Ο Μητρόπουλος δηλώνει: «Χωρίς αμφιβολία, η ρωσική απόπειρα λογοκριτικής επέμβασης στη δημιουργικότητα των σύγχρονων συνθετών αποτελεί επίθεση στην καλλιτεχνική ελευθερία… Το γεγονός ότι ο μέσος ακροατής δεν μπορεί να κατανοήσει ούτε να απολαύσει αυτή τη μουσική, δεν είναι επαρκής λόγος και για να την αποκαλεί κανείς παρηκμασμένη ή «μπουρζουάδικη» - για να χρησιμοποιήσω τη γνωστή κομμουνιστική έκφραση. Δεν πιστεύω πως υπάρχει μουσική τέχνη που θα μπορούσε να της αποδοθεί ο χαρακτηρισμός «για το Λαό» ή «ενάντια στο Λαό». 

Και συνεχίζει: «Εμείς, ως γνήσιοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι, και παρ’ όλο το σεβασμό που τρέφουμε για την ιδιοφυία του Σοστακόβιτς και του Προκόφιεφ, σπεύσαμε να τους κατακρίνουμε ότι κάνανε παραχωρήσεις στα έργα τους της τελευταίας δεκαετίας, αποβλέποντας στο να γίνονται κατανοητοί από το ευρύ κοινό και στοχεύοντας στην άμεση επιτυχία. Αλλά υπάρχουν εδώ μουσικοί που συμβιβάζονται, επίσης, προκειμένου να πετύχουν προβολή και χρήμα». 

Στην δήλωση του Μητρόπουλου υπάρχει μία …ρωγμή, αυτή που έκανε τον Edgar Hoover να ανοίξει φάκελο στο FBI για τον Έλληνα μαέστρο. Λέει: 

«Στο κάτω κάτω, όσο περίεργο κι αν ακούγεται αυτό, αυτή η επίθεση εκ μέρους της ρωσικής κυβέρνησης εναντίον της καλλιτεχνικής ελευθερίας δεν είναι μία διαδικασία στην καταδίκη της οποίας μπορούμε να βάλουμε πρώτοι «τον λίθον» από τη στιγμή που, σε αυτήν χώρα (ενν. τις ΗΠΑ), όπου οι αρχές της δημοκρατικής ελευθερίας της σκέψης αποτελούν ιδανικά μας, συνεχίζουμε να καταδικάζουμε σε λιμοκτονία όσους υπηρετούν την προωθημένη μουσική σκέψη, επειδή είτε δεν μας αρέσει είτε δεν κατανοούμε τη σκέψη τους…». 

Εδώ ο Μητρόπουλος θέτει το θέμα της περιθωριοποίησης στην Αμερική όσων υπηρετούν την σύγχρονη μουσική πρωτοπορία, ανάμεσα στους οποίους είναι και ο ίδιος. Αλλά, την ίδια στιγμή ομολογεί ότι Ρώσοι συνθέτες, όπως ο Σοστακόβιτς που έγραψαν μουσική για το Λαό, ίσως και με την προτροπή του Κράτους, έχουν μεγάλη απήχηση στη Δύση και ιδιαίτερα στην Αμερική, όπου το κοινό όχι μόνο προσερχόταν αθρόο στις συναυλίες, αλλά επιφύλασσε ενθουσιώδη υποδοχή στα έργα αυτά. «Εντελώς το αντίθετο – σημειώνει ο Μητρόπουλος – συνέβαινε στις συναυλίες με τα έργα των Δυτικών μοντέρνων συνθετών, όπως του Μπουλέζ ή του Στοκχάουζεν, όπου το κοινό γινόταν όλο και αραιότερο». 

Άρα, η επιφύλαξη του Μητρόπουλου απέναντι στην Ρωσική απαγόρευση έχει περισσότερο μουσικά κριτήρια. Οι Ρώσοι – ακόμα και με την προτροπή του Κράτους – γράφουν καλή μουσική! Το δηλώνει απερίφραστα: «Χωρίς να εγκρίνω τις πιέσεις κάτω από τις οποίες είχαν εργαστεί ένας Σοστακόβιτς ή ένας Καμπαλέφσκυ, έφτασα στο σημείο να συμφιλιωθώ αρκετά με την σκοπιμότητα που τις είχε υπαγορεύσει. Στο κάτω – κάτω το ρώσικο χώμα μυρίζει μουσική!». 

Και ο Μητρόπουλος ήταν ένας ιεραπόστολος της μουσικής, πέρα από σύνορα και ιδεολογίες. Ο λόγος ύπαρξης του Σοστακόβιτς στην ζωή του Μητρόπουλου ήταν ένας και μοναδικός: Η μουσική ποιητική, που θα ‘λεγε κι ο Στραβίνσκυ.

ΜΙΑ ΣΠΟΥΔΗ ΣΤOΝ ΑΘΩ ΔΗΜΟΥΛΑ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσιασίασε την Τετάρτη 1 Οκτωβρίου 2025, στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ένα αφιέρωμα στον ποιητή Άθω Δημουλά (1921-1985), με αφορμή την συμπλήρωση 40 χρόνων από το θάνατό του. 

Ομιλητές ήσαν οι: 

Έλση Δημουλά 

Αντώνης Σκιαθάς 

Βασιλική Δημουλά 

Άθως Δημουλάς 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Ποιήματα του Άθου Δημουλά στα Αραβικά διάβασε σε δική του μετάφραση, ο φιλόλογος και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας, Roni Bou Saba. 

Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μελοποιημένη ποίηση του Άθου Δημουλά από τους συνθέτες: Δημήτρη Μηνακάκη, Θεοδώρα Μαγγίνα και Φένια Παπαδόδημα. 

Ερμήνευσαν: 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Θεόδωρος Τοσουνίδης, φλάουτο 

Γιώργος Μαρκάλας, πιάνο 

Θεοδώρα Μαγγίνα, πιάνο - τραγούδι

Φένια Παπαδόδημα, πιάνο - τραγούδι

Δημήτρης Καραδήμας, απαγγελία

Παραγωγή: Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον»

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

     

ΑΠΟΨΕ Η ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΜΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΘΩ ΔΗΜΟΥΛΑ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) διοργανώνει σήμερα  Τετάρτη 1 Οκτωβρίου 2025, και ώρα 7 μ.μ.  στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, μια εκδήλωση - αφιέρωμα στον ποιητή Άθω Δημουλά (1921-1985), με αφορμή την συμπλήρωση 40 χρόνων από το θάνατό του. 

Ομιλητές: 

Έλση Δημουλά 

Αντώνης Σκιαθάς 

Βασιλική Δημουλά 

Άθως Δημουλάς 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Ποιήματα του Άθου Δημουλά στα Αραβικά θα διαβάσει, σε δική του μετάφραση, ο φιλόλογος και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας, Roni Bou Saba. 

Θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά μελοποιημένη ποίηση του Άθου Δημουλά από τους συνθέτες: Δημήτρη Μηνακάκη, Θεοδώρα Μαγγίνα και Φένια Παπαδόδημα. 

Ερμηνεύουν: 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Θεόδωρος Τοσουνίδης, φλάουτο 

Γιώργος Μαρκάλας, πιάνο 

Θεοδώρα Μαγγίνα, πιάνο - τραγούδι

Φένια Παπαδόδημα, πιάνο - τραγούδι

Δημήτρης Καραδήμας, απαγγελία

Παραγωγή: Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον»

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας

Είσοδος ελεύθερη

Παραθέτουμε το πρόγραμμα της εκδήλωσης.