Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ

Καθώς έληξε το έτος της Μικρασίας (1922-2022 / 100 χρόνια από την Μικρασιατική καταστροφή), θυμόμαστε την ξεχωριστή εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 13 Οκτωβρίου 2022 στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών & Μουσικής Β&Μ Θεοχαράκη, με τον τίτλο "Για μια χαμένη Πολιτεία – Σμύρνη".  

Το πρόγραμμα παρουσίασε το ισχυρό αποτύπωμα που άφησε η καταστροφή της Σμύρνης στη λογοτεχνία–ποιητική και αφηγηματική γραφή. Από το «Ιωνικόν» του Κ. Π. Καβάφη και το «ω Σμύρνη, πάντα εσύ μαργαριτάρι» του Κωστή Παλαμά, στη συγκλονιστική περιγραφή του διωγμού των Ελλήνων από την πόλη, όπως την αποτυπώνει ο Κοσμάς Πολίτης, καθώς και στις μαρτυρίες της Διδούς Σωτηρίου και του Τάσου Αθανασιάδη. Παράλληλα, αναδείχθηκε η Μουσική που μας νανούριζε όταν ήμασταν παιδιά. Ηχητικές αναμνήσεις με στοιχεία της σημερινής μουσικής έκφρασης, όπως αποτυπώνονται στην δουλειά του Αλέκου Βρέτου. Ένα πιάνο και ένα ούτι πήραν τη μουσική της Σμύρνης και την έφεραν στο παρόν, προσθέτοντας 100 χρόνια γεγονότων και αναμνήσεων. 

Τραγούδι: Δάφνη Πανουργιά 

Συνθέσεις, ενορχηστρώσεις και ούτι: Αλέκος Βρέτος 

Πιάνο: Δημήτρης Βερδίνογλου 

Αφήγηση, επιλογή κειμένων: Ιουλίτα Ηλιοπούλου. 

Παραθέτουμε χαρακτηριστικά στιγμιότυπα από εκείνη τη βραδιά. 

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ ΣΤΟ ΠΑΛΑΤΙ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΚΤΟΡΩΝ (ΗΧΗΤΙΚΟ)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Παιδική Χορωδία του Παρεκκλησίου των Βασιλικών Ανακτόρων ιδρύθηκε το 1950, σύμφωνα με επιθυμία της Αυτού Μεγαλειότητος του Βασιλέως Παύλου. Την οργάνωση και διεύθυνσή της ανέλαβε σε ηλικία μόλις 21 ετών, ο αείμνηστος Μιχάλης Αδάμης (1929-2013), σπουδαίος και πρωτοποριακός έλληνας συνθέτης. Η Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων ήταν ένα μεικτό χορωδιακό σύνολο από παιδιά 8-14 ετών πλαισιούμενα από ανδρικές φωνές. 

Η χορωδία έψαλε στο Ανακτορικό παρεκκλήσιο και είχε στο ρεπερτόριό της τουλάχιστον τρεις Θ. Λειτουργίες, πολλά Απολυτίκια και τροπάρια Εορτών, Ακολουθίες της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομάδας, καθώς και πλήθος άλλων εκκλησιαστικών συνθέσεων της Ορθοδόξου Λατρείας. Αξίζει να σημειωθεί ότι εκδόθηκαν τρεις δίσκοι 45 στροφών στα τέλη της δεκαετίας του ’50 και τις αρχές του ’60 (στις εταιρείες Fidelity και Philips) με κάλαντα, τροπάρια και ψαλμούς από την Χορωδία αυτή υπό την διεύθυνση του Μιχάλη Αδάμη. 

Στενός συνεργάτης του Αδάμη και διευθυντής της χορωδίας κατά διαστήματα, υπήρξε και ο συνθέτης Στέφανος Βασιλειάδης (1933-2004), από τη γέννηση του οποίου συμπληρώνονται φέτος 90 χρόνια.

Βέβαια η Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων είχε ερμηνεύσει και έργα λόγιας μουσικής ελλήνων συνθετών, είχε συμμετάσχει σε ιστορικές ηχογραφήσεις (όπως στους «Όρνιθες» του Μάνου Χατζιδάκι) και γενικώς είχε μία ισχυρή παρουσία στο πολιτιστικό γίγνεσθαι της εποχής. Να σημειώσουμε ότι το 1962 ο Μιχάλης Αδάμης τιμήθηκε από τον Βασιλέα Παύλο με τον Χρυσό Σταυρό του Φοίνικα. 

Σήμερα παρουσιάζουμε μια ανέκδοτη ηχογράφηση που ανέβηκε στο you tube και είναι απόσπασμα από Χριστουγεννιάτικη Λειτουργία στο Βασιλικό Παρεκκλήσιο. 

Ο Ioannis Sakellarides που ανέβασε το σχετικό βίντεο μας πληροφορεί: 

«Αχρονολόγητη ηχογράφηση από το αρχείο Καψάσκη. Στο κουτί της μπομπίνας αναγράφεται: "Λειτουργία Χριστουγέννων Παλάτι". Είναι γνωστή η παιδική χορωδία των Ανακτόρων που άφησε εποχή για την ποιότητά της και τη διάρκειά της. Το ρεπερτόριο εδώ είναι συνθέσεις τού Ι. Σακελλαρίδη: Χερουβικό σε ήχο γ΄ και Λειτουργικά σε πλ. δ΄, και τα δύο σε διαφορετική εναρμόνιση από αυτήν του συνθέτη». 

Ο Μιχάλης Αδάμης κατά την περίοδο της Παιδικής Χορωδίας των Ανακτόρων στοιχείται στην λογική της πολυφωνίας για την εκκλησιαστική μουσική. Άλλωστε η πρώτη χορωδία των Ανακτόρων είχε συσταθεί από τον Αλέξανδρο Κατακουζηνό το 1870, κατ’ επιθυμίαν της βασιλίσσης Όλγας, η οποία έφερε και την ρωσική πολυφωνία στην Ελλάδα. 

Για την χορωδία των Ανακτόρων του Μ. Αδάμη, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν την εποχή. Τότε σχεδόν όλες οι εκκλησίες της Αθήνας – απαραιτήτως του ιστορικού κέντρου – είχαν τετράφωνες ή τρίφωνες (κατά το σύστημα του Ιωάννη Σακελλαρίδη) χορωδίες. Τα Ανάκτορα ήταν φυσικά, στην ίδια λογική, αφού η ρωσική επιρροή της Βασιλίσσης Όλγας, τα είχε σημαδέψει, θα λέγαμε. 

Η ηχογράφηση που παραθέτουμε στη συνέχεια προέρχεται «από το αρχείο Καψάσκη», δηλαδή από το αρχείο του σημαντικού συνθέτη και ψάλτη Σπύρου Καψάσκη (1909-1967), καθηγητή του Εθνικού Ωδείου και της Μαρασλείου Ακαδημίας και, γενικώς, δραστήριου μουσικού. Ο Σπύρος Καψάσκης ήταν μαθητής του Ιωάννη Σακελλαρίδη (1853-1938), οπότε είναι εύλογο το ενδιαφέρον του για καταγραφή ερμηνειών των συνθέσεων του δασκάλου του και ειδικά από την Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων.

Πάντως η ηχογράφηση είναι επί Βασιλέως Παύλου (1901-1964), αφού ο ιερέας κατά την μνημόνευση στην Μεγάλη Είσοδο λέει: «Του ευσεβεστάτου Βασιλέως ημών Παύλου, της ευσεβεστάτης βασιλίσσης ημών Φρειδερίκης, του ευσεβεστάτου διαδόχου αυτών Κωνσταντίνου. της ευσεβεστάτης βασιλόπαιδος Ειρήνης, πάσης της βασιλικής οικογενείας, παντός του παλατίου, του έθνους…». 

Επειδή ο ιερεύς μνημονεύει «του Αρχιεπισκόπου ημών Ιακώβου», τα πράγματα περιπλέκονται ως προς τον χρόνο της ηχογράφησης. Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιάκωβος Βαβανάτσος (1895-1984), ήταν ο Αρχιεπίσκοπος των 12 ημερών (13-25 Ιανουαρίου 1962), αφού εκ των τότε πραγμάτων εξαναγκάστηκε σε παραίτηση. Επομένως, γιατί τον μνημόνευσε ο ιερέας του Ανακτορικού Παρεκκλησίου αφού η Αρχιεπισκοπία του δεν συνέπεσε με την εορτή των Χριστουγέννων; Το θέμα χρήζει περαιτέρω έρευνας. Εκτός και πρόκειται για Θεία Λειτουργία που τελέστηκε στο παρεκκλήσιο του Βασιλικού Κτήματος στο Τατόι, που τότε υπαγόταν στην Μητρόπολη Αττικής και Μεγαρίδος, την οποία ποίμαινε ο Μητροπολίτης Ιάκωβος και μνημονευόταν ως ο οικείος επίσκοπος.

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΟΝ ΑΡΧΙΜ. ΘΕΟΛΟΓΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην πεντηκοστή έκτη εκπομπή προσκεκλημένος ο Αρχιμανδρίτης π. Θεολόγος Αλεξανδράκης, Διευθυντής του Ιδρύματος Ποιμαντικής Επιμόρφωσης της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών. 

Επιμελείται και παρουσιάζει ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος.

Κάμερα, τεχνική επεξεργασία: Κατερίνα Δ. Λεονάρδου, Μαργαρίτα Κυρ. Στασινού. 

   

Ο πανοσιολογιώτατος Αρχιμανδρίτης Θεολόγος Αλεξανδράκης είναι υπ. Διδάκτωρ Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ, LLB & LLM, Ιεροκήρυκας Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών, συντονιστής και διδάσκων ακαδημαϊκού προπτυχιακού προγράμματος «Βυζαντινή Μουσική – Ψαλτική Τέχνη» του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου.

Ο ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΘΕΟΦΑΝΕΙΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ ΝΕΟΥ ΨΥΧΙΚΟΥ

Την Παρασκευή 6 Ιανουαρίου 2023 εορτάστηκαν τα Άγια Θεοφάνεια στον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου στο Νέο Ψυχικό με πανηγυρική Θεία Λειτουργία, στην οποία χοροστάτησε ο Σεβ. Μητροπολίτης Νιγηρίας κ. Αλέξανδρος, ο οποίος τέλεσε και τον Μέγα Αγιασμό. 

Στη συνέχεια έγινε η κατάδυση του Τιμίου Σταυρού στο Κολυμβητήριο του Αθλητικού Κέντρου Νέου Ψυχικού, από τον προϊστάμενο του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου, Αρχιμ. Μιχαήλ Σταθάκη, παρουσία της Δημοτικής Αρχής, Αυτοδιοικητικών στελεχών, Προέδρων Συλλόγων και Φορέων του Δήμου αλλά και εκπροσώπων της πολιτικής ηγεσίας. 

Ο νεαρός Γιώργος Αλέστας που έπιασε τον Τίμιο Σταυρό κέρδισε το θερμό χειροκρότημα των παρευρισκομένων και έναν σταυρό που του απένειμε ο Δήμαρχος Δημήτρης Γαλάνης, μαζί με τις ευχές του για υγεία και φώτιση.

ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΤΙΑΝΑ ΖΩΓΡΑΦΟΥ

Προς τον Διευθυντή της Εφημερίδας των Συντακτών

Κύριε Διευθυντά, 

Στο αφιέρωμά σας «Ο πολιτισμός του ’22 από το Α έως το Ω» (30-12-2022), συμπεριλαμβάνετε και την τραγουδοποιό Τατιάνα Ζωγράφου, σημειώνοντας ότι ήταν «επί χρόνια στο νηπιαγωγείο του Αρσακείου και βρέθηκε φέτος απολυμένη και άνεργη, επειδή έκανε ένα ποστ στην προσωπική της σελίδα στο Facebook. Το αποτέλεσμα, πέρα από την απόλυσή της έπειτα από 20 χρόνια, είναι ότι εκκρεμεί μία (σοβαρή) δίκη». 

Ίσως δεν γνωρίζετε κάτι που είναι παγκοίνως γνωστό. Η Τατιάνα Ζωγράφου έκανε δεκάδες posts για την «υπόθεση Λιγνάδη» και όχι ένα, όπως λέτε. Το περίεργο είναι, μάλιστα, ότι αν και απολύθηκε κατέβασε από την προσωπική της σελίδα στο facebook όλες τις σχετικές αναφορές. Αντιλαμβάνεσθε, νομίζω, ότι για ένα ποστ δεν θα μπορούσε να οδηγηθεί σε μια «σοβαρή δίκη», όπως γράφετε. 

Κι ακόμα, δημοσίευσε την παρακάτω δήλωση μεταμέλειας: 

ΔΗΛΩΣΗ 

Δια της παρούσας, δηλώνω στους πρώην εργοδότες μου (Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία- Αρσάκεια Σχολεία) την ειλικρινή μεταμέλειά μου, για ορισμένες άστοχες εκφράσεις μου, μέσα στην ροή των κειμένων, που ανάρτησα στην προσωπική μου ιστοσελίδα στα social media (προσωπική ιστοσελίδα στην ηλεκτρονική πλατφόρμα στο Facebook), οι οποίες εκλήφθηκαν εκ μέρους του Προέδρου της Φ.Ε. κ. Γεώργιου Μπαμπινιώτη αλλά και των λοιπών μελών του Διοικητικού Συμβουλίου της ΦΕ, ως συκοφαντικές. Δηλώνω επίσης κατηγορηματικά ότι, δεν ήταν στις προθέσεις μου η προσβολή της Φ.Ε.

Ως εργαζόμενη (νηπιαγωγός) επί 25 χρόνια, στο Αρσάκειο Νηπιαγωγείο Ψυχικού υπήρξα υπόδειγμα εκπαιδευτικού, γεγονός που αναγνωριζόταν συστηματικά από γονείς και μαθητές αλλά και από τους ανώτερους μου στην διοίκηση. 

Μετά τις καταγγελίες των 286+ αποφοίτων, για κακοποιητικές συμπεριφορές (όχι απαραίτητα ποινικά κολάσιμες) θεώρησα ότι, το εκπαιδευτικό μου καθήκον, ήταν να σταθώ πλάι και όχι απέναντι στις πρώην μαθήτριες και στους πρώην μαθητές μας. Εξ αυτού του λόγου και ορμώμενη από ευγενή κίνητρα, προέβην σε άστοχες εκφράσεις, οι οποίες ως φαίνεται έθιξαν άθελα μου την Φ.Ε. 

Δια της παρούσας δηλώνω ότι, αίρω την ανωτέρω προσβολή προς την Φ.Ε. και θα παραλείψω στο μέλλον κάθε σχετική αναφορά. 

Τατιάνα Ζωγράφου 

(νηπιαγωγός, μουσικοπαιδαγωγός, συνθέτρια) 

πρώην εκπαιδευτικός στο Αρσάκειο Νηπιαγωγείο Ψυχικού 

Όσον αφορά, τέλος, την εκτίμηση ότι «η ίδια αντέδρασε κατ’ αρχάς με (ακόμα) έναν εξαιρετικό καινούργιο δίσκο-συστράτευσης γνωστών ερμηνευτών», η ίδια η Τατιάνα Ζωγράφου μας έκανε γνωστό στη σελίδα της στο fb ότι οι περισσότερες ηχογραφήσεις των τραγουδιών του δίσκου έγιναν πολύ πριν την απόλυση της και επομένως οι ερμηνευτές δεν φαντάζονταν ότι έγραφαν για ένα «δίσκο – συστράτευσης». 

Με εκτίμηση 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Εκπαιδευτικός

Dimitrios Baltas: Fr Nicholas Afanasiev

Dimitrios Baltas 

Fr Nicholas Afanasiev 

One hundred and thirty years since his birth 

Abstract 

This study is focused on the life and especially on the thought of Fr Nicholas Afanasiev (Николай Николаевич Афанасьев, 1893-1966). Initially, after a brief outline of the life and action of Fr Nicholas is given, subsequently, there will be a reference to the theological thought of the Russian writer, and indeed based not only on his famous dissertation "The Church of the Holy Spirit", but also his other, equally important, publications. 

 

Αριστερά του Αφανάσιεφ εικονίζεται ο Αντώνιος - Αιμίλιος Ταχιάος 

και δεξιά εικονίζεται ο Ιωάννης Μέγιεντορφ

Η ΕΚΕΧΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΜΟΣΧΑΣ ΚΑΙ "ΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ" ΤΟΥ ΣΕΡΒΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Τον Απρίλιο του 2022, ο Πάπας Φραγκίσκος ζήτησε επίσημα εκεχειρία στα μέτωπα του πολέμου στην Ουκρανία, μετά την ρωσική εισβολή, αλλά η Μόσχα την απέρριψε πανηγυρικά, χωρίς δεύτερη κουβέντα.

Ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος τότε δεν ένωσε την φωνή του με αυτή του Πάπα και δεν ζήτησε εκεχειρία, με αποτέλεσμα οι ρώσοι να βομβαρδίζουν ανελέητα και την ημέρα του Πάσχα. Μάλιστα ούτε ανθρωπιστικοί διάδρομοι υπήρξαν, ενώ ήταν απαραίτητοι για την ασφαλή διέλευση των Ουκρανών αμάχων που έπαιρναν τον δρόμο της προσφυγιάς. 

Τώρα, με αφορμή τον εορτασμό των Χριστουγέννων (με το Ιουλιανό ημερολόγιο), έρχεται ο στυγερώτατος Μόσχας Κύριλλος με ένα «διάγγελμα» για να μας πει: 

«Εγώ ο Κύριλλος, Πατριάρχης Μόσχας και Πασών των Ρωσσιών, απευθύνομαι σε όλα τα μέρη που εμπλέκονται στην εμφύλια σύρραξη για να τους καλέσω να εγκαθιδρύσουν κατάπαυση του πυρός και να σφραγίσουν μια χριστουγεννιάτικη εκεχειρία από τις 12:00 της 6ης Ιανουαρίου έως τις 00:00 της 7ης Ιανουαρίου, προκειμένου οι ορθόδοξοι να μπορούν να παρακολουθήσουν τις λειτουργίες της παραμονής και της ημέρας των Χριστουγέννων». 

Άλλαις λέξεσιν, για τον στυγερώτατο πρέπει να γίνει εκεχειρία για να μπορέσουν οι πολιορκημένοι, πεινασμένοι, παγωμένοι και ανηλεώς βομβαρδιζόμενοι Ουκρανοί να εκτελέσουν «τα θρησκευτικά τους καθήκοντα». 

Ο Πούτιν αυτή τη φορά έσπευσε να εκπληρώσει την επιθυμία του φίλου του Πατριάρχη Μόσχας και διέταξε μονομερή εκεχειρία, γιατί το Κίεβο απέρριψε ως υποκριτική – όχι αδίκως - την πρόταση του Μόσχας Κυρίλλου. 

Και επειδή αυτές τις μέρες γίνεται λόγος για νεκρούς του πολέμου, είναι απορίας άξιον πώς ο στυγερώτατος Μόσχας δεν βρίσκει να πει μία λέξη για τους νεκρούς. Όχι βέβαια για τους Ουκρανούς, αλλά για τους δικούς του, τους Ρώσους. Εδώ είναι το απόγειο της υποκρισίας! 

Από την άλλη, ο Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος στο χριστουγεννιάτικο μήνυμα του μας πληροφορεί ότι «οι συνέπειες της τραγικής αδελφοκτόνου Ρωσο-Ουκρανικής σύγκρουσης, που τροφοδοτείται καθημερινά από το εξωτερικό, είναι τρομερές». Αναπαράγει, δηλαδή, ο Σερβίας Πορφύριος την ρητορική του Μπάτσκας Ειρηναίου. Ότι δηλαδή δεν υπάρχει ρωσική επιθετικότητα και εισβολή, αλλά ένας «αδελφοκτόνος» πόλεμος που τον συντηρεί «το εξωτερικό». Αφού, όμως, μπαίνει σε τέτοιες πολιτικές εκτιμήσεις ο Πατριάρχης των Σέρβων, θα έπρεπε να μας πει ποιο είναι αυτό «το εξωτερικό» που «τροφοδοτεί καθημερινά» τον πόλεμο. 

Οι παραπάνω πρωτοβουλίες και δηλώσεις των δύο αυτών προκαθημένων, αλλά και άλλες συναφείς, διαμορφώνουν μια «θεολογία του πολέμου», η οποία είναι πρωτόγνωρη και μας οδηγεί σε οδούς σκολιάς…

TO "ΛΟΙΜΟΚΑΘΑΡΤΗΡΙΟ" ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

Κυκλοφορήθηκε τα Χριστούγεννα του 2022 το νέο ποιητικό βιβλίο του π. Παναγιώτη Καποδίστρια, με τίτλο “ΛΟΙΜΟΚΑΘΑΡΤΗΡΙΟ”, από τη σειρά των εκδόσεων του Μορφωτικού Κέντρου Λόγου “Αληθώς”, με 56 σελίδες. 

Το εξώφυλλο κοσμεί μια εκφραστική ξυλογραφία της διάσημης χαράκτριας Άριας Κομιανού (+30.7.2015). 

Το βιβλίο περικλείει 1+40 ποιήματα: Το πρώτο αφορά τον λοιμό των Αθηνών (430-426 π.Χ.) και εστιάζει στην Μύρτιδα, την ανακατασκευασμένη στις μέρες μας μορφή ενός 11χρονου κοριτσιού που πέθανε στον Λοιμό εκείνο και το κρανίο της βρέθηκε στον ομαδικό τάφο του Κεραμεικού κατά τίς εργασίες κατασκευής του μετρό Αθηνών. 

Τα άλλα 40 ποιήματα, όλα δεκάστιχα, με τον τρόπο του διπλού ιαπωνικού tanka (5-7-5-7-7-5-7-5-7-7 συλλαβές), αποτελούν τον καθημερινό ποιητικό σχολιασμό του γράψαντος καθ' όλες εκείνες αποφράδες ημέρες της Καραντίνας για την αποφυγή του νέου Λοιμού εκ του Κορονοϊού, γραμμένα δηλαδή από τις 16 Μαρτίου έως τις 28 Απριλίου 2020, υπό τις ακοές τόσων και τόσων θανάτων ανά τον κόσμο. 

ΜΥΡΤΙΔΟΣ ΑΝΑΠΛΑΣΙΣ 

Χωράφι ψυχών η Αθήνα και προσώπων 

λιωμένων οικτρά 

απ' το καύμα του λοιμού 

τις οιμωγές του φόβου. 

Στις φλέβες ιός- ο γιος κ' η θυγατέρα θάμνοι στον γκρεμό. 

Αν τόσο σε πονάει το φως 

ξεδόντιασέ το. 

Συνεγείρεται όχλος βεβαιοτήτων 

και μας τρομάζει. 

Όσο κι αν ξοδεύτηκες ο κόσμος δεν άλλαξε. 

Άπλωνες πρωί 

τις νύχτες προς τον ήλιο ν' αεριστούνε 

ώσπου τα όνειρά σου αλληλοσκοτώθηκαν. 

Λάλει εκ νέου 

σιωπηλότατη Μύρτις 

παραμυθάκια. 

Μαζί σου πολεμάμε του λυγμού τους ελιγμούς. 

(10-16.3.2020) 

ΜΑΡΑΙΝΕΙ ΠΑΤΡΙΔΕΣ 

Περιπέτειες 

έχει το φως να κάτσει 

στο τραπέζι μας 

να στάξει τα χάδια του 

στης καρδιάς τα πόμολα. 

Το θανατικό 

μαραίνει νοσταλγίες 

πατρίδες γλυκές 

Μάρτης εν τω μεταξύ 

κοιλοπονά εκπλήξεις. 

(16.3.2020) 

ΜΗ ΜΟΥ ΑΠΤΟΥ 

Η ψηλάφηση 

μόλις φθάσει στα καρφιά 

ανατριχιάζει 

μνήμες είναι οι ουλές 

ουρλιαχτά του σώματος. 

Σαραντίσαμε 

στα μακρόσυρτα χιόνια 

του δωμάτιου 

μας γαβγίζουν οι τοίχοι 

βαΰζουν οι στίχοι μας. 

(Κυριακή Θωμά, 26.4.2020)

Δείτε, επίσης, τις σχετικές αναρτήσεις της Ιδιωτικής Οδού:

Η ποίηση της πανδημίας του Παναγιώτη Καποδίστρια στα αραβικά

Panagiotis Kapodistrias, orthodoxe Dichtung und Ökumene in der Zeit der Korona-Krise 

Ο ιερέας από την Ζάκυνθο που γράφει την ποίηση της πανδημίας

ΟΙ ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗ ΣΤΟ 6ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΜΟΥΣΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΧΙΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Την Τρίτη 5 Ιουλίου 2022, το 6ο Φεστιβάλ ΜΟΥΣΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ, παρουσίασε στο Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Χίου, ένα μεγάλο και ξεχωριστό αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. 

Την επιμέλεια του αφιερώματος είχαν η Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Φεστιβάλ, Ελευθερία Λυκοπάντη, φιλόλογος και μουσικός και ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, μέλος της Γνωμοδοτικής Επιτροπής του Φεστιβάλ, θεολόγος και μουσικός. 

Ο Παναγιώτης Ανδριόπουλος, ανέπτυξε το θέμα: 

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στη λόγια νεοελληνική μουσική δημιουργία.

 

Ακολούθησε συναυλία, η οποία περιλάμβανε: 

- Ύμνους από την Ασματική Ακολουθία για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη του Π.Β. Πάσχου και σε μελοποίηση Γεωργίου Αγγελινάρα. Επίσης, τροπάρια από τον Κανόνα που συνέθεσε ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στην Παναγία την Γοργοεπήκοο. 

- Γλυκειά μου αγάπη...: Ένα επτανησιακό άσμα σε διηγήματα του Παπαδιαμάντη. Μελοποιήσεις του άσματος από τους Παύλο Καρρέρ και Σ.Σ. Λόντο. 

- "Τα τραγούδια του κοσμοκαλόγερου" σε μουσική του μαέστρου και συνθέτη Άλκη Μπαλτά και ποίηση Παπαδιαμάντη. 

- Γιώργου Αντωνίου, Το Μυρολόγι της φώκιας σε κείμενο από το ομώνυμο διήγημα του Παπαδιαμάντη.

-  Αντώνη Βασιλάκη, Παράφραση του πγ΄(83) Ψαλμού σε ποίηση Παπαδιαμάντη. 

Ερμήνευσαν: 

Χορός ψαλτών υπό τον Παναγιώτη Ανδριόπουλο. 

Κανονάρχης: Γεωργία Τέντα. 

Δάφνη Πανουργιά - σοπράνο, Ελένη Πολυδούλη - άλτο, Κωνσταντίνος Μανωλκίδης, - τενόρος, Δημήτρης Κοσκινάς - μπάσος. 

Παναγιώτης Κραμπής, πιάνο.

Γεώργιος Αντωνίου, πιάνο. 

 

ΕΠΑΜΕΙΝΩΝΔΑΣ Χ. ΓΟΝΑΤΑΣ

Του Νίκου Παλουμπιώτη 

«Μη ζητάτε ρολόι δεν υπάρχει, γιατί όπως σας εξήγησα βρισκόμαστε σε μια βαθειά σπηλιά. Υπάρχει όμως το μεγάλο εκείνο μάτι μέσα στο πλεχτό κλουβί, υπάρχει και η καρδιά μου που σημαίνει τις ώρες και σας οδηγεί μέσα απ’ το σκοτάδι». 

«Πρέπει να λέγεται εκείνο που είναι αδύνατον να ειπωθεί». 

Θα πει ο Επαμεινώνδας Γονατάς. 

Ένα ποιητικό κείμενο είναι ένα δώρο, μια πράξη ανθρώπινης αλληλεγγύης και σαν τέτοιο πρέπει να προσεγγίζεται από τον αναγνώστη, γιατί ο δωρητής συμπάσχει μαζί του. Οι ποιητές – διάκονοι της τέχνης, ακριβοί φίλοι εκ περάτων, γεννήματα της μιας ματιάς, κινούνται σε αόρατο χώρο. 

Μιας στιγμής συγκίνησις που μάχεται τη φθορά. 

Κεραστές σε τόπο αμόλυντο. 

Από πού να αρχίσεις κανείς για να προσεγγίσει ένα έργο που τον γοητεύει; Την καταγωγή του; Τα χέρια που το έγραψαν; Και τι γίνεται όταν ο δωρητής – δημιουργός είναι στην αφάνεια; 

Στην περίπτωση του Γονατά έχει μια δυσκολία να γράψει κανείς ένα κείμενο. Είναι προσωπικό το μοίρασμά του, ένα δώρο. Όπως έλεγε ο ίδιος, ο αναγνώστης πρέπει να δείχνει συνενοχή και αλληλεγγύη. 

Ο Ε.Χ. Γονατάς γεννήθηκε 10 Ιουλίου του 1924. Γόνος πολιτικής οικογένειας με καταγωγή απ’ το Αϊβαλί. Παιδί παίζει κουκλοθέατρο για τους φίλους του, όπως εμείς παίζαμε για τους δικούς μας στη μικρή αυλή μ’ ένα σεντόνι τεντωμένο και κεριά το θέατρο σκιών των ονείρων μας. 

Όσο ζούσε ήταν για πολλούς ο μεγαλύτερος ζων ποιητής της Ελλάδας. Έζησε σε θεληματική απομόνωση. Ένας ποιητής που δεν επιδίωξε να τιμηθεί, δεν δημιούργησε αυλή, δεν είχε διασυνδέσεις με το κατεστημένο, δεν παρίστανε το δάσκαλο. Αλλά υπηρέτησε την ποίηση ψυχή τε και σώματι, με πείσμα. 

Ο καταλληλότερος τρόπος να παρουσιάσεις έναν ιδιάζοντα λογοτέχνη σαν τον Επαμεινώντα Γονατά, είναι σαν να βουτάς στο βυθό της Θάλασσας, χωρίς να διαταράξεις την επιφάνειά της. Στα ελληνικά γράμματα εμφανίστηκε το 1945 με το πρώτο του αφήγημα «ο Ταξιδιώτης». Το 1959 με τον Παπαδίτσα συνεργάζονται για το περιοδικό «Πρώτη Ύλη». Εκεί, η συλλογή του Γονατά «η Κρύπτη». Το 1963 τα διηγήματα «το Βάραθρο» και «οι Αγελάδες». Ο «φιλόξενος Καρδινάλιος» το 1986, «Η Προετοιμασία» το 1991, και λίγο πριν το θάνατό του «οι Τρεις Δεκάρες». 

«Δεν είμαι ονειροποιός, ότι γράφω είναι βιωμένο» συνήθιζε να λέει. Τόνιζε επίσης ότι δεν είναι συγγραφέας «του εξαιρετικού, αλλά της εξαίρεσης». 

Σπούδασε νομικά και εργάστηκε για πολλά χρόνια ως δικηγόρος. Ήταν παντρεμένος με την Άννα Κατεβαίνη από το 1950 για 30 χρόνια, έως το θάνατό της το 1980. Το 1982 εξέδωσε συλλογή ποιημάτων της. Τιμούσε τη φιλία παρά την τάση του για απομόνωση. Ο κύκλος του, εκτός από το Δημήτρη Παπαδίτσα: ο Μίλτος Σαχτούρης συμμαθητής του, ο Νίκος Καχτίτσης, αλλά και ο δάσκαλός του, ο Νίκος Εγγονόπουλος. Αυτός τον ξεχώρισε, αφανής που ήταν μέχρι το 1976, από μία συνέντευξή του.

Το 1991 στο μικρό του αφήγημα «η Προετοιμασία» καταγράφει τις αποτυχημένες προσπάθειες ενός γιατρού να ζυγίσει το κεφάλι του σε μία πλάστιγγα και να δοκιμάζει ξανά και ξανά. Παραλογισμός εκ πρώτης όψεως. Όμως αφήνει να εννοηθεί ότι μόνο όταν είναι κομμένο το κεφάλι μπορεί να ζυγιστεί. Ένα παράδειγμα της μεταφυσικής του αγωνίας, για την ύπαρξη και την τραγικότητα. 

Στην αφήγηση και στην ποίηση έχει σημασία τι δεν θα πεις, όχι τι θα πεις. Ο αναγνώστης θα πρέπει να βρει αυτά που κρύβονται για να είναι συνένοχος του ποιήματος. Η αυτοβιογραφία δεν τον ενδιέφερε σαν είδος λογοτεχνικό ούτε η λογοτεχνία που κρύβει τέτοια στοιχεία. Πίστευε στην αυτονομία του έργου. 

Έφυγε από τη ζωή στις 25.3.2006. Μία εβδομάδα αργότερα κυκλοφόρησε η αποχαιρετιστήρια συλλογή του «οι Τρεις Δεκάρες».

«Σήμερα έχω τα γενέθλιά μου, έρχονται συγγενείς και φίλοι να ευχηθούν να τα εκατοστήσω. Το πιο απρόσμενο δώρο ήταν ένα κιβώτιο μεγάλο, μακρόστερνο που το έφερε ο νουνός μου, το οποίο τοποθετήθηκε όρθιο και στο επάνω μέρος το γνωστό χέρι με το δείκτη να δείχνει προς τον ουρανό». Φαντασία ανατριχιαστικά πραγματική. 

Αυτοεξόριστος από την εποχή του, τρέφεται από τον υπερρεαλισμό, έχοντας αποσχιστεί από τον παρόντα κόσμο, αδιάφορος για τους αγχώδεις ρυθμούς της σύγχρονης ζωής. 

Το έργο του δεν κατατάσσεται κάπου. Διεκδίκησε τη δική του ταυτότητα με πραγματική δημιουργία, με συνεπή αποχή από την τρέχουσα δημοσιότητα και έξω από λογοτεχνικές συμβάσεις. Ξαναβάζει στην ποίηση αυτό που κάποιοι θέλησαν να αγνοήσουν ή να υποβαθμίσουν. Το ήθος σαν στάση ζωής.

«Ανεβαίνοντας τον λόγο αντίκρυσα στον ορίζοντα τις ατελείωτες πλούσιες φυλλωσιές του δάσους, που τις λίκνιζε ο άνεμος. Δεν ένοιωσα όμως καμία δροσιά στην ψυχή μου. Φτάνοντας στην κορυφή παρατήρησα πως ο λόφος κι απ’ την άλλη μεριά ήταν ολότελα γυμνός. Σ’ όλη την έκταση γύρω ούτε ένας κορμός δένδρου. Μόνο στον ουρανό πλέανε αθόρυβα φύλλα, τα αμέτρητα πράσινα φύλλα που είχα δει από μακρυά σαν δίχτυα κρεμασμένα πάνω απ’ τα κεφάλια μας. Τρέμανε όλα μαζί στον αέρα, μα δεν σκόρπιζαν, όπως τ’ αστέρια, μ’ όλο που κανένα κλαδί, κανένα κοτσάνι δεν τα βαστούσε. Δεν κρατήθηκα – “Και πώς ξεκουράζονται εκεί τα πουλιά;” είπα. Σ’ αυτά τα δέντρα έρχονται μόνο οι σκιές των πουλιών να καθίσουν, μου εξήγησαν ήσυχα με μια φωνή οι δύο άγνωστοι που με συντρόφευαν.

“Ναι βλέπω” φώναξα. “Κοπάδια πουλιά κουρνιάζουν στα φυλλώματα χωρίς τα κορμιά τους”. 

Οι σύντροφοί μου κοιτάχτηκαν μ’ απορία. 

“Εσύ ποιος είσαι που μπορείς και τα βλέπεις;” γυρίζει και μου λέει ανήσυχος ο ένας. Πριν προλάβω ν’ απαντήσω σκύβει στο διπλανό του και τους ακούω να ψιθυρίζουν. 

“Πώς βρέθηκε αυτός μαζί μας; Για δωσ’ μου τον κατάλογο να ρίξω μια ματιά”. 

“Δεν τον έχω απάνω μου. Μα τι τον ρωτάς; Αφού είδε, δικός μας θα’ ναι κι αυτός. Σ’ το έχω ξαναπεί, να κλείνει καλά όταν βγαίνεις”. 

Η καμπάνα σήμανε μακρυά. Με πήραν απ’ το χέρι κι αρχίσαμε να κατεβαίνουμε αμίλητοι τη χωματένια σκάλα. Ψηλά από πάνω μας φαινότανε ο ουρανός σκούρος γαλάζιος, στολισμένος με τα πρώτα αστέρια. Άνοιξαν τη φαρδιά καγκελόπορτα και μ’ έσπρωξαν σ’ έναν απέραντο κήπο, γεμάτο άσπρους, στρογγυλούς βράχους. Πουθενά δεν φαίνονταν λουλούδια. Μονάχα πρασινάδες. Όμως μια γνώριμη άχνα έβγαινε μέσα απ’ τη γη, μεθυστική σαν λιβάνι». 

Στις απέραντες εκτάσεις του ουρανού περιπλανιούνται στο δίχως ηλικία χρόνο οι σκιές των πουλιών. Οι ποιητές είναι οι σκιές των πουλιών. Τα πουλιά είναι τα όνειρά τους. Οι άσπροι στρογγυλοί βράχοι και οι πρασινάδες δείχνουν ίσως εικόνα νεκροταφείου πίσω από την καγκελόπορτα. Ίσως τόπο πνευματικό στο επέκεινα, όπου η ευωδιασμένη άχνα της γης σαν λιβάνι προέρχεται από λείψανα Αγίων ή Ηρώων. 

Η παραδοξότητα του παραμυθιού και καταστάσεις υπερβατικές. Δεν έχουν να κάνουν με την ανακάλυψη ενός άλλου κόσμου μη ανθρώπινου, αλλά με την ανακάλυψη στοιχείων αυτού του κόσμου. Ο κόσμος του Γονατά ιδιαίτερος, όπως η αγάπη του για τη φύση και η εμμονή του με το θάνατο. 

«Η μόνη φιλοσοφία που αναγνωρίζω είναι η βιωμένη. Δεν είμαι θεωρητικός. Λειτουργώ με εικόνες, με ένστικτα, με παρορμήσεις. Με ενοχλεί η σπουδαιοφάνεια στους συγγραφείς. Δεν μου αρέσουν οι συγκεχυμένες απόψεις και οι κουρελούδες γνωμών». 

Ένα προαίσθημα θανάτου ενυπάρχει στα κείμενά του, κάτι πρωτόγνωρο και κάτι σαν όνειρο, σαν να είναι το αναπόφευκτο μια επικείμενη απόδραση. 

ΙΚΕΣΙΑ: «Μπροστά μου υψωνόταν το πανάρχαιο δέντρο με τη χαλκοπράσινη φυλλωσιά. Μια βραχνή φωνή αντήχησε μες στην ψυχή μου. Έπεσα στα γόνατα. Καθώς προσευχόμουν, είδα τα χέρια μου ικετευτικά να φεύγουν απ’ τους ώμους μου και σαν περιστέρια να περνούν ψηλά φτερουγίζοντας και να χάνονται μέσα στα φουντωμένα κλαδιά που σκιρτούσαν». 

«Των νικώντι δώσω αυτώ φαγείν εκ του ξύλου της ζωής» (Αποκ. 2,7). 

Το ιερό δέντρο, Το δέντρο της ζωής. Ο ποιητής θέλει να βγει έξω απ’ τον εαυτό του ικετεύοντας, να φράσει και να γευτεί τους καρπούς της αθανασίας απ’ το πανάρχαιο δέντρο. Ο ποιητής βρίσκεται σε διαρκή επαφή με την ελευθερία και τη φαντασία του ποιητικού λόγου. 

Κάποιοι τον θεωρούν αιρετικό δια βίου, μοναχικό και ιδιότυπο στα ελληνικά γράμματα. 

Στο πλαίσιο της μεταπολεμικής λογοτεχνίας τράβηξε το δικό του δρόμο. Στο έργο του υπάρχει μια εμμονή γύρω απ’ το κρυμμένο και από έννοιες όπως το αόρατο, και αυτό που οι μη ασκημένες αισθήσεις αδυνατούν να διακρίνουν. 

Ο Γονατάς δεν προτάθηκε για το κρατικό βραβείο ποίησης ή πεζογραφίας. Αντιθέτως βραβεύτηκε για το μεταφραστικό του έργο. Αναφέρεται απ’ τους κριτικούς άλλοτε ως ποιητής και άλλοτε ως πεζογράφος. Ενώ το έργο του χαρακτηρίζεται ως «πεζογραφήματα» ή «πεζά ποιήματα». 

«Έχουμε πολλά να διδαχτούμε απ’ τους κλασσικούς. Εγώ έψαχνα το μοντέρνο μέσα στο παλιό. Είχα διαπιστώσει ότι ο υπερρεαλισμός, ενώ τάραξε τα νερά της λογοτεχνίας, δεν έδωσε έργο ο ίδιος. Απλώς μας εφοδίασε με μια άλλη όραση ώστε να μπορούμε να βλέπουμε καινούρια είδη μέσα σε παλιά κείμενα». 

Σε πολλά κείμενα του Γονατά διακρίνουμε ένα έντονο άγχος και αγωνία, τα οποία θα μπορούσαμε να τα αποδώσουμε σε μία υπαρξιακή αγωνία του συγγραφέα, που δεν είναι άσχετα με τη μεταπολεμική και μετεμφυλιακή πραγματικότητα. 

Η ΚΡΥΠΤΗ: «Η πληγή θρέφει τα χείλη της. Σμίγουν αργά σαν αυλαία βυσσινιά και ύστερα από χρόνους στη θέση της μένει ένα σημάδι, μια ρόδινη ουλή, που σκύβει και τη φιλάει. Όλοι αγαπούν τα τραύματά τους. Τα κρύβουν με ωραία ατσαλάκωτα υφάσματα. Ξέρουν όμως σε ποια μεριά του κορμιού τους άνθισαν, μαράθηκαν, έφαγαν δέρμα και κρέας δικό τους. Γι αυτό τ’ αγαπούν, και σε ώρες μοναξιάς, που κανείς δεν τους βλέπει, σκύβουν με λατρεία, τα φιλούν, τα βαθιά σκοτεινά τραύματά τους». 

«Τα σακατιλίκια της ζωής» που λέει ο Βολς. 

Οι ουλές, σωματικές και ψυχικές, είναι ο εαυτός μας. Άλλοτε αυτοκαταστροφικός ή με σημάδια διάβρωσης και πόνου, άλλοτε αλήθειας ή δαιμονισμού ή αντίφασης. Σημάδια από άμυνες στον αόρατο πόλεμο. Ουλές που είναι τα κεκτημένα που μπορεί να οδηγήσουν στην κάθαρση, γι αυτό τις αγαπάμε.

Ο ΕΡΗΜΙΤΗΣ: «Η ξύλινη πόρτα έτριξε ανοίγοντας και μια μακρυά γενειάδα στρώθηκε στα πόδια μας κι έφεξε τις μορφές μας μες στο σκοτάδι. Περνώντας πάνω της μπήκαμε στην καλύβα. Δυο κορμοί δέντρων ήταν γερμένοι, για καθίσματα, καταγής. Αφού φιλήσαμε πρώτα το χέρι του γέροντα, αρχίσαμε να γδυνόμαστε. Εκείνος είχε τραβηχτεί σε μια γωνιά και δίχως να μας προσέχει κούρντιζε ήσυχα το πανάρχαιο βιολί του, απ’ όπου έσταζαν κάθε τόσο δάκρυα κερί». 

Η γενειάδα συγκατάβαση στα πόδια τους και η καλοσύνη που αστράφτει. Μετά αφού κατέθεσαν τα σεβάσματά τους στο γέροντα με το χειροφίλημα, η απογύμνωση των παθών και η κένωση. Διακριτικά τα χοντρά δάκρυα κατάνυξης γίνονται διαμαντικά κέρινα, έτοιμα να πανηγυρίσουν απ’ το πανάρχαιο βιολί. 

Η ΑΝΟΙΞΗ: «Βγάζω από την τσέπη το μαχαίρι μου, το μπήγω στη γη – το ‘νοιωσα να χώνεται όπως στο κρέας ενός μεγάλου ψαριού – κι αρχίζω να τη χαράζω, να τη σκίζω φέτες – φέτες, τραβώντας με δύναμη τη σκληρή κρούστα που τη σκέπαζε. 

Και τότε, τι θαύμα! Χιλιάδες μπουμπούκια και λουλούδια με τσαλακωμένα πέταλα, άσπρες, ρόδινες και μαβιές ρίζες, αμέτρητα σπαθωτά φύλλα, μαμούνια, σερσέγκια με σουβλερές μύτες, χρυσαλλίδες και πεταλούδες με διπλωμένα φτεερά αποκαλύφθηκαν. Ολόκληρος κοιμισμένος κόσμος, που οι αχτίνες του ήλιου σιγά – σιγά τον ζέσταιναν, τον ξεμούδιαζαν, τον ξυπνούσαν από τη νάρκη του. 

Το γρασίδι, σγουρό, ψήλωνε τρίζοντας ολόγυρά μου. ο αέρας μοσκοβολούσε. Ένα πουλί βγήκε απ’ τον κρυψώνα του, τίναξε τα χώματα απ’ τις φτερούγες του και μου είπε: “Ακόμα λίγο και η Άνοιξη αυτό το χρόνο θα’ μενε κρυμμένη στη γη”». 

Το μαχαίρι που σκίζει τη γη είναι η γραφίδα του ποιητή πάνω στο χαρτί που χαράσσεται. Χαράσσεται και ο ίδιος γράφοντας με το αίμα του, όπως κάθε ποιητής. 

«Και το αίμα μου μέλαν, όθεν βάπτω και γράφω το άνθος το γλυκάζον εμοί γέγονεν τιθύμαλλος». 

 - Άγιος Ρωμανός ο Μελωδός. 

Πέρα από την εξωτερική πραγματικότητα αποκαλύπτεται και τι υπάρχει πέραν του αισθητού κόσμου. «Αθέατη ρωγμή» που λέει ο Ελύτης. 

Ο Γονατάς σκάβει βαθειά για να διακρίνει εκείνο που δεν διακρίνεται, είτε επειδή ξεφεύγει από τα όρια της λογικής (το παράδοξο, το παράξενο) ή τον έλεγχο της συνειδητής πλευράς της προσωπικότητας (το ονειρικό), είτε επειδή μοιάζει εκ πρώτης όψεως ασήμαντο και τετριμμένο, γιατί η προσοχή των διαβατών έχει απορροφηθεί από άλλα, δήθεν σημαντικά και σπουδαία, που τους θολώνουν την όραση και τους αποξηραίνουν τη σκέψη. 

Ο ΤΙΓΡΗΣ: «Η νύχτα με το μουσούδι υγρό, περνάει ανάμεσα στα δέντρα και μέσα απ’ τα χωράφια με τα νερά και τα καλάμια. Στην σοφίτα του παλιού σπιτιού φέγγει ένα πορτοκαλένιο φως. Είναι μια άδεια κάμμαρη με σπασμένα τζάμια. Τρεις ωραίες φωτιές ανάβουν πάνω στο φαρδύ κρεβάτι που αιωρείται μ’ αλυσίδες στη μέση της κάμαρης. Ένα ξασκημένο χέρι με μαύρο γάντι και δαχτυλίδι τις πιάνει απαλά και τις φυτεύει σε μια αραχνιασμένη γλάστρα. Μια μικρή τίγρης με μαύρες ραβδώσεις που ήταν κρυμμένη πίσω απ’ το κουμάρι, βγαίνει απ’ τη μισάνοιχτη πόρτα. Χάνεται μες στο ψηλό χορτάρι του κήπου. Στα πόδια της φοράει κίτρινους μενεξέδες. Θα ξαναρθεί όμως αύριο το βράδυ. Όλη τη μέρα στο βαγόνι του τραίνου που θα την οδηγεί στο κλουβί της, και ύστερα στον απέραντο παγωμένο στίβο την ώρα της παράστασης, θα νοσταλγεί το χάδι του χεριού με το μαύρο γάντι. Θα ‘ρθει ξανά αύριο το βράδυ, νοσταλγική και υπάκοη στη διαταγή του γαντοφορεμένου χεριού, ν’ ανάψει τις φωτιές απάνω στο φαρδύ κρεβάτι». 

Η τίγρης πότε βγαίνει απ’ το κουμάρι, πότε πετάγεται από τα σπλάχνα του ποιητή θυμωμένη. 

«Είμαι η φωνή σου, ταξιδεύω πάντα μαζί σου, δεν σ’ αφήνω, αλοίμονο να σε άφηνα μονάχο! Είμαι η Τίγρης η συνταξιδιώτισσα. Ταξιδεύουμε πάντα οι δυο μας, όλα τα είδαμε και τα χαρήκαμε μαζί. Φάγαμε και ήπιαμε οι δυο μας στα τραπέζια της ξενιτιάς. Πονέσαμε μαζί, χαρήκαμε μαζί. Πολιτείες, γυναίκες, ιδέες. Κι όταν φορτωμένοι λάφυρα, γεμάτοι πληγές, γυρίζαμε στο ήσυχο κελί μας, η Τίγρης ετούτη γατζωνούνταν αμίλητη στην κορφή του κεφαλιού μου, εκεί είναι η σπηλιά της. Χώνει τα νύχια της στο μυαλό μου, κι οι δυο άλαλοι, τα όσα είδαμε και λαχταρίζουμε, τα όσα έχουμε ακόμα να δούμε.

Χαιρόμαστε που όλος ο κόσμος, ορατός και αόρατος, είναι βαθύ αξεδιάλυτο μυστικό, ακατανόητο, πέρα από το νου, απ’ την πεθυμιά, απ’ την βεβαιότητα. Κουβεντιάζουμε η Τίγρη η συνταξιδιώτισσα κι εγώ, και γελούμε με την αχορταγιά μας, κι ας ξέρουμε πως ένα βράδυ, σίγουρα θα δειπνήσουμε με μια φούχτα χώμα και θα χορτάσουμε. Τι χαρά είναι ετούτη, ω ψυχή του ανθρώπου, ω Τίγρη συνταξιδιώτισσα, να ζεις, ν’ αγαπάς τη γης ανθρώπου και να κοιτάζεις το θάνατο και να μην φοβάσαι».

- Αναφορά στον Γκρέκο, Ν. Καζαντζάκης. 

Ως μεταφραστής ο Γονατάς δείχνει την ίδια προσοχή και επιμέλεια που δείχνει και με τα δικά του έργα, για την απόδοση στα Ελληνικά ξένων λογοτεχνικών κειμένων. Έχει επιλέξει έργα λογοτεχνών με τους οποίους αισθάνεται ότι διατηρεί κάποια εκλεκτική συγγένεια, όπως του Ιβάν Γκολ, του Βολς, του Μπετενκούρ, του Κόλεριτζ, του Φλωμπέρ και του Λίχτενμπεργκ. 

Διανοούμενος, υπήρξε γνώστης της Γερμανικής και Γαλλικής φιλολογίας. Ο Γάλλος ποιητής Πιέρ Μπετενκούρ θεωρεί το αφήγημα «Η επίσκεψη» από το βιβλίο «οι Αγελάδες» σαν ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. 

Κάποια κείμενα του Γονατά γεννήθηκαν στο πλαίσιο της μεταφραστικής ενασχόλησής του με τα κείμενα του Λίχτενμπεργκ, αφού αφηγούνται περιστατικά τα οποία ανακλήθηκαν στη μνήμη του κατά την ανάγνωση φράσεων του Γερμανού διανοητή. Το ίδιο κείμενο λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε δύο χρονικά απομακρυσμένους συγγραφείς. 

Ο Λίχτενμπεργκ, ακούραστος θεατής της μυστικής ζωής, διορατικός κι επίμονος, όπως τον χαρακτηρίζει ο συνομιλητής του Γονατάς, σημειώνει: «Αυτό που πάντα μου άρεσε στον άνθρωπο είναι ότι μπορούσε να χτίζει το Λούβρο, τις αιώνιες πυραμίδες και τον άγιο Πέτρο της Ρώμης, και συγχρόνως να εκστασιάζεται θωρώντας μια κυψέλη μελισσών ή ένα σαλίγκαρο μέσα στο καύκαλό του». 

Ο Γονατάς δείχνει την προτίμησή του σε συγγραφείς που ήταν πριν από οτιδήποτε άλλο ποιητές με την ευρύτερη σημασία της λέξης. Το παράδοξο και το ουτοπικό μέσω εικόνων το καθιστά πραγματικό. Έτσι και η αρχαία ελληνική μυθολογία, ερμηνεύει το πραγματικό μέσω εικόνων και φανταστικών συλλήψεων. 

Το μεταφραστικό ενδιαφέρον για τον Βολς δείχνει τη συγγένεια που νοιώθει ο Γονατάς με αυτόν τον «εραστή του απόλυτου», όπως τον χαρακτηρίζει. Η φράση μάλιστα στο Βάραθρο, «Η πείρα πως όλα είναι ανεξήγητα οδηγεί στο όνειρα» ανήκει στον Βολς. 

Σχετικά με το ποιητικό έργο του Ιβάν Γκολ έχει μεταφράσει και σχολιάσει ποιήματά του απ’ όλες σχεδόν τις περιόδους της δημιουργίας του. Είναι η πρώτη, τόσο πλήρης ανθολογία του έργου του Γκολ. Εκεί ο αναγνώστης παρακολουθεί στίχο – στίχο, εικόνα την εικόνα, την εκρηκτική ποιητική διαδρομή ενός ανθρώπου που έζησε στην κόψη του ξυραφιού, σ’ όλα τα επίπεδα. Εβραϊκής καταγωγής, κρύβει το πρόσωπό του με τα πολλά ψευδώνυμα. Φιλειρηνιστής και προοδευτικός, θα στηλιτεύσει στους στίχους του τον πόλεμο. Θα συναναστραφεί μ’ όλους τους μεγάλους συγγραφείς, ποιητές, ζωγράφους, Γάλλους και ξένους, αναζητώντας τη δική του φωνή στην ποίηση, στην πεζογραφία. Ο Γκολ θα περάσει στην αλήθεια της αναζήτησης του Όντος και στη διαρκή πάλη ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο. 

Ο Γονατάς συμβάλλει στην αποκατάσταση του ποιητή, που το έργο του ήταν σ’ έναν κύκλο σιωπής, αποδίδοντας με τρόπο μοναδικό τη βαθύτερη ουσία και ομορφιά της ποίησής του. 

ΟΙ ΠΟΡΤΕΣ του Ιβάν Γκολ, μετάφραση Γονατά. 

«Πέρασα μπροστά από τόσες πόρτες 

μέσα στο διάδρομο των χαμένων φόβων 

και των φυλακισμένων ονείρων. 

Άκουσα πίσω από πόρτες δέντρα που τα βασάνιζαν 

και ποταμούς που προσπαθούσαν να τους δαμάσουν. 

Πέρασα μπροστά απ’ την χρυσή πόρτα της γνώσης, 

μπροστά από πόρτες που έκαιγαν και δεν άνοιγαν 

μπροστά από πόρτες που κουράστηκαν να μένουν πολύ καιρό κλειστές, 

κι από άλλες σαν καθρέφτες απ’ όπου περνούσαν μόνο Άγγελοι. 

Υπάρχει όμως μια πόρτα απλή, δίχως σύρτη ούτε μάνταλο 

στο βάθος του διαδρόμου, απέναντι απ’ το ρολόι, 

η πόρτα που οδηγεί πέρα από ‘σένα. 

Κανένας δεν τη σπρώχνει ποτέ». 

Κάποιες φορές πίσω από κλειστές πόρτες είναι οι πιο δυνατοί που κλαίνε και δίνουν μάχες που δεν έχεις ακούσει ποτέ γι αυτές. Είναι αυτοί που αγαπάνε πέρα από κάθε ελάττωμα, χωρίς όρια. Πρέπει να κατέχει κανείς άλλου είδους αντρειοσύνη και άλλου είδους ελευθερία για να σπρώξει κανείς αυτή την πόρτα. Είναι ο άλλος Τόπος, ο Ερωτικός, ο Ανυπόταχτος. 

«Κανένας δεν τη σπρώχνει ποτέ αυτή την πόρτα». 

Το λεπτοφυές πέρασμα είναι πολύ δύσκολο να διατυπωθεί με λόγια. Προσπαθεί να πει κανείς με λόγια μεταφορικά και παραβολές. Έτσι και ο ποιητής, κάθε ποιητής, υπαινίσσεται, εκμυστηρεύεται, μεταπλάθει και στο τέλος πάσχει. «Θα μιλήσει μέσω των λέξεων και κυρίως των διαστημάτων σιωπής. Η σιωπή και ο ψίθυρος δεν χωρούν στην κοινωνία» θα πει η Ιουλίτα Ηλιοπούλου. 

«Κανένας δεν τη σπρώχνει ποτέ αυτή την πόρτα». 

Ο άνθρωπος προτιμά τη σιγουριά της ακινησίας και όχι το επισφαλές αποτέλεσμα της κίνησης. «Και είναι κρίμας ο ισόβιος εγκλεισμός στην κιβωτό της ανάγκης» που λέει ο Ελύτης. 

Έρχεται στη ζωή και φεύγει άγευστος και ανυποψίαστος στα μυστήρια. Ανέραστος, εθελόδουλος, νάρκισσος. Ζει σ’ έναν τόπο απ’ όπου ξορκίζεται η έκπληξη, η συγκίνηση (όχι ως ανόητος συναισθηματισμός) και βιώνεται η ελευθερία ως βάσανο, γιατί δεν ξέρει τι να την κάνει και γιατί έχει ευθύνες. Το πέρα από ‘σένα μπορεί να είναι ο Άλλος, η δική του αλήθεια, η δική του ελευθερία. 

«Όλα όσα βλέπουμε είναι οφθαλμαπάτη. Οι άνθρωποι είναι εντελώς τυφλοί. Δεν μπορούν να δουν παρά το ολοφάνερο» θα πει ο Βολς. 

«Κανένας δεν τη σπρώχνει ποτέ αυτή την πόρτα» 

«Εγώ ειμί η θύρα· δι εμού εάν τις εισέλθει, σωθήσεται, και εισελεύσεται και εξελεύσεται και νομήν ευρήσει» (Ιωάν. 10, 9-11). 

«Το αδοκίμαστο και το από αλλού φερμένο, δεν το αντέχουν οι άνθρωποι» θα πει πάλι ο Ελύτης.

Υπάρχουν άνθρωποι που αγαπούν τη ζωή, αλλά και που είναι έτοιμοι να την αποχωριστούν. 

«Κανείς δεν τη σπρώχνει ποτέ αυτή την πόρτα». 

Ούτε για να μπει φρέσκος αέρας. 

Η πόρτα που οδηγεί πέρα από ‘σένα μπορεί να είναι ο ίδιος σου ο εαυτός και οι άγνωστες περιοχές του, και μπορεί να γίνουν θυρανοιξία. 

«Πρέπει να επιδιώκεται εκείνο που δεν θα προσεγγιστεί ποτέ» θα πει ο Γονατάς. 

«Ο ήλιος γέμισε πορτοκάλια το δωμάτιο. 

Απ’ τα χαλιά ξεκόλλησαν πουλιά. 

Καθώς πετούσαν ολόγυρα. 

Τα έπιπλα καθρεπτίζουν τις ωραίες τους φτερούγες που διώχνουν μακριά το θάνατο». 

«Πρέπει να λέγεται εκείνο που είναι αδύνατον να ειπωθεί». 

Του καταλάθος κατοίκου αυτής της εποχής, 

Επαμεινώνδα Χ. Γονατά. 

Του Εγκλείστου.

Η ΜΑΡΙΑ ΚΑΛΛΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Το 2023, στο οποίο μόλις εισήλθαμε, είναι αφιερωμένο, παγκοσμίως, στην μέγιστη και οικουμενική Μαρία Κάλλας, με αφορμή την συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννησή της (2 Δεκεμβρίου 1923). 

Η μύθος της Κάλλας παραμένει ολοζώντανος, καθώς η υψηλή τέχνη της εξακολουθεί να σφραγίζει την όπερα και τον 21ο αιώνα, ενώ οι πτυχές της προσωπικότητάς της και του ιδιωτικού βίου της, συνεχίζουν να αποτελούν αντικείμενο έρευνας από δημοσιογράφους, συγγραφείς και καλλιτέχνες. Εμείς θα εστιάσουμε στη σχέση της Μαρίας Κάλλας με την Κωνσταντινούπολη, η οποία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. 

Καταγόταν η μητέρα της Ευαγγελία Δημητριάδη από την Πόλη; Γιατί αναφέρεται και ως τόπος καταγωγής της μητέρας της η Στυλίδα Φθιώτιδος; 

Γιατί άφησε εποχή αυτή κρουαζιέρα του Ωνάση στην Πόλη, το 1959, στην οποία συμμετείχε και η Κάλλας; Η Κάλλας στην Αγία Σοφία. 

Ποια η απήχηση της μεγάλης ντίβας στη σημερινή Κωνσταντινούπολη;

Είναι γνωστό πως ο Αριστοτέλης Ωνάσης και η Μαρία Κάλλας γνωρίστηκαν το 1957, σε μια δεξίωση που διοργάνωσε η διάσημη κοσμικογράφος της εποχής, Έλσα Μάξγουελ. 

Ο Σμυρνιός μεγιστάνας έβαλε αμέσως στο στόχαστρο την Ελληνίδα ντίβα της όπερας, αλλά το ειδύλλιο μεταξύ τους αναπτύχθηκε δύο χρόνια μετά, όταν ο Ωνάσης προσκάλεσε την Κάλλας και τον σύζυγό της, Μενεγκίνι, σε κρουαζιέρα, με την πολυτελή θαλαμηγό του, την περίφημη «Χριστίνα». Ο ερωτισμός ανάμεσά τους ήταν πλέον ορατός. Τόσο, που όταν κατά τη διάρκεια μιας στάσης στην Κωνσταντινούπολη ανέβηκε στη θαλαμηγό ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, ευλόγησε την Κάλλας και τον Ωνάση, νομίζοντας ότι είναι σύζυγοι. Όταν αποκαλύφθηκε η αλήθεια, επικράτησε αμηχανία. Όλοι είχαν καταλάβει ότι η ευλογία του Πατριάρχη ήταν προφητική... 

Γράφει ο δημοσιογράφος Δημήτρης Λυμπερόπουλος, βιογράφος του Ωνάση: 

"Όταν η θαλαμηγός άραξε στη Βασιλίδα των πόλεων, όλοι ήσαν μια ευχάριστη και αξιοπρεπής παρέα, με τους φωτογράφους να στρέφουν τα φλας πάνω στον θρυλικό πατέρα της νίκης και να αγνοούν τους υπόλοιπους, ακόμη και την ντίβα της όπερας. Οι τουρκικές εφημερίδες εκείνης της εποχής γράφουν πως όταν οι προσκεκλημένοι του Ωνάση στη θαλαμηγό του, επισκεφθήκανε το ιστορικό ανάκτορο Τοπ Καπί, η Μαρία Κόλλας συγκινήθηκε. Και σε μια στιγμή άρχισε να τραγουδάει μια άρια από την «Αρπαγή από το Σεράι». Αυτό έγινε όταν ο διευθυντής του μουσείου ξεναγούσε τους διάσημους επισκέπτες στις μεγαλοπρεπείς αίθουσες του χαρεμιού. Ο Άρης τής έδωσε το μαντήλι του να σκουπίσει τα μάτια της. 

Η σειρά του μεγαλοεφοπλιστή να συγκινηθεί κι΄αυτός, ήρθε όταν επισκεφθήκανε τον Πατριάρχη Αθηναγόρα στο παλιό κτίριο του Οικουμενικού μεγάρου, όπου στεγάζεται η Κεφαλή της Ορθοδοξίας. Του ασπάστηκε το χέρι συγκινημένος. Δοκίμασαν όλοι γλυκό του κουταλιού, εκτός από τον Ωνάση που ήπιε καφέ. Ο Έλληνας κροίσος θέλησε να δώσει μια επιταγή, λέγοντας: «Για την ανακαίνιση των Πατριαρχείων, Παναγιώτατε...», αλλά η πανύψηλη βιβλική κολόνα κούνησε το κεφάλι: «Οι Τούρκοι δε μας επιτρέπουν παρά μικρές επιδιορθώσεις, όσες αρκούν για να μην καταρρεύσει το κτίριο». «Τότε για τους πτωχούς σας, Παναγιώτατε», είπε ο Αριστοτέλης που παιδί τον φώναζαν Αρίστο και τώρα η σκέψη του γύριζε πίσω στα σχολικά του χρόνια, σε μια 25η Μαρτίου, που ο πατέρας του τού μιλούσε για την εθνική παλιγγενεσία.

Όταν προσκάλεσε τον Πατριάρχη στη «Χριστίνα» για δείπνο, παρακάλεσε τους κυρίους να ντυθούν σοβαρά και τις κυρίες σεμνά. Δεν ήταν θρησκόληπτος ο Ωνάσης, σαν άλλους πλούσιους Έλληνες, όπως τους αδελφούς Σκούρα και Πάππας, που φιλούσαν στη σειρά τις εικόνες και σταυροκοπιόντουσαν συνεχώς. Έτρεφε όμως βαθιά μέσα του πίστη για όσα τον είχε διδάξει η γιαγιά του Γεσθημανή. Και ο Πατριάρχης ήταν το μπροστοκρίαρο ενός ελληνορθόδοξου ποιμνίου."

Στην βιογραφία του Ωνάση από τον Φρανσουά Φορεστιέ (δημοσιογράφος στο Nouvel Observateur, μυθιστοριογράφος και βιογράφος), διαβάζουμε για την επίσκεψη Κάλλας και Ωνάση στο Φανάρι:
«…Ραντεβού σε δύο ώρες για την επίσκεψη στον Πατριάρχη Αθηναγόρα. Η Μαρία, πολύ θρήσκα, επιδοκιμάζει. Προσεύχεται καθημερινά και είναι πεπεισμένη πως ό,τι συμβαίνει είναι θέλημα Θεού. Ο αιώνιος Πατέρας, σκέφτεται, έχει το βλέμμα Του πάνω της και εισακούει τις επιθυμίες της.
Έτσι, καρδιοχτυπώντας, μπαίνει στον περίβολο του Πατριαρχείου, ένα τεράστιο αυστηρό οίκημα όπου κεριά φωτίζουν τις ιερές εικόνες και πολύχρωμα ξύλινα αγάλματα μοιάζουν να πρεσβεύουν υπέρ ημών, των φτωχών αμαρτωλών. Με επιβλητική γενειάδα, τυλιγμένος σ’ ένα φαιλόνιο διάστικτο με πολύτιμους λίθους και φορώντας τη μίτρα του, ο Αθηναγόρας προχωρά.
Ο Μενεγκίνι, που δέχτηκε να πάει μαζί τους, είναι κάπως σαστισμένος από τη μεγαλοπρέπεια του προσώπου, από την ησυχία του χώρου. Ο πατριάρχης απλώνει τα χέρια, αφού εμπιστεύεται την ποιμαντορική του ράβδο σ’ έναν διάκονο. Ζητάει από την Κάλλας να προχωρήσει κι ύστερα από τον Ωνάση να κάνει το ίδιο. Γονατίζουν. Ο Αθηναγόρας ζητά από τον Παντοδύναμο να ευλογήσει τον «διασημότερο ναυτικό της σύγχρονης εποχής» και τη «μεγαλύτερη καλλιτέχνιδα του αιώνα». Ακουμπάει τις παλάμες του στα δύο κεφάλια και επικαλείται τον αιώνιο Πατέρα. Η Μαρία Κάλλας είναι συγκλονισμένη.

Το γεύμα, πάνω στο πλοίο [στην θαλαμηγό του Ωνάση «Χριστίνα»], είναι χαρούμενο. Ο πατριάρχης, ντυμένος στα μαύρα, συνοδεύεται από τους ιεράρχες του. Ο Τσόρτσιλ, καλοσυνάτος, δέχεται γαλήνια άλλη μία ευλογία που θα του χρησιμεύσει στο πολύ κοντινό ταξίδι του στο υπερπέραν. Όταν ο Αθηναγόρας φιλάει τον ηλικιωμένο άντρα, εκείνος χάνεται μέσα στην πλούσια γενειάδα του κληρικού. Περνούν στο τραπέζι. Το κρασί ρέει άφθονο, τα ανέκδοτα πέφτουν βροχή, οι πιατέλες πηγαινοέρχονται ασταμάτητα. Η Άρτεμις, η αδελφή του Αριστοτέλη, ζαλισμένη από το ποτό, απομακρύνεται διακριτικά. Ύστερα, ο Αθηναγόρας φεύγει, σουρουπώνει. Αφού φιλάει το πατριαρχικό δαχτυλίδι, ο Ωνάσης προστάζει …γλέντι!»
Είναι προφανές ότι κάποιες λεπτομέρειες που παραθέτει ο Φορεστιέ δεν είναι ακριβείς (π.χ. δεν υπάρχει «πατριαρχικό δαχτυλίδι»), αλλά ο συγγραφέας δίνει ένα κλίμα που επιβεβαιώνεται από τις συναφείς μαρτυρίες.

Το θέμα "Η Μαρία Κάλλας στην Κωνσταντινούπολη" θα παρουσιάσουμε σε ειδική εκδήλωση, με το Καλλιτεχνικό Σύνολο ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ και με τον κατάλληλο μουσικό υπομνηματισμό.