ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: "Είμαι Κρητικής καταγωγής με Κρητική συνείδηση και Αττική παιδεία"

Τον Ιούλιο του 1975 ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ευγένιος τέλεσε τον Αγιασμό εγκαινίων του
υπαίθριου θεάτρου, στον ΚΟΥΛΕ Ηρακλείου (Λιμάνι).
Ακολούθησε ρεσιτάλ των Μάνου Χατζιδάκι και Σπύρου Σακκά, οι οποίοι διακρίνονται στην φωτογραφία

ΟΑΚ-Ε.ΘΕ.Κ και Μάνος Χατζιδάκις 

Αγαπητέ κ. Ανδριόπουλε, 

Αναφερόμενος στο κείμενο: ΟΤΑΝ Ο ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΑΠΗΓΓΕΙΛΕ ΤΟ ΔΙΚΟ ΤΟΥ "ΠΙΣΤΕΥΩ" ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΚΡΗΤΗΣ (ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΟΔΟΣ, Τρίτη, 7 Οκτωβρίου 2014), έκρινα χρήσιμο να θέσω υπόψη σας ορισμένες πληροφορίες για τη σχέση του Χατζιδάκι με την Κρήτη και για το «ΠΙΣΤΕΥΩ» του: 

Φ 01

Στις 28-4-1969 η Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης (ΟΑΚ) οργάνωσε δημόσια συζήτηση με θέμα: Η ψυχική υγεία του Κρητικού λαού. Αφορμή ήταν μια σειρά αυτοκτονιών, που είχαν γίνει εκείνη την εποχή στην περιοχή. Με ιερείς, ιατρούς και άλλους αναζητήσαμε τα αίτια. Επισημάνθηκε ιδιαίτερα η κ α τ ά θ λ ι ψ η, με αναφορά στην πολιτική ατμόσφαιρα των χρόνων εκείνων. Ακολούθησε δεύτερη ημερίδα (29 Ιουνίου 1969) πάλι στην ΟΑΚ, που οργανώθηκε σε συνεργασία με τον Ιατρικό Σύλλογο Χανίων. Ο εκ των εισηγητών Δ. Καρτάκις, Ψυχίατρος, ανέφερε τον ευεργετικό ρόλο του καλού θεάτρου. Ο σπόρος είχε πέσει σε γη αγαθή. Ύστερα από σειρά δράσεων, που απέβλεπαν στην ευαισθητοποίηση και το συντονισμό πνευματικών ανθρώπων όλης της Κρήτης, πραγματοποιήθηκε στην Ακαδημία η παγκρήτια Καταστατική Συνέλευση και δημιουργήθηκε η ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΘΕΑΤΡΟΥ ΚΡΗΤΗΣ–Ε.ΘΕ.Κ., με έδρα τα Χανιά (19-11-1972). Η υπογραφή του Καταστατικού συμπληρώθηκε λίγες μέρες αργότερα στο Ηράκλειο. 

Φ 02 

Στις 6-5-1973 πραγματοποιήθηκε στον Άγιο Νικόλαο η πρώτη Γεν. Συνέλευση, που εξέλεξε το πρώτο δωδεκαμελές Διοικ. Συμβούλιο (3 από κάθε Νομό). Ο γράφων εξελέγη Πρόεδρος της Ε.ΘΕ.Κ και, επανεκλεγόμενος, διατήρησε τη θέση αυτή κατά την πρώτη δεκαετία της Εταιρείας.

Φ 03 

Μέλη του Διοικ. Συμβουλίου της Ε.ΘΕ.Κ. στην ΟΑΚ
Πρώτη συνάντηση με τον Μάνο Χατζιδάκι 
«Ήταν περασμένα μεσάνυχτα της 15ης του Νοέμβρη 1973. Η Επιτροπή της Ε.ΘΕ.Κ., την οποία αποτελούσαν ο Αλέκος Παπαδερός, ο Γιώργος Δρανδάκης, ο Νίκος Κοπιδάκης και ο υπογράφων {Δημήτης Καρτάκης, Γεν. Γραμματέας της Ε.ΘΕ.Κ}, συσκέπτεται σε δείπνο εργασίας με τον Αλέξη Μινωτή. Η κουβέντα έφθασε και στο θέμα της συνεργασίας της Ε.ΘΕ.Κ με σπουδαίους καλλιτέχνες της Αθήνας, κρητικής καταγωγής. Κάποιος ανέφερε και το όνομα του Μάνου Χατζιδάκι... Ο Μινωτής μας άκουγε χωρίς να βγάζει μιλιά. Κάποια στιγμή σηκώθηκε πάνω και μας είπε: "Πάμε να τον βρούμε.". ..Γύρω στη 1.30 μετά τα μεσάνυχτα βρεθήκαμε στην Πλάκα, μπροστά στην είσοδο ενός υπογείου. Ένας βλοσυρός πορτιέρης δεν άφηνε κανένα να περάσει την πόρτα. Ο Μινωτής του είπε το όνομά του και τον παρακάλεσε να αναφέρει στον Μάνο την παρουσία του....Σε λίγο φάνηκε να προβάλλει στο θαμπό φως και μέσα σε καπνούς η σιλουέτα του Μάνου. Περπατούσε αργά και κρατούσε στο δεξί χέρι ένα ποτήρι με ποτό. Χαιρετήθηκαν εγκάρδια με το Μινωτή, ο οποίος άρχισε αμέσως τις συστάσεις: "Μάνο" του είπε, "εδώ είναι η Κρήτη, που θέλει να σε γνωρίσει. Αποφάσισε να φτιάξει δικό της θέατρο και χρειάζεται τη βοήθειά μας". Ο Παπαδερός διέκοψε απότομα τον Μινωτή και απευθυνόμενος στον Χατζιδάκι τον ρώτησε εάν είναι Κρητικός. "Να μας πείτε, κύριε Χατζιδάκι, εάν είστε Κρητικός και ύστερα θα σας πούμε τί σας θέλουμε." Ο Χατζιδάκις, ύστερα από μικρή σιωπή, είπε με έμφαση: "Ναι, είμαι Κρητικός". Ίσως ήτανε η πρώτη φορά που ο Μάνος Χατζιδάκις δήλωνε την καταγωγή του. Ύστερα του μιλήσαμε για τους σκοπούς και τα οράματα της Ε.ΘΕ.Κ και του ζητήσαμε ν’ αρχίσει αυτός τη δραστηριότητα της Εταιρείας με μουσικές εκδηλώσεις στην Κρήτη. Ο Χατζιδάκις ενθουσιάστηκε με την προσπάθεια που ξεκινούσε τότε στον τόπο μας και μας υποσχέθηκε κάθε δυνατή βοήθεια.» (Δημήτρης Ν. Καρτάκις, Εταιρεία Θεάτρου Κρήτης (Ε.ΘΕ.Κ). Ίδρυση-Δράση-Μετεξέλιξη. Έκδοση Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Χανίων-Εταιρεία Θεάτρου Κρήτης 2009, σελ. 257 εξ.).

Φ 04 

Πράγματι ο Μάνος τήρησε την υπόσχεσή του. Με το ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ του συγκλόνισε και τους 4 Νομούς της Κρήτης (24-30 Μαΐου 1974). Καλωσορίζοντάς τον είχαμε γράψει στο πρόγραμμα των συναυλιών: «Η μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, όπως κάθε αληθινή μουσική, έχει ξεπεράσει τα σύνορα ενός τόπου, μιας χώρας και είναι παγκόσμιο πνευματικό αγαθό. Οφείλουμε πολλή ευγνωμοσύνη στο δημιουργό της, γιατί, κινούμενος σε τέτοιες οικουμενικές διαστάσεις, αφουγκράστηκε από τους πρώτους τη φωνή της Κρήτης. Ανάμεσα από το κλάμα της προγονικής γης, που ΄φουρτουνιάζει το πέλαγος΄ και κάνει τον ορίζοντα μουντό, άκουσε την έκκληση της Ε.ΘΕ.Κ. και ήρθε να μεταδώσει, με τη θεία μουσική δημιουργία του, γαλήνη και φως. Ο Μάνος Χατζιδάκις και οι εκλεκτοί συνεργάτες του μπορούν να είναι σίγουροι πως γίνονται συνοικοδόμοι ενός έργου, που, όπως ελπίζουμε, δεν εξαντλείται στην παροδικότητα.» (Καρτάκις, σελ. 52). 

Απάντηση του Χατζιδάκι στα παραπάνω: 

«Είμαι χαρούμενος που θα τραγουδήσω επιτέλους μαζί σας. Εγώ, Κρητικός, μαζί με σας τους Κρητικούς. Γνωρίζετε καλά, καθώς κι εγώ, πως εμείς οι Κρητικοί ξεύρουμε να τραγουδάμε καλύτερα απ’ τους άλλους. Γιατί τραγουδάμε από χιλιάδες χρόνια πριν. Και το τραγούδι μας περιέχει συγκρατημένο πάθος, φαντασία και απέραντη ευγένεια σαν τα κεντήματα της γιαγιάς μου, της γραίας Χατζιδάκαινας, που τάχω στη μνήμη μου αναλλοίωτα από παιδί, κεντήματα γεμάτα χάρη και περισσή ευγένεια. 

Ευχαριστώ τη νεοσυσταθείσα Εταιρεία Θεάτρου Κρήτης, που, μαζί με την έναρξη των τολμηρών οραματισμών της, μού ‘δωσε την ευκαιρία σήμερα να τραγουδήσω όλα τα πάθη του Οδοιπόρου, του Αλκιβιάδη, του Τζώνη του Μπόγια, του Μεθυσμένου Κοριτσιού, του ευαίσθητου Ληστή και της Μπελίσας. Είναι πάθη γνησίως κρητικά κι ήρθε ο καιρός να σας τα παραδώσω μ’ όλη μου την αγάπη.» 

Σε συνέντευξη του σε τοπική εφημερίδα (ΕΘΝΙΚΗ ΦΩΝΗ, 1-6-1974) ο Μάνος δήλωσε: «Γεννήθηκα στην Ξάνθη, εκεί βρέθηκε ο πατέρας μου και η μάνα μου και με κάμανε. Από έξι ετών είμαι στην Αθήνα. Και για να ακριβολογώ, είμαι Κρητικής καταγωγής με Κρητική συνείδηση και Αττική παιδεία.» (Καρτάκις, 52 εξ.). 

Μια ξεχωριστή στιγμή 

Στην αίθουσα του κινηματογράφου στα Χανιά δεν χωρούσε ούτε κουνούπι. Στο τέλος ανέβηκα στη σκηνή, χαιρέτησα τους συντελεστές και κάλεσα τον Μάνο. Και πάλι το χειροκρότημα δεν είχε τελειωμό. Ατάραχος στην αρχή ο Μάνος, αλλάζει ξαφνικά στάση και τρόπο. Είχε προσέξει πως οι στρατηγοί κι οι άλλοι αξιωματικοί στρατού και αστυνομίας, που κάθονταν στην πρώτη σειρά, δεν συμμετείχαν στο χειροκρότημα. Προφανώς είχαν λάβει το μήνυμα: Τα πιο ζωηρά και παρατεταμένα χειροκροτήματα είχε προκαλέσει το Μεθυσμένο Κορίτσι-«Τώρα που το κορίτσι δεν κυκλοφορεί πήραν κουράγιο οι λογικοί και κυβερνούν αυτούς που έχουν το θάρρος να ονειρεύονται. Τώρα που το κορίτσι χάθηκε απ’ τους δρόμους, κυκλοφορεί πανίσχυρος στην πολιτεία ο Φόβος». Βλέποντας τη συμπεριφορά των ισχυρών ο Χατζιδάκις έπλεξε πίσω στη μέση του τα χέρια του, έσκυψε και άρχισε να τους «γαζώνει» επίμονα, κινώντας αργά το κεφάλι του ζερβά-δεξιά με βλέμμα που έσπαζε κόκαλα! Ο κόσμος κατάλαβε, η αίθουσα τράνταξε. Και εκείνοι, νικώντας τον δικό τους φόβο, έκλεισαν τη βραδιά με το δικό τους χειροκρότημα. 

Το βράδυ της 15ης Αυγούστου 1974, κατά τις δραματικές εκείνες ώρες του Έθνους, η Ε.ΘΕ.Κ. εγκαινίασε επίσημα το έργο της με τη ΘΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΒΡΑΑΜ του Βιτσέντζου Κορνάρου, στο υπαίθριο θέατρο του Φιρκά Χανίων –εκεί που είχε υψωθεί η ελληνική σημαία την 1η Δεκεμβρίου 1913, κατά την τελετή της Ένωσης της Κρήτης με την Ελλάδα. Σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής ο Αλέξης Μινωτής.

Φ 05 

Τον Ιούλιο του 1975 ο μακαριστός Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ευγένιος τέλεσε τον Αγιασμό εγκαινίων του υπαίθριου θεάτρου, στον ΚΟΥΛΕ Ηρακλείου (Λιμάνι), που είχε διαμορφώσει η Ε.ΘΕ.Κ. με τη βοήθεια της Υπηρεσίας Βυζαντινών και Νεωτέρων Μνημείων και της Νομαρχίας Ηρακλείου. Ύστερα από σύντομη δική μου προσλαλιά, ο Μάνος Χατζιδάκις (πιάνο) και ο Σπύρος Σακκάς (τραγούδι) μας χάρισαν μια σπάνια χαρμονή. Στο πρόγραμμα της μουσικής εκείνης πανδαισίας ο Μάνος είχε σημειώσει, ότι «τα τραγούδια αυτά, που σας παρουσιάζω απόψε, είναι αυστηρώς προσωπικές μου υποθέσεις... Αν τώρα, μέσ’ απ’ αυτά τα τραγούδια μου μπορέσουμε τούτο το βράδυ να συνομιλήσουμε, τόσο το καλύτερο. Θ’αποδειχτούμε συγγενείς.». Συνομιλήσαμε όντως! 

Φ 06 

Αργότερα η καλλιτεχνική επικοινωνία του Χατζιδάκι με την Κρήτη συνεχίσθηκε με τις "Μουσικές Γιορτές" στα Ανώγεια (1979) και τη δουλειά του στη Μουσική Ακαδημία και στους «Μουσικούς Αυγούστους» στο Ηράκλειο (1980 εξ.). 

Το «ΠΙΣΤΕΥΩ» του Μάνου 

Όσον αφορά στο «ΠΙΣΤΕΥΩ» του Χατζιδάκι, που όπως γράφετε, απήγγειλε στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης, μπορώ να καταθέσω τα ακόλουθα: 

"ΠΡΟΚΛΗΣΗ" ΚΑΙ "ΑΠΑΝΤΗΣΗ" ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΜΑΣ ΖΩΗ» - αυτό ήταν το θέμα του 352ου συνεδρίου που είχε οργανώσει η ΟΑΚ από 19 μέχρι 21 του Γενάρη 1979. Τους όρους πρόκληση και απάντηση είχαμε χρησιμοποιήσει με την έννοια που έχουν στο έργο του A.J. Toynbee, ως challenge και respond, δηλαδή με την παραδοχή, ότι η πορεία κάθε πολιτισμού εξαρτάται βασικά από την απάντηση που δίδει στις εκάστοτε προκλήσεις, είτε απειλές είναι αυτές, είτε ευκαιρίες. Επιδίωξή μας ήταν η κριτική θεώρηση των όσων συνέβαιναν τότε στην πολιτιστική ζωή της Κρήτης.

Το συνέδριο ήταν παγκρήτιο. Είχαν προσέλθει άνθρωποι από τον κλήρο, βουλευτές, δήμαρχοι, δημιουργοί στο χώρο των Γραμμάτων και των Τεχνών, εκπρόσωποι πολιτιστικών φορέων κ. ά. Κύριος στόχος: Να γνωριστούν καλύτερα οι εκπρόσωποι των πολιτιστικών φορέων της Κρήτης, να τονωθούν δεσμοί αγάπης, να μελετηθούν κοινά προβλήματα σε Ομάδες κατά συγγένεια φορέων, να διερευνηθούν τα γενικότερα πολιτιστικά προβλήματα της Κρήτης. 

Εισηγήσεις έκαμαν οι: Δημ. Κακαβελάκης - «Ο Πολιτιστικός Φορέας: Η φύση του και η λειτουργικότητά του στη σύγχρονη κοινωνία», Μ. Καρέλλης, Δήμαρχος Ηρακλείου - «Η πόλiς και τα πολιτιστικά της προβλήματα», Αντ. Σχετάκης - «Η πολιτιστική ζωή στην ύπαιθρο», Παναγ. Λαμπρίας, Γεν. Γραμματέας του ΕΟΤ, «Πολιτιστική θεώρηση του τουριστικού φαινομένου». Το δικό μου θέμα ήταν: «‘ΠΡΟΚΛΗΣΗ’ και ‘ΑΠΑΝΤΗΣΗ’»-Η σύγχρονη πολιτιστική μας πραγματικότητα από τη σκοπιά της Φιλοσοφίας του Πολιτισμού». Μεταξύ εκείνων που έκαμαν εκτενείς παρεμβάσεις ήταν ο Μητροπολίτης Κυδωνίας και Αποκορώνου (νυν Αρχιεπίσκοπος Κρήτης) Ειρηναίος και ο Υπουργός Πολιτισμού και Επιστημών Δ. Νιάνιας (που είχε έλθει με στελέχη του Υπουργείου, τόσο για το συνέδριο, όσο και κυρίως για να συζητήσει με την Ε.ΘΕ.Κ. τρέχοντα θέματά της, καθώς και την ιδέα που είχε αρχίσει να διαφαίνεται: Η Ε.ΘΕ.Κ ως το πρώτο στην Ελλάδα μοντέλο αποκεντρωμένης πολιτισμικής ανάπτυξης, βασισμένης σε εθελοντική πρωτοβουλία, και δράση-μετεξέλιξή της σε ΗΜΙΚΡΑΤΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΡΗΤΗΣ, με φορέα την Ε.ΘΕ.Κ. όπως και έγινε αργότερα, για να προσλάβει έπειτα τη νομική μορφή ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ.

Ο Μάνος Χατζιδάκις υπήρξε γοητευτικά προκλητικός, αναπτύσσοντας το θέμα που είχαμε ορίσει: «Αισθητική Αγωγή και Μουσική Παιδεία στην ελληνική Επαρχία και ιδιαίτερα στην Κρήτη». 

Όσον αφορά τώρα στο «ΠΙΣΤΕΥΩ» του Χατζιδάκι: Ούτε η μνήμη μου, ούτε στοιχεία που τηρούνται στην Ακαδημία με βοηθούν να επιβεβαιώσω το περιεχόμενο του «ΠΙΣΤΕΥΩ» του, ούτε και τον αναγραφόμενο τρόπο της απαγγελίας του. Η διάταξη της αίθουσας, όπου έγινε το συνέδριο εκείνο, είναι τέτοια, που, αν κανείς σταθεί όρθιος και στρέψει τα νώτα προς τους συνέδρους, θα έχει ενώπιόν του, σχεδόν σε απόσταση επαφής, μια εικόνα του Χριστού, που ο Φρανσουά Μιτεράν γράφει στα Απομνημονεύματά του πως τον βρήκε πολύ αυστηρό, όταν συμμετείχε σε ένα συνέδριο στην στην ίδια αίθουσα τον Αύγουστο του 1977. Δεν μπορώ να φανταστώ τον Μάνο της ευαισθησίας και της ευγένειας, να στρέφει τα νώτα σε συνέδρους, πράγμα που μάλλον δεν θα επέτρεπα και εγώ να κάμει (διηύθυνα τις εργασίες του συνεδρίου). 

Πώς θα μπορούσε ίσως να εξηγήσει κανείς τα γραφόμενα του Μάνου; Μελετώντας το κείμενο της ομιλίας του στο συνέδριο (υπάρχει στην ΟΑΚ) και το «ΠΙΣΤΕΥΩ», διαπιστώνω αρκετές ομοιότητες. Πεποίθησή μου είναι λοιπόν, ότι ο Μάνος συνόψισε αργότερα την ομιλία του εκείνη σε μορφή «ΠΙΣΤΕΥΩ» και το ανακοίνωσε στο Ραδιόφωνο, τοποθετώντας το δραματουργικά στα πλαίσια του συνεδρίου. Λοιπόν: συγχωρείται η ...αμαρτία, ότι ηγάπησε πολύ Κρήτην και μουσικήν! (πρβλ. Λουκ. 7, 47). 

Αλέξ. Κ. Παπαδερός

ΣΑΡΑΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΩΝ ΜΟΥΣΟΥΡΓΩΝ ΘΩΜΑ ΤΑΜΒΑΚΟΥ

Σαράντα χρόνια δράσης και δημιουργίας συμπληρώθηκαν φέτος για το Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου. 

Ο ακαταπόνητος και φιλόπονος Θωμάς Ταμβάκος έχει συμβάλει τα μέγιστα στην διάσωση και διάδοση της λόγιας Ελληνικής μουσικής δημιουργίας. 

Θέλοντας να τιμήσουμε αυτή την επέτειο, κάνουμε ένα πρώτο αφιέρωμα στον Θ. Ταμβάκο και το πολύτιμο Αρχείο του, παραθέτοντας σημαντικά στοιχεία της δράσης του και σχετικό αρχειακό υλικό. 

Το Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου (εφεξής Α.Ε.Μ.Θ.Τ.) είναι ιδιωτικό αρχείο με συγκεκριμένο περιεχόμενο και στόχους. Δημιουργήθηκε στην Αθήνα το 1980, από τον μουσικογράφο, κριτικό, ερευνητή, συγγραφέα και επίτιμο μέλος της Ενώσεως Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκο (εφεξής Θ.Τ.), αρχικά ως συλλογή φωνογραφικών δίσκων επαφής (βινυλίου) και κασετών, περιοδικών, βιβλίων και δημοσιευμάτων αναφερομένων άμεσα ή και έμμεσα στους Έλληνες και ελληνικής καταγωγής δημιουργούς λόγιας μουσικής. Το έναυσμα για τη δημιουργία της, πρώϊμης τότε, μορφής του Αρχείου, δόθηκε από την ακρόαση ηχογραφημένων έργων του Γιάννη Χρήστου, η οποία έλαβε χώρα, σε τελετή για τα 10χρονα της αναχωρήσεώς του, σε καλλιτεχνικό χώρο του Λονδίνου, σε συνδυασμό με τις πρότερες παρακολουθήσεις της ιστορικής διάλεξης του Ι. Ξενάκη (ΕΛΣ, 1976) και της παράστασης της όπερας Ρέα του Σπ. Σαμάρα υπό τη διεύθυνση του Ορέστη Δημητριάδη (ΕΛΣ, 1979). To 1988, ο όγκος του υλικού είχε πολλαπλασιασθεί με την προσθήκη νέου υλικού και την επέκτασή του και σε άλλους τομείς οι οποίοι αναγράφονται στη συνέχεια. Αυτό το δεδομένο σηματοδότησε και την πρώτη του δημόσια γνωστοποίηση, ως 'Αρχείο Θωμά Ταμβάκου', σε μία εκδήλωση για τον Νίκο Σκαλκώτα, σε αθηναϊκό ωδείο (1989).

Στη συνέχεια εκτενές κείμενο για το Αρχείο και τον δημιουργό του. 

Θωμάς Ταμβάκος, Μιχάλης Αδάμης και Θόδωρος Αντωνίου 

Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου - 40 έτη δράσης by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

"ΑΚΡΟΓΙΑΛΙΑ ΚΑΙ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ" ΤΟΥ ΑΝΤΙΟΧΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΑΤΟΥ

Κείμενο - φωτογραφίες: Ιδιωτική Οδός 

Ατενίζοντας και απολαμβάνοντας ακρογιάλια της Αττικής θυμήθηκα αμέσως το συμφωνικό ποίημα Ακρογιάλια και Βουνά της Αττικής του Αντίοχου Ευαγγελάτου.
Το πρωτάκουσα πριν σχεδόν τριάντα χρόνια (18-12-1991) από την Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό τον Μάνο Χατζιδάκι και μου 'χε κάνει πολλή εντύπωση. Η ένταση της ανόθευτης χαράς! Αυτό είναι τούτο το έργο του Ευαγγελάτου γραμμένο το 1954 και ερμηνευμένο για πρώτη φορά από την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στις 21 Ιουνίου 1954, υπό τη διεύθυνση του αείμνηστου Φιλοκτήτη Οικονομίδη.
Έκτοτε το έργο μπήκε στο ρεπερτόριο της ΚΟΑ, ως μια αξιαγάπητη σελίδα της ελληνικής μουσικής παραγωγής.
Το έργο διαρκεί 12 λεπτά και κάτι... Δώδεκα λεπτά της ώρας περιγραφική ενατένιση, περισυλλογή... Εκφράζει την αγαλλίαση του συνθέτη στο αντίκρισμα του αττικού τοπίου. Καμιά διαφωνία δεν ταράζει αυτήν την αρμονία.
Το συμφωνικό αυτό κομμάτι αποτελεί περισσότερο έκφραση συναισθήματος παρά ζωγραφική.
Ο συνθέτης με τον μουσικό του λόγο εκφράζει την αγάπη του για τ' ακρογιάλια και τα βουνά της Αττικής. Κι εμείς μαζί του.

Η ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΟΤΗΤΑΣ

“H σεξουαλικότητα είναι μια από τις έμφυτες δυνάμεις του ανθρώπου και όπως έχουν διευκρινίσει οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν είναι κακή, ούτε αμαρτωλή αφ΄ εαυτής. Στο πλαίσιο της χριστιανικής ανθρωπολογίας ο άνθρωπος καλείται να μην την αφήνει τυφλή, αλλά να την προσανατολίσει προς συγκεκριμένο πρόσωπο καθώς η σεξουαλικότητα δεν (πρέπει να) είναι απλώς τρόπος ικανοποίησης μιας βιολογικής ορμής, αλλά (πρέπει να) γίνεται οδός για την πραγμάτωση μιας προσωπικής (δηλ. μεταξύ συγκεκριμένων προσώπων) ερωτικής κοινωνίας μέσα απ΄ το μυστήριο του γάμου”.

Τα παραπάνω τονίσθηκαν στο επιμορφωτικό ψηφιακό / webinar (web-based seminar) σεμινάριο (τηλεσπερίδα, 03-06-2020) Θεολόγων κεντρικής Ελλάδος το οποίο υλοποιήθηκε μέσω της πλατφόρμας σύγχρονης τηλεκπαίδευσης Cisco Webex έχοντας ως θέμα την “Θεολογία του σώματος”, ένα θέμα που επιλέχθηκε μ΄ αφορμή τη συζήτηση για την ένταξη στο σχολείο του μαθήματος της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης. 

Το e-σεμινάριο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο των συνεργατικών δράσεων τηλεκπαίδευσης που σχεδίασαν και υλοποιούν για θέματα Θεολογίας / Θρησκευτικών τα Περιφερειακά Κέντρα Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού (ΠΕΚΕΣ) Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδος, δια της συμπράξεως, των αντιστοίχων  Συντονιστών ΕΕ κλ. ΠΕ01 - Θεολόγων των εν λόγω  ΠΕΚΕΣ Δρ Νικολάου Παύλου και Δρ Χαράλαμπου Ανδρεόπουλου και σημείωσε μεγάλη επιτυχία καθώς ξεπέρασαν τις 200 οι (ψηφιακές) συμμετοχές εκπαιδευτικών.

Η τηλεσπερίδα ξεκίνησε με χαιρετισμούς των Οργανωτικών Συντονιστών των ΠΕΚΕΣ Στερεάς Ελλάδος και Θεσσαλίας Δρ Χρίστου Μαρκαντώνη και Δρ Βασ. Κωτούλα οι οποίοι εξέφρασαν την ικανοποίησή τους για την επιτυχημένη σύμπραξη και συνεχάρησαν τους Συντονιστές Θεολόγων των ΠΕΚΕΣ για το έργο τους.

Κεντρικός ομιλητής του e-σεμιναρίου ήταν ο καθηγητής Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας του ΑΠΘ Δρ Χρυσόστομος Σταμούλης, ο οποίος έχοντας ασχοληθεί επισταμένως με το θέμα της θεολογίας του σώματος και της σεξουαλικότητας ανέλυσε διεξοδικά τις (θετικές) θέσεις των Πατέρων της Εκκλησίας Αγ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου,  Aγ. Βασιλείου του Μεγάλου, Αγ. Βασιλείου Αγκύρας και Αγ. Συμεών του Νέου Θεολόγου απέναντι στην ανθρώπινη σεξουαλικότητα την οποία θεωρούν ως λειτουργία του σώματος δοθείσα υπό του Θεού στο δημιούργημά του, τον άνθρωπο, όχι μόνο προς παιδοποιϊαν, αλλά και “υπέρ του σβέσαι την της φύσεως πύρωσιν” (βλ. Ιωάννου Χρυσoστόμου, “Περί παρθενίας”, P. G. 48, 547) “δια τον της μίξεως οίστρον” (Bασιλείου Αγκύρας, “Περί της εν παρθενία αληθούς αφθορίας”, P. G. 30, 676AC).  

Παραλλήλως ο κ. Σταμούλης αναφέρθηκε στην ιερότητα ολάκερου του δημιουργημένου απ΄ τον Θεό σώματος και, συνεπώς, και των “ομοτίμων” με τα υπόλοιπα όργανα του ανθρώπου γεννητικών οργάνων, παραπέμποντας προς τούτο στον Αγ. Συμεών τον Νέο Θεολόγο και στην αφοπλιστική αναφορά του Αγίου αυτού πατρός : “...εγώ δε λέγω σοι: Βλέπε Χριστόν εν μήτρα και τα εν μήτρα νόησον και μήτρα υπεκδύντα και πόθεν εξερχόμενος ο Θεός μου διήλθε!” (“'Yμνοι θείων ερώτων, 15”, SC [Sources Chrétiennes, Paris] 156, σ, 288-292. Επίσης, σχετ. Μεγ. Βασιλείου, ”Περί της εν παρθενία αληθούς αφθορίας προς Λητόϊον επίσκοπον Μελιτηνής” (P. G. 30, 800-801B. κ.α.). Ο κ. Σταμούλης αναφέρθηκε και το θέμα της ένταξης της σεξουαλικής αγωγής στο σχολείο απαντώντας θετικά, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει ολοκληρωμένο  διεπιστημονικού χαρακτήρα και περιεχομένου πρόγραμμα διδασκαλίας και θα προηγηθεί η απαραίτητη επιμόρφωση εκπαιδευτικών Α/θμιας και Β/θμιας,  ενώ έκρινε ως καταλληλότερη για το υπό ένταξη μάθημα την ονομασία “Ερωτική αγωγή”. (Ολόκληρη η ομιλία του Καθηγητή κ. Χρυσ. Σταμούλη, έχει αναρτηθεί στα υπηρεσιακά ιστολόγια των Συντονιστών Θεολόγων Στερεάς Eλλάδος Χαρ. Ανδρεόπουλου (https://blogs.sch.gr/xandreo) και Θεσσαλίας Νικ. Παύλου    (https://blogs.sch.gr/npavlou ).

Της ομιλίας του κ. Σταμούλη προηγήθηκαν σύντομες παρεμβάσεις των Συντονιστών Θεολόγων. Οι κ.κ. Ανδρεόπουλος και Παύλου αναφέρθηκαν στο γεγονός ότι στο μάθημα των Θρησκευτικών εδώ και πολλά χρόνια υπάρχουν εκτεταμένες αναφορές στο θέμα των διαφυλικών σχέσεων, του έρωτα καθώς, επίσης, και της σεξουαλικής αγωγής υπό το πρίσμα της χριστιανικής θεολογίας που την θεωρεί έμφυτη στον άνθρωπο, όπως αναλυόταν στο (παλαιό) βιβλίο Θρησκευτικών της Γ΄ Λυκείου (Διδακτική ενότητα 11) με παραπομπή στην πατερική γραμματεία, εν προκειμένω,  στον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά (14ος αι.) ο οποίος αιώνες πριν από τις διαπιστώσεις της σύγχρονης βιολογίας και ψυχολογίας, σημείωνε ότι η σεξουαλικότητα είναι φυσική και μάλιστα εκδηλώνεται ήδη από τη βρεφική ηλικία του ανθρώπου (“Προς την σεμνοτάτην εν μοναζούσαις Ξένην. Περί παθών και αρετών”, P. G.  150, 1069) . Επισημαίνοντας ότι σχετικές αναφορές υπάρχουν και στο νέο πρόγραμμα σπουδών της Β'  Λυκείου (Θεματική ενότητα 5.2, περί Έρωτος)  και εκτιμώντας ότι το νέο μάθημα δεν θα περιορίζεται στις διαστάσεις της βιολογίας και της ψυχολογίας, οι Συντονιστές ΠΕ01 υποστήριξαν ότι οι θεολόγοι εκπαιδευτικοί έχουν την παιδαγωγική / επιστημονική γνώση και την εκπαιδευτική εμπειρία να διδάξουν το μάθημα της σεξουαλικής αγωγής αφού, φυσικά, επιμορφωθούν στη σύνολη ύλη του μαθήματος μέσω των προγραμμάτων που έχει σχεδιάσει το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ) για όλα τα μαθήματα που περιλαμβάνονται στο θεματικό κύκλο του “Εργαστηρίου Δεξιοτήτων”  που πρόκειται να εφαρμοσθεί πιλοτικά από τη νέα σχολική χρονιά. 

Η τηλεσπερίδα ολοκληρώθηκε με τις απαντήσεις των ερωτημάτων που έθεσαν οι συμμετέχοντες εκπ/κοί στους εισηγητές, στο πλαίσιο μιας συζήτησης  που ξεπέρασε την ώρα και την οποία συντόνισε επιδεξίως η καθηγήτρια του 4ου Γυμνασίου Λάρισας, Μ.Sc. Θεολογίας, κ. Δέσποινα Πανάγου. Στους/- τις θεολόγους εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στο e-σεμινάριο χορηγήθηκαν Βεβαιώσεις Παρακολούθησης.

ΤΟ "ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΑΠΟ ΤΟΝ "ΜΕΓΑΛΟ ΕΡΩΤΙΚΟ"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στον περίφημο κύκλο τραγουδιών του «Μεγάλος Ερωτικός» (1972), ο Μάνος Χατζιδάκις μελοποιεί δύο τραγούδια στο αρχαιοελληνικό πρωτότυπο. 

Το τραγούδι Κέλομαί σε Γογγύλα σε ποίηση Σαπφούς που ερμήνευσε η Φλέρυ Νταντωνάκη και το Κραταιά ως θάνατος αγάπη, που ήταν η μελοποίηση ενός αποσπάσματος από το Άσμα Ασμάτων του Σολομώντος, βιβλίου της Παλαιάς Διαθήκης στη μετάφραση των Ο’ ερμηνευτών (από το εβραϊκό πρωτότυπο). Οι στίχοι που επέλεξε ο Χατζιδάκις είναι από το 7ο και 8ο Άσμα και στην ιστορική, πλέον, ηχογράφηση το τραγουδούν όλοι οι συντελεστές του «Μεγάλου Ερωτικού», δηλ. η Φλέρυ Νταντωνάκη, ο Δημήτρης Ψαριανός και η χορωδία της Έλλης Νικολαϊδη. Μάλιστα, είναι χαρακτηριστικό ότι ο Χατζιδάκις θέλησε το «Άσμα» να κλείσει τον δίσκο, μ’ ένα μάλλον θριαμβευτικό τρόπο, αφού όντως «Κραταιά ως θάνατος αγάπη».
Το τραγούδι είναι γραμμένο από τον συνθέτη στην τονικότητα της ντο μείζονος, ενώ στην πορεία γίνεται μετατροπία στη φα μείζονα, όπου και κλείνει. Παρουσιάζει πολυρυθμικότητα και η ορχήστρα εδώ φαίνεται σα να έχει "¨μεγαλώσει". 

Πρέπει να πούμε ότι το "Άσμα Ασμάτων" (το πιο όμορφο τραγούδι) είναι ένα τολμηρό ερωτικό ποίημα, που εξυμνεί τον έρωτα και τον ανάγει σε υπόθεση πυρπόλησης τού είναι του ανθρώπου. 

'Ό,τι έπρεπε, δηλαδή, για να το εντάξει ο Χατζιδάκις στον Μεγάλο Ερωτικό του. 

«Η σειρά που ακολουθούν τα ποιήματα», έγραφε ο συνθέτης παραδίδοντας το έργο στο κοινό, «σχηματίζει (…) μια λειτουργία για τον Μεγάλο Ερωτικό – κάτι σαν τους εσπερινούς Αγίων σ’ ερημοκκλήσια μακρινά με τη συμμετοχή φανταστικών αγγέλων, εραστών, παρθένων και εφήβων. Είναι μια λιτανεία περίεργη, όμως και τόσο φυσική, στην εσωτερική κι απόκρυφη ζωή μας».

Πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι ο Χατζιδάκις ήταν ο πρώτος έλληνας συνθέτης ο οποίος μελοποίησε στο πρωτότυπο απόσπασμα από το «Άσμα Ασμάτων». 

Πολύ αργότερα, το 2007 ο Νίκος Μαμαγκάκης κυκλοφόρησε σε δίσκο την δική του συνθετική εργασία πάνω στο πρωτότυπο κείμενο του "Άσματος", με ερμηνεύτρια την Σαβίνα Γιαννάτου, ενώ δύο χρόνια αργότερα (2009) κυκλοφόρησε δίσκος με τη μελοποίηση του «Άσματος Ασμάτων» από τον Μάριο Στρόφαλη, όπως το απέδωσε στα νέα ελληνικά ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. Το 2010 κυκλοφόρησε μια νέα μουσική εργασία πάνω στο ποίημα – πάλι στην μετάφραση Λ. Παπαδόπουλου - αυτή τη φορά από τον συνθέτη και μουσικό ερευνητή, Κώστα Μυλωνά. 

Σε μια συνέντευξη τύπου για την παρουσίαση του δίσκου του Στρόφαλη, ο Λ. Παπαδόπουλος είχε πει για την δική του μετάφραση: «Εγώ, σε αντίθεση με τον Σεφέρη, έριξα το βάρος στο ερωτικό στοιχείο. Θέλω να φθάσει τραγουδιστικά στον κόσμο». 

Νομίζω όμως ότι ακόμα δεν έχει γίνει αυτό. Η μόνη μελοποίηση που έχει περάσει στον κόσμο και τραγουδιέται συχνά – ακόμα και από μαθητές – είναι αυτή του Μάνου Χατζιδάκι. Το «Κραταιά ως θάνατος αγάπη» είναι ένα κλασικό τραγούδι. Ο Χατζιδάκις ήταν και εδώ πρωτοπόρος. 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τους στίχους και την πρώτη εκτέλεση του τραγουδιού «Κραταιά ως Θάνατος Αγάπη» από τον «Μεγάλο Ερωτικό».

Τι ωραιώθης και τι ηδύνθης, 

αγάπη, εν τρυφαίς σου;

Τούτο μέγεθός σου, 

ωμοιώθης τω φοίνικι, 

και οι μαστοί σου τοις βότρυσιν. 

Είπα αναβήσομαι επί τω φοίνικι, 

κρατήσω των ύψεων αυτού. 

Εγώ τω αδελφιδώ μου, 

και επ’ εμέ η επιστροφή αυτού 

ευώνυμος αυτού υπό την κεφαλήν μου, 

και η δεξιά αυτού περιλήψεταί με. 

Υπό μήλον εξήγειρά σε 

εκεί ωδίνησέ σε η μήτηρ σου, 

εκεί ωδίνησέ σε η τεκούσα σε.  

Θες με ως σφραγίδα επί την καρδίαν σου, 

ως σφραγίδα επί τον βραχίονά σου 

ότι κραταιά ως θάνατος αγάπη, 

σκληρός ως Άδης ζήλος 

περίπτερα αυτής περίπτερα πυρός, 

φλόγες αυτής. 

Ύδωρ πολύ ου δυνήσεται σβέσαι την αγάπην, 

και ποταμοί ου συγκλύσουσιν αυτήν.

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ: "Η Ορθοδοξία δεν έχει σήμερα ιεραποστολή κυρίως επειδή αναλώθηκε στους κάθε λογής εθνικούς αγώνες"

Με αφορμή την εορτή της Πεντηκοστής, αλλά και τον επί θύραις εορτασμό των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, θυμόμαστε ένα σπουδαίο κείμενο του Σταύρου Ζουμπουλάκη: "Η γεωγραφική ανακατανομή του χριστιανισμού και οι Ορθόδοξες Εκκλησίες ή Ορθοδοξία και ιεραποστολή".

Εκεί ο Στ. Ζουμπουλάκης λέει πικρές αλήθειες που μέσα στο παραλήρημα των ζητω-ορθοδόξων δεν έχουν ...τύχη.

Ανάμεσα στα άλλα σημειώνει:

"Και η Ορθοδοξία μέσα σε όλα αυτά τι κάνει; Πού βρίσκεται; Λήγοντος του 20ού αιώνα, τής έτυχε ένα αναπάντεχο ιστορικό δώρο: η κατάρρευση του κομμουνισμού τής έδωσε τη δυνατότητα να ξανακερδίσει τα ιστορικά εδάφη της (Ρωσία, Βαλκάνια) και να επανευαγγελιστεί τους ανθρώπους εκεί. Πέραν τούτου ουδέν. Από όλο τον υπόλοιπο κόσμο οι Ορθόδοξοι απουσιάζουν. Ο λόγος είναι απλός: Δεν υπάρχει ουσιαστικά Ορθόδοξη ιεραποστολή. Μπορεί όσοι διαβάζουμε το Πάντα τα έθνη, το τριμηνιαίο περιοδικό του Γραφείου Εξωτερικής Ιεραποστολής της Αποστολικής Διακονίας, να συγκινούμαστε από την ηρωική συχνά προσπάθεια που κάνουν αβοήθητοι λίγοι Ορθόδοξοι κληρικοί και λαϊκοί, αλλά το μετρήσιμο τελικό αποτέλεσμα είναι δυστυχώς αμελητέο, στατιστικώς αδιάφορο... «Γιατί, ενώ η ορθόδοξη ιεραποστολή άρχισε σχεδόν ταυτόχρονα με την προτεσταντική στην Κορέα, σήμερα [1989], οι Προτεστάντες έφτασαν τα 5,5 εκατομμύρια και οι Ορθόδοξοι μόλις πλησιάζουν τις 2000», αναρωτιέται ο αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος; Σύμφωνα μάλιστα με τον Άτλαντα, το 2007, ενώ οι Ορθόδοξοι εξακολουθούν να είναι 2.000 και δεν τους περιλαμβάνει καμία στατιστική μελέτη, οι προτεστάντες είναι περίπου 20.000.000 (το 40% του συνολικού πληθυσμού της χώρας). Ας προσθέσω ότι υπάρχουν 16.500 (νεο)προτεστάντες Κορεάτες ιεραπόστολοι που δρουν σε 173 χώρες και ότι 126 από αυτούς έχουν χάσει τη ζωή τους από το 1999 μέχρι σήμερα, κατά την εκτέλεση της αποστολής τους. 

Η Ορθοδοξία δεν έχει σήμερα ιεραποστολή κυρίως επειδή καταπλακώθηκε από την εθνική ιδέα και αναλώθηκε στους κάθε λογής εθνικούς αγώνες. Οι εθνικές επιδιώξεις απορρόφησαν όλη τη δραστηριότητά της και δεν της έμειναν δυνάμεις για τη διάδοση του Ευαγγελίου. Η εθνικιστική ιδεολογία στην όποια προσχώρησαν όλες οι Ορθόδοξες Εκκλησίες τις έφερε σε αντίθεση και μεταξύ τους και εμπόδισε μια σταθερή και συντεταγμένη Ορθόδοξη ιεραποστολική συνεργασία (όπως έκαναν ευρέως οι προτεστάντες) και, επιπλέον, αλλοίωσε την ίδια την ευαγγελική ουσία του ιεραποστολικού εγχειρήματος τους, όπου υπήρξε, και το μετέτρεψε πολλές φορές σε εξαγωγή εθνικισμού. 

Οι Ορθόδοξοι χριστιανοί δεν έχουν ιεραποστολική συνείδηση. Ανταποκρίνονται πρόθυμα σε κάθε εθνικό προσκλητήριο, ακόμη και στο πιο έξαλλο, αλλά δεν έχουν ώτα ακούειν την εντολή του αναστημένου Χριστού «πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη», ίσως επειδή δεν πιστεύουν στη διαβεβαίωσή του «και ιδού εγώ μεθ’ υμών ειμί πάσας τας ημέρας έως της συντέλειας του αιώνος» (Μτ 28, 19-20). Η εντολή της αποστολικής μαρτυρίας θεωρούμε ότι αφορά την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας και όχι το εκάστοτε παρόν της, μας συγκινεί περισσότερο η σημαία και ο εθνικός ύμνος από ό,τι ο Σταυρός του Χριστού και το Ευαγγέλιό του. Σήμερα που ο χριστιανισμός καταρρέει στην Ευρώπη και μετακινείται αλλού, ο περιορισμός της Ορθοδοξίας στα γεωγραφικά όρια της ευρωπαϊκής ηπείρου θα την οδηγήσει αργά ή γρήγορα σε ιστορικό μαρασμό. 

«Η Ορθοδοξία στο σύγχρονο κόσμο» είναι συνηθισμένο και προσφιλές θέμα πολλών εκκλησιαστικών διαλέξεων, όπου ακούγονται διάφορες θεολογικές λιγούρες, πως τάχα ο σύγχρονος κόσμος διψάει για το σωτηριώδες μήνυμα που μόνο η Ορθοδοξία κατέχει αυθεντικά και αναλλοίωτα κ.λπ. κ.λπ. Για να μεταδώσεις ένα μήνυμα πρέπει αρχικώς και κυρίως να υπάρχεις. Η ιεραποστολή για τους χριστιανούς εν γένει αποτελούσε πάντοτε υπακοή στις εντολές του Χριστού («καθώς απέσταλκέ με ο πατήρ, καγώ πέμπω υμάς» Ιω 20, 21 ή «έσεσθέ μοι μάρτυρες [...] έως εσχάτων της γης» Πρ 1, 8), συμμόρφωση προς την αποστολικότητα της Εκκλησίας, μαρτυρία αλήθειας και αγάπης, ειδικά όμως για την Ορθοδοξία σήμερα, όπως διαμορφώνεται η νέα παγκόσμια χριστιανική πραγματικότητα, αποτελεί όρο εκ των ουκ άνευ για την ιστορική επιβίωση της".

ΤΟ "ΑΚΤΙΣΤΟΣΥΜΠΛΑΣΤΟΥΡΓΟΣΥΝΘΡΟΝΟΝ" ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

Στις 21 Μαρτίου 2019 ανταποκρίθηκα στο ευγενικό κάλεσμα του φίλου ποιητή π. Παναγιώτη Καποδίστρια για μια συμμετοχή μου στον πρωτότυπο διαδικτυακό Μαραθώνιο Ποίησης που διοργάνωσε με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης.
Συμμετείχα όχι φυσικά ως ποιητής - άπαγε! - αλλ' ως εραστής της ποιήσεως.

Έγραψα, λοιπόν, το Ακτιστοσυμπλαστουργοσύνθρονον, εμπνεόμενος από την εξαίσια αυτή πολυσύνθετη λέξη της υμνογραφίας της Πεντηκοστής. 

Ένα χρόνο μετά, χαίρομαι ιδιαίτερα για την τιμητική ανάρτηση του ποιηματίου μου στην σελίδα του Κέντρου Λεξικολογίας (εκδίδει τα λεξικά του καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη) στο fb, με αφορμή, ακριβώς, αυτήν την λέξη του Αγίου Πνεύματος. 

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ "ΑΦΟΡΙΣΕ" ΤΟΝ ΠΡΩΗΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΑΜΒΡΟΣΙΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Είναι πλέον γεγονός ότι ο πρώην Καλαβρύτων Αμβρόσιος είναι ξένο σώμα για την Εκκλησία της Ελλάδος.

Αφόρισε, ως γνωστόν, τον πρωθυπουργό της χώρας Κυριάκο Μητσοτάκη, την υπουργό Παιδείας Νίκη Κεραμέως και τον Υπουργό Πολιτικής Προστασίας Νίκο Χαρδαλιά, για αστείους λόγους.

Ευτέλισε μια εκκλησιαστική πράξη εν γνώσει φρενών και προαιρέσει.

Έκτοτε:

Η Υπουργός Παιδείας Νίκη Κεραμέως εκκλησιάστηκε κανονικότατα στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών κατά την εορτή της Αποδόσεως του Πάσχα, όπου ιερούργησε ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος.

Ο Αρχιεπίσκοπος στην πρόσφατη συνέντευξή του στην εφημερίδα «Η Καθημερινή» τον …έδωσε δεόντως:  «…έχει μερικές ιδέες οι οποίες είναι ελαφρές. Οι οποίες τελευταία έχουν γίνει επικίνδυνες. Επιτίθεται σε όλους μας. Δεν τον αναγνωρίζουμε κι εμείς πολλές φορές. Κι εγώ δεν τον αναγνωρίζω». 
Να θυμίσουμε εδώ ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος είχε προειδοποιήσει τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο για την περίπτωση του Καλαβρύτων [και του Πειραιώς] ήδη από το 2016, οπότε σε σχετική επιστολή έγραφε: "ατυχώς, την συμπήξασαν μέτωπον κατά της κανονικής Εκκλησίας και των αποφάσεων της εν Κρήτη συνελθούσης Αγίας και Μεγάλης Συνόδου γνωστήν ομάδα ενισχύουσι, δια της στάσεως αυτών, και αδελφοί Ιεράρχαι της Αγιωτάτης Εκκλησίας της Ελλάδος, δια της γραφίδος και του ευκαίρως – ακαίρως εκφερομένου, προ και μετά την σύγκλησιν της Μεγάλης Συνόδου, επί παντός του επιστητού ακρίτου λόγου αυτών, ως επί παραδείγματι οι Ιερώτατοι Μητροπολίται Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβρόσιος και Πειραιώς κ. Σεραφείμ". 

Πάντως, στις πρόσφατες εμπρηστικές επιστολές του πρ. Καλαβρύτων η Ι. Σύνοδος δεν απάντησε, περιφρονώντας τον ουσιαστικά.

Την Κυριακή της Πεντηκοστής (7-6-2020), ο Μητροπολίτης Σύρου Δωρόθεος, προσφωνώντας τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος εκκλησιάστηκε στην Παναγία της Τήνου, ακύρωσε όλη την τάχα και επιχειρηματολογία του πρ. Καλαβρύτων, όταν είπε: «Σας οφείλουμε όλοι ευγνωμοσύνη, διότι προλάβατε μέσα στην πρόνοιά σας για την πατρίδα μας, τα χειρότερα».

Ο Σύρου Δωρόθεος εξαφάνισε, στην πραγματικότητα, τον πρ. Καλαβρύτων Αμβόσιος, ο οποίος την Κυριακή της Πεντηκοστής – κατά συγκυρία! – «αφορίστηκε» από έναν αδέσποτο «δεσπότη», που ευδοκιμεί στην Μητρόπολη Καλαβρύτων και Αιγιαλείας.

Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο, προς τέρψιν!

Το γεγονός είναι, πάντως, ότι ο πρ. Καλαβρύτων Αμβρόσιος είναι αφορισμένος, δηλαδή, ξεχωρισμένος από την Εκκλησία της Ελλάδος στην οποία ανήκει. Κι αυτό δεν είναι λίγο…

Αλήθεια, ποιος ιεράρχης της Εκκλησίας της Ελλάδος θα συλλειτουργήσει με τον πρ. Καλαβρύτων που αφόρισε τον πρωθυπουργό της χώρας;

Ο διάδοχός του είναι σίγουρα σε λίαν δυσχερή θέση με τον γέροντά του στην πλήρη απομόνωση και απαξίωση.

ΤΟ ΔΟΞΑΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΠΕΝΤΗΚΟΣΤΗΣ ΛΕΟΝΤΟΣ ΤΟΥ ΔΕΣΠΟΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΕΣΠΟΤΗ ΝΙΚΟΔΗΜΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στον τόμο Εικοσαέτηρος Αρχιερατεία Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου Α' (1974 - 1994) είχα γράψει ένα κείμενο με τίτλο Ο Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος ως "Μελωδός". Εκεί ασχολήθηκα συνοπτικά με την τέχνη της μελοποιΐας που εξασκούσε από πολύ μικρός ο ιεράρχης. Το κείμενό μου συνόδευαν νεανικές και κατοπινές συνθέσεις του. Τα πρωτόλειά του μού είχε δώσει ο αδελφός του Δεσπότη, ο αείμνηστος μουσικολόγος Απόστολος Βαλληνδράς, ο οποίος κρατούσε αρχείο. 

Μεταξύ αυτών και το περίφημο Δοξαστικό της Πεντηκοστής "Δεύτε λαοί...", ποίημα Λέοντος Δεσπότου (του Σοφού), το οποίο τονίστηκε από τον μαθητή Νικόλαο Βαλληνδρά, κατά την διάρκεια μιας σχολικής διδακτικής ώρας! Κάπου στα 1930...

Το μέλος έχει ιδιαίτερη αξία, δεδομένου ότι ο μαθητής Νικόλαος έχει ως πρότυπό του την αντίστοιχη μελοποίηση του ύμνου από τον Νικόλαο πρωτοψάλτη Σμύρνης (ακμή περ. 1790-1887) Έτσι ασκείται στην τέχνη της μελουργίας, επεξεργαζόμενος θέσεις και μουσικές γραμμές φημισμένων μελοποιών που μελετούσε επιμελώς, ήδη από τη νεανική του ηλικία. 

Την μελοποίηση του Νικολάου Σμύρνης, για όποιον τυχόν θέλει να κάνει την αντιπαραβολή, μπορεί να βρει στο Δοξαστάριον Τριωδίου και Πεντηκοσταρίου του Νικολάου Πρωτοψάλτου Σμύρνης, που επανεξέδωσε ο εκδοτικός οίκος Βασ. Ρηγόπουλου το 1996 (ακριβής ανατύπωση από την πρώτη έκδοση του 1857).

Πάντως ο Μητροπολίτης Νικόδημος είχε μελοποιήσει το συγκεκριμένο Δοξαστικό και με άλλο, πιο κλασικό τρόπο, τον οποίο επίσης δημοσιεύω στον προμνημονευθέντα τόμο. Και σ' αυτή την εκδοχή κρατάει από τον Νικόλαο Σμύρνης την θριαμβευτική καταληκτήρια γραμμή "Τριάς αγία, δόξα σοι".
Του άρεσε δε πάντα να το ψάλλει, τόσο στον Εσπερινό της παραμονής, όσο και στον Εσπερινό της Γονυκλισίας, όπου το έλεγε σε σύντομο χρόνο, ένεκα της μακράς διάρκειας της ακολουθίας, αλλά με απαράμιλλο ύφος. 

Το ενδιαφέρον βέβαια της νεανικής συνθέσεως είναι η σχέση με τον Νικόλαο Σμύρνης. Γιατί ο Πατρών Νικόδημος έψαλλε κάποια μέλη του Νικολάου, ο οποίος είναι αρκετά έντεχνος και λόγω αυτού …απαγορευμένος στο Πατριαρχείο. 

Είναι δεδομένο ότι ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος είχε έλθει από τη νεανική του ηλικία σε επαφή με την Σμυρναίϊκη ψαλτική παράδοση, λόγω των προσφύγων ψαλτών που ήλθαν στην Αθήνα μετά την μικρασιατική καταστροφή. Γι’ αυτό έψαλλε μέλη του Νικολάου Σμύρνης, του επίσης μικρασιάτη Εμμανουήλ Φαρλέκα (Αϊδίνι 1877 – Αθήνα 1959) και του Πέτρου Μανέα (1870-1950).
Μάλιστα, στον Ι. Ναό Αγίας Τριάδος Πατρών στα 1992, επί τη συμπληρώσει 70 ετών από την Μικρασιατική Καταστροφή, ο μακαριστός Δεσπότης διηύθυνε χορό ψαλτών της Μητροπόλεως Πατρών που απέδωσε συνθέσεις του Νικολάου Σμύρνης.

ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΙΕΡΕΙΑΣ ΕΥΑΣ ΠΑΛΜΕΡ - ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ

Η Εύα Πάλμερ - Σικελιανού, η χορογράφος, η μουσικός, η ελληνολάτρις, αυτή η ξεχωριστή καλλιτέχνης και γυναίκα, ανήκει στην προσωπική μας μυθολογία εδώ και χρόνια. 

Σήμερα που είναι η μνήμη της (πέθανε 4 Ιουνίου 1952), θυμόμαστε τις εκδηλώσεις που τις αφιερώσαμε με αγάπη και τις οποίες θεωρούμε μικρές σπουδές στο τεράστιο έργο της. 

Με το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον», λοιπόν, με αφορμή την επέτειο των 90 χρόνων από τις πρώτες Δελφικές Γιορτές που διοργάνωσε το 1927 στους Δελφούς το ζεύγος Σικελιανού, παρουσιάσαμε στην Αθήνα εκδηλώσεις για την αμερικανίδα Εύα Πάλμερ, την πρώτη σύζυγο του ποιητή Άγγελου Σικελιανού.

Στις 8 Οκτωβρίου 2017, στο πλαίσιο της  διοργάνωσης «ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΠΑΡΙΣΙ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ» που είχε ως θέμα: «Η Γυναίκα στην Ευρώπη», παρουσιάσαμε την παραγωγή «ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ ΕΥΑΣ ΠΑΛΜΕΡ-ΣΙΚΕΛΙΑΝΟΥ», στον χώρο τέχνης «Αγγέλων Βήμα» (Ομόνοια).

Το αφιέρωμα περιλάμβανε μουσικά έργα της Εύας Πάλμερ – Σικελιανού (χορικά από τον «Προμηθέα Δεσμώτη» και μελοποιημένη ποίηση) και  τρία ποιήματα του Άγγελου Σικελιανού σε σύνθεση του Λεωνίδα Κανάρη (αφιερωμένα στην Εύα Πάλμερ) σε  πρώτη εκτέλεση.

Το αφιέρωμα αυτό επαναλήφθηκε την Πέμπτη 30 Νοεμβρίου 2017 στην ιστορική Οικία Κατακουζηνού (Σύνταγμα). Παραθέτουμε το σχετικό βίντεο. 

Την Τρίτη 30 Ιανουαρίου 2018, στο Κεντρικό Λύκειο Ελληνίδων στο Κολωνάκι, πραγματοποιήθηκε η εκδήλωση του Τμήματος Ρυθμικής με τίτλο: «Ωδή στην ιέρεια Εύα Πάλμερ – Σικελιανού». 

Η εκδήλωση περιλάμβανε ομιλία μας για την πολυσχιδή και συναρπαστική προσωπικότητα της Εύας Πάλμερ και την σχέση της με το Λύκειο Ελληνίδων (με προβολή διαφανειών). Συμμετείχαν η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου και η σοπράνο Δάφνη Πανουργιά. 

Η Ιουλίτα Ηλιοπούλου διάβασε την πρώτη συνάντηση της Εύας Πάλμερ με τον Άγγελο Σικελιανό στην Αθήνα, όπως την έχει καταγράψει η Εύα στην αυτοβιογραφία της και η Δάφνη Πανουργιά τραγούδησε δύο αποσπάσματα από τα Χορικά που συνέθεσε η Εύα για τον "Προμηθέα Δεσμώτη". 

Παραθέτουμε το βίντεο της εκδήλωσης. 

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» είχε παρουσιάσει ανάλογο αφιέρωμα στην Εύα Πάλμερ, στην Λευκάδα, το 2007, οπότε συμπληρώνονταν 80 χρόνια από τις πρώτες Δελφικές Γιορτές.

Η "ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ" ΚΑΙΤΗ ΡΩΜΑΝΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Πριν από λίγες μέρες «έφυγε» η μουσικολόγος Καίτη Ρωμανού (1939-2020). 

Γράφτηκαν κάποια πράγματα για την σημαντική συμβολή της στην νεοελληνική μουσική, με σημείο αναφοράς το βιβλίο της «Εντεχνη Ελληνική Μουσική στους νεώτερους χρόνους» (2006).
Τα επιστημονικά της ενδιαφέροντα άπτονταν της Εθνικής Μουσικής Σχολής, της Επτανησιακής Μουσικής και της Μουσικής των Βαλκανίων. 

Καίριο πόνημά της και πολύτιμο εγχειρίδιο το «Εθνικής Μουσικής Περιήγησις 1901-1912 - Ελληνικά Μουσικά Περιοδικά ως Πηγή Έρευνας της Ιστορίας της Νεοελληνικής Μουσικής (Δίτομο έργο, 1996). 

Αυτό που δεν τονίστηκε ήταν η μεγάλη συμβολή της στην έρευνα της βυζαντινής μουσικολογίας, όπου πρόσφερε πολλά και σε διεθνές επίπεδο. 

Σημειώνω πρόχειρα εδώ μερικές συμβολές της. 

Η Καίτη Ρωμανού είναι αυτή που μετέφρασε το περίφημο Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής του Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων στα αγγλικά, ήδη από το 1973, ασχέτως που κυκλοφόρησε επισήμως στις μέρες μας (New Rochelle, New York: Axion Estin Foundation, 2010).

Μας έδωσε, επίσης, το κείμενο  "A New Approach to the Work of Chrysanthos of Madytos: The New Method of Musical Notation in Greek Church and the Μέγα Θεωρητικόν της Μουσικής" (Studies in Eastern Chant. 5: 89–100), καθώς και τα ακόλουθα άρθρα - ανακοινώσεις: 

- «Περί των δυτικών πηγών του «Θεωρητικόν μέγα της μουσικής» [Συμβολή στη Μνήμη Γεωργίου Στ. Αμαργιανάκη (1936-2003), Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών – Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Αθήνα 2013, σ.σ. 308-30]. 

- «Η Μεταρρύθμιση του 1814», Μουσικολογία, τόμ. 1 (1985), σσ. 7-22. 

- "Πληκτροφόρα Όργανα για τη Διδασκαλία της Οκτωήχου", στη μουσικολογική ημερίδα με θέμα: «Το Παναρμόνιο του Κωνσταντίνου Α. Ψάχου», διοργάνωση: Τμήμα Μουσικών Σπουδών, Φιλοσοφική Σχολή, Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 14.10.2016).
Σημαντικές είναι και οι κριτικές και βιβλιοπαρουσιάσεις που έκανε για έργα που αφορούν στην βυζαντινή εκκλησιαστική και παραδοσιακή μουσική.

Στέκομαι ιδιαιτέρως σε ένα ιδιαίτερο κείμενό της, που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο Περιοδικό «Πολυφωνία» (τεύχος 33-34, Άνοιξη 2019), με θέμα: Τα “βυζαντινά μοτέτα” του Guillaume Du Fay.

Το άρθρο αυτό εντάσσεται σε έρευνα περί των σχέσεων των Ελλήνων με την Δύση και την μουσική της, κατά τον 15ο και 16ο αιώνα, και επικεντρώνεται σε τρία μοτέτα που έγραψε ο γαλλοφλαμανδός συνθέτης Guillaume Du Fay. Τα δύο από αυτά, το Vasilissa ergo gaude (1420) και το Apostolo glorioso (1424), γράφτηκαν όσο ο συνθέτης ήταν στην υπηρεσία της ιταλικής αριστοκρατικής οικογένειας των Malatesta, μέλη της οποίας είχαν στενή σχέση με την Πελοπόννησο, την εποχή που η φθίνουσα αυτοκρατορία είχε δημιουργήσει στην περιοχή ένα νέο κέντρο της. Το τρίτο μοτέτο, το O tres piteulx, γνωστό και ως Lamentatio sanctae matris ecclesiae Constantinopolitanae (1454 ή 1455), είναι ένας θρήνος για την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, όπου ο Du Fay εκφράζει την οδύνη του και τον συγκλονισμό του για την αδιαφορία που έδειξαν οι άρχοντες της Ευρώπης (και οι δικοί του πάτρωνες) απέναντι σε αυτό το συνταρακτικό γεγονός. Στο τέλος του άρθρου εκτίθενται κάποιες ενδιαφέρουσες συμπτώσεις σχετικά με τον θρήνο του Du Fay και τον θρήνο Ο Θεός ήλθοσαν έθνη, που συνέθεσε για την Πτώση ο Μανουήλ Δούκας Χρυσάφης. Στην εισαγωγή του άρθρου, επίσης, επιχειρείται να κατανοηθούν οι λόγοι που έχουν καθυστερήσει την έρευνα των σχέσεων των Ελλήνων με την δυτική μουσική.

Η Καίτη Ρωμανού υπήρξε μια σοβαρή ερευνήτρια, χωρίς προκαταλήψεις και ιδεοληψίες. Γι' αυτό και το έργο της θαρρώ πως θ' αντέξει στο χρόνο.

ΚΑΙΤΗ ΡΩΜΑΝΟΥ: Τα “βυζαντινά μοτέτα” του Guillaume Du Fay by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

ΟΤΑΝ Ο ΣΙΣΑΝΙΟΥ ΚΑΙ ΣΙΑΤΙΣΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ ΑΠΑΝΤΟΥΣΕ ΣΤΟΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΑΜΒΡΟΣΙΟ

Από το μπλογκ του Καλαβρύτων Αμβροσίου

Ο Μητροπολίτης Καλαβρύτων και Αιγιαλείας Αμβρόσιος πλουτίζει την πλέον πρόσφατη εκκλησιαστική ιστορία της Εκκλησίας της Ελλάδος, με την δημοσίευση επιστολής Αρχιερέως που τον περιφρόνησε. Όταν ο Καλαβρύτων τού ζήτησε το λόγο, ο Μητροπολίτης Ψ (κοινό μυστικό ότι πρόκειται για τον Σισανίου και Σιατίστης Παύλο) του απάντησε με την εξαίσια επιστολή που δημοσιεύουμε στη συνέχεια. 

ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ «Ψ» 

Εν…………, 24 Οκτωβρίου 2014 

Σεβασμιώτατον 

Μητροπολίτην Καλαβρύτων 

και Αιγιαλείας κ. Αμβρόσιον 

Σεβασμιώτατε, 

Προβληματίζομαι πολύ δια τον λόγο της προς εμέ επιστολής σας. Εφόσον όμως την αποστείλατε, οφείλω να είμαι απόλυτα ειλικρινής μαζί σας. Σας ενόχλησε που δεν σας χαιρέτησα ή σας απέφυγα στην Ιεραρχία. Είναι αλήθεια αυτό. Αλλά δεν συνήθισα να υποκρίνομαι. Είμαι αμαρτωλός και ζητώ το έλεος του Θεού. Προσπάθησα όμως και προσπαθώ να αποφεύγω μερικά «εκκλησιαστικά» αμαρτήματα. Το ότι όμως σας απέφυγα, μπροστά στην ζημιά που έχετε προκαλέσει στην ψυχή μου. Εγώ αδυνατώ πλέον Σεβασμιώτατε, να συλλειτουργήσω μαζί σας και είναι κάτι που προκαλεί αφόρητο πόνο στην ψυχή μου. 

Πώς όμως θα μπορούσα να συλλειτουργήσω μαζί σας όταν την ιερώτερη ώρα της Θείας Λειτουργίας, αμέσως μετά τον καθαγιασμό των Τιμίων Δώρων, θα επιχειρήσω να πω «Εν πρώτοις μνήσθητι Κύριε του Αρχιεπισκόπου και Πατριάρχου ημών Βαρθολομαίου και της Ιεράς ημών Συνόδου…» και η παρουσία σας θα λειτουργεί ως σκάνδαλον, γιατί θα μου θυμίζει ότι αυτόν που εγώ μνημονεύω «εν πρώτοις…» τον έχετε υβρίσει σκαιότατα; Αν για σας αυτό είναι παρωνυχίδα για μένα είναι μεγάλο και σημαντικό τόσο, ώστε να με εμποδίζει να συλλειτουργήσω πλέον μαζί σας. 

Οι ύβρεις σας «αίσχος Παναγιώτατε» και ο εκ μέρους σας χαρακτηρισμός του «ως Ερντογάν Νο 2» ορθώνονται στην συνείδησή μου ως τείχος απροσπέλαστο. Δικαιούσθε να έχετε τις απόψεις σας και όσο κι αν διαφωνώ και όπου διαφωνώ μαζί σας θα υπερασπίζομαι το δικαίωμα σας να τις έχετε και να τις λέτε. Οι ύβρεις όμως δεν είναι απόψεις. Οι ύβρεις σας εκθέτουν. 

Σας θυμάμαι και στην αντίδρασή σας στον Νίκο Δήμου. «Αν δεν ήμουν Επίσκοπος θα του έλεγα… και παραθέσατε μια σειρά ύβρεων. Όμως είσαστε Επίσκοπος και υβρίσατε κάποιον γιατί είναι άθεος!!! Τον Νίκο Δήμου λίγο νωρίτερα τον είχα κρίνει πολύ αυστηρά για τις απόψεις του για το 1821. Εκεί όμως ο έλεγχος έγινε με επιστημονικά κριτήρια. Η απιστία και η αθεΐα όμως είναι ασθένεια και τον ασθενή δεν τον υβρίζουμε, τον λυπόμαστε. Μας είπε πουθενά ο Χριστός να υβρίζουμε τους αθέους; Πόσο έχουμε ξεχάσει την παρατήρησή του στον Πέτρο «ουχ ούτως έσται εν ημίν…» . Και ο Δήμου σας απάντησε, άθεος ων, χριστιανικά γράφοντάς σας «Ευχαριστώ τον Σεβασμιώτατο για το μήνυμα αγάπης που μου έστειλε εν όψει του Πάσχα». 

Αναφέρεσθε επίσης στην υπογραφή ενός κειμένου. Είναι κατ’ αρχήν πολύ ενδιαφέρον ότι «κατασκοπεύετε» τους αδελφούς σας και ελέγχετε την κάθε τους κίνηση. Προσωπικά με αφήνει αδιάφορο. Δεν φοβάμαι την αμφισβήτηση κανενός. Στο κείμενο αυτό ζητούσαμε η Ιεραρχία να αποδοκιμάσει μόνον τις ύβρεις σας και όχι τις απόψεις σας. Η συλλογή των υπογραφών σταμάτησε όταν ο Μακαριώτατος μας ζήτησε να τον εμπιστευθούμε και ότι θα αντιμετώπιζε εκείνος το θέμα. Παραδώσαμε λοιπόν το κείμενο στον Αρχιγραμματέα και σταμάτησε η περαιτέρω συλλογή υπογραφών. Είναι θλιβερό μια Ιεραρχία να ανέχεται τις ύβρεις. 

Αποστείλατε εις εμέ το κείμενο σας προς τον Πατριάρχη και με ερωτήσατε που διαφωνώ. Σας απαντώ ευθέως. Σε όλα εκτός από την υπόθεση της Μονής Μαζίου και την ανακήρυξή της σε Σταυροπήγιο. Όταν όμως είχαμε μπροστά μας τον Μακαριστό Μεγάρων δεν του ζητήσαμε εξηγήσεις. Ή για την ακρίβεια μας αγνόησε και δεν επιμείναμε. 

Όταν ως Ιεραρχία τότε δεν κρίνατε άξιο να εκλέξετε τον Ανδρούσης ως Κεφαλληνίας και το Πατριαρχείο τον εξέλεξε Αλβανίας γιατί δεν διαμαρτυρηθήκατε; Το ίδιο δια τον Βρεσθένης, όταν το Πατριαρχείο τον εξέλεξε ως Αμερικής; Για λόγους καθαρά προσωπικούς δεν εψήφισα τον προταθέντα υπό του Πατριάρχου ως Ιωαννίνων. Δεν κατακρίνω όμως τον Πατριάρχη γιατί τον εξέλεξε ως Ανδριανουπόλεως. Είχε κάθε δικαίωμα. Εμείς του δώσαμε απολυτήριο. Ούτε γιατί τον όρισε Διευθυντή του εν Αθήναις Γραφείου, χωρίς να μας ερωτήσει. Δεν προβλέπεται ένα τέτοιο ερώτημα. Αλλά γιατί; Έχουμε για κάτι να φοβηθούμε; Είναι εκφράσεις που τιμούν την Αρχιερωσύνη σας τα περί «κατάσκοποι» και άλλα τινά; 

Αν κάποια μέρα γίνει αυτό που εσείς επισείετε ως απειλή για τις Νέες Χώρες, τότε θα είσθε ο μοναδικός υπεύθυνος. Ο τρόπος που μιλάτε και χειρίζεσθε το θέμα δίνει την εντύπωση ότι το επιδιώκετε. Ενεργείτε με τρόπο που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως προβοκάτσια. Ψάχνετε διαρκώς για αντιπάλους. 

Σας οφείλω όμως και άλλη μια απάντηση σε ερώτημά σας που διατυπώσατε σε παλαιότερη τηλεφωνική μας επικοινωνία. Μου είχατε πει τότε: «Όταν με παρακαλούσατε να σας ψηφίσω ήμουν καλός; Όταν σας ψήφισα ήμουν καλός;». Σας απαντώ λοιπόν· Εάν με εφηφίσατε χαριστικά ή γιατί σας παρεκάλεσα κακώς με εψηφίσατε. Όμως, Σεβασμιώτατε, ποτέ δεν σας ζήτησα να με ψηφίσετε. Ποτέ, τόσον εσείς, όσον και οι άλλοι Αρχιερείς δεν δεχθήκατε τηλεφώνημα δικό μου με ένα τέτοιο αίτημα. Όχι από έλλειψη σεβασμού στα πρόσωπα των Αρχιερέων, αλλ’ ακριβώς εξ’ αιτίας του σεβασμού στα πρόσωπά σας και στην αρχιερωσύνη. Ήταν μια από τις προσωπικές μου δεσμεύσεις, να μην ζητήσω από κανένα να γίνω Αρχιερέας. Όταν ο μακαριστός Χριστόδουλος μου ανεκοίνωσε την απόφασή Του δεν μου ζήτησε να πάρω τηλέφωνο τους Αρχιερείς. Σας λέγω, ότι και να μου το ζητούσε δεν θα το έκανα. Ο Άγιος Χαλκίδος νομίζοντας ότι δεν κατάλαβα καλά πήρε στο τηλέφωνο τον Μακαριστό και τον ερώτησε, μήπως πρέπει να πάρουμε κανένα τηλέφωνο, είχε σκοπό να πάρει ο ίδιος. Ο Μακαριστός Αρχιεπίσκοπος του απήντησε: «Όχι, δεν χρειάζεται να πάρετε κανένα. Κανείς δεν έχει αντίρρηση για τον «Ψ». Αυτά μόνον για την ιστορία. 

Πολλά ακόμη θα είχα να σας πω. Σταματώ όμως εδώ. Δεν έχω διάθεση να ανοίξω διάλογο μεταξύ μας. Αν δεν ανακαλέσετε τις ύβρεις σας, δεν νομίζω ότι έχουμε να πούμε κάτι περισσότερο. 

Με λύπη βαθύτατη κατακλείω αυτό το γράμμα. 

+ ο Μητροπολίτης «Ψ»