Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Στην κατάμεστη αίθουσα, του ξενοδοχείου MY WAY, όπου η συγκίνηση συνάντησε τον αναστοχασμό, πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα η παρουσίαση του νέου βιβλίου «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» (εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) του βραβευμένου από την Ακαδημία Αθηνών συγγραφέα Σταύρου Ζουμπουλάκη. 

Η εκδήλωση, η οποία τελούσε υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος - Πελοποννήσου, δεν αποτέλεσε απλώς μια βιβλιοπαρουσίαση, αλλά μια ουσιαστική κατάθεση ψυχής και έναν ζωντανό διάλογο πάνω σε κρίσιμα θέματα βιοηθικής και στο ερώτημα "πόση αλήθεια"  αντέχει τελικά ο άνθρωπος που δοκιμάζεται από μια σοβαρή ασθένεια. 

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης –το ξέρουν όσοι διαβάζουν τα άρθρα και τα δοκίμιά του, είναι ένας άνθρωπος της πίστης –όχι όμως από τους συνηθισμένους. Διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία, πρόεδρος του δραστήριου εκδοτικού ιδρύματος Άρτος Ζωής, και τακτικός αρθρογράφος της Καθημερινής, ο ίδιος έχει καθιερώσει ένα σπάνιο για την Ελλάδα πρότυπο διανοούμενου, σπάνιο, γιατί συνδυάζει την ολοκληρωμένη θεολογική παιδεία και την αγάπη για τη σύγχρονη φιλοσοφία και λογοτεχνία με μια παρεμβατική προοδευτική στάση. 

Για το βιβλίο και τις πολυδιάστατες προεκτάσεις του μίλησαν ο Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής και Υγείας του Εγκεφάλου Πάνος Αλεξόπουλος, ο Παθολόγος και διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου «ο ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ» Χρήστος Μπίκας και ο Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής -Ογκολογικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον, ενώ τον συντονισμό του πάνελ είχε η σύμβουλος επικοινωνίας Ζέττα Ζάχου. 

Στην Πάτρα συχνά έχουμε ημερίδες για τα προβλήματα της, ή για τεχνικά ζητήματα, σπάνια όμως καταπιανόμαστε με θέματα βιοηθικής και υπαρξιακά που αγγίζουν όλες τις ψυχές. Η ιατρική εταιρεία Δυτικής Ελλάδος με τους Καθηγητές Ελένη Γελαστοπούλου και Χρήστο Τριάντο, κάλεσαν έγκριτους επιστήμονες της περιοχής μας να συνομιλήσουν με τον συγγραφέα για το βιβλίο αυτό. 

Οι ομιλητές, κράτησαν με την αλήθεια του λόγου τους και την ειλικρίνειά τους το πολυπληθές ακροατήριο σε εγρήγορση, κυρίως όμως δημιούργησαν σκέψεις για την ευαίσθητη σχέση ασθενούς -γιατρού και τόνισαν την ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα που δημιουργεί η τεχνοκρατική εξειδίκευση της εποχής μας, υπερτονίζοντας ότι η ιατρική πράξη οφείλει να παραμένει, πάνω από όλα, μια πράξη ανθρωπιάς. Καταλήγοντας, μέσα από τη συζήτηση αναδείχθηκε η πεποίθηση ότι η ανακοίνωση της αλήθειας δεν είναι μια τυπική διαδικαστική πράξη, αλλά μια ύψιστη βιοηθική ευθύνη που πρέπει να αναλαμβάνεται με ταπεινότητα καθώς ο γιατρός οφείλει να αποβάλει το αίσθημα της υπεροχής, να «μπαίνει στα παπούτσια του άλλου» και να επικοινωνεί τη νομοτέλεια της πορείας με ευαισθησία, μεταγγίζοντας την ελπίδα. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου «Γωνιά του Βιβλίου» και τη φιλοξενία του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events. 

Χορηγοί επικοινωνίας ήταν ο ΣΚΑΪ ΠΑΤΡΑΣ 89,4 και ο ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ. 

Σχόλιο στο βιβλίο «H ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» του Σταύρου Ζουμπουλάκη 

Του Πάνου Αλεξόπουλου 

Η φροντίδα του πάσχοντος ανθρώπου και η επικοινωνία ασθενούς-ιατρού διέρχονται τις τελευταίες δεκαετίες μια ριζική μετάλλαξη. Δεν αναφέρομαι αποκλειστικά στην εμμονική εστίαση του σχεδιασμού και της λειτουργίας των υπηρεσιών υγείας στην ισορροπία οικονομικού κόστους- οφέλους που οδηγεί στην εντατικοποίηση της εργασίας των επαγγελματιών υγείας. Έχω στο νου μου τις επιστημονικές εξελίξεις και τις κοινωνικές ανατροπές που έλαβαν χώρα τα τελευταία χρόνια. 

Οι επιστημονικές αλλαγές τις τελευταίες δεκαετίες είναι ραγδαίες λόγω της ταχύτητας με την οποία παράγεται η νέα επιστημονική γνώση, που είναι κατά κανόνα και πολύ καλά θεμελιωμένη σε σχέση με το παρελθόν. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Περίπου πριν από έναν αιώνα, ο Alois Alzheimer περιέγραψε μια έως εκείνη τη στιγμή άγνωστη κλινική οντότητα που αργότερα πήρε το όνομα του, τη Νόσο Alzheimer. Σε ποια δεδομένα βασίστηκε ο πρωτοπόρος κλινικός νευροεπιστήμονας; Στη μελέτη της κλινικής εξέλιξης και των εγκεφαλικών αλλαγών μιας και μόνο ασθενούς. 100 και λίγο παραπάνω χρόνια αργότερα ζούμε μια αλλαγή του πως αντιλαμβανόμαστε αυτή την κλινική οντότητα. Η αλλαγή αυτή βασίζεται σε κλινικά, βιοχημικά και νευροαπεικονιστικά δεδομένα εκατοντάδων χιλιάδων ασθενών και όχι σε μια μόνο ασθενή. Δεν είναι πια προϋπόθεση για τη διάγνωση της νόσου η παρουσία συμπτωμάτων. Αρκούν οι θετικοί απεικονιστικοί ή βιοχημικοί δείκτες. 

Το διαδίκτυο και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας, η ευχέρεια της διασυνοριακής κινητικότητας, τα χρηματοδοτικά εργαλεία της έρευνας, οι σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι, η καθολική πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας στον ανεπτυγμένο κόσμο και βέβαια η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών και οι νέες μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων ευνοούν την εξαγωγή ασφαλέστερων σε σχέση με το παρελθόν επιστημονικών συμπερασμάτων και την παραγωγή γνώσης που βασίζεται σε μεγάλο όγκο δεδομένων. Αυτός ο μεγάλος όγκος δεδομένων έχει ανοίξει το δρόμο τα τελευταία χρόνια για την ιατρική ακριβείας. Με τον όρο ιατρική ακριβείας αναφερόμαστε σε μια εξατομικευμένη προσέγγιση της υγειονομικής περίθαλψης που αξιοποιεί γενετικά-, βιολογικά, κλινικά και περιβαλλοντικά δεδομένα ενός ατόμου για τη διαμόρφωση εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης, διάγνωσης και της θεραπείας ασθενειών. Ήδη βαδίζουμε λοιπόν το μονοπάτι που μας οδηγεί στην διαμόρφωση με μεγάλη βεβαιότητα και ασφάλεια της κατάλληλης, εξατομικευμένης στρατηγικής πρόληψης και θεραπείας βάσει μεγάλου όγκου δεδομένων. Να το περιγράψω λίγο πιο απλοϊκά; Με τη δύναμη των υπολογιστών, εντοπίζουμε και συνδυάζουμε ευέλικτα στρατηγικές που ξέρουμε πως δούλεψαν σε άλλα άτομα/ασθενείς με τα ίδια ή παρόμοια χαρακτηριστικά. Επειδή ο όγκος των δεδομένων είναι μεγάλος και η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών υψηλή εξάγονται ασφαλή συμπεράσματα. Τόσο ασφαλή που επιτρέπεται στους ιατρούς να κομίζουν επιστημονικά νέα, διαγνώσεις και προγνώσεις ως άλλος Μωυσής που κατέρχεται από το όρος Σινά… 

Το σημειώνει αυτό με μάλλον ειρωνική και φλεγματική διάθεση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης όταν γράφει στο βιβλίο για το οποίο σήμερα μιλάμε πως «Ο ασθενής μας δεν ανακουφιζόταν, μολονότι όλα πήγαιναν καλά. Ζούσε στον ορίζοντα της υποτροπής, αύριο, μεθαύριο, και του τέλους του, στα εφτά ή το πολύ στα δέκα χρόνια, όπως του είχε - προσέξτε το ρήμα- ανακοινώσει από το όρος Σινά η Αμερικανίδα ιατρός». Η ιατρός που δούλευε στο Νοσοκομείο Μount Sinai στη Νέας Υόρκη. Προσφέρουν λοιπόν τα νέα μεγάλα δεδομένα και η νέα ιατρική ακριβείας την ευχέρεια και τη βεβαιότητα να ανακοινώνει ο γιατρός στον ασθενή την πορεία της νόσου του στο χρόνο, να προεξοφλεί τα μελλούμενα της αρρώστιας. Καθίσταται εύληπτη η επίταση του ούτως ή άλλως καταστατικά ασύμμετρου, εξουσιαστικού χαρακτήρα της σχέσης ιατρού-ασθενούς. Ο ιατρός «άρχων της ζωής και του θανάτου» από τη μια πλευρά και «ο άρρωστος [από την άλλη], ο συντετριμμένος, ο φοβισμένος, ο αδύναμος που παραδίδει στα χέρια του γιατρού το ίδιο του το σώμα με την ελπίδα να τον κάνει καλά», όπως με ενάργεια σημειώνει ο συγγραφέας. Και μάλιστα, κάποιες φορές, ελπίζει σπανίως ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, αυτή η βαθιά ασυμμετρία μπορεί να προσφέρει και μια κρυφή, ασυνείδητη, ανομολόγητη χαρά στον ιατρό που εκκινεί από «το αίσθημα υπεροχής του ανθρώπου που μιλάει από θέση εξουσίας». Έχουν λοιπόν σήμερα και ακόμα περισσότερο στο μέλλον οι διαγνώσεις που θέτουμε, οι θεραπείες που επιλέγουμε και τα όσα καλούμαστε, από ιατρικό καθήκον, να ανακοινώσουμε χαρακτήρα αυτο- εκπληρούμενης προφητείας; Και ο ιατρός, συμπεριφερόμενος ως θεός, είναι με τη συνδρομή των μεγάλων δεδομένων και την ισχυρή υπολογιστική δύναμη των μηχανών σε θέση να προβλέψει την περίπου νομοτελειακή εξέλιξη της πορείας της ασθένειας και άρα το ίδιο το μέλλον του αρρώστου; Και η βούληση του ασθενούς να αγωνιστεί για την υγεία του και να συνεργαστεί με τους ιατρούς ή να παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια δεν παίζουν κανένα ρόλο; Ή μήπως η βούληση και η στάση του ασθενούς, η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, είναι δυνατό να προεξοφληθούν μέσα από μια προσεκτική ανάλυση τεράστιου διαθέσιμου πλήθους συμπεριφορών ασθενών και ασθενειών; Ο άνθρωπος ως θεός και κύριος της τύχης του… 

Παρόλες αυτές τις εξελίξεις, Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης συνεχίζει πεισματικά στη σχέση ιατρού-ασθενούς να βλέπει «μια συνάντηση μεταξύ ίσων, μια συνάντηση προσώπων σε κάθε περίπτωση και σε κάθε συνθήκη, ακόμη και όταν- ίσως κυρίως τότε- ο άρρωστος είναι ένα ανθρώπινο κουρέλι». Δε θεωρώ πως η προσέγγιση αυτή είναι ρομαντική και ιδεαλιστική ή έχει να κάνει με την ανθρωπιστική επιστημονική σκευή του συγγραφέα. Ο κ. Ζουμπουλάκης έχει πέρα για πέρα δίκιο όχι μόνο για το σήμερα, αλλά και για το αύριο, διότι όλα τα νομίσματα έχουν δυο όψεις. Η σχέση ιατρού-ασθενούς τα τελευταία χρόνια, παρά την ψευδαίσθηση παντοδυναμίας που προσφέρουν οι νέες γνώσεις και τα νέα δεδομένα και την καταστατικώς ασύμμετρη φύση της, είναι, παραδόξως ίσως για τους μη ειδικούς. λιγότερο άνιση σε σχέση με το παρελθόν. Η αρχή της αυτονομίας, που δεν περιέχεται καν στον όρκο του Ιπποκράτη, έχει τις τελευταίες δεκαετίας προβάδισμα έναντι όλων των άλλων βιοηθικών αρχών, όπως της δικαιοσύνης, της ωφελιμότητας και της μη βλάβης, διότι ζούμε σε κοινωνίες που τα ατομικά δικαιώματα και η ατομικότητα έχουν προβάδισμα. Για το Σταύρο Ζουμπουλάκη «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να καταργήσει την αυτονομία του αρρώστου ή να τον υποκαταστήσει, να του κλέψει τον πόνο του». 

Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο, η άσκηση της αυτονομίας του αρρώστου προϋποθέτει τη συνάντηση του με τον ιατρό του, προϋποθέτει τη συνάντηση δυο προσώπων που επικοινωνούν, μοιράζονται βιώματα, εμπειρίες και γνώσεις για να καταλήξουν σε αποφάσεις που εναρμονίζονται με τις ανάγκες, τις αξίες, τις επιλογές ζωής του αρρώστου και φυσικά με τα όσα η ιατρική ακριβείας και η ιατρική που βασίζεται σε δεδομένα επιβάλουν. Να γιατί ο συγγραφέας έχει δίκιο όταν μιλάει για ισότητα στη σχέση ιατρού ασθενούς. Λόγω των ραγδαίων επιστημονικών εξελίξεων, μάλιστα, η άσκηση της αυτονομίας του ασθενούς έχει τις τελευταίες δεκαετίες ποιοτικά και ποσοτικά εμβαθυνθεί. Eξηγούμαι. 

Σήμερα λόγω ακριβώς της προόδου στα διαγνωστικά και θεραπευτικά μέσα που έχει στη διάθεση του ο γιατρός, πολλές φορές υπάρχουν εξίσου καλές στρατηγικές για την αντιμετώπιση μιας ασθένειας, ενώ οι ασθενείς αναζητούν πια πληροφορίες για το νόσημα τους και την αντιμετώπιση του σε έγκυρες και λιγότερο έγκυρες πηγές του διαδικτύου, σε βιβλία, σε ομάδες αλληλοβοήθειας. Για παράδειγμα η αντιμετώπιση ενός βαρέως καταθλιπτικού επεισοδίου δίχως αυτοκτονικότητα μπορεί να λάβει χώρα ενδονοσοκομειακά, σε ψυχιατρική κλινική, αλλά και στην Κλινική Ημέρας του τοπικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας, δηλαδή ο ασθενής να περνά το απόγευμα και το βράδυ του στο σπίτι του, ακόμα ακόμα και εξωνοσοκομειακά δύναται να θεραπευτεί το επεισόδιο αρκεί να αξιοποιείται η κατάλληλη, εντατική ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα καθώς και η αναγκαία οικογενειακή υποστήριξη. Για να γίνει η επιλογή επομένως ανάμεσα σε αυτές τις τρεις επιστημονικά καλά θεμελιωμένες και κατάλληλες για τον ασθενή μας θεραπευτικές επιλογές, ο ιατρός, αν δεν αντιμετωπίζει την αποστολή του με όρους εργαζόμενου σε υπεραγορά, supermarket, πρέπει με «ανθρωπιά και έγνοια» να ενσκήψει στις δυσκολίες, τα βάσανα, τις ανάγκες, τις δυνατότητες του ασθενούς και τις αξίες του, να κατανοήσει τις ευαισθησίες του και τα θέλω του στη διαχείριση του προβλήματος υγείας του, «να ακούσει ο γιατρός το αφήγημα του αρρώστου» όπως υπογραμμίζει στο βιβλίο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, να του δώσει τον αναγκαίο χώρο και χρόνο για να αναπτυχθεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα τους που στηρίζεται στο ψυχικό συμμερισμό από το γιατρό της κατάστασης του αρρώστου, αλλά και στην ανάγκη που έχει για βοήθεια ο ασθενής. 

Ευχαριστούμε κ. Ζουμπουλάκη για την επιμονή σε αυτό τον όρο έναντι της ακατανόητης στα ελληνικά λέξης «ενσυναίσθηση». Αν αναλογιστούμε και το γεγονός πως ζούμε πια σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, με συμπολίτες με ποικίλες εθνικές, θρησκευτικές και κοινωνικές καταβολές, γίνεται πασιφανής νομίζω η επιβεβλημένη ανάγκη να «είναι ο ασθενής για τον γιατρό ένα πραγματικό πρόσωπο, με βιογραφία και όχι ένας άγνωστος του οποίου έχει δει απλώς κάποιες εξετάσεις στον υπολογιστή του» και παίρνει αποφάσεις απλώς με τη βοήθεια πρωτοκόλλων και υπολογιστικών εργαλείων. Πως μπορεί, όμως, ο ιατρός ο καλά αρματωμένος με γνώσεις και εργαλεία διάγνωσης και εκτίμησης της πρόγνωσης, άρα και με βεβαιότητες και με την έπαρση που διαμορφώνει η πετυχημένη επαγγελματική διαδρομή, με το φορτωμένο επαγγελματικό πρόγραμμα, με τις υποχρεώσεις τους να κατανοήσει την αναγκαιότητα αλληλοπεριχώρησης και ουσιαστικού σεβασμού στον άρρωστο; Με σαφήνεια ο συγγραφέας βλέπει την ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο όχι ως διαδικαστικό, επαγγελματικό ή υπηρεσιακό καθήκον, αλλά ως πράξη ηθικής ευθύνης, και πιστεύει πως η άσκηση της ιατρικής είναι τέχνη, βασισμένη σε μια επιστήμη. 

Σε μια εποχή καταιγιστικής παραγωγής νέας γνώσης και ανακαλύψεων που αποθεώνει την ισχύ και την κυριαρχία, είναι τέχνη να επιμένεις στη μεσότητα, τη μετριοπάθεια και την αγάπη. Eίναι τέχνη που χτίζεται πάνω στην «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας» για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του συγγραφέα. Τότε μόνο βλέπει ο γιατρός στο πρόσωπο του αρρώστου έναν ίσο του, που αν και δεν είναι επαΐων της ιατρικής, είναι όμως επαϊων του πόνου του και της μοναδικής εμπειρίας της κατάδικής του αρρώστιας. Ο γιατρός και ο άρρωστος είναι ίσοι διότι καλούνται να συνδιαμορφώσουν ως επαϊόντες διαφορετικών πεδίων μια στρατηγική ανακούφισης του πόνου και των δυσκολιών που προκαλεί η αρρώστια στον άνθρωπο, όχι στον κάθε άνθρωπο, αλλά στο συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από το γιατρό και προσμένει βοήθεια και λύσεις. Δίχως συνάντηση προσώπων, αλληλοπεριχώρηση και εμπιστοσύνη, δίχως διαμόρφωση θεραπευτικής συμμαχίας, δύσκολα έχει θεραπευτικό νόημα και θεραπευτικό περιεχόμενο το ρήμα «παλεύεται» που αντέτεινε ο διευθυντής της Αιματολογικής Κλινικής του Ευαγγελισμού Νίκος Χαρχαλάκης στον τρομοκρατημένο από τα Αμερικάνικα νέα για την πρόγνωση της νόσου του ασθενή. «Και εμείς τις ξέρουμε τις στατιστικές […αλλά] κάθε περίπτωση είναι διαφορετική». Το ρήμα ήταν σε παθητική φωνή, «παλεύεται, παλεύεται από όλους μαζί, από του γιατρούς, τους νοσηλευτές, τον άρρωστο και τους δικούς του», σημειώνει ο συγγραφέας. 

Σε λιγότερες από τριάντα σελίδες ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επιτυγχάνει με λόγο απλό και ζωντανό, με ανθρωπιά και αμεσότητα να ευαισθητοποίησει την κοινότητα των υγειονομικών σήμερα, στην εποχή της γνώσης, των μεγάλων ταχυτήτων και της αναζήτησης της ισχύος, για τα διακυβεύματα της σχέσης αρρώστου και γιατρού. Μα δεν τα ξέρουν οι γιατροί; Τα ξέρουν. Στις λίγες αυτές σελίδες γοητεύουν η σφαιρικότητα της προσέγγισης ενός ακανθώδους, αλλά καίριου θέματος, η αξιοποίηση κλινικών περιστατικών, η αποφυγή του διδακτισμού, το ζωντάνεμα με σάρκα και οστά πολλών κεφαλαίων βιβλίων βιοηθικής, και το αίσθημα του αναγνώστη πως το γραπτό πατάει σε βιώματα του ίδιου συγγραφέα που μας κάνουν να συνειδητοποιούμε και να εμπεδώνουμε την «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας που αποτελεί ακριβώς την πηγή της ανθρωπιάς μας». 

κ. Ζουμπουλάκη, Σας ευχαριστούμε!