«Η εμμονή της μνήμης» στην ποίηση του Διονύση Καρατζά

"Η σκιά με τις τιράντες", Εκδόσεις Μετρονόμος, Αθήνα 2023
Σχέδιο εξωφύλλου: Άννα Καρατζά 

Του Δημήτρη Παπανικολάου

«Κι’ ο θάνατος δεν θάχει πια εξουσία» 

Ντύλαν Τόμας 

Η Ποίηση, από την ψυχή του Σύμπαντος εκπορευόμενη, φανερώνει και καταυγάζει την ομορφιά. Και, ως θεϊκή δωρεά, πνεύμα και φως -με την πνοή των Μουσών και τα ηχητικά κύματα των πλανητών-, στέλνει μηνύματα σε κάθε νοσταλγό των ουρανών. 

Ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς έρχεται από μακριά και, πλάθοντας εικόνες, μας αποκαλύπτει έναν άλλο κόσμο μεταφυσικής αρχής, θέτοντας τις λέξεις στην υπηρεσία των εννοιών που ενσαρκώνουν το όραμά του. Με φαντασία και νοητική διαδικασία ενός διακριτού εποπτικού ελέγχου, κτίζει το σώμα του ποιήματος με λέξεις «άπεφθης καθαρότητας».1 

Την τελευταία συλλογή του «Η σκιά με τις τιράντες» διατρέχει ένας ελεγειακός τόνος και μια μουσική που πάλλεται «κύμματι θαλάσσης».2 

«Τι ψάχνει να βρει 

και σκάβει στη θάλασσα μονοπάτια; 

Τι θέλει να μάθει 

και φυλλομετράει τα κύματα; 

Κι ύστερα, ακολουθώντας τη σκιά του, 

γιατί κρατάει αυτοσχέδια γράμματα ονείρων; 

Είναι, βλέπεις, 

κι αυτή η αναπάντεχη ομορφιά 

μετά την τρικυμία». 

Εν είδει απολογισμού και μ’ αναστοχαστική ματιά ανασκάπτει την ύλη των ονείρων του και ανασυνθέτει τα βιωθέντα, έχοντας τον χρόνο στο κέντρο της ποιητικής του. Στην ενότητα «επτά επικλήσεις στη μνήμη» καταθέτει νηφάλια το απόσταγμα του ποιητικού βίου ως οντολογική ερμηνεία του Κόσμου. 

«Αγέραστη μνήμη του μέλλοντος, 

σε επικαλούμαι με ωριμότητα θάρρους. 

Αφήνομαι στη σαγήνη του χρόνου 

και πορεύομαι με όσα έζησα και ζω 

μικρός και μέγας». 

Η Ποίηση, ως τέχνη μνημονικής και ψυχικής διεργασίας, απελευθερώνει και ανασταίνει τους πνευματικά ευλαβούντες. Ό,τι ενσταλάζει εντός του η μοναξιά, ο Διονύσης Καρατζάς το αναδιατάσσει δημιουργικά και το μεταγγίζει με λεκτική συνέπεια, προσφέροντάς το δοτικά προς τον καθένα. Στην κατάθεση αυτή εντάσσεται η αισθητική και φιλοσοφική του θεώρηση για το Είναι και Γίγνεσθαι, τον Λόγο και τον Χρόνο. 

Η έννοια του χρόνου, καθοριστικό στοιχείο του στοχασμού του, απαντάται σε όλα του τα έργα ως διερώτηση και υπαρξιακή αγωνία. Ο ποιητής αναμετράται με την αδήριτη ροή του χρόνου, αλλά ταυτόχρονα, ως υποκείμενο αισθαντικότητας και διαισθητικής αντίληψης, θεάται ό,τι κρυσταλώνεται στη στιγμή, εκφράζοντας με τη γραφή το νόημά του. Διακατέχεται από την «εμμονή της μνήμης»,3 καθώς έλκεται από «τον ειδικό δυναμισμό στον κάθετο χρόνο μιας ακινητοποιημένης στιγμής».4 

Οι κραδασμοί της ψυχής και οι ποιητικές αναφορές στις διαστάσεις του χρόνου είναι ευθείες αναγωγές σ’ έναν ονειρικό κόσμο, με την ομορφιά ν’ αναβλύζει αβίαστα από την πηγή της μνήμης. Το όνειρο δρα λυτρωτικά, αίρει τη λήθη και απαλύνει τον πόνο από το πέρασμα του χρόνου. 

«Ασίγαστη μνήμη της γλώσσας, 

εσένα επικαλούμαι επειγόντως 

όταν γράφω αιφνίδιες λέξεις αλήθειας. 

Επειδή η ποίηση πάντα εκπλήσσει 

και πάντα ομολογεί πίστη στο άρρητο». 

Στην ποίησή του Διονύση Καρατζά παρατηρείται λυρισμός και πνευματικότητα, καθώς η γλώσσα του συμπυκνώνει κοιτάσματα αιώνων και αποδίδει την πεμπτουσία των εμπνεύσεών του. 

«Διάφανη μνήμη της βροχής, 

σε επικαλούμαι ευφρόσυνα 

όσο περιμένω να καθαρίσει το φως, 

να λάμψει η φύση 

και μέσα της ν’ ανθίσω». 

Εικόνες ευκρίνειας φανερώνονται από τον εσώτερο εαυτό, ως «αισθηματική αγωγή»5 ηθικής και ελευθερίας. 

Σημειώσεις 

1. Οδυσσέας Ελύτης. «Ιδιωτική οδός», σ.79. Εκδόσεις ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1990 

2. Ιερά Σύνοψις και τα Άγια Πάθη. «Όρθρος του Αγίου και Μεγάλου Σαββάτου». Ωδή Α΄. Ήχος πλ.β΄. Ο Ειρμός, σ.490. Εκδοτικός Οίκος «Αστήρ». Αλ & Ε. Παπαδημητρίου. Αθήνα 1993 

3. Salvador Dali. «Η εμμονή της μνήμης» 1931. Ελαιογραφία. 24 εκ. x 33 εκ. Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Νέας Υόρκης. 

4. Γκαστόν Μπασελάρ. «Η εποπτεία της στιγμής», σ.165. Μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1997 

5. Γκιστάβ Φλομπέρ. «Αισθηματική αγωγή». Μετάφραση: Αριστέα Κομνηνέλλη, επίμετρο: Σωτήρης Παρασχάς. Εκδόσεις Μεταίχμιο. Αθήνα 2021 

Σύναξη πνευματικών προσωπικοτήτων στην Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, στην εκδήλωση προς τιμήν του ποιητή στις 23 Ιανουαρίου 1994: Ηλίας Ανδριόπουλος, συνθέτης. Δημήτρης Δασκαλόπουλος, ποιητής-βιβλιογράφος. Σπύρος Τσακνιάς, κριτικός λογοτεχνίας. Άρης Λεμπεσόπουλος, ηθοποιός και ο ποιητής Διονύσης Καρατζάς. 

Ο Διονύσης Καρατζάς (Πάτρα, 1950) έχει εκδώσει δεκαεφτά ποιητικές συλλογές με τελευταία «Η σκιά με τις τιράντες» (εκδόσεις Μετρονόμος, Αθήνα, 2023). Η συλλογή «Απ’ το μισό παράθυρο» (εκδόσεις Μεταίχμιο, 2006) βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, αλβανικά, αραβικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, ολλανδικά και ρωσικά και έχουν μελοποιηθεί από τους Μίκη Θεοδωράκη, Ηλία Ανδριόπουλο, Γιώργο Ανδρέου, Γιώργο Καζαντζή κ.ά. Από το 1988 είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Έχει εκπροσωπήσει τη χώρα μας σε διεθνείς ποιητικές συναντήσεις. Έχουν κυκλοφορήσει τέσσερις συλλεκτικές εκδόσεις με ποιήματά του και έργα σημαντικών Ελλήνων εικαστικών, καθώς και πέντε ανθολογίες της ποίησής του.

Ο Δημήτρης Παπανικολάου, είναι συγγραφέας. Διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. 

ΕΝΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΣΟΛΩΜΟ ΑΠΟ ΤΟ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΣΤΙΣ 9 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), παρουσιάζει την εκδήλωση με τίτλο: «Ύμνος Παθητικός για τον Διονύσιο Σολωμό», την Δευτέρα 9 Φεβρουαρίου 2026 και ώρα 7 μ.μ., στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής», στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Η εκδήλωση πραγματοποιείται την Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας, που είναι η 9η Φεβρουαρίου, ημέρα μνήμης του μεγάλου ποιητή Διονυσίου Σολωμού. Η Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας καθιερώθηκε το 2017 από το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών και επικυρώθηκε από την UNESCO το 2025, με σκοπό την ανάδειξη της διαχρονικής συμβολής της ελληνικής γλώσσας στον παγκόσμιο πολιτισμό. 

Το πρόγραμμα της εκδήλωσης έχει ως εξής: 

Α' Μέρος 

Ομιλίες 

- Στέλλα Νάκη, Δρ Φιλολογίας, με θέμα: «Διονύσιος Σολωμός και Ελληνική Γλώσσα». 

- Μάρια Μπαχά, Εικαστικός, με θέμα: «Μικρά Ηλεκτρικά Άλματα - Σολωμός, Twombly, Σικελιανός». 

- Ιωάννης – Πορφύριος Καποδίστριας, MSc Μουσειολογίας - Συντηρητής Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης, με θέμα: «ΓΙΑΤΙ Ο ΣΟΛΩΜΟΣ; Η μορφή του εθνικού ποιητή ως διαρκές καλλιτεχνικό μοτίβο». 

- Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος - μουσικός, με θέμα: «Ο Διονύσιος Σολωμός του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή». 

Β’ Μέρος 

Μελοποιημένη ποίηση του Διονυσίου Σολωμού από τους έλληνες συνθέτες: Θεόδωρο Σπάθη, Μάριο Βάρβογλη, Γεώργιο Καζάσογλου, Δημήτρη Μηνακάκη (α’ εκτέλεση), Γιώργο Κουρουπό και Έλενα Παυλέα, ερμηνεύουν οι: 

Δάφνη Πανουργιά, σοπράνο 

Μάριος Καζάς, πιάνο 

Παραγωγή: Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον»

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας 

Είσοδος ελεύθερη

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Στην κατάμεστη αίθουσα, του ξενοδοχείου MY WAY, όπου η συγκίνηση συνάντησε τον αναστοχασμό, πραγματοποιήθηκε στην Πάτρα η παρουσίαση του νέου βιβλίου «Η ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» (εκδόσεις ΠΟΛΙΣ) του βραβευμένου από την Ακαδημία Αθηνών συγγραφέα Σταύρου Ζουμπουλάκη. 

Η εκδήλωση, η οποία τελούσε υπό την αιγίδα της Ιατρικής Εταιρείας Δυτικής Ελλάδος - Πελοποννήσου, δεν αποτέλεσε απλώς μια βιβλιοπαρουσίαση, αλλά μια ουσιαστική κατάθεση ψυχής και έναν ζωντανό διάλογο πάνω σε κρίσιμα θέματα βιοηθικής και στο ερώτημα "πόση αλήθεια"  αντέχει τελικά ο άνθρωπος που δοκιμάζεται από μια σοβαρή ασθένεια. 

Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης –το ξέρουν όσοι διαβάζουν τα άρθρα και τα δοκίμιά του, είναι ένας άνθρωπος της πίστης –όχι όμως από τους συνηθισμένους. Διευθυντής του περιοδικού Νέα Εστία, πρόεδρος του δραστήριου εκδοτικού ιδρύματος Άρτος Ζωής, και τακτικός αρθρογράφος της Καθημερινής, ο ίδιος έχει καθιερώσει ένα σπάνιο για την Ελλάδα πρότυπο διανοούμενου, σπάνιο, γιατί συνδυάζει την ολοκληρωμένη θεολογική παιδεία και την αγάπη για τη σύγχρονη φιλοσοφία και λογοτεχνία με μια παρεμβατική προοδευτική στάση. 

Για το βιβλίο και τις πολυδιάστατες προεκτάσεις του μίλησαν ο Καθηγητής Ψυχιατρικής-Ψυχογηριατρικής και Υγείας του Εγκεφάλου Πάνος Αλεξόπουλος, ο Παθολόγος και διευθυντής της Παθολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου «ο ΑΓΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ» Χρήστος Μπίκας και ο Θεόδωρος Κουρέλης, Επιστημονικά Υπεύθυνος Παθολογικής -Ογκολογικής Κλινικής Πατρών «Ολύμπιον, ενώ τον συντονισμό του πάνελ είχε η σύμβουλος επικοινωνίας Ζέττα Ζάχου. 

Στην Πάτρα συχνά έχουμε ημερίδες για τα προβλήματα της, ή για τεχνικά ζητήματα, σπάνια όμως καταπιανόμαστε με θέματα βιοηθικής και υπαρξιακά που αγγίζουν όλες τις ψυχές. Η ιατρική εταιρεία Δυτικής Ελλάδος με τους Καθηγητές Ελένη Γελαστοπούλου και Χρήστο Τριάντο, κάλεσαν έγκριτους επιστήμονες της περιοχής μας να συνομιλήσουν με τον συγγραφέα για το βιβλίο αυτό. 

Οι ομιλητές, κράτησαν με την αλήθεια του λόγου τους και την ειλικρίνειά τους το πολυπληθές ακροατήριο σε εγρήγορση, κυρίως όμως δημιούργησαν σκέψεις για την ευαίσθητη σχέση ασθενούς -γιατρού και τόνισαν την ανάγκη να γεφυρωθεί το χάσμα που δημιουργεί η τεχνοκρατική εξειδίκευση της εποχής μας, υπερτονίζοντας ότι η ιατρική πράξη οφείλει να παραμένει, πάνω από όλα, μια πράξη ανθρωπιάς. Καταλήγοντας, μέσα από τη συζήτηση αναδείχθηκε η πεποίθηση ότι η ανακοίνωση της αλήθειας δεν είναι μια τυπική διαδικαστική πράξη, αλλά μια ύψιστη βιοηθική ευθύνη που πρέπει να αναλαμβάνεται με ταπεινότητα καθώς ο γιατρός οφείλει να αποβάλει το αίσθημα της υπεροχής, να «μπαίνει στα παπούτσια του άλλου» και να επικοινωνεί τη νομοτέλεια της πορείας με ευαισθησία, μεταγγίζοντας την ελπίδα. 

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του βιβλιοπωλείου «Γωνιά του Βιβλίου» και τη φιλοξενία του ξενοδοχείου MY WAY Hotel and Events. 

Χορηγοί επικοινωνίας ήταν ο ΣΚΑΪ ΠΑΤΡΑΣ 89,4 και ο ΜΕΛΩΔΙΑ ΠΑΤΡΑΣ. 

Σχόλιο στο βιβλίο «H ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο» του Σταύρου Ζουμπουλάκη 

Του Πάνου Αλεξόπουλου 

Η φροντίδα του πάσχοντος ανθρώπου και η επικοινωνία ασθενούς-ιατρού διέρχονται τις τελευταίες δεκαετίες μια ριζική μετάλλαξη. Δεν αναφέρομαι αποκλειστικά στην εμμονική εστίαση του σχεδιασμού και της λειτουργίας των υπηρεσιών υγείας στην ισορροπία οικονομικού κόστους- οφέλους που οδηγεί στην εντατικοποίηση της εργασίας των επαγγελματιών υγείας. Έχω στο νου μου τις επιστημονικές εξελίξεις και τις κοινωνικές ανατροπές που έλαβαν χώρα τα τελευταία χρόνια. 

Οι επιστημονικές αλλαγές τις τελευταίες δεκαετίες είναι ραγδαίες λόγω της ταχύτητας με την οποία παράγεται η νέα επιστημονική γνώση, που είναι κατά κανόνα και πολύ καλά θεμελιωμένη σε σχέση με το παρελθόν. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Περίπου πριν από έναν αιώνα, ο Alois Alzheimer περιέγραψε μια έως εκείνη τη στιγμή άγνωστη κλινική οντότητα που αργότερα πήρε το όνομα του, τη Νόσο Alzheimer. Σε ποια δεδομένα βασίστηκε ο πρωτοπόρος κλινικός νευροεπιστήμονας; Στη μελέτη της κλινικής εξέλιξης και των εγκεφαλικών αλλαγών μιας και μόνο ασθενούς. 100 και λίγο παραπάνω χρόνια αργότερα ζούμε μια αλλαγή του πως αντιλαμβανόμαστε αυτή την κλινική οντότητα. Η αλλαγή αυτή βασίζεται σε κλινικά, βιοχημικά και νευροαπεικονιστικά δεδομένα εκατοντάδων χιλιάδων ασθενών και όχι σε μια μόνο ασθενή. Δεν είναι πια προϋπόθεση για τη διάγνωση της νόσου η παρουσία συμπτωμάτων. Αρκούν οι θετικοί απεικονιστικοί ή βιοχημικοί δείκτες. 

Το διαδίκτυο και οι νέοι τρόποι επικοινωνίας, η ευχέρεια της διασυνοριακής κινητικότητας, τα χρηματοδοτικά εργαλεία της έρευνας, οι σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι, η καθολική πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας στον ανεπτυγμένο κόσμο και βέβαια η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών και οι νέες μέθοδοι ανάλυσης δεδομένων ευνοούν την εξαγωγή ασφαλέστερων σε σχέση με το παρελθόν επιστημονικών συμπερασμάτων και την παραγωγή γνώσης που βασίζεται σε μεγάλο όγκο δεδομένων. Αυτός ο μεγάλος όγκος δεδομένων έχει ανοίξει το δρόμο τα τελευταία χρόνια για την ιατρική ακριβείας. Με τον όρο ιατρική ακριβείας αναφερόμαστε σε μια εξατομικευμένη προσέγγιση της υγειονομικής περίθαλψης που αξιοποιεί γενετικά-, βιολογικά, κλινικά και περιβαλλοντικά δεδομένα ενός ατόμου για τη διαμόρφωση εξατομικευμένων στρατηγικών πρόληψης, διάγνωσης και της θεραπείας ασθενειών. Ήδη βαδίζουμε λοιπόν το μονοπάτι που μας οδηγεί στην διαμόρφωση με μεγάλη βεβαιότητα και ασφάλεια της κατάλληλης, εξατομικευμένης στρατηγικής πρόληψης και θεραπείας βάσει μεγάλου όγκου δεδομένων. Να το περιγράψω λίγο πιο απλοϊκά; Με τη δύναμη των υπολογιστών, εντοπίζουμε και συνδυάζουμε ευέλικτα στρατηγικές που ξέρουμε πως δούλεψαν σε άλλα άτομα/ασθενείς με τα ίδια ή παρόμοια χαρακτηριστικά. Επειδή ο όγκος των δεδομένων είναι μεγάλος και η αναλυτική δύναμη των υπολογιστών υψηλή εξάγονται ασφαλή συμπεράσματα. Τόσο ασφαλή που επιτρέπεται στους ιατρούς να κομίζουν επιστημονικά νέα, διαγνώσεις και προγνώσεις ως άλλος Μωυσής που κατέρχεται από το όρος Σινά… 

Το σημειώνει αυτό με μάλλον ειρωνική και φλεγματική διάθεση ο Σταύρος Ζουμπουλάκης όταν γράφει στο βιβλίο για το οποίο σήμερα μιλάμε πως «Ο ασθενής μας δεν ανακουφιζόταν, μολονότι όλα πήγαιναν καλά. Ζούσε στον ορίζοντα της υποτροπής, αύριο, μεθαύριο, και του τέλους του, στα εφτά ή το πολύ στα δέκα χρόνια, όπως του είχε - προσέξτε το ρήμα- ανακοινώσει από το όρος Σινά η Αμερικανίδα ιατρός». Η ιατρός που δούλευε στο Νοσοκομείο Μount Sinai στη Νέας Υόρκη. Προσφέρουν λοιπόν τα νέα μεγάλα δεδομένα και η νέα ιατρική ακριβείας την ευχέρεια και τη βεβαιότητα να ανακοινώνει ο γιατρός στον ασθενή την πορεία της νόσου του στο χρόνο, να προεξοφλεί τα μελλούμενα της αρρώστιας. Καθίσταται εύληπτη η επίταση του ούτως ή άλλως καταστατικά ασύμμετρου, εξουσιαστικού χαρακτήρα της σχέσης ιατρού-ασθενούς. Ο ιατρός «άρχων της ζωής και του θανάτου» από τη μια πλευρά και «ο άρρωστος [από την άλλη], ο συντετριμμένος, ο φοβισμένος, ο αδύναμος που παραδίδει στα χέρια του γιατρού το ίδιο του το σώμα με την ελπίδα να τον κάνει καλά», όπως με ενάργεια σημειώνει ο συγγραφέας. Και μάλιστα, κάποιες φορές, ελπίζει σπανίως ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, αυτή η βαθιά ασυμμετρία μπορεί να προσφέρει και μια κρυφή, ασυνείδητη, ανομολόγητη χαρά στον ιατρό που εκκινεί από «το αίσθημα υπεροχής του ανθρώπου που μιλάει από θέση εξουσίας». Έχουν λοιπόν σήμερα και ακόμα περισσότερο στο μέλλον οι διαγνώσεις που θέτουμε, οι θεραπείες που επιλέγουμε και τα όσα καλούμαστε, από ιατρικό καθήκον, να ανακοινώσουμε χαρακτήρα αυτο- εκπληρούμενης προφητείας; Και ο ιατρός, συμπεριφερόμενος ως θεός, είναι με τη συνδρομή των μεγάλων δεδομένων και την ισχυρή υπολογιστική δύναμη των μηχανών σε θέση να προβλέψει την περίπου νομοτελειακή εξέλιξη της πορείας της ασθένειας και άρα το ίδιο το μέλλον του αρρώστου; Και η βούληση του ασθενούς να αγωνιστεί για την υγεία του και να συνεργαστεί με τους ιατρούς ή να παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια δεν παίζουν κανένα ρόλο; Ή μήπως η βούληση και η στάση του ασθενούς, η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, είναι δυνατό να προεξοφληθούν μέσα από μια προσεκτική ανάλυση τεράστιου διαθέσιμου πλήθους συμπεριφορών ασθενών και ασθενειών; Ο άνθρωπος ως θεός και κύριος της τύχης του… 

Παρόλες αυτές τις εξελίξεις, Ο Σταύρος Ζουμπουλάκης συνεχίζει πεισματικά στη σχέση ιατρού-ασθενούς να βλέπει «μια συνάντηση μεταξύ ίσων, μια συνάντηση προσώπων σε κάθε περίπτωση και σε κάθε συνθήκη, ακόμη και όταν- ίσως κυρίως τότε- ο άρρωστος είναι ένα ανθρώπινο κουρέλι». Δε θεωρώ πως η προσέγγιση αυτή είναι ρομαντική και ιδεαλιστική ή έχει να κάνει με την ανθρωπιστική επιστημονική σκευή του συγγραφέα. Ο κ. Ζουμπουλάκης έχει πέρα για πέρα δίκιο όχι μόνο για το σήμερα, αλλά και για το αύριο, διότι όλα τα νομίσματα έχουν δυο όψεις. Η σχέση ιατρού-ασθενούς τα τελευταία χρόνια, παρά την ψευδαίσθηση παντοδυναμίας που προσφέρουν οι νέες γνώσεις και τα νέα δεδομένα και την καταστατικώς ασύμμετρη φύση της, είναι, παραδόξως ίσως για τους μη ειδικούς. λιγότερο άνιση σε σχέση με το παρελθόν. Η αρχή της αυτονομίας, που δεν περιέχεται καν στον όρκο του Ιπποκράτη, έχει τις τελευταίες δεκαετίας προβάδισμα έναντι όλων των άλλων βιοηθικών αρχών, όπως της δικαιοσύνης, της ωφελιμότητας και της μη βλάβης, διότι ζούμε σε κοινωνίες που τα ατομικά δικαιώματα και η ατομικότητα έχουν προβάδισμα. Για το Σταύρο Ζουμπουλάκη «κανείς δεν έχει το δικαίωμα να καταργήσει την αυτονομία του αρρώστου ή να τον υποκαταστήσει, να του κλέψει τον πόνο του». 

Σε αυτό λοιπόν το πλαίσιο, η άσκηση της αυτονομίας του αρρώστου προϋποθέτει τη συνάντηση του με τον ιατρό του, προϋποθέτει τη συνάντηση δυο προσώπων που επικοινωνούν, μοιράζονται βιώματα, εμπειρίες και γνώσεις για να καταλήξουν σε αποφάσεις που εναρμονίζονται με τις ανάγκες, τις αξίες, τις επιλογές ζωής του αρρώστου και φυσικά με τα όσα η ιατρική ακριβείας και η ιατρική που βασίζεται σε δεδομένα επιβάλουν. Να γιατί ο συγγραφέας έχει δίκιο όταν μιλάει για ισότητα στη σχέση ιατρού ασθενούς. Λόγω των ραγδαίων επιστημονικών εξελίξεων, μάλιστα, η άσκηση της αυτονομίας του ασθενούς έχει τις τελευταίες δεκαετίες ποιοτικά και ποσοτικά εμβαθυνθεί. Eξηγούμαι. 

Σήμερα λόγω ακριβώς της προόδου στα διαγνωστικά και θεραπευτικά μέσα που έχει στη διάθεση του ο γιατρός, πολλές φορές υπάρχουν εξίσου καλές στρατηγικές για την αντιμετώπιση μιας ασθένειας, ενώ οι ασθενείς αναζητούν πια πληροφορίες για το νόσημα τους και την αντιμετώπιση του σε έγκυρες και λιγότερο έγκυρες πηγές του διαδικτύου, σε βιβλία, σε ομάδες αλληλοβοήθειας. Για παράδειγμα η αντιμετώπιση ενός βαρέως καταθλιπτικού επεισοδίου δίχως αυτοκτονικότητα μπορεί να λάβει χώρα ενδονοσοκομειακά, σε ψυχιατρική κλινική, αλλά και στην Κλινική Ημέρας του τοπικού Κέντρου Ψυχικής Υγείας, δηλαδή ο ασθενής να περνά το απόγευμα και το βράδυ του στο σπίτι του, ακόμα ακόμα και εξωνοσοκομειακά δύναται να θεραπευτεί το επεισόδιο αρκεί να αξιοποιείται η κατάλληλη, εντατική ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα καθώς και η αναγκαία οικογενειακή υποστήριξη. Για να γίνει η επιλογή επομένως ανάμεσα σε αυτές τις τρεις επιστημονικά καλά θεμελιωμένες και κατάλληλες για τον ασθενή μας θεραπευτικές επιλογές, ο ιατρός, αν δεν αντιμετωπίζει την αποστολή του με όρους εργαζόμενου σε υπεραγορά, supermarket, πρέπει με «ανθρωπιά και έγνοια» να ενσκήψει στις δυσκολίες, τα βάσανα, τις ανάγκες, τις δυνατότητες του ασθενούς και τις αξίες του, να κατανοήσει τις ευαισθησίες του και τα θέλω του στη διαχείριση του προβλήματος υγείας του, «να ακούσει ο γιατρός το αφήγημα του αρρώστου» όπως υπογραμμίζει στο βιβλίο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, να του δώσει τον αναγκαίο χώρο και χρόνο για να αναπτυχθεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα τους που στηρίζεται στο ψυχικό συμμερισμό από το γιατρό της κατάστασης του αρρώστου, αλλά και στην ανάγκη που έχει για βοήθεια ο ασθενής. 

Ευχαριστούμε κ. Ζουμπουλάκη για την επιμονή σε αυτό τον όρο έναντι της ακατανόητης στα ελληνικά λέξης «ενσυναίσθηση». Αν αναλογιστούμε και το γεγονός πως ζούμε πια σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες, με συμπολίτες με ποικίλες εθνικές, θρησκευτικές και κοινωνικές καταβολές, γίνεται πασιφανής νομίζω η επιβεβλημένη ανάγκη να «είναι ο ασθενής για τον γιατρό ένα πραγματικό πρόσωπο, με βιογραφία και όχι ένας άγνωστος του οποίου έχει δει απλώς κάποιες εξετάσεις στον υπολογιστή του» και παίρνει αποφάσεις απλώς με τη βοήθεια πρωτοκόλλων και υπολογιστικών εργαλείων. Πως μπορεί, όμως, ο ιατρός ο καλά αρματωμένος με γνώσεις και εργαλεία διάγνωσης και εκτίμησης της πρόγνωσης, άρα και με βεβαιότητες και με την έπαρση που διαμορφώνει η πετυχημένη επαγγελματική διαδρομή, με το φορτωμένο επαγγελματικό πρόγραμμα, με τις υποχρεώσεις τους να κατανοήσει την αναγκαιότητα αλληλοπεριχώρησης και ουσιαστικού σεβασμού στον άρρωστο; Με σαφήνεια ο συγγραφέας βλέπει την ανακοίνωση της αλήθειας στον άρρωστο όχι ως διαδικαστικό, επαγγελματικό ή υπηρεσιακό καθήκον, αλλά ως πράξη ηθικής ευθύνης, και πιστεύει πως η άσκηση της ιατρικής είναι τέχνη, βασισμένη σε μια επιστήμη. 

Σε μια εποχή καταιγιστικής παραγωγής νέας γνώσης και ανακαλύψεων που αποθεώνει την ισχύ και την κυριαρχία, είναι τέχνη να επιμένεις στη μεσότητα, τη μετριοπάθεια και την αγάπη. Eίναι τέχνη που χτίζεται πάνω στην «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας» για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του συγγραφέα. Τότε μόνο βλέπει ο γιατρός στο πρόσωπο του αρρώστου έναν ίσο του, που αν και δεν είναι επαΐων της ιατρικής, είναι όμως επαϊων του πόνου του και της μοναδικής εμπειρίας της κατάδικής του αρρώστιας. Ο γιατρός και ο άρρωστος είναι ίσοι διότι καλούνται να συνδιαμορφώσουν ως επαϊόντες διαφορετικών πεδίων μια στρατηγική ανακούφισης του πόνου και των δυσκολιών που προκαλεί η αρρώστια στον άνθρωπο, όχι στον κάθε άνθρωπο, αλλά στο συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από το γιατρό και προσμένει βοήθεια και λύσεις. Δίχως συνάντηση προσώπων, αλληλοπεριχώρηση και εμπιστοσύνη, δίχως διαμόρφωση θεραπευτικής συμμαχίας, δύσκολα έχει θεραπευτικό νόημα και θεραπευτικό περιεχόμενο το ρήμα «παλεύεται» που αντέτεινε ο διευθυντής της Αιματολογικής Κλινικής του Ευαγγελισμού Νίκος Χαρχαλάκης στον τρομοκρατημένο από τα Αμερικάνικα νέα για την πρόγνωση της νόσου του ασθενή. «Και εμείς τις ξέρουμε τις στατιστικές […αλλά] κάθε περίπτωση είναι διαφορετική». Το ρήμα ήταν σε παθητική φωνή, «παλεύεται, παλεύεται από όλους μαζί, από του γιατρούς, τους νοσηλευτές, τον άρρωστο και τους δικούς του», σημειώνει ο συγγραφέας. 

Σε λιγότερες από τριάντα σελίδες ο Σταύρος Ζουμπουλάκης επιτυγχάνει με λόγο απλό και ζωντανό, με ανθρωπιά και αμεσότητα να ευαισθητοποίησει την κοινότητα των υγειονομικών σήμερα, στην εποχή της γνώσης, των μεγάλων ταχυτήτων και της αναζήτησης της ισχύος, για τα διακυβεύματα της σχέσης αρρώστου και γιατρού. Μα δεν τα ξέρουν οι γιατροί; Τα ξέρουν. Στις λίγες αυτές σελίδες γοητεύουν η σφαιρικότητα της προσέγγισης ενός ακανθώδους, αλλά καίριου θέματος, η αξιοποίηση κλινικών περιστατικών, η αποφυγή του διδακτισμού, το ζωντάνεμα με σάρκα και οστά πολλών κεφαλαίων βιβλίων βιοηθικής, και το αίσθημα του αναγνώστη πως το γραπτό πατάει σε βιώματα του ίδιου συγγραφέα που μας κάνουν να συνειδητοποιούμε και να εμπεδώνουμε την «κοινή μοίρα της ανθρώπινης τρωτότητας που αποτελεί ακριβώς την πηγή της ανθρωπιάς μας». 

κ. Ζουμπουλάκη, Σας ευχαριστούμε!

Ο ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Σαν σήμερα, 18 Ιανουαρίου, γεννήθηκε πριν 111 χρόνια και πέθανε, πριν 42 χρόνια, ο Βασίλης Τσιτσάνης. 
Για το φαινόμενο Τσιτσάνης έχουν γραφτεί πολλά. Εμείς εδώ εστιάζουμε στην σχέση του Μάνου Χατζιδάκι με τον Τσιτσάνη, κρατάει από παλιά και είναι πολύ στενή.
Ίσως ο Χατζιδάκις είναι ο μόνος έλληνας συνθέτης της λεγόμενης "έντεχνης" μουσικής, που έκανε τον Τσιτσάνη τόσο δικό του, σε διαφορετικά έργα του και σε διαφορετικές συνθετικές περιόδους. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Στις 31 Ιανουαρίου 1949 ο Χατζιδάκις δίνει στο Θέατρο Τέχνης την περίφημη διάλεξή του για το ρεμπέτικο. Σ' αυτήν αναφέρεται εκτενώς σε τραγούδια του Τσιτσάνη. Ας τον ακούσουμε: 

"Κατοχή. Πάνω σε μια γυμνή και παγωμένη άσφαλτο με μοναδικό φωτισμό την ψυχρή όψη ενός φεγγαριού, προχωράμε μ΄ ένα φίλο. Ένας λεπτός μα διαπεραστικός ήχος μπουζουκιού καθρεφτίζεται -λες- μες στην άσφαλτο και μας ακολουθεί βήμα προς βήμα. Ο φίλος μου προσπαθεί να μου εξηγήσει τη διάθεση φυγής και την έντονη εμμονή σ΄αυτή τη διάθεση που κρατούν οι τέσσερις νότες του περιφερόμενου τότες τραγουδιού «Θα πάω εκεί στην αραπιά». Μάταια προσπαθούσε να μου μεταδώσει τη συγκίνησή του και να μου δείξει μαζί αυτό το αντίκρισμα που υπήρχε αυτής της «διάθεσης φυγής» - καθώς την ονόμαζε στην όλη δημιουργημένη ατμόσφαιρα της πολιτείας των Αθηνών. Του λόγου μου -κάπως δικαιολογημένα βλέπετε με τη μικρή μου τότες ηλικία- του έφερνα όλες μου τις αντιρρήσεις, κουβαλώντας γνωστά επιχειρήματα που ιδιαίτερα σήμερα χρησιμοποιούνται πάρα πολύ από Αθηναίους της ώριμης ηλικίας. Δηλαδή περί αγοραίου, φτηνού και χυδαίου είδους καθώς κι άλλα παρόμοια. Αυτός όμως επέμενε τονίζοντας την κάθε λέξη του σύμφωνα με το ρυθμό «Θα πάω εκεί στην αραπιά», θέλοντας ίσως να μου δώσει και μια ρυθμική επαλήθευση των όσων έλεγε πάνω στο τραγούδι. 

Αργότερα ο ίδιος φίλος, στον ίδιο δρόμο, μου μιλούσε για κάτι καινούργιο. Μα τώρα ήταν καλοκαίρι και η άσφαλτος μύριζε. Το ίδιο σκοτάδι, μα η κάψα έλιωνε τις φωνές και τις έφτιαχνε μόνιμους ίσκιους στα σπίτια. Υπήρχε γύρω μας κάτι ρευστό. Μια καινούργια ρεμπέτικη κραυγή -καινούργια για μένα βέβαια- κυλούσε μ’ ένταση ανάμεσα στα στενά και βρώμικα πεζοδρόμια του Πειραιά και της Αθήνας. Ακούγαμε την πρώτη στροφή που έλεγε «Κουράστηκα για να σ΄ αποκτήσω αρχόντισσά μου μάγισσα τρανή». Κι ο φίλος μου εξηγούσε θίγοντας όλο τον ανικανοποίητο ερωτισμό που έπνιγε την ατμόσφαιρα. Ακόμα, προσπαθούσε να μου εξηγήσει το τραγικό στοιχείο του τραγουδιού που ερχόταν αντιμέτωπο σε μια εποχή που μόνο συνθήματα κυκλοφορούσαν τρέχοντας. Αργότερα πολύ, θά ΄βλεπα πόσην αλήθεια είχαν τα λόγια του, γιατί τότες ακόμη έπαιζα με τις πραγματικές αξίες ανυποψίαστος". 

Ο Χατζιδάκις εδώ αναφέρεται σε δύο προπολεμικά τραγούδια του Τσιτσάνη για να αποδώσει την ένταση του ρεμπέτικου που τότε τον σημάδεψε ανεξίτηλα: "Θα πάω εκεί στην Αραπιά" [Η μάγισσα της Αραπιάς], ένα χασάπικο που ο Τσιτσάνης ηχογράφησε το 1939, και "Αρχόντισσα", ένα χασάπικο αργό, μία από τις ωραιότερες λαϊκές καντάδες που γράφτηκαν ποτέ, που ερμήνευσε με μοναδικό τρόπο, το 1938, σε δίσκο Columbia, ο Στράτος Παγιουμτζής. 

Το "Θα πάω εκεί στην Αραπιά" ο Χατζιδάκις το ενέταξε αργότερα (1972) στο έργο του "Ο σκληρός Απρίλης του '45", που είναι διασκευή λαϊκών και ρεμπέτικων τραγουδιών του Μεσοπολέμου και της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου (για μικρή ορχήστρα με μπουζούκι, δύο κιθάρες, βιολί, μαντολίνο, άρπα, κοντραμπάσο και κρουστά)1. 

Την "Αρχόντισσα" ο Χατζιδάκις την ενέταξε στις "Έξι λαϊκές ζωγραφιές" (1949-50), δηλ. λίγο μετά την διάλεξή του για το ρεμπέτικο, στην οποία είπε γι' αυτό το τραγούδι: 

"Λίγο πριν απ΄ τον πόλεμο του ’40 ο Tσιτσάνης τραγούδησε για πρώτη φορά το «Αρχόντισσα μου μάγισσα τρανή- κουράστηκα για να σε αποκτήσω». Ήταν ένας μεγαλοφυής σχεδιασμός -μπορώ να πω- πάνω στο ερωτικό θέμα, που η δύναμή του και η αλήθεια του μας φέρνει κοντά στον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου και μετά από εκατοντάδες χρόνια κοντά στο «Ματωμέvο Γάμο» του Λόρκα. Η μελωδική του γραμμή αφάνταστη σε περιεκτικότητα και σε λιτότητα πλησιάζει τον Μπαχ. Αυτό το τραγούδι ορθώθηκε για να αντιμετωπίσει μια τυραννισμένη και δύσκολη εποχή και στάθηκε η πρώτη δυνατή φωνή μιας γενιάς". 

Και συνεχίζοντας ο Χατζιδάκις αναφέρεται σ' ένα θρυλικό τραγούδι του Καλδάρα: 

"Πριν δυό χρόνια ο ίδιος ο Τσιτσάνης τραγούδησε για πρώτη φορά πάλι αυτούς τους στίχους «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι - το σκοτάδι είναι βαθύ - κι όμως ένα παλικάρι δεν μπορεί να κοιμηθεί», ο ερωτισμός προχωράει και θίγει ακέραια το ανικανοποίητο, δίδοντας μια τόσο λεπτή μα τόσο έντονη αίσθηση μιας βαριάς ατμόσφαιρας, λες και προμηνούσε ένα άγχος, μια καταιγίδα. Φέτος -ο Παπαϊωάννου αυτή τη φορά- μας δίνει ολάκερο αυτό το άγχος με μια δυνατή κραυγή πια- η μοναδική μες στα ρεμπέτικα, και γι΄ αυτό τόσο αληθινή με το «Άνοιξε – άνοιξε»2. Δεν ξέρω, αλλά σ΄ αυτά τα τρία τραγούδια υπάρχει ένας συνδετικός κρίκος που δίνει ξεκάθαρα και μοναδικά το τραγικό στην ερωτική μας περιοχή". 

Ο Χατζιδάκις μας λέει ότι ο Τσιτσάνης τραγουδούσε το "Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι" του Καλδάρα (θα μπορούσε να 'ναι και δικό του!), το οποίο επίσης συμπεριέλαβε στις "Εξι λαϊκές ζωγραφιές" για πιάνο.

Στην ιστορική διάλεξη για το ρεμπέτικο ο Χατζιδάκις είχε φέρει τον Μάρκο Βαμβακάρη και τη Σωτηρία Μπέλλου για να παίξουν ζωντανά. Ανάμεσα στα τραγούδια ήταν και το "Μπαξέ τσιφλίκι" του Τσιτσάνη, το οποίο επίσης υπάρχει στις "Έξι λαϊκές ζωγραφιές", όπως και η "Συννεφιασμένη Κυριακή" που σημαίνει ότι από τις έξι οι τρεις είναι Τσιτσάνης! Να θυμίσουμε ότι οι "Εξι λαϊκές ζωγραφιές" ανέβηκαν ως μπαλέτο από το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου και έμειναν πραγματικά στην ιστορία του χορού της μεταπολεμικής Ελλάδας. 

Στα 1955-56 έχουμε μια συνάντηση κορυφής, θα λέγαμε, αφού ο Χατζιδάκις φώναξε τον Βασίλη Τσιτσάνη να παίξει μπουζούκι σε δύο αριστουργήματα του Ελληνικού κινηματογράφου, όπου ο Χατζιδάκις έγραψε τη μουσική: τη Στέλλα του Μιχάλη Κακογιάννη (1955) και τον Δράκο του Νίκου Κούνδουρου (1956). Από τη Στέλλα έχουμε ένα διαμάντι: τη Φαντασία για μπουζούκι και πιάνο, με τον Τσιτσάνη στο μπουζούκι και τον Χατζιδάκι στο πιάνο. Η σχετική ανέκδοτη ηχογράφηση, την οποία παραθέτουμε εδώ, περιλαμβάνεται για πρώτη φορά στον δίσκο Ο Ελληνικός κινηματογράφος και ο Μάνος Χατζιδάκις παρουσιάζουν (1985).

Στον Δράκο του Κούνδουρου έχουμε μία από τις ωραιότερες σκηνές που έχω δει ποτέ σε ελληνική ταινία, όταν ο Ντίνος Ηλιόπουλος προσπαθεί να ακολουθήσει τα βήματα αυτού του ζεϊμπέκικου του Χατζιδάκι, που παραθέτουμε εδώ, και το οποίο ακόμα δεν έχει κυκλοφορήσει σε δίσκο. Ο ρυθμός είναι βαρύς, όπως και η μοίρα του πρωταγωνιστή... Το τραγούδι Ο ήλιος έσβησε, με την συγκλονιστική Μαργαρίτα Παπαγεωργίου, περιέχει κι αυτό το ζεϊμπέκικο με τον Τσιτσάνη στο μπουζούκι και τη μουσική του Χατζιδάκι να σκίζει τον αέρα!

 

Αργότερα, το 1961, ο Χατζιδάκις παρουσιάζει τις Πασχαλιές μέσα από τη νεκρή γη, για μικρή ορχήστρα. Πρόκειται για επιλεγμένα ρεμπέτικα τραγούδια, ενορχηστρωμένα μ' ένα τρόπο που να εκφράζουν την τραγική ατμόσφαιρα του 1945. Εκεί ο Χατζιδάκις ανθολογεί από τον Τσιτσάνη τα τραγούδια: "Μπαξέ τσιφλίκι" (που το 'χει και στις "Έξι λαϊκές ζωγραφιές") - εδώ με τον τίτλο: "Περίπατος"-, "Χωρίσαμε ένα δειλινό" (που το ξαναβρίσκουμε στα "Λειτουργικά" για φωνή και πιάνο), "Πάλιωσε το σακάκι μου", με τον τίτλο "Ο παλιός δρόμος" και "Όταν συμβεί στα πέριξ", με τον τίτλο "Όταν ανάψουν οι φωτιές". Αυτό το τελευταίο το ξανασυναντάμε αργότερα στον δίσκο του Χατζιδάκι "Τα πέριξ".
Στον δίσκο Ο σκληρός Απρίλης του '45 - είναι πολύ ενδιαφέρον ότι ο Χατζιδάκις συνδέει τα ρεμπέτικα που επιλέγει και επεξεργάζεται ορχηστρικά με την απελευθέρωση - υπάρχουν τα τραγούδια του Τσιτσάνη: "Θα πάω εκεί στην Αραπιά", στο οποίο ήδη αναφερθήκαμε, "Πήρα τη στράτα κι έρχομαι", "Μάγκας βγήκε για σεργιάνι (Β. Τσιτσάνη - Απ. Καλδάρα) και "Το πικραμένο αγόρι" (Β. Τσιτσάνη - Πρόδρομου Τσαουσάκη), που το ξαναβρίσκουμε στα "Πέριξ".
Ο δίσκος Τα Πέριξ (1974) περιλαμβάνει ρεμπέτικα σε διασκευή και ενορχήστρωση του Χατζιδάκι με την πρωτοεμφανιζόμενη, τότε, τραγουδίστρια Βούλα Σαββίδη. Και εδώ ο Τσιτσάνης έχει την τιμητική του θέση. Κατ' αρχήν με το εμβληματικό τραγούδι "Όταν συμβεί στα πέριξ", που δανείζει και τον τίτλο στον δίσκο. Στη συνέχεια έχουμε τα εξής τραγούδια του Τσιτσάνη:"Ο μαχαλόμαγκας", "Το πικραμένο αγόρι" και το "Σε πήραν απ' τα χέρια μου" (Β. Τσιτσάνη - Γιάννη Κυριαζή).
Στα Λειτουργικά, τέλος, η ιέρεια Φλέρυ Νταντωνάκη, τραγουδάει μοναδικά το "Αντιλαλούνε τα βουνά" και το "Χωρίσαμε ένα δειλινό".

   

Πολλά ακόμα θα μπορούσαν να γραφούν γι' αυτή τη μακροχρόνια σχέση Χατζιδάκι - Τσιτσάνη.

Αρκούμαι σ' αυτά, επί του παρόντος, ελπίζοντας ότι σας έδωσα αρκετή τροφή για ακρόαση και μέθεξη. Το σίγουρο είναι πως τόσο τα τραγούδια του Τσιτσάνη, όσο και οι διασκευές του Χατζιδάκι σ'αυτά, παραμένουν ακριβή και άφθαρτη μουσική για όσους αντιστέκονται στην αθλιότητα των καιρών και έχουν αλήθεια μέσα τους.

Σημειώσεις:

1. Το τραγούδι αυτό του Τσιτσάνη ενέπνευσε και τον μεγάλο Νίκο Σκαλκώτα, ο οποίος χρησιμοποίησε το θέμα του στο β' μέρος του κοντσέρτου του για δύο βιολιά. Βλ. σχετικά ΕΔΩ. 

2. Το τραγούδι του Παπαϊωάννου "Άνοιξε, γιατί δεν αντέχω" το διασκεύασε ο Χατζιδάκις για φωνή και πιάνο και το έπαιξε ο ίδιος με την εξαίσια Φλέρυ Νταντωνάκη για τραγωδό, στα "Λειτουργικά" (1991). Αν λάβουμε υπ' όψιν ότι τα περισσότερα από τα κομμάτια αυτού του δίσκου ήταν πρόβες του συνθέτη με τη Φλέρυ στη Ν. Υόρκη του 1970, αντιλαμβανόμαστε πως το ρεμπέτικο ...κυνηγούσε τον Χατζιδάκι στην Αμερική!

Ο "ΑΝΤΩΝΗΣ" ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΕΛΛΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΚΑΙ Ο "ΚΥΡ ΑΝΤΩΝΗΣ" ΤΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΜΕΛΙΝΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ένας από τους γνωστότερους και τους πλέον εμβληματικούς δίσκους του Μίκη Θεοδωράκη είναι το «Μαουτχάουζεν» σε στίχους του Ιάκωβου Καμπανέλλη. 

Το έργο του Μ. Θεοδωράκη, συγκεκριμένα, ονομάστηκε ''Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν'' (1966) και χωριζόταν σε τέσσερα τραγούδια, το περίφημο ''Άσμα Ασμάτων (Τι ωραία πού' ν' η αγάπη μου)'', τον ''Αντώνη'', τον ''Δραπέτη'' και το ''Όταν τελειώσει ο πόλεμος'', που η ερμηνεύτρια Μαρία Φαραντούρη τραγούδησε ως ''Άμα τελειώσει ο πόλεμος''. 

Στον δίσκο, το τραγούδι «ο Αντώνης» αναφέρεται σε πραγματικό και υπαρκτό πρόσωπο στο στρατόπεδο. 

Να πως το παρουσιάζει ο ίδιος ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, κρατούμενος και αυτός στο συγκεκριμένο στρατόπεδο, στο βιβλίο του «Μαουτχάουζεν»:

«Ήταν μετά το μεσημεριανό φαϊ. Οι Ες-Ες επικεφαλής των συνεργείων των τιμωρημένων είχανε ως εκείνη την ώρα «ξεκάνει» 17 Εβραίους και Ρώσους αιχμαλώτους πολέμου. Μόλις κάποιος παραπατούσε τον σέρνανε στα συρματοπλέγματα του φράχτη. Εκεί ο Ες-Ες τον έχωνε ανάμεσα στο φράχτη και τον πυροβολούσε. Ύστερα έγραφε σε ένα μπλοκ «Ο υπ’αριθ. 137.566 κρατούμενος, αποπειραθείς να δραπετεύσει, εξετελέσθη επι τόπου». Αυτή τη σημείωση την κρατούσε για την βραδυνή αναφορά. Έγραφε όμως άλλη μια και την καρφίτσωνε πάνω στον πεθαμένο «Μόνο η πειθαρχία οδηγεί εις την ελευθερία». Σ’ ένα ανέβασμα της σκάλας του λατομείου, ένας Εβραίος άρχισε να παραπατά. Ο Αντώνης του έκανε νόημα να πλησιάσει. Ο Εβραίος πλησίασε κι ο Αντώνης κράτησε το δικό του αγκωνάρι με το δεξιό και με τ’ αριστερό σήκωσε το αγκωνάρι του Εβραίου. Όμως αυτό έγινε στη μέση της σκάλας. Έμενε ακόμα πολύ ανέβασμα. Ο Ες-Ες τους είδε και τους χώρισε. Διέταξε τον Εβραίο να τρέξει. Αυτός ανέβηκε λίγα σκαλοπάτια, ύστερα άφησε την πέτρα να πέσει και γονάτισε στο σκαλί. Ο Ες-Ες πλησίασε και του είπε να ανοίξει το στόμα. Ο Εβραίος άνοιξε το στόμα. Ο Ες-Ες έβγαλε το περίστροφο, το έχωσε στο στόμα του Εβραίου και πυροβόλησε. Ύστερα γύρισε προς τον Αντώνη και στύλωσε τα μάτια επάνω του. Ο Αντώνης τον κύτταξε άφοβα. Ύστερα πλησίασε τον νεκρό, φορτώθηκε και το δεύτερο αγκωνάρι και συνέχισε να ανεβαίνει την σκάλα. Ο Ες-Ες πάγωσε. Δεν είπε τίποτε. Δεν έκανε τίποτε. 

Όταν όμως ξαναγύρισαν στο λατομείο για να ξαναφορτωθούν αγκωνάρια φώναξε τον Αντώνη να πάει κοντά. Άρχισε να βολτάρει σαν μανιακός ανάμεσα στις πέτρες και να ψάχνει. Βρήκε ένα αγκωνάρι διπλό από τ’άλλα, τό’δειξε στον Αντώνη και του είπε "Αυτό είναι το δικό σου". Ο Αντώνης κύτταξε το αγκωνάρι, ύστερα τον Ες-Ες, ύστερα τα σκόρπια αγκωνάρια γύρω του. Όλοι οι άλλοι κάνανε πως δεν βλέπανε, πως δεν ακούγανε. Στο Μαουτχάουζεν το ένας για όλους και όλοι για έναν, ήταν νόμος. Τρέμανε για το τι θα έβγαινε από τούτο το μπλέξιμο. Αυτός ο Έλληνας το πήγαινε φιρί-φιρί. Ο Ες-Ες είχε κιόλας βγάλει το περίστροφό του από τη θήκη, το 'τριβε νευρικά στο παντελόνι του και ετοιμάζονταν. Ο Αντώνης σταμάτησε μπροστά σ’ένα αγκωνάρι ακόμα πιο μεγάλο από εκείνο που του διάλεξε ο Ες-Ες. «Αυτό είναι το δικό μου», είπε και το φορτώθηκε. Σ’ όλους τους δρόμους που κάνανε ως το βράδυ, ώσπου σήμανε η ώρα για μέσα ο Αντώνης διάλεγε και φορτωνόταν τα πιο βαριά αγκωνάρια. Το ίδιο βράδυ το στρατόπεδο απ’άκρη σ’άκρη μίλαγε για τον Έλληνα τον Αντώνη. 

Τέτοια νέα αναταράζανε το Μαουτχάουζεν. Ήταν μια κρυφή διανομή ελευθερίας.» 

Οι στίχοι του τραγουδιού γράφτηκαν από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη στα 1963. 

Εκεί στη σκάλα την πλατιά 

στη σκάλα των δακρύων 

στο Βίνερ Γκράμπεν το βαθύ 

το λατομείο των θρήνων 

Εβραίοι κι αντάρτες περπατούν 

Εβραίοι κι αντάρτες πέφτουν, 

βράχο στη ράχη κουβαλούν 

βράχο σταυρό θανάτου. 

Εκεί ο Αντώνης τη φωνή 

φωνή, φωνή ακούει 

ω καμαράντ, ω καμαράντ 

βόηθα ν΄ ανέβω τη σκάλα. 

Μα κει στη σκάλα την πλατιά 

και των δακρύων τη σκάλα 

τέτοια βοήθεια είναι βρισιά 

τέτοια σπλαχνιά είν’ κατάρα. 

Ο Εβραίος πέφτει στο σκαλί 

και κοκκινίζει η σκάλα 

κι εσύ λεβέντη μου έλα εδώ 

βράχο διπλό κουβάλα. 

Παίρνω διπλό, παίρνω τριπλό 

μένα με λένε Αντώνη 

κι αν είσαι άντρας, 

έλα εδώ στο μαρμαρένιο αλώνι. 

Να πούμε ότι ο ''Αντώνης'', το δεύτερο αυτό τραγούδι της ''Μπαλάντας του Μαουτχάουζεν'', έγινε το μουσικό θέμα για το θρυλικό κινηματογραφικό ''Ζ'' του Κώστα Γαβρά και του Βασίλη Βασιλικού. 

Να θυμηθούμε ότι το τραγούδι ακουγόταν ως ανεπίσημος εθνικός ύμνος του Χορασάν (Αφγανιστάν) το 1980 με τίτλο «Watan ishqe tu iftekharam» («Πατρίδα μου, η αγάπη μου για σένα είναι τιμή μου), ενάντια στο υποκινούμενο από την ΕΣΣΔ πραξικόπημα. Κι ακόμα, όταν το Νοέμβριο του 2001 το ΝΑΤΟ ανέλαβε τη διοίκηση του Αφγανιστάν, έπειτα από την ανατροπή των Ταλιμπάν, κατόπιν απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, ο αφγανικός στρατός μπήκε στην Καμπούλ πάνω σε ανοιχτά στρατιωτικά φορτηγά, τραγουδώντας τον ''Αντώνη'' του Θεοδωράκη στη γλώσσα τους σα να επρόκειτο επίσης για τον δικό τους Εθνικό Ύμνο! Υπάρχει, μάλιστα, βίντεο όπου ο Αφγανός ερμηνευτής Abdel Wahab Madadi ερμηνεύει στην αφγανική τηλεόραση τον ''Αντώνη'' και οι αντιδράσεις κυρίως των νέων φανερώνουν τη δυναμική του τραγουδιού στη συγκεκριμένη ασιατική χώρα.

 

Αρκετά χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 2014, τη μάχη των Κούρδων μαχητών στο Κομπάνι,  το οποίο πολιορκούσαν ανελέητα οι τζιχαντιστές, εμψύχωνε και πάλι ο "Αντώνης" του Μίκη Θεοδωράκη. Το βίντεο, στο οποίο πρωταγωνιστούσαν γυναίκες μαχητές, ξεκινά με τον «Αντώνη», ενώ ακολουθεί το «Ποιος δεν μιλά για τη λαμπρή».

Ο ...ΑΓΙΟΣ "ΚΥΡ ΑΝΤΩΝΗΣ" ΤΗΣ ΜΕΛΙΝΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ 

Το τραγούδι Ο κυρ-Αντώνης σε στίχους και μουσική Μάνου Χατζιδάκι, τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη. Ήταν η συμμετοχή του συνθέτη στο Γ' Φεστιβάλ Τραγουδιού του Ε.Ι.Ρ τον Ιούλιο του 1961. Την ίδια χρονιά ηχογραφήθηκε Ο κυρ-Αντώνης, πάντα με τη Νάνα Μούσχουρη.

Το τραγούδι ερμήνευσαν την ίδια εποχή ο Στέλιος Καζαντζίδης με τη Μαρινέλλα, ο Πάνος Γαβαλάς με τη Ρία Κούρτη (λαϊκές εκδοχές του τραγουδιού), η Νινή Ζαχά, η Ζωή Κουρούκλη, η Βίκυ Λέανδρος και πολλοί νεώτεροι τραγουδιστές.

Ο ίδιος ο Χατζιδάκις επέλεξε τον Γιώργο Νταλάρα να τραγουδήσει τον Κυρ-Αντώνη στη Λαϊκή Αγορά του (σε ενορχήστρωση Νίκου Κυπουργού), ήτοι στον κύκλο των 30 τραγουδιών που επέλεξε να επανεκτελέσει το 1987 (μετά τη Ρωμαϊκή Αγορά). Αλλά τη μελωδία του Κυρ-Αντώνη συμπεριέλαβε ο Χατζιδάκις και στους λυρικούς Δεκαπέντε Εσπερινούς του (1964), δηλαδή την ορχηστρική εκδοχή 15 τραγουδιών του για πιάνο, άρπα, δύο κιθάρες και κοντραμπάσο.

Όμως η ονειρική ερμηνεία του ποιητικού αυτού πλάσματος του χατζιδακικού σύμπαντος, βρίσκεται στο πασίγνωστο, πλέον, φιλμάκι, στο οποίο η Μελίνα μετέφραζε στα γαλλικά τους στίχους του τραγουδιού, που έλεγε ο ίδιος ο συνθέτης, καθισμένη στα γόνατα του σχεδόν. Προέρχεται από ένα αφιέρωμα της γαλλικής τηλεόρασης στον Μάνο Χατζιδάκι και τη Μελίνα Μερκούρη, του 1960, τη χρονιά που οι δυο τους θριάμβευσαν στις Κάννες με το Ποτέ την Κυριακή του Ζυλ Ντασσέν.

Το τραγούδι από το βιντεάκι αυτό συμπεριελήφθη στο δίσκο ... Μελίνα του Μάνου (Σείριος 2004), μαζί με άλλα δύο ιστορικά βίντεο που, εκτός από τα τραγούδια, αναδεικνύουν την μοναδική, την αληθινά ερωτική σχέση Μελίνας και Μάνου.

Αυτό το βίντεο παραθέτουμε και στη συνέχεια, προς ρεμβασμόν ονειρικό, στην αυλή του κυρ- Αντώνη που μετρούσε τ' άστρα... Κι εμείς μαζί του...

Ο Κυρ Αντώνης πάει καιρός που ζούσε στην αυλή

μ'ένα κανάτι μ' ένα κρεβάτι και με κρασί πολύ

είχε δυο μάτια γαλανά κι αχτένιστα μαλλιά

κι ένα λουλούδι πάντα φορούσε στα ρούχα τα παλιά

Αχ κυρ Αντώνη πως σ' αγαπάμε

και μαζί σου τ' άστρα μετράμε

τις φωτιές για σένα πηδάμε

ώσπου να 'ρθει η βροχή.

Και τον καημό σου πάντα ξεχνάμε

σαν πουλιά μαζί τριγυρνάμε

σαν παιδιά μαζί σου γελάμε

σαν κάνεις προσευχή

Ο κυρ Αντώνης βιάζεται να πάει να κοιμηθεί

γιατί το βράδυ στα όνειρά του θέλει να θυμηθεί

ότι ποτέ δεν έζησε, μες στο όνειρό του ζει

μα η νύχτα φεύγει και λυπημένο τον βρίσκει η χαραυγή

Αχ κυρ Αντώνη πως σ' αγαπάμε

και μαζί σου τ'άστρα μετράμε

τις φωτιές για σένα πηδάμε

ώσπου να 'ρθει η βροχή.

Και τον καημό σου πάντα ξεχνάμε

σαν πουλιά μαζί τριγυρνάμε

σαν παιδιά με σένα γελάμε

σαν κάνεις προσευχή

Μα ένα βράδυ ο κυρ Αντώνης στρώνει να κοιμηθεί

κι εμείς ξυπνάμε τον καρτεράμε στην πόρτα να φανεί

Μα ο κυρ Αντώνης δεν θα βγεί ποτέ του στην αυλή

αφού για πάντα μες στο όνειρό του θέλησε πια να ζει.

Ο ΘΩΜΑΣ ΤΑΜΒΑΚΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΙΑΝΙΣΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΤΗ ΚΥΠΡΙΑΝΟ ΚΑΤΣΑΡΗ

Ομιλία του μουσικογράφου, ερευνητή και δημιουργού του Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών, Θωμά Ταμβάκου, στην εκδήλωση για την παρουσίαση του δισκογραφήματος 4 δίσκων ακτίνας "Cyprien Katsaris and Nikolaos Samaltanos present Greek Rarities from the 19th and 20th Centuries" της Melism Records, στην Αίθουσα "Γ. Μαρίνος" της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης "Λίλιαν Βουδούρη" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (15 Ιανουαρίου 2026). 

Καλησπέρα σας και καλή χρονιά, με υγεία. 

Είναι μεγάλη η χαρά μου και η τιμή να συμμετάσχω στην παρουσίαση τού τετραπλού δισκογραφήματος τού Κυπριανού Κατσαρή με έργα Ελλήνων και Κυπρίων συνθετών, αρκετά από τα οποία εμφανίζονται για πρώτη φορά στη δισκογραφία. Κορυφαίοι μουσουργοί μας, οκτώ τεθνεώτες και ένας εν ζωή, αναδεικνύονται στο έπακρον, με την απίστευτη ερμηνευτική δεινότητα τού Κατσαρή ως ερμηνευτή. Το τετραπλό δισκογράφημα έρχεται ως συνέχεια τού προηγηθέντος από το 2022, με έργα Γιάννη Κωνσταντινίδη, Δημήτρη Λεβίδη και Γιάννη Ανδρέου Παπαϊωάννου, επίσης με τον ίδιο ως ερμηνευτή. Και τα δύο δισκογραφήματα εκδόθηκαν στη Γαλλία από τη δισκογραφική εταιρεία MELISM τού πιανίστα Νίκου Σαμαλτάνου ο οποίος -με πολύ μεράκι- φροντίζει για την αρτιότητα της παραγωγής, καθιστώντας τα ως δισκογραφήματα αναφοράς για την λόγια μουσική. Εξάρω επίσης την ουσιαστική συνδρομή τού Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Δικαιωμάτων Ελλήνων Μουσικών «ΑΠΟΛΛΩΝ».

Στο σύνολό της η δισκογραφία του, με δίσκους επαφής, ακτίνας και κασέτες εμπορίου, υπερβαίνει τις εκατόν εξήντα εκδόσεις και επανεκδόσεις από δεκαεπτά δισκογραφικές εταιρείες της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ασίας, κυρίως της Ιαπωνίας. Απουσιάζει δυστυχώς η Ελλάδα αλλά και η προγονική του πατρίδα, η Κύπρος. Σημαντικό μέρος της δισκογραφίας, με σαράντα περίπου εκδόσεις, κυκλοφόρησε από τη δική του δισκογραφική εταιρεία την PIANO 21, την οποία ίδρυσε τον Ιανουάριο τού 2001, με κύριο υλικό τις ηχογραφήσεις συναυλιών από προηγούμενες δεκαετίες. Η δυνατότητα της οπτικοακουστικής καταγραφής αποτελεί αδιάψευστο τεκμήριο σύγκρισης των κορυφαίων καλλιτεχνών όλου του κόσμου. Αυτή η οπτικοακουστική καταγραφή με τις εκατόν εξήντα δισκογραφικές εκδόσεις και επανεκδόσεις που προανέφερα, μαρτυρεί με τον καλύτερο τρόπο την ερμηνευτική δεινότητα τού Κατσαρή, χάρη στην οποία κατατάσσεται μεταξύ των διαχρονικών και διάσημων θρύλων του πιάνου.

Ο Κυπριανός Κατσαρής, με τα αμέτρητα εγκωμιαστικά σχόλια από δεκάδες εγνωσμένης αξίας μουσικοκριτικούς, όπως το σχόλιο του μουσικοκριτικού Jeremy Nicholas στο Gramophone στη διαφάνεια, για τις εμφανίσεις του ως σολίστ πιάνου και τα θαυμάσια δισκογραφήματά του, είναι σημείο αναφοράς για τον οικουμενικό μουσικό πολιτισμό τού σύγχρονου ελληνισμού, μαζί με τον Λεωνίδα Καβάκο και τον Θόδωρο Κουρεντζή. Είναι γνωστός στο φιλόμουσο κοινό για τον εκλεπτυσμένο ήχο του, την εκφραστικότητά του και την σχεδόν αβίαστη αυτοκυριαρχία στην τεχνική του. Να μου επιτρέψετε να σας αναφέρω επίσης, ένα ακόμη εγκωμιαστικό σχόλιο τού Harold C. Schonberg, κριτικού μουσικής των New York Times: «Είναι μια ισχυρή προσωπικότητα με αστραφτερά δάκτυλα... Έχει ένα έντονο μουσικό προφίλ, που τον τοποθετεί σε μια κατηγορία κατά πολύ ανώτερη από αυτή των συμβατικών ερμηνευτών της διεθνούς σχολής τού σύγχρονου πιάνου». 

Γεννήθηκε στη Μασσαλία στις 5 Μαΐου τού 1951 από Κύπριους γονείς, με ένα μοναδικό ταλέντο, όσον αφορά την τέχνη της μουσικής, το οποίο εξέλιξε στον ύψιστο βαθμό, σε παγκόσμιο επίπεδο, έχοντας ως υπόβαθρο το άριστο επίπεδο πιανιστικών σπουδών και μουσικής δωματίου στο Ωδείο του Παρισιού. Αυτό το επίπεδο τού έδωσε τη δυνατότητα ν’ αποσπάσει αρκετά διεθνή βραβεία, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας τού 1960. 

Τον χαρακτηρίζουν τα ακόλουθα πέντε στοιχεία: 

Πρώτο στοιχείο: η ασύλληπτη δεξιοτεχνία που τού επιτρέπει να εκτελεί τα δυσκολότερα έργα τού πιανιστικού ρεπερτορίου. 

Δεύτερο στοιχείο: η απαράμιλλη πνευματική συγκέντρωση και φυσική αντοχή με τις οποίες αποδίδει τα μουσικά κείμενα, σε εξαιρετικά απαιτητικές μουσικές μορφές. 

Τρίτο στοιχείο: η μοναδική προσέγγισή του στο ύφος της κάθε περιόδου και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τού κάθε κορυφαίου μουσουργού. 

Τέταρτο στοιχείο: η πρωτότυπη προσέγγισή του σε κρυφές εσωτερικές φωνές των γνωστών αριστουργημάτων της πιανιστικής εργογραφίας η οποία συνδέει το όνομά του με άγνωστες, έως τις μέρες μας, πτυχές της ερμηνευτικής αναδημιουργίας τους. 

Πέμπτο στοιχείο: η πολύπλευρη ηχοχρωματική του απόδοση και η ανακάλυψη νέων ηχητικών δυνατοτήτων τού πιάνου. 

Εκτός από πολυβραβευμένος, ασύγκριτος βιρτουόζος, εργασιομανής, φανατικός τού πιάνου, με ασκημένη περιέργεια στην ανακάλυψη άγνωστων έργων, ξένων και στα τελευταία χρόνια Ελλήνων και Κυπρίων συνθετών, είναι επίσης σπουδαίος μουσικός δημιουργός, διασκευαστής και αυτοσχεδιαστής. Είναι εξίσου σημαντική πλευρά της καλλιτεχνικής προσωπικότητάς του. Πλευρά για την οποία δεν γίνεται αναφορά στον ίδιο βαθμό, όπως γίνεται για τις σολιστικές ερμηνείες του σε έργα για πιάνο άλλων συνθετών. Το γεγονός αυτό ουδόλως μειώνει την ποιότητα της συνθετικής παραγωγής του, αφού σε αυτήν αποτυπώνονται όλες οι προαναφερόμενες δεξιότητες. Ένα μέρος αυτής της πολύ ενδιαφέρουσας καλλιτεχνικής πλευράς και προσφοράς του, αν και περιορισμένης ποσοτικά, είναι αποτυπωμένη σε δισκογραφήματα επαφής και ακτίνας. Επίσης, έχει παρουσιασθεί σε συναυλίες και εκδοθεί από ευρωπαϊκούς μουσικούς οίκους. Αν και το συνθετικό του έργο είναι ποιοτικά λίαν αξιόλογο, είχε αποφασίσει, από την αρχή της σταδιοδρομίας του, ν’ ασχοληθεί περισσότερο με την ερμηνεία έργων για πιάνο άλλων συνθετών, προκειμένου να έχει περισσότερο χρόνο στη διάθεσή του για να προετοιμάσει τα απαιτητικά προγράμματα των συναυλιών, δίνοντας έτσι μικρότερο βάρος στη σύνθεση. Ως συνθέτης είναι αυτοδίδακτος. Άρχισε να συνθέτει από το 1971 και κατά τη διάρκεια των μουσικών σπουδών του. Έως τις μέρες μας το συνθετικό του έργο προσμετρά είκοσι περίπου δικές του συνθέσεις, δέκα αυτοσχεδιασμούς και σαράντα διασκευές σε έργα γνωστών και άγνωστων συνθετών. Όλα αυτά τα έργα είναι για πιάνο και μόνο. 

Από τις προσωπικές του συνθέσεις, μόνο οι μισές έχουν αποτυπωθεί σε παρτιτούρα και λιγότερες έχουν εκδοθεί από μουσικούς οίκους. Οι πέντε από αυτές έχουν δισκογραφηθεί, όπως η Κυπριακή ραψωδία, έργο τού 1978 για το οποίο δεν υπάρχει παρτιτούρα. To πρώτο έργο της εργογραφίας του είναι το Τραγούδι αρ. 1, έργο τού 1971. Συνέθεσε συνολικά είκοσι πέντε έργα με τον ίδιο τίτλο και έως το 2014. Το Ποίημα του Φοίνικα, έργο τού 1977, ήταν το πρώτο που ερμήνευσε σε συναυλίες του στο Παρίσι και την Αμερική. Μετά την Κυπριακή Ραψωδία ακολούθησαν, για τη δεκαετία τού 1980, η Φαντασία στο πασίγνωστο Happy Birthday, οι Παραλλαγές στον Ύμνο της Βαυαρίας, το γνωστό ίσως και αρκετές φορές δισκογραφημένο In Memoriam Mozart, η τριπλή Φαντασία πάνω στον εθνικό ύμνο της Γερμανίας, η Μασσαλιώτιδα (ο εθνικός ύμνος της Γαλλίας) και η Ωδή στη χαρά από το τέταρτο μέρος της Ενάτης Συμφωνίας τού Beethoven και τέλος η Φαντασία πάνω στο πασίγνωστο χριστουγεννιάτικο τραγούδι Άγια νύχτα τού Grouber. 

Στη δεκαετία τού 1990 συνέθεσε το κορυφαίο του ίσως έργο, τη Mozartiana, με διάρκεια 12’ που επίσης έχει δισκογραφηθεί. Το κύριο θέμα τού έργου προέρχεται από το αργό μέρος τού Κοντσέρτου για πιάνο, με αριθμό 21, Κ. 467 τού Mozart. Εξάλλου με τον Mozart ο Κατσαρής ασχολήθηκε διεξοδικά, ως συνθέτης, διασκευαστής και ερμηνευτής. Το 1991 ολοκλήρωσε το Άλμπουμ για τη νεότητα το οποίο περιέχει δεκαπέντε συνθέσεις του, με αναφορές στον Mozart, τον Chopin με τη Chopiniana, τον Ραχμάνηνοβ με το Goodbye Mr. Rachmaninov και με αναφορές επίσης, σε διάφορες μελωδίες από την Ιαπωνία, σε χριστουγεννιάτικες κλπ. Στην ίδια δεκαετία περάτωσε την Πολυσπουδή η οποία βασίζεται σε Σπουδές για πιάνο τού Chopin. Το 2007 συνέθεσε ακόμη ένα σπουδαίο έργο, τη Μεγάλη φαντασία βασισμένη στο μπαλέτο Ζορμπάς ο Έλληνας τού Μίκη Θεοδωράκη με τον οποίο ο Κατσαρής είχε στενή σχέση και άριστη συνεργασία αφού ερμήνευσε συνθέσεις του για πιάνο. 

Στα πρόσφατα έργα του ανήκουν τα αφιερωματικά Για την Άννα, Για την Κλάρα και το Αντάτζιο για τη Ζαχαρούλα. Η εργογραφία του ως συνθέτη ολοκληρώνεται με το Μελαγχολικό βάλς και κυρίως με τη ογδοντάλεπτη μουσική, με είκοσι τρία μέρη, για το οικολογικό ντοκυμαντέρ Ελπίδα για τον ιδανικό ωκεανό. Βασίζεται στο βιβλίο «Ο έκνομος ωκεανός» τού Ian Urbina, βραβευμένου δημοσιογράφου των New York Times. Το βιβλίο αναφέρεται στη μόλυνση των ωκεανών και τις παράνομες δραστηριότητες τού ανθρώπου που συντελούν στην καταστροφή της θαλάσσιας ζωής και των ωκεάνιων συστημάτων. Από το 2021 η μουσική για το ντοκυμαντέρ έχει αναρτηθεί σε όλες σχεδόν τις πλατφόρμες τού διαδικτύου.

Η απόδοση ύφους άλλου συνθέτη σε έργα όπως η Mozartiana, η Chopiniana, το Goodbye, Mr. Rachmaninov και το In Memoriam Mozart, που προανέφερα, καταδεικνύει τον βαθμό αφομοίωσης της κάθε ξεχωριστής τεχνοτροπίας από τον Κατσαρή, με στοιχεία της προσωπικής λεπτεπίλεπτης αισθητικής του. Με αυτόν τον τρόπο, συνέθεσε έργα, στα οποία ο ακροατής απολαμβάνει μία χαρακτηριστική ανάμνηση από το προσωπικό ιδίωμα τού κάθε μοναδικού συνθέτη, φιλτραρισμένη από μία επίσης, μοναδική καλλιτεχνική προσέγγιση που φέρει αποκλειστικά την υπογραφή τού Κατσαρή. Η χρήση αυτούσιων δανεισμένων θεμάτων από έργα άλλων συνθετών είναι συνυφασμένη με ιδιαίτερη πολυφωνική υφή και πλούσια ηχοχρωματική παλέτα. Έτσι το τελικό άκουσμα καθίσταται μοναδικό και μνημειώδες. Οι συνθέσεις του έχουν μία ιδιαίτερη παιδαγωγική αξία επίσης. Αναπτύσσουν όλα αυτά τα παρελθοντικά ιδιώματα και εκτός των δεδομένων της εποχής τους. Επί π.χ. αποδίδεται ύφος Mozart σε τονικότητες που ο Mozart δεν τις χρησιμοποιούσε και σε τονικές περιοχές του πιάνου που εκείνη την εποχή δεν υφίσταντο. Για την ερμηνεία τους ο Κατσαρής αναπτύσσει τεχνικές που δεν θα μπορούσε να φανταστεί ο ερμηνευτής εκείνης της εποχής.

Αντίστοιχο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση της μορφής τού θέματος με παραλλαγές. Εδώ ο Κατσαρής συνδυάζει την ευχέρειά του στην απόδοση τού ύφους κορυφαίων μουσουργών με την χαρακτηριστική άνεσή του στον αυτοσχεδιασμό, όπως στις Παραλλαγές στο Happy Birthday. Τέλος, η συνθετική του δεινότητα, αναδεικνύεται μέσω της πολυσχιδούς χρήσης των διαφόρων μορφών της λόγιας δυτικής μουσικής (σονάτα, διάφοροι χοροί, χαρακτηριστικά κομμάτια της ρομαντικής περιόδου κ.ά.) σε όλες τις εκφάνσεις των κατά καιρούς ανεπτυγμένων αρμονικών συστημάτων της ευρωπαϊκής μουσικής (τονικών, τροπικών, ιμπρεσιονισμού, Jazz κ.ά.). Αρκετοί από τους πιανιστικούς αυτοσχεδιασμούς του είναι τελείως αυθόρμητοι, με ρομαντικό ύφος. Παρουσιάσθηκαν σε συναυλίες και ευτυχώς ηχογραφήθηκαν. Όπως ο θαυμάσιος αυτοσχεδιασμός πάνω στο κινητικό γλυπτό «Καρδιακός παλμός» τού Yaacov Agam, Ισραηλινού ζωγράφου και σημαντικού εκπροσώπου της οπτικοκινητικής τέχνης. Οι άλλοι αυτοσχεδιασμοί βασίζονται σε μουσικά θέματα τού Τσαηκόβσκη, τού Bellini, τού Wagner, τού Brahms, σε μουσικές για τον κινηματογράφο και σε κορεάτικα τραγούδια. Πολύ σημαντική επίσης, είναι η ενασχόλησή του ως διασκευαστής έργων άλλων συνθετών. Τομέας στον οποίο διαπρέπει, ήδη από τη δεκαετία του 1970, ακολουθώντας κατά κάποιο τρόπο τα χνάρια τού Liszt. Ασχολήθηκε με τα έργα γνωστών συνθετών όπως ο Bach, ο Handel, ο Mozart, ο Beethoven, ο Schubert, ο Brahms, ο Liszt, ο Dvorak, ο Sibelius, ο Χατσατουριάν αλλά και λιγότερο γνωστών όπως ο Addinsel, ο Μπόρτκιεβιτζ, ο Delfino και ο Popy. 

Νομίζω ότι το επιστέγασμά του ως διασκευαστής, είναι η διασκευή για πιάνο και των εννέα συμφωνιών τού Beethoven πάνω στις πρότυπες μεταγραφές τού Liszt και τού Κοντσέρτου για πιάνο αρ. 5 τού Beethoven επίσης. To Κοντσέρτο, το γνωστό και ως Αυτοκρατορικό, έχει δισκογραφηθεί από τη δική του εταιρεία σε δίσκο ακτίνας. Με τις εννέα Συμφωνίες τού Beethoven σε μεταγραφή Liszt και επιπρόσθετη διασκευή δική του όπως προείπα, πραγματοποίησε το 1984 έναν δισκογραφικό άθλο, υπέρτερο των ελάχιστων που προηγήθηκαν. Σχολιάστηκε ως ηχογράφηση υψηλού επιπέδου. Δικαίως έλαβε δυο φορές το βραβείο Grand Prix du Disque (1984 και 1989). Επίσης το δισκογράφημα με την Ενάτη Συμφωνία που βλέπετε στη διαφάνεια βραβεύτηκε στη Γερμανία το 1984 ως “Record of the Year”. Στην εργογραφία του μπορούμε να προσθέσουμε τις καντέντσες των μερών τού πιάνου σε είκοσι κοντσέρτα για πιάνο και ορχήστρα τού Mozart. Επίσης, τις αντίστοιχες καντέντσες σε αντίστοιχα κοντσέρτα τού Joseph Haydn και τού Wilhelm Friedmann Bach. Να σημειώσω ότι ο μοναδικός ερμηνευτής των συνθέσεών του είναι ο ίδιος ο συνθέτης. Ευελπιστώ στο μέλλον να ηχογραφηθούν όλες όσες συνθέσεις του δεν έχουν ακόμη έλθει στο φως και αυτό να γίνει και από άλλους πιανίστες. Θερμά συγχαρητήρια και πάλι για το αριστουργηματικό τετραπλό δισκογράφημα της MELISM και σε όλους όσους συνέβαλαν στην υλοποίησή του. 

Εύχομαι να είναι καλοτάξιδο και ευπώλητο. Σας ευχαριστώ.