ΤΟ "ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ" ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΕΦΕΡΗ ΣΕ ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΗΣ ΤΕΡΨΙΧΟΡΗΣ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ

Του Παναγιώτη Ανδριόπουλου

Στη μνήμη της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου

που έφυγε σαν σήμερα, 21 Δεκεμβρίου του 2019

Ο Γιώργος Σεφέρης µεταφράζει το «Άσµα Ασµάτων», από την Παλαιά Διαθήκη, το 1965. Κυκλοφορεί σε µια σπουδαία έκδοση 465 αντιτύπων με χαρακτικά του A. Tάσσου. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ποιητής χρησιµοποιεί τον όρο «µεταγραφή» και όχι µετάφραση, καθώς τη θεωρεί περισσότερο ικανοποιητική για τον µεταγλωτισµό των αρχαίων κειµένων. Τον ίδιο όρο υιοθετεί και για την «Αποκάλυψη του Ιωάννη».

Ως γνωστόν το «Άσμα» είναι ένα γαμήλιο τραγούδι, που βλάστησε σ' έναν ποιμενικό λαό, τον λαό της Παλαιστίνης. Τα δε πρόσωπα που πρωταγωνιστούν είναι η Νύφη, ο Άντρας και ο Χορός από γυναίκες ή και άντρες.

Σημειώνει στον πρόλογό του ο Σεφέρης: «... η εποχή της συναρμολόγησης του ποιήματος πρέπει να είναι ο Δ' π.Χ. αιώνας. Τότε ένας Ιεροσολυμίτης συντάκτης με εμμονή την ανάμνηση του Σολομών ενσωμάτωσε διάφορα ιουδαϊκά κομμάτια με στοιχεία από το Μοάβ ή και από τη Συρία σ' αυτό το σύνολο, όπου είναι αισθητές και οι ελληνικές επιρροές».

Γράφτηκε σε εβραϊκή -αραμαΐζουσα (σημιτική) γλώσσα και μεταφράστηκε στην ελληνιστική από τους «Εβδομήκοντα» ερμηνευτές, μια επιτροπή από Ιουδαίους ελληνιστές.

Προσθέτει ο Σεφέρης: «To Άσμα, μολονότι ξεκίνησε από την ποιμενική Αφροδίτη και υμνεί με πάθος εξαιρετικά έντονο τον ερωτικό πόθο και τη λαχτάρα του αποχωρισμένου από τον αγαπημένο του, μολονότι δεν μνημονεύει διόλου τη σχέση του ανθρώπου με το Θεό, βρήκε ωστόσο - όχι χωρίς συζητήσεις είναι αλήθεια - μια θέση στον Κανόνα της Παλαιάς Διαθήκης».

Η οριστική έκδοση της μεταγραφής του Σεφέρη μαζί με το κείμενο των Εβδομήκοντα, γίνεται από τις εκδόσεις Ίκαρος, το 1972, με εξώφυλλο του Γιάννη Μόραλη.

Εκείνη τη χρονιά, η ιδρύτρια και διευθύντρια της γνωστότερης ελληνικής χορωδίας, τότε, της Χορωδίας Τρικάλων, Τερψιχόρη Παπαστεφάνου, κυκλοφορεί το 1972 από την Polygram, με το label της Olympic το δίσκο της «Άσμα Ασμάτων».

Η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου ήταν απόφοιτος του Ωδείου Μανώλη Καλομοίρη και το 1952 ο Καλομοίρης της εμπιστεύεται τη διεύθυνση και την αναδιοργάνωση του παραρτήματος του Εθνικού Ωδείου Τρικάλων. Έτσι γεννιέται η Χορωδία Τρικάλων, που γίνεται γνωστή στην Ελλάδα και στο εξωτερικό με τους δίσκους που ηχογραφεί πάνω σε τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη διασκευασμένα χορωδιακά από την ίδια την Τερψιχόρη Παπαστεφάνου.

Είναι η πρώτη που μεταφέρει το έντεχνο ελληνικό τραγούδι σε χορωδιακή μορφή και η πρώτη που τολμά να το συνοδέψει λαϊκή ορχήστρα. Το 1966 εγκαθίσταται στην Αθήνα όπου αρχίζει να μελοποιεί έργα ελλήνων ποιητών τα οποία ηχογραφούνται και κυκλοφορούν σε δίσκους: “Ελεύθεροι πολιορκημένοι” του Πάνου Παναγιωτούνη, “Αδούλωτη” της Έλλης Παπαδημητρίου, “Άσμα ασμάτων” σε μεταγραφή Γιώργου Σεφέρη, “Πρελούδια” ποιήματα του Νικηφόρου Βρεττάκου, “Πόλεμος και Ειρήνη” του Γιάννη Ρίτσου και το ορχηστρικό “Καϋμοί στη γειτονιά”.

Στον δίσκο «Άσμα Ασμάτων» κυριαρχεί η  μελοποίηση ενός αποσπάσματος  της μεταγραφής του Γιώργου Σεφέρη. Τραγουδούν η Μαρία Δημητριάδη, ο Γιώργος Ζωγράφος και η Χορωδία Τρικάλων.

Στον δίσκο περιλαμβάνονται, επίσης, τρία μελοποιημένα ποιήματα: του Νικηφόρου Βρεττάκου, του Ιωάννη Πολέμη και του Άγγελου Σικελιανού καθώς και ένα ποίημα του Federico Garcia Lorca, σε ελεύθερη απόδοση στα ελληνικά από τον Νίκο Γκάτσο.

Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι την ίδια χρονιά, το 1972, ο Μάνος Χατζιδάκις μελοποιεί κι αυτός ένα απόσπασμα από το «Άσμα Ασμάτων», αλλά στο πρωτότυπο. Το γνωστό «Κραταιά ως θάνατος αγάπη», που συμπεριελήφθη στον «Μεγάλο Ερωτικό».

Το ίδιο απόσπασμα, στην μεταγραφή Σεφέρη, μελοποιεί και η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου, και κλείνει με αυτό το έργο της.

Αξίζει να σημειωθεί πως πρόκειται για την μοναδική μελοποίηση της Σεφερικής μεταγραφής. Η Παπαστεφάνου και ο Χατζιδάκις μέσα στην δικτατορία πρότειναν το ερωτικό «Άσμα» της Παλαιάς Διαθήκης!

Η προσέγγιση της Τερψιχόρη Παπαστεφάνου είναι …μοιραία Θεοδωρακική, αφού η ίδια είχε επηρεαστεί από τον συνθέτη που της ταίριαζε και με τον οποίο συνεργάστηκε στενά.

Στο αυτοβιογραφικό βιβλίο της «Ο μύθος μιας χορωδίας», η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου διηγείται πως πήρε την άδεια από την Μαρώ Σεφέρη για την ηχογράφηση του Σεφερικού «Άσματος», μετά από …εξετάσεις. Παρουσίασε, δηλ., το έργο της – στο πιάνο - στο σπίτι του συνθέτη Γιώργου Σισιλιάνου, τον οποίο εμπιστευόταν η Μαρώ Σεφέρη.

Η Μαρώ Σεφέρη συνέστησε στην Παπαστεφάνου και τον Γιώργο Ζωγράφο, ο οποίος είχε μάθει για την δουλειά αυτή και ήθελε πολύ να συμμετάσχει. Η Τερψιχόρη Παπαστεφάνου τον εμπιστεύτηκε και δεν το μετάνιωσε, όπως έγραψε.

Τα γυναικεία soli τραγούδησε η Μαρία Δημητριάδη, η οποία ήταν γνωστή τότε από τις εμφανίσεις της στο εξωτερικό πλάι στον Μίκη Θεοδωράκη.

Η Παπαστεφάνου εκτιμά πως το «Άσμα» ήταν μια επιτυχημένη παραγωγή.

Παραθέτουμε στη συνέχεια τη σχετική ηχογράφηση.

(κορίτσι)
Είμαι μαύρη μα είμαι ωραία
θυγατέρες της Ιερουσαλήμ
σαν τα τσαντήρια του Κιδάρ
σαν τα σκηνώματα του Σολομών

Αχ πες μου εσύ που η ψυχή μου αγάπησε
πού βόσκεις το κοπάδι σου
πού ξαποσταίνεις το μεσημέρι
για να μην τριγυρνώ κρυφά κρυφά
μες στα κοπάδια των συντρόφων σου

(χορωδία)
που ξαποσταίνεις το μεσημέρι
για να μην τριγυρνώ κρυφά κρυφά
μες στα κοπάδια των συντρόφων σου

(κορίτσι)
όμορφος που ‘σαι αγαπημένε
πόσο μεστός, πόσο μεστός
ωσάν μηλιά στα δένδρα του δρυμού
αγαπημένος μες στα παλληκάρια
στον ίσκιο του λαχτάρησα και κάθησα
κι ο καρπός του γλυκός στον ουρανίσκο

(χορωδία)
ωσάν μηλιά στα δένδρα του δρυμού
αγαπημένος μες στα παλληκάρια
στον ίσκιο του λαχτάρησα και κάθησα
κι ο καρπός του γλυκός στον ουρανίσκο

(κορίτσι)
το αριστερό του χέρι
κάτω απ το κεφάλι μου
και το δεξί του μ’ αγκαλιάζει

(αγόρι)
Όμορφη που ‘σαι Αγαπημένη
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι
Τα μάτια σου είναι περιστέρια
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι

(χορωδία)
Όμορφη που ‘σαι Αγαπημένη
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι
Τα μάτια σου είναι περιστέρια
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι

(αγόρι)
Ωσάν το κρίνο μες στ’ αγκάθια
η Αγαπημένη μου μες στις κοπέλες

(χορωδία)
Ωσάν το κρίνο μες στ’ αγκάθια
η Αγαπημένη μου μες στις κοπέλες

(αγόρι)
Σας εξορκίζω θυγατέρες της Ιερουσαλήμ
στις δύναμες και στις ορμές του αγρού
μη την ξυπνάτε, μη την ξαγριεύετε την Αγάπη μου
όσο να το θελήσει, όσο να το θελήσει

(χορωδία)
Όμορφη που ‘σαι Αγαπημένη
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι
Τα μάτια σου είναι περιστέρια
μέσ’ απ’ το πέπλο σου, μέσ’ απ’ το πέπλο σου
Είσαι πεντάμορφη, Αγαπημένη
χωρίς ψεγάδι, χωρίς ψεγάδι
Είσαι πεντάμορφη, Αγαπημένη
χωρίς ψεγάδι, χωρίς ψεγάδι

(αγόρι)
μου πήρες την καρδιά μου
με μια ματιά σου, με μια ματιά σου
μου πήρες την καρδιά μου
μ’ ένα κρικέλι της τραχείας σου
μέλι σταλάζει από τα χείλια σου
μέλι και γάλα κάτω απ’ τη γλώσσα σου
μέλι σταλάζει από τα χείλια σου
μέλι και γάλα κάτω απ’ τη γλώσσα σου

(χορωδία)
μου πήρες την καρδιά μου
με μια ματιά σου, με μια ματιά σου
μου πήρες την καρδιά μου
μ’ ένα κρικέλι της τραχείας σου
μέλι σταλάζει από τα χείλια σου
μέλι και γάλα κάτω απ’ τη γλώσσα σου
μέλι σταλάζει από τα χείλια σου
μέλι και γάλα κάτω απ’ τη γλώσσα σου

(κορίτσι)
Σήκω, σήκω Βοριά, τρέμε Νοτιά
φύσα στους κλώνους του περιβολιού μου
Σήκω, σήκω Βοριά, τρέμε Νοτιά
κι ας ξεχυθούν όλα τ’ αρώματά μου
Σήκω, σήκω Βοριά, τρέμε Νοτιά
φύσα στους κλώνους του περιβολιού μου
Σήκω, σήκω Βοριά, τρέμε Νοτιά
κι ας ξεχυθούν όλα τ’ αρώματά μου

(χορωδία)
Όμορφη που ‘σαι Αγαπημένη
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι
Τα μάτια σου είναι περιστέρια
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι
Σμύρνα κι αλόη, όλα τα μύρα
Σμύρνα κι αλόη, όλα τα μύρα
Σμύρνα κι αλόη, όλα τα μύρα
Σμύρνα κι αλόη, όλα τα μύρα

(αγόρι)
Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου
Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου
ωσάν σφραγίδα στο μπράτσο σου

Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου
Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου
Δυνατή η αγάπη σαν το θάνατο
κι ο πόθος σκληρός σαν τον Άδη
Σπίθες φωτιάς, φλόγα Θεού, φλόγα Θεού

Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου
Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου

(χορωδία)
Νερό ποτάμια δεν μπορούν
να σβήσουν την Αγάπη
Νερό ποτάμια δεν μπορούν
να σβήσουν την Αγάπη

Νερό ποτάμια δεν μπορούν
να σβήσουν την Αγάπη
Νερό ποτάμια δεν μπορούν
να σβήσουν την Αγάπη

(αγόρι)
Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου
Βάλε με σφραγίδα στην καρδιά σου

(χορωδία)
Όμορφη που ‘σαι Αγαπημένη
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι
Τα μάτια σου είναι περιστέρια
Όμορφη που ‘σαι, Όμορφη που ‘σαι

"Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΤΗΣ ΠΑΝΔΗΜΙΑΣ" ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

Στο περιοδικό Κ της Κυριακάτικης Καθημερινής (20-12-2020) δημοσιεύεται ένα θέμα με τίτλο: "Η Εκκλησία στον καιρό της πανδημίας". 

Καταθέτουν τις απόψεις τους οι:

Σταύρος Ζουμπουλάκης: "Η Εκκλησία θα βγει λαβωμένη από την κρίση". 

Χρυσόστομος Σταμούλης: "Έγιναν λάθη από όλους". 

Μητροπολίτης Αργολίδος Νεκτάριος: "Ευκαιρία για μια γνήσια αυτοκριτική". 

Μητροπολίτης Ν. Ιωνίας Γαβριήλ: "Μαζί Εκκλησία και Επιστήμη μπορούν". 

Παραθέτουμε τις σχετικές σελίδες. 

Ο LUDWIG VAN BEETHOVEN ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου
mikropragmata.lifo.gr

Παγκοσμίως γιορτάζονται φέτος τα 250 χρόνια από την γέννηση του Ludwig Van Beethoven (1770-1827). Ο μεγάλος συνθέτης γεννήθηκε πιθανότατα στις 16 Δεκεμβρίου. 

Πρόκειται αναμφισβήτητα για τον πιο αναγνωρίσιμο συνθέτη της κλασσικής μουσικής στο ευρύ κοινό, ειδικά για την περίφημη 5η συμφωνία του και την Ωδή της Χαράς από την μεγαλειώδη 9η.

Το πιο μυημένο κοινό έχει ακούσει κι άλλα έργα του κορυφαίου συνθέτη, αλλά και πάλι όχι τον Μπετόβεν στην ολότητά του.

Ο Μπετόβεν υπήρξε σίγουρα ο μεγάλος συμφωνιστής! Αλλά ποιος από τους πολλούς έχει ακούσει, για παράδειγμα, την 1η συμφωνία του, σε ντο μείζονα;

Κι εγώ την αγνοούσα ώσπου μου την υπέδειξε ο Μάνος Χατζιδάκις, όταν την έπαιξε με την Ορχήστρα των Χρωμάτων, που ο ίδιος ίδρυσε και διηύθυνε, την Μ. Τετάρτη, 3 Απριλίου 1991 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

Ο Χατζιδάκις επέλεξε να ανοίξει εκείνη την Πασχαλινή συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων (που περιλάμβανε, επίσης, το Stabat Mater του Karol Szymanowski και την Συμφωνία αρ. 3 του Μίκη Θεοδωράκη), με την Συμφωνία Νο 1 του Μπετόβεν, η οποία είχε ολοκληρωθεί στις αρχές του 1800 και πρωτοπαίχτηκε στις 2 Απριλίου της ίδιας χρονιάς. Ο Χατζιδάκις την ερμήνευσε ακριβώς 191 χρόνια μετά. Φέτος συμπληρώθηκαν 220 χρόνια από την σύνθεσή της.

Με αυτή την συμφωνία ο τριαντάχρονος Μπετόβεν εγκαινίασε τον μουσικό 19ο αιώνα. Κατά τον Kretzchmar, μελετητή του Μπετόβεν, η 1η Συμφωνία είναι το ορχηστρικό κύκνειο άσμα του 18ου αιώνος, το τελευταίο συμφωνικό δείγμα της κλασσικής αντίληψης, που με την λάμψη και την απλότητά της αναγγέλλει τον ρομαντισμό, του οποίου ο Μπετόβεν υπήρξε ένας από τους πρώτους εκφραστές του.

Ο Χατζιδάκις διευθύνοντας την Ορχήστρα των Χρωμάτων στην 1η του Μπετόβεν, ανέδειξε αυτά ακριβώς τα χαρακτηριστικά της: την λάμψη και την απλότητα, με ρομαντικούς ιριδισμούς, που προανήγγειλαν πανηγυρικά τις επόμενες μεγάλες συμφωνίες του συνθέτη.

Στο πρόγραμμα εκείνης της συναυλίας (επιμέλεια: Βασίλης Νικολαΐδης), υπήρχαν οκτώ σελίδες αφιερωμένες στον Μπετόβεν και στην 1η Συμφωνία του. Άλλωστε τα προγράμματα της Ορχήστρας των Χρωμάτων είχαν τη σφραγίδα του Χατζιδάκι, με κείμενα, φωτογραφικό υλικό και δείγματα από παρτιτούρες των έργων, πράγμα εντελώς ασυνήθιστο για εκείνη την εποχή.

Λίγους μήνες μετά, Κυριακή 15 Σεπτεμβρίου 1991, ο Χατζιδάκις δίνει μια σημαντική συναυλία στο Ηρώδειο με την Ορχήστρα των Χρωμάτων και ένα εξαιρετικό ενδιαφέρον πρόγραμμα: Η 1η Συμφωνία του Σεργκέι Προκόφιεφ (η «Κλασσική»), η 1η Συμφωνία του Ζωρζ Μπιζέ, το έργο του Χατζιδάκι «Εγκώμιον Επιφανούς Ανδρός», που μόλις είχε γράψει και αφιερώσει στον φίλο του Κωνσταντίνο Καραμανλή, και το Κοντσέρτο για πιάνο Νο 1, σε ντο μείζονα (1795), του Μπετόβεν. Σολίστ, η αγαπημένη πιανίστρια του Χατζιδάκι, Ντόρα Μπακοπούλου.

Ο Χατζιδάκις και εδώ μας πρότεινε έναν μάλλον άγνωστο Μπετόβεν, καθώς το 1ο Κοντσέρτο για πιάνο είναι ένα έργο που και ο ίδιος ο συνθέτης δεν το εκτιμούσε και πολύ, και δήλωνε πως δεν ανήκει στις καλύτερες συνθέσεις του για πιάνο.

Αν και στο έργο αυτό είναι έκδηλος ο επηρεασμός από το ύφος του Χάϋδν και του Μότσαρτ, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε μέρη, όπως το μεσαίο (Largo), όπου είναι προφανές το στυλ και η προσωπική σφραγίδα του Μπετόβεν.

Θυμάμαι την  Ντόρα Μπακοπούλου να το ερμηνεύει με νεανικό ενθουσιασμό και τον Χατζιδάκι ως μαέστρο να πάλλεται στο ζωηρό και λαμπερό τελευταίο μέρος (Rondo).

Στο τέλος εκείνης της χρονιάς (1991) και συγκεκριμένα στις 18 Δεκεμβρίου, στην Αίθουσα «Παλλάς», ο Χατζιδάκις μας δίνει έναν ακόμα εξαίσιο Μπετόβεν: Το περίφημο Τριπλό Κοντσέρτο σε ντο μείζονα, για πιάνο, βιολί, βιολοντσέλο και ορχήστρα. Το έργο αυτό αποτελούσε το δεύτερο μέρος εκείνης της συναυλίας. Στο πρώτο είχαμε δύο έργα ελλήνων συνθετών: του Μενέλαου Παλλάντιου (ο οποίος υπήρξε και δάσκαλος του Χατζιδάκι) και του Αντίοχου Ευαγγελάτου.

Σολίστ στο τριπλό κοντσέρτο του Μπετόβεν ήσαν οι: Άρης Γαρουφαλής, πιάνο και Τάτσης Αποστολίδης, βιολί (αείμνηστοι και οι δύο) και ο Ρουμάνος τσελίστας Alexandru Morosanu. Οι τρεις σολίστ έδωσαν και ένα ρεσιτάλ με έργα για τρίο των Χάϋδν, Μπετόβεν και Ντβόρζακ, δύο μέρες μετά στο «Παλλάς». Πρέπει να πούμε εδώ ότι ο Χατζιδάκις είχε μια εντελώς πρωτοποριακή αντίληψη για τις συναυλίες της Ορχήστρας των Χρωμάτων. Κάθε συναυλία ακολουθούνταν από ένα ρεσιτάλ των μουσικών που είχαν παίξει ως σολίστ με την Ορχήστρα ή και άλλων, ανάλογα με τα αφιερώματα που ήθελε να κάνει ο Χατζιδάκις.

Και το Τριπλό Κοντσέρτο, που μας πρότεινε τότε ο Χατζιδάκις, ανήκει στα έργα του Μπετόβεν που δεν είχε την αποδοχή που του έπρεπε, την εποχή του συνθέτη. Η θέση του στη μουσική ζωή δεν ήταν ποτέ αντίστοιχη με άλλα έργα του Μπετόβεν, με τα οποία, όμως, μπορεί να συγκριθεί άνετα. Πολλοί το χαρακτήρισαν «περιστασιακό», αλλά είναι άδικος ο χαρακτηρισμός. Για να κατανοήσει κάποιος το έργο αυτό πρέπει να είναι ανοικτός και διατεθειμένος ν’ ακούσει. Γι’ αυτό ένας κριτικός, στο τέλος του άρθρου του, μετά την πρώτη παρουσίαση του έργου στη Βιέννη (1808), έγραψε: «Όπως γνωρίζουμε σπάνια μπορούμε να εκφέρουμε γνώμη για ένα έργο του Μπετόβεν, απ’ την πρώτη ακρόαση. Γι’ αυτό δεν θα πω τίποτε άλλο γι’ αυτό το κοντσέρτο, αφού ακόμα δεν το ακούσαμε πολλές φορές».

Πιστεύω ακράδαντα πως αυτή ήταν και η άποψη του Χατζιδάκι: Μας πρότεινε ένα έργο με την Ορχήστρα των Χρωμάτων για να το ακούμε από κει και πέρα συνεχώς και να το ανακαλύπτουμε βαθύτερα και ουσιαστικότερα.

Ο τελευταίος Μπετόβεν του Χατζιδάκι με την Ορχήστρα των Χρωμάτων ήταν την Τετάρτη 11 Μαρτίου 1992, πάλι στην ιστορική Αίθουσα «Παλλάς» της οδού Βουκουρεστίου, αλλά αυτή τη φορά διηύθυνε ο μαέστρος Ανδρέας Παρίδης, προσκληθείς υπό του Χατζιδάκι.

Το πρόγραμμα περιλάμβανε έργα των Μότσαρτ, Ντεμπυσί, Χίντεμιθ και έκλεινε με την 4η Συμφωνία του Μπετόβεν.

Και η 4η του Μπετόβεν δεν είναι τόσο δημοφιλής, όσο η 3η («Ηρωϊκή»), η 5η, η 6η («Ποιμενική») ή η 9η.

Με απόσταση τριών ετών από την «Ηρωϊκή», η 4η διαφέρει απ’ αυτήν ριζικά.

Τελείως ενδεικτικά αναφέρω πως το Adagio αποτελεί έναν απ΄τους πιο καθαρούς στοχασμούς του συνθέτη, ενώ το μενουέτο διακρίνεται για τις απότομες αντιθέσεις και την ένταση του συναισθήματος. Στο φινάλε κυριαρχεί η αμέριμνη χαρά και η αγάπη για τη ζωή.

Ο Ανδρέας Παρίδης διηύθυνε την Ορχήστρα των Χρωμάτων με ορμή αλλά και ευαισθησία. Ο Χατζιδάκις αυτή την φορά ήταν στο κοινό.

Όμως, η ...σχέση του Χατζιδάκι με τον Μπετόβεν είναι παλιά... Στην θρυλική διάλεξή του για το Ρεμπέτικο, στο Θέατρο Τέχνης (1949), κάνει μια ηχηρή αναφορά:

« Κάθε απόπειρα που θα κινήσει να φέρει το ρεμπέτικο τραγούδι σε καθημερινή χρήση, και επιπόλαια και καταδικασμένη είναι. Αλλά το ίδιο μήπως δεν συμβαίνει και με την άλλη μουσική, αυτήν που ονομάζουμε σοβαρή; Μπορεί κανείς να φανταστεί ποτές, πως μια βραδιά κεφιού του, είναι δυνατόν να την καλύψει με την Σονάτα 110 του Mπετόβεν; (Δικαιολογημένα τώρα ίσως να σας γεννηθεί απορία για τη σχέση που μπορεί να έχει το ρεμπέτικο με τον Μπετόβεν. Παρ΄ όλο που και αργότερα θα επανέλθω σε παρόμοιους παραλληλισμούς σας προειδοποιώ πως δεν υπάρχει απολύτως καμία σχέση)».

Άραγε, το αλλοτινό ερώτημα του Χατζιδάκι υπάρχει και σήμερα; «Μπορεί κανείς να φανταστεί ποτές, πως μια βραδιά κεφιού του, είναι δυνατόν να την καλύψει με την Σονάτα 110 του Mπετόβεν;».

Στο ίδιο μήκος κύματος πολύ αργότερα σε μια συνέντευξή του ο Χατζιδάκις ήταν κατηγορηματικός: «Αν ξαναρχόμουν στον κόσμο θα ερχόμουν μόνο για να κάνω έρωτα και να φύγω. Και για το μόνο που θα λυπηθώ όταν θα φύγω, θα ‘ναι για τον έρωτα που θα χάσω, για τα πρόσωπα που δεν θα γνωρίσω. Όλα τα άλλα είναι αστεία. Τέλειωσαν οι εποχές που ένας άνθρωπος μπορούσε ν’ αντικαταστήσει τον ερωτικό του σύντροφο με μια συμφωνία του Μπετόβεν. Αυτά ανήκουν στο 19ο αιώνα. Σήμερα, ένας άνθρωπος που προβαίνει σε τέτοιες αντικαταστάσεις είναι μάλλον ύποπτος ψυχολογικών διαταραχών και μιας νοημοσύνης η οποία ακουμπάει την παρανοϊκότητα».

Επομένως, για τον Χατζιδάκι ο Μπετόβεν στις μέρες μας ούτε μια βραδιά κεφιού μπορεί να καλύψει ούτε – πολύ περισσότερο – έναν ερωτικό σύντροφο να αντικαταστήσει.

Γιατί, προφανώς, ο Μπετόβεν καλύπτει άλλες πλευρές της ύπαρξής μας, καθιστώντας μας, πάντως, εραστές της μουσικής του και της ομορφιάς που θα σώσει τον κόσμο.

Στον Μάνο Χατζιδάκι οφείλω την ανακάλυψη του πρώιμου Μπετόβεν. Τον οποίο ακούω και ξανακούω, μακαρίζοντας τον Χατζιδάκι για την γενναιοδωρία του!

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΙΑΣ: ΜΠΕΤΟΒΕΝ

ΜΠΕΤΟΒΕΝ 

O μουσικός; Ρώτησα 

Ποιος μουσικός; Απάντησαν. Εμείς 

δεν έχουμε εδώ κανέναν μουσικό 

Μέσα στο δωμάτιο ακούστηκαν 

τα κρόταλα. Πάνω στο κρεβάτι κείτεται 

ανάσκελα ένας άνδρας. Πράσινα ψαράκια 

γύρω από το κεφάλι του στεφάνι 

Διψώ, μωρέ παιδί, καίγομαι 

Άνοιξε λίγο το δίχτυ, θα σκάσω 

Κι έπεσε βογκώντας στο πάτωμα 

χτυπώντας το χρυσό του ντέφι. 

-Πεδίον ρίψεων, Γιώργος Κοζίας, Αθήνα, Στιγμή 2001

Ο ΜΠΕΤΟΒΕΝ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η οικουμένη όλη προγραμμάτισε κατά την διάρκεια του 2020 συναυλίες, εκθέσεις και άλλες, ποικίλες εκδηλώσεις για τον εορτασμό της 250ης επετείου των γενεθλίων του Ludwig Van Beethoven, που θα κορυφώνονταν αυτή την εβδομάδα. H πανδημία ακύρωσε τις περισσότερες, υπάρχουν όμως σχέδια για τον επαναπρογραμματισμό τους το 2021, όπως αξίζει στον μεγάλο συνθέτη που καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την τέχνη της μουσικής. 

Η ακριβής ημερομηνία γέννησης του συνθέτη δεν είναι γνωστή, γνωρίζουμε μόνο ότι βαπτίστηκε στην Βόννη στις 17 Δεκεμβρίου του 1770. Καθώς ήταν τότε συνήθεια η βάπτιση να γίνεται μέσα σε 24 ώρες από την γέννηση, συμπεραίνουμε ότι μάλλον γεννήθηκε στις 16 Δεκεμβρίου. 

Με αφορμή, λοιπόν, τα γενέθλια του Μπετόβεν, διερευνούμε τη σχέση του δικού μας Μίκη Θεοδωράκη με τον μεγάλο συνθέτη. 

Στις 25 Μαΐου του 2017, παρουσιάστηκε η Συμφωνία αρ. 2 του Μ. Θεοδωράκη από την Συμφωνική Ορχήστρα του Ντίσελντορφ στην αίθουσα συναυλιών Tonhalle, στις όχθες του Ρήνου, παρουσία του Έλληνα συνθέτη. Θεωρήθηκε ένα από τα κορυφαία μουσικά γεγονότα του 2017 στη Γερμανία. 

Με το ταξίδι του στη Γερμανία ο Μίκης Θεοδωράκης εξέπληξε τους περισσότερους, αν όχι τους πάντες σε Γερμανία και Ελλάδα, που δεν περίμεναν ότι ο 92χρονος, τότε, συνθέτης θα έμπαινε στον κόπο να πάει για μια ακόμα φορά στη «πατρίδα της συμφωνικής μουσικής», όπως συνηθίζει να λέει. Εν τέλει εκείνος που φαίνεται να πίστευε περισσότερο σε αυτό το ταξίδι στο Ντίσελντορφ για την παρουσίαση του συμφωνικού του έργου ήταν ο ίδιος ο Θεοδωράκης, ο οποίος ήταν παρών τόσο στις πρόβες της συμφωνικής ορχήστρας, όσο και στην μεγάλη συναυλία. 

 

Σε συνέντευξή του στην DW ο Μίκης Θεοδωράκης δήλωσε ότι με τον ερχομό του στη Γερμανία κλείνει ένας κύκλος. «Εδώ και μέρες αυτό δημιουργεί μέσα μου μια φοβερή ατμόσφαιρα. Για μένα το Ντίσελντορφ σημαίνει Μπετόβεν. Είναι το πνεύμα του Μπετόβεν και το αισθάνομαι αυτό. Αισθάνομαι ότι έχω ακόμα μέσα μου έναν "γερμανό" συνθέτη μέσα μου που θριαμβεύει», είπε χαρακτηριστικά και θυμήθηκε πως φέτος (2017) συμπληρώνονται 75 χρόνια από τότε που πρωτάκουσε το 1942 στην κατοχική Τρίπολη την 9η Συμφωνία του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν με το περίφημο χορωδιακό μέρος «Ωδή στη Χαρά» σε στίχους Φρίντριχ Σίλερ. Και αύριο στο Ντίσελντορφ, 75 ολόκληρα χρόνια μετά από αυτή την «συγκλονιστική πρώτη επαφή» με την 9η του Μπετόβεν, παρουσιάζεται ένα από τα σημαντικότερα, κατά την εκτίμηση του, συμφωνικά έργα του. «Ελπίζω ότι από εκεί ψηλά ο Μπετόβεν ίσως ακούσει το έργο μου και μειδιάσει», είπε χαρακτηριστικά ο Μίκης Θεοδωράκης. Άλλωστε εκείνη η πρώτη ακρόαση της 9ης, σα να φύτεψε μέσα του τον όνειρο να γίνει μια μέρα συνθέτης συμφωνικής μουσικής. 

Όμως ο Μίκης Θεοδωράκης δεν θαυμάζει τον Μπετόβεν μόνο ως εξαιρετικό συμφωνιστή και ως τον κορυφαίο συνθέτη λόγω της μεγάλης επίδρασής του στη μουσική. Τον θαυμάζει και ως άνθρωπο: «Ο Μπετόβεν λέει ότι η νέα κοινωνία θα έχει στο επίκεντρο τον άνθρωπο, αλλά και ότι θα πρέπει να υπάρξει μια κοινωνία, στην οποία όλοι να είναι ίσοι. Ο Μπετόβεν ήταν πραγματικός επαναστάτης και ως άνθρωπος. Για μένα ο Μπετόβεν είναι καλλιτεχνικά πατέρας μου. Έχω αντιγράψει και τις εννέα συμφωνίες του». 

Ένα χρόνο αργότερα στην Αθήνα παρουσιάστηκε σε α' παγκόσμια εκτέλεση ένα άγνωστο, ως τότε, έργο του Μίκη Θεοδωράκη: Η Αποκάλυψη (Ωδή στον Μπετόβεν), του μακρινού 1945. Για ορχήστρα εγχόρδων, αφηγητή και χορωδία. 

Έγραψε ο συνθέτης στις 25 Σεπτεμβρίου 2018: 

«Γιατί «Αποκάλυψη» και γιατί «Μπετόβεν»; Γιατί την ίδια εποχή αποκαλύφθηκαν μέσα μου ως προς την Τέχνη η Συμφωνική Μουσική και ως προς τον Φιλοσοφικό διαλογισμό, τον πατριωτισμό και την κοινωνία, η Αντίσταση και ο Μαρξισμός. Παράλληλα σφραγίστηκε υπαρξιακά και για πάντα η μπετοβενική διάσταση της Τέχνης της Μουσικής. 

Το 1942 υπήρξε για μένα σταθμός. Πρώτον, άκουσα για πρώτη φορά Συμφωνική Μουσική (την 9η του Μπετόβεν). Δεύτερον, ανέπτυξα την θεωρία μου «Για τη Συμπαντική Αρμονία», που έμελλε να γίνει ο οδηγός σε όλη μου τη ζωή (Σκέψη και Δράση) και τρίτον, άρχισα τη σύνθεση του πρώτου χορωδιακού-συμφωνικού μου έργου με τον αρχικό τίτλο «Συμφωνία αρ. 1», τον οποίο μετέτρεψα αργότερα σε «Αποκάλυψη», για να την ξεχωρίσω από την «Πρώτη Συμφωνία» (1948-1953). 

«Η Αποκάλυψη» τελείωσε στις 31 Ιανουαρίου του 1945, γιατί στο μεταξύ μεσολάβησαν κορυφαία γεγονότα, που με απομάκρυναν από την σύνθεση. Όμως η εγγραφή μου στο Ωδείο Αθηνών, στην τάξη Αρμονίας, Αντίστιξης και Φούγκας με καθηγητή τον Φιλοκτήτη Οικονομίδη το φθινόπωρο του 1943 διεδραμάτισε αντιθέτως καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση του έργου, που είναι άλλωστε εμφανής. 

Το έργο αυτό το παρουσίασα στον Δάσκαλό μου που ήταν διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας αλλά και της Χορωδίας Αθηνών, των οποίων μέλος ήμουν κι εγώ. Προς μεγάλη μου έκπληξη, μου ανακοίνωσε ότι το προγραμμάτισε για το φθινόπωρο του 1945! Και μου ζήτησε να ετοιμάσω τα υλικά, δηλαδή τις πάρτες των μουσικών και των χορωδών. Πλην όμως, λίγο αργότερα με κάλεσε στο γραφείο του, για να με ρωτήσει τι έκανα στα Δεκεμβριανά. Δηλαδή στις μάχες μεταξύ του ΕΛΑΣ και των Άγγλων, που διήρκεσαν από τον Δεκέμβριο του 1944 έως τις αρχές του Ιανουαρίου του 1945. Κάποιος φαίνεται ότι με «κάρφωσε», γνωρίζοντας ασφαλώς ότι ο Οικονομίδης έπνεε μένεα κατά των κομμουνιστών, που όπως μου είπε και ο ίδιος «είχαν κάψει το σπίτι της αδελφής του». 

Του απάντησα ότι υπήρξα μέλος του ΕΛΑΣ και ότι πολέμησα στην πρώτη γραμμή επί 33 μέρες! Πρόσθεσα μάλιστα ότι, εάν διάβαζε προσεκτικά το έργο, θα έβλεπε ότι, αναζητώντας τον Θεό, τον ανακάλυπτα τελικά στο πρόσωπο του Εργάτη. Στους προλετάριους όλων των εθνών! 

Όπως ήταν φυσικό, ο άνθρωπος κόντεψε να πάθει έμφραγμα από τον μεγάλο θυμό του. Μεταξύ πολλών άλλων, μου φώναξε ότι «δεν θέλει να με ξαναδεί μπροστά του» και μου πέταξε κατάμουτρα το αντίγραφο της μουσικής μου σύνθεσης. Αυτή ήταν η γένεση και ο θάνατος του έργου αυτού, που έμεινε κυριολεκτικά θαμμένο τόσα χρόνια, μέχρι που ο φίλτατος διευθυντής της εξαίρετης Καμεράτας-Oρχήστρας των Φίλων της Μουσικής, Γιώργος Πέτρου, επανέλαβε την ρήσιν «Δεύρο έξω» και έτσι νεκραναστημένο το παρουσιάζει στη συναυλία της 12.10.2018! 

Ο τίτλος «Η Αποκάλυψη» περιγράφει τον αγωνιώδη αγώνα των «εύθραυστων» εφήβων για την κατανόηση του αινίγματος της ζωής, που ξεκινά από την αναζήτηση του Θεού. Ένα κομμάτι μου τον αναζήτησε στον χώρο της Φιλοσοφίας με την θεωρία της Συμπαντικής Αρμονίας. Ένα άλλο, στον τομέα της Τέχνης, ξεκινώντας από το φιλόδοξο και δύσκολο εγχείρημα της σύνθεσης του πρώτου συμφωνικού μου έργου με μοναδικά ακούσματα την «Ωδή στη Χαρά» και ανταποδίδοντας με ανεξήγητη τόλμη και αυτοπεποίθηση τη δική μου «Ωδή στον Μπετόβεν». Ας μην ξεχνάμε ότι αναφέρομαι στην ελληνική επαρχία της δεκαετίας του 1930-1940 με τελευταίο σταθμό την Τρίπολη της Αρκαδίας (1940-1943), όπου ήταν παντελώς άγνωστη η Συμφωνική Μουσική. 

Όμως, με την κήρυξη του πολέμου το πνευματικό και ιδεολογικό μου οπλοστάσιο άρχισε να μεταμορφώνεται μέσα μου. Από τον ακραίο φιλοσοφικό ιδεαλισμό, γνώρισα και ενστερνίσθηκα τελικά τον Μαρξισμό, που με οδήγησε να πορευτώ από την ιδεολογία στην πράξη, δηλαδή στην ένταξή μου στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Σ’ αυτό, μεγάλο ρόλο διεδραμάτισε και η οικογένειά μου με τη μεγάλη και δραματική φόρτιση, με τη μητέρα μου από τον Τσεσμέ της Μικράς Ασίας και θύμα της μεγάλης εθνικής μας καταστροφής και τον πατέρα μου Κρητικό, απόγονο σειράς αγωνιστών από το 1800 ως το 1912, τότε που και ο ίδιος, σε ηλικία 16 ετών, κατατάχθηκε εθελοντής και τραυματίστηκε σοβαρότατα στο Μπιζάνι, το Φρούριο που προστάτευε τα Γιάννενα. 

Όμως η τελική μεγάλη στροφή που καταγράφει το έργο, έγινε κατά τη διάρκεια της Μάχης του Δεκέμβρη. Όλες τις μέρες της μάχης, το κουβαλούσα πάνω μου και στη μάχη αυτή ουσιαστικά ολοκληρώθηκε. (Τον Γενάρη του 1945 το καθαρόγραψα μέσα σε συνθήκες τρομακτικής παρανομίας). Τελικά, ο Θεός μού αποκαλύφθηκε στο πρόσωπο του Εργάτη! 

Έτσι, θα έλεγα ότι η πεμπτουσία του έργου αυτού είναι ο εσωτερικός μου αγώνας που με οδήγησε από την καθαρή Φιλοσοφία στον Μαρξισμό και μάλιστα στην πιο ακραία του μορφή: τον ένοπλο αγώνα.

Καιρός όμως να μιλήσουμε για το σήμερα, όπου χωρίς να το καταλάβω και χωρίς να το έχω συνειδητοποιήσει ως τώρα, βρέθηκα φορτωμένος με 93 χρόνια μιας θυελλώδους, θα τη χαρακτήριζα, ζωής. 

Εκείνο το συναίσθημα που κυριαρχεί τώρα μέσα μου είναι η μεγάλη περιέργεια. Η συγκίνηση αλλά και η λύτρωση… Και όλα αυτά τα οφείλω στους συνεργάτες της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδας «Λίλιαν Βουδούρη» με επικεφαλής την κ. Μεράκου, στον κ. Πέτρου, στους Μουσικούς της Καμεράτας-Ορχήστρας των Φίλων της Μουσικής, στη Χορωδία του Δήμου Αθηναίων και στον διευθυντή της Σταύρο Μπερή και στον Νίκο Καραθάνο, που θα δώσουν το Φιλί της Ζωής στο ξεχασμένο αυτό έργο μου. 

Τους ευχαριστώ όλους και όλες από τα βάθη της καρδιάς μου». 

Από την γενική δοκιμή της "Αποκάλυψης" (11-10-2018), με την παρουσία του συνθέτη.
Φωτ. Χάρης Ακριβιάδης

Ο μαέστρος Γιώργος Πέτρου είπε σε συνέντευξη του για την «Αποκάλυψη» του Μίκη Θεοδωράκη:

«Μιλώντας καθαρά με μουσικά κριτήρια για αυτό το έργο, θα έλεγα ότι πρόκειται για ένα «θαύμα». Είναι καταπληκτικό πώς ένα παιδί 15-17 ετών, σε μια κατοχική Αθήνα και μια ταραγμένη Αθήνα της Απελευθέρωσης, έχει απορροφήσει μια τεράστια μουσική παράδοση της Ευρώπης, και χωρίς προσβάσεις σε ηχογραφήσεις, μουσικό υλικό, ή κάθε μέσο πληροφορίας το οποίο στην εποχή μας θεωρούμε αυτονόητο, αναπτύσσει μια ολοκληρωμένη, σύγχρονη (για το 1945), νεοκλασική μουσική γλώσσα, δημιουργώντας ένα έργο με μεγάλη δομή και άρτια γραφή για τα έγχορδα και τη χορωδία, κάνοντας χρήση αναφορών στον μεγάλο Μπετόβεν, καθώς και στη μεγάλη Τέχνη της αντίστιξης της κλασικής εποχής, μέσα από ένα πρίσμα μοντέρνας οπτικής των μέσων του 20ού αιώνα. Είναι ένα συγκινησιακά φορτισμένο έργο, που καταπιάνεται με την πιο αρχέγονη φιλοσοφική αναζήτηση του ανθρώπινου νου: τη σχέση του Ανθρώπου με τον Θεό». 

Ένα έργο του Θεοδωράκη που θα μπορούσε κάποιος να ανιχνεύσει αναλογίες με την Missa Solemnis του Μπετόβεν, όπου το έργο είναι εκκλησιαστικό, βασισμένο σε κείμενο λειτουργικό, αλλά είναι ξεκάθαρη η υποκειμενική διάθεση, τόσο συνεπαρμένη από ψυχικές αντιθέσεις, από ανθρώπινα πάθη, από την φλόγα ακατανίκητων κι ανικανοποίητων πόθων. 

Η θρησκευτική γαλήνη είναι το ζητούμενο...

ΘΑ ΣΥΛΛΕΙΤΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΜΕ ΤΟΝ ΜΟΣΧΑΣ ΚΥΡΙΛΛΟ, ΑΓΙΕ ΠΕΙΡΑΙΩΣ; ΑΣΦΑΛΩΣ ΟΧΙ!

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Είδε το φως της δημοσιότητος μια "οφειλόμενη ανταπάντηση" του γραφείου επί των αιρέσεων της Μητροπόλεως Πειραιώς στον ιερομόναχο Νικήτα Παντοκρατορινό και συγκεκριμένα στο κείμενό του που δημοσιεύσαμε εδώ.

Ο φίλτατος μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ έχει αναλάβει, καθώς φαίνεται, εργολαβικά την υπεράσπιση των Ρωσικών θέσεων στο ζήτημα της Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ουκρανίας.

Και έχει ενδιαφέρον το γεγονός ότι δεν αφήνει τίποτα «να πέσει κάτω», δηλ. επιδιώκει συνεχώς να παρεμβαίνει ανακυκλώνοντας τα ίδια και τα ίδια επιχειρήματα.

Ας  δούμε τη «λογική» του γραφείου του Πειραιώς στην ανταπάντηση.

Γράφουν από το γραφείο με περισσή βεβαιότητα: «Εκείνοι που είτε προκαλούν σχίσμα, είτε συνηγορούν μ’ αυτό, δεν σώζονται ούτε με το αίμα του μαρτυρίου σύμφωνα με τον άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο», θεωρώντας πως το Οικουμενικό Πατριαρχείο προκάλεσε σχίσμα. 

Αλλά ας δούμε τι λέει ο π. Νικήτας: «Κατηγορεί (η Εκκλησία της Ρωσίας) το Οικουμενικό Πατριαρχείο ότι δημι­ούρ­­γησε σχί­σμα, την ώ­ρα που απαγορεύει την κοινωνία και την μνημόνευση αυ­τών που αναγνω­ρί­ζουν την νέα Αυτοκέφαλη Εκ­κλη­σία της Ουκρα­νίας. Το σχίσμα έγινε από την Εκκλησία της Ρω­σίας και όχι από το Οι­κουμενικό Πατριαρχείο. Όλες οι κατά τό­πους Εκκλησίες έχουν κοι­νω­νία με το Οικουμενικό Πατριαρ­χείο. Αντί­θετα, η Εκκλησία της Ρω­σί­ας δι­έ­κοψε την κοινωνία με εκείνες που αναγνώρισαν την νέα Αυτοκέφαλη Εκ­κλησία της Ουκρανίας.»

Και ρωτάω ευθέως τον εγκρατή στα νομοκανονικά άγιο Πειραιώς: Πού στηρίζεται η πρακτική του Μόσχας - την οποία διαλαλεί - να έχει «κοινωνία» με τους ιεράρχες των Αυτοκεφάλων Εκκλησιών οι οποίοι ενστερνίζονται τις απόψεις του στο Ουκρανικό; Υπάρχει κάτι ανάλογο στην εκκλησιαστική ιστορία;

..........

Το 2008 έτυχε να είμαι παρών στην Πατριαρχική επίσκεψη στο Κίεβο. Οι πιέσεις της τότε πολιτικής ηγεσίας να προβεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης στην άμεση ανακήρυξη της Αυτοκεφαλίας ήταν τεράστιες. Όμως, ο Πατριάρχης δεν ενέδωσε. Επέμεινε στον διάλογο με την Ρωσική πλευρά και στις συζητήσεις των δύο Πατριαρχών, Βαρθολομαίου και Αλεξίου Β΄,  συμφωνήθηκε ότι το ζήτημα αυτό ήταν πολύ σοβαρό και εξαιρετικά επείγον και ότι έπρεπε να ενεργήσουν αμέσως και από κοινού, το ταχύτερον δυνατόν.

Αντ’ αυτού ο διάδοχος του Αλεξίου, Μόσχας Κύριλλος, δεν προέβη στα δέοντα, αν και ήταν παρών στις συνομιλίες του Κιέβου, με αποτέλεσμα την διαιώνιση του σχίσματος.

...........

Παραπέμπω τον άγιο Πειραιώς και στην θέση του μακαριστού Μητροπολίτου Πατρών Νικοδήμου για το Εσθονικό, όπως την έχω δημοσιεύσει εδώ. 

Γράφουν, τέλος, και το ...ανέκδοτο οι του γραφείου: «Δεν είμαστε ούτε με την Εκκλησία της Ρωσίας, ούτε με κανέναν, αλλά με την Αλήθεια – Χριστός και το συμφέρον της Εκκλησίας, που διαγγέλλει διαχρονικά το ενοικούν εν τη Εκκλησία Πανάγιον Πνεύμα».

Για ποια Εκκλησία μιλάτε άγιε Πειραιώς; Η Εκκλησία της Ελλάδος στην οποία ανήκετε έχει αναγνωρίσει την Αυτοκέφαλη Εκκλησία της Ουκρανίας. Αλλά επειδή εσείς δεν αποδέχεστε αυτή την απόφαση, περιμένουμε να σας δούμε συλλειτουργούντα με τον Μόσχας Κύριλλο και τον Βολοκολάμσκ Ιλαρίωνα, που δηλώνουν ότι είναι σε κοινωνία με τους επισκόπους που καταδικάζουν την Ουκρανική Αυτοκεφαλία. Θα το τολμήσετε; Να σας πω εγώ. ΟΧΙ. Δεν θα το τολμήσετε να πάτε σε ένα συλλείτουργο όπου δεν θα μνημονευθεί ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας σας καθώς και άλλοι Ορθόδοξοι Προκαθήμενοι διαγραφέντες από τα δίπτυχα της Μόσχας.

Σας προκαλώ, φίλτατε άγιε Πειραιώς! Για να πιστέψω αυτά που γράφετε πηγαίνετε να συλλειτουργήσετε τώρα με τον Μόσχας. Αλλιώς χάνετε τον χρόνο σας, γράφοντας σεντόνια, και κοροϊδεύετε τον εαυτό σας.

Καλά Χριστούγεννα!

Ολόκληρο το κείμενο στο Φως Φαναρίου

ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΚΟΖΑΝΗΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ: Η ΑΓΝΟΙΑ ΜΑΣ

Η ΑΓΝΟΙΑ ΜΑΣ 

+Ἐπισκόπου Διονυσίου Λ. Ψαριανοῦ, Μητροπολίτου Σερβίων καὶ Κοζάνης 

Ἔτσι ποὺ σᾶς ἀκούω καὶ σᾶς βλέπω 

νὰ ξεσπαθώνετε καὶ νὰ ἀπειλῆτε 

πὼς ὅλοι εἴσαστ᾽ ἕτοιμοι γιὰ ὅλα, 

ντρέπομ᾽ ἐγὼ ὁ δειλὸς τὸν ἑαυτό μου. 

 

Μὰ τόσο εἶναι φτηνὴ ἡ ὁμολογία, 

καὶ τὸ μαρτύριο τάχα μποροῦμε 

μόνοι μας νὰ τὸ θέλωμε, ἀδελφοί μου; 

Τὸ μαρτύριο εἶναι θεία κλήση… 

Ἄς εἴμαστ᾽ ἕτοιμοι νὰ τὸ δεχθοῦμε, 

ἄν θέλει ὁ Θεὸς νὰ μᾶς τιμήση. 

Ὡστόσο ἄς φοβούμαστε κι ἄς κλαῖμε, 

γιατὶ μᾶς βρῆκαν δύσκολες ἡμέρες 

κι ἐμεῖς δὲν ξέρομε μήτε τὴ γλώσσα 

μήτε τὴν τακτικὴ τῆς Ἐκκλησίας.

εν τίνι αλισθήσεται;

Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος

Υπ. Δρ. Φιλολογίας ΑΠΘ – τελειόφοιτος Θεολογίας ΑΠΘ 

Είναι ίσως γνωστό ότι οι περισσότεροι αστικοί ενοριακοί ναοί διαθέτουν Φιλόπτωχο Ταμείο και συσσίτια, με σκοπό να συνδράμει η Εκκλησία ανθρώπους που έχουν ανάγκη. Αυτή τη δράση της Εκκλησίας την υπαγορεύει το κήρυγμα της Αγάπης που της παραδόθηκε από τον ίδιο τον Χριστό. Τι γίνεται, όμως, όταν ο σκοπός εκπέσει και η δράση αυτή μεταστραφεί με τον χυδαιότερο τρόπο σε επικοινωνιακό παιχνίδι; Το παράδειγμα του Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κ. Νικολάου είναι χαρακτηριστικό. Αντιγράφω από το Δελτίο Τύπου της Μητρόπολης: «[…] τα δε τυχόν επιβαλλόμενα πρόστιμα εξαιτίας των αμαρτωλών νομοθετικών μέτρων, θα επιβαρύνουν αποκλειστικά τα Φιλόπτωχα Ταμεία και το Ταμείο Στήριξης Πτωχών και Απόρων της Μητροπόλεώς μας».

Τα δεδομένα είναι τα ακόλουθα: στον ιερέα και σε δύο νεωκόρους ενός ναού, στον οποίο βρέθηκαν, κατόπιν καταγγελίας, περισσότερα άτομα από όσα επιτρεπόταν, επιβλήθηκαν τα προβλεπόμενα πρόστιμα. Η Μητρόπολη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής έσπευσε να ξεκαθαρίσει πως το ποσό των προστίμων θα καλυφθεί από τα προαναφερθέντα ταμεία. Θα μπορούσε να τεθεί, λοιπόν, η αντίδρασή της ως εξής: «Όσο μας γράφετε, τόσο θα κόβουμε από το φιλανθρωπικό έργο μας». Για τους γνώστες των εκκλησιαστικών πραγμάτων, οι Μητροπόλεις δεν διαθέτουν σε καμία περίπτωση μόνον το Φιλόπτωχο Ταμείο⸱ ακόμα, όμως, κι αν τα διέθεταν, δεν θα άλλαζε κάτι.

Για όσους ασχοληθήκαμε με το κομμάτι αυτό, είναι γνωστό το αίσθημα της αγωνίας για τη συγκέντρωση των απαραίτητων χρημάτων ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες ανθρώπων που περιμένουν και για τα απαραίτητα ακόμη τα ελάχιστα που μπορεί να τους προσφέρει το Φιλόπτωχο. Και κανείς δεν θα έπρεπε να επιτρέπει στον εαυτό του αλλά και στο υπούργημα που έχει αναλάβει να πέφτει τόσο χαμηλά, ώστε να εξισώνει την προσφορά με επικοινωνιακά παιχνίδια. Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι ο εν λόγω Μητροπολίτης ήταν αυτός που δήλωσε πως του είναι δύσκολο να μεταβεί από την Αγία Τράπεζα στην τράπεζα για να πάρει τον μισθό του.

Ως πιστός, αντιλαμβάνομαι ότι διερχόμαστε μια κρίση που θα αφήσει το στίγμα της επί σωμάτων και ασωμάτων, που θα αναδείξει ακόμα μεγαλύτερες παθογένειες της ποιμαίνουσας Εκκλησίας, η οποία στάθηκε κατώτερη προσδοκιών και περιστάσεων. Φτηνοί λόγοι άνευ περιεχομένου, λόγοι αμιγώς πολιτικοί, «σούπερ μάρκετ, κομμωτήρια και κέντρα αισθητικής» αντί ευαγγελικών κηρυγμάτων, στοιχειώδεις γνώσεις εκκλησιολογίας και παντελής έλλειψη μέριμνας για τον πλησίον αποτελούν τον κανόνα. Μητροπολίτες που καλούν τους ‘άπιστους’ να θέσουν τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων και να δουν ότι δεν κόλλησαν τον ιό, άσχετα αν λίγες μέρες μετά ζητούσαν την προσευχή του ποιμνίου τους. Μητροπολίτες που απειλούν το Κράτος ότι θα κλείσουν τις βρύσες της φιλανθρωπίας –που πλέον ακούγεται τόσο ειρωνική λέξη στα στόματά τους– αν συνεχίσουν να υπόκεινται στον ίδιο νόμο με όλο τον κόσμο, σαν να επρόκειτο για το δίπολο της Αντιγόνης: θείος ή ανθρώπινος νόμος.

Ο άνθρωπος που έκανε την καταγγελία καλείται από τον Μητροπολίτη εις μετάνοιαν: να πληρώσει ο ίδιος το πρόστιμο που επεβλήθη στον ναό, «μήπως και του συγχωρέσει ο Θεός καμία αμαρτία». Θα μπορούσε κανείς να γράψει πολλά για την εν λόγω κατάληξη του κειμένου, για τη στρέβλωση των εννοιών «αμαρτία» και «συγχώρεση», η οποία προκύπτει από το γεγονός της απομάκρυνσης ενός μεγάλου τμήματος λαϊκών πιστών και κληρικών από την τριβή με τη γνώση, ωστόσο νομίζω αρκεί το ευαγγελικό παράθεμα, που ακούγεται εκκωφαντικότερο σήμερα: εάν δε το άλας μωρανθή, εν τίνι αλισθήσεται; (Μτ 5:13).

ΜΙΑ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗ ΣΠΥΡΟ ΓΙΑΝΝΑΡΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Μια συνέντευξη με τον λογοτέχνη και μεταφραστή Σπύρο Γιανναρά στο intv.gr

Παρουσίαση: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Σκηνοθεσία: Γιώργος Αρβανίτης

 

«Τι θα έκανα αν ήμουν Αϊ-Βασίλης» της Τατιάνας Ζωγράφου με την Βίκυ Καρατζόγλου (ΒΙΝΤΕΟ)

«Τι θα έκανα αν ήμουν Αϊ-Βασίλης» 

Βίκυ Καρατζόγλου-Τατιάνα Ζωγράφου 

«Δεν είναι μόνο αυτή η πανδημία που μας ταλαιπωρεί, δεν είναι μόνο που τα παιδιά έχουν κουραστεί στις οθόνες τους, είναι που όλοι ξέρουμε βαθιά μέσα μας ότι κάτι στ’ αλήθεια πρέπει να αλλάξει για να έχουμε όλοι και κυρίως τα παιδιά ένα καλύτερο αύριο. Κάτι να αλλάξει τόσο στις συνήθειες μας, όσο και στην πολιτική εκείνη που γιγαντώνει τις διακρίσεις που υφίστανται τόσοι πολλοί συνάνθρωποι μας, καθώς γίνονται ολοένα και πιο ευάλωτοι για πολλούς και διάφορους λόγους. Κάτι να αλλάξει και στον τρόπο που συμβιώνουμε με την φύση. 

Το ομότιτλο βιβλίο μου που εκδόθηκε το 2016 (εκδόσεις Καλέντη, εικονογράφηση: Μάρια Μπαχά) ήταν προφητικό δυστυχώς, αλλά είχε ένα αισιόδοξο μήνυμα: 

ΚΑΛΗ ΧΡΟΝΙΑ ΠΑΙΔΙΑ, ΜΟΝΟ ΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ ΔΩΡΑ ΜΠΟΡΟΎΝ ΝΑ ΑΛΛΑΞΟΥΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ μας έλεγαν τότε οι ήρωες τις ιστορίας, δυο παιδιά, ο Άγης και η Λεωνή στην τελευταία σελίδα του βιβλίου. 

Αυτή την φορά εγώ η ίδια, η Τατιάνα μαζί με την Βίκυ, σας διαβάζουμε αυτό ακριβώς το βιβλίο! Μόνο που τώρα έγινε τραγούδι και απευθύνεται η τελευταία ευχή σε σας παιδιά αλλά και σε όσους μεγάλους ανθρώπους έχουν κρατήσει ζωντανό το παιδί μέσα τους και πορεύονται με μια δημιουργική αθωότητα, ικανή να χτίζει γέφυρες μεταξύ μας. 

Έτσι εκείνο το «εορταστικό μανιφέστο» όπως ήταν ο υπότιτλος του βιβλίου τότε μοιάζει να μεταμορφώνεται σε ένα «μελωδικό μανιφέστο καλοσύνης» όπως μου είπε πρόσφατα μια καλή φίλη. Μόνο που η ευχή είναι η εξής αυτή τη φορά, όπως αυθόρμητα την εξέφρασε στην ηχογράφηση η -μοναδικής ευαισθησίας ερμηνεύτρια του τραγουδιού- η Βίκυ Καρατζόγλου.» 

ΚΑΛΗ ΧΡΟΝΙΑ 

ΜΟΝΟ ΤΑ ΔΙΚΑ ΣΑΣ ΔΩΡΑ ΠΑΙΔΙΑ 

ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΑΛΛΑΞΟΥΝ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ 

ΑΥΤΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΔΩΡΑ ΤΑ ΚΑΛΑ 

«Ποια; Μα οι πολύτιμες άδολες σκέψεις των παιδιών που μοιράζονται καθημερινά στο σχολείο μαζί μου και με κάνουν καλύτερο άνθρωπο» 

Τατιάνα Ζωγράφου 

Δεκέμβριος 2020 

Τι θα έκανα αν ήμουν Αϊ-Βασίλης 

μουσική - στίχοι: Τατιάνα Ζωγράφου 

ερμηνεία: Βίκυ Καρατζόγλου 

ενορχήστρωση, πλήκτρα, midi: Δημήτρης Μπουζάνης 

ηχογράφηση, μίξη, mastering: Νίκος Πλατύραχος 

video clip: Ελίνα Μπουκουβάλα 

Δισκογραφική εταιρεία: MLK

ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Στο Αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη, που φυλάσσεται στην Μουσική Βιβλιοθήκη του Συλλόγου «Οι φίλοι της Μουσικής», συναντούμε κι ένα έργο του 17χρονου συνθέτη, γραμμένο στην Τρίπολη στα 1942.

Ανήκει στα χορωδιακά του συνθέτη και είναι της ίδιας χρονιάς με την «Κασσιανή» του Μίκη Θεοδωράκη, που είχε παρουσιαστεί στην Τρίπολη και έτυχε ευρείας διάδοσης.

Ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωράκης ομολογεί πως τα πρώιμα χορωδιακά έργα του προέκυψαν επειδή «υπήρχε μια ζωντανή δική μας παράδοση, τόσο σε εκκλησιαστικά όσο και χορωδιακά έργα. Ο Πολυκράτης [σπουδαίος συνθέτης πολυφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής] ήταν ένα υπόδειγμα για τους ύμνους της Λειτουργίας, Χερουβικό, Σε υμνούμεν, κ.λ.π. -κι εγώ τον είχα άλλωστε σαν πρότυπο. Έτσι θεωρώ την «Κασσιανή» μου σαν κάτι, θα έλεγα, το ανεξήγητο, όταν σκέφτομαι τα λίγα τεχνικά μέσα και τα ελάχιστα ακούσματα εκείνου του καιρού. Είναι εξάλλου το μόνο έργο εκείνης της εποχής που το θεωρώ άξιο να σταθεί πλάι στις μεταγενέστερες δημιουργίες μου.»

Το έργο που παρουσιάζουμε εδώ, για χορωδία συνοδεία αρμονίου, υπάρχει στο Αρχείο Μ. Θεοδωράκη με μερικές διαφοροποιήσεις και υπό διαφορετικούς τίτλους: α) "Εκκλησιαστική καντάτα" β) "Ύμνος στο Θεό" γ) "Απ' τη δημιουργία μέχρι τη Γέννηση του Χριστού" δ) "Ο Θεός" ε) σχέδια και άλλες γραφές.

Το έργο αυτό δεν έχει παρουσιαστεί ούτε ηχογραφηθεί. Προφανώς ανήκει σε εκείνα που ο συνθέτης δεν θεώρησε άξια να σταθούν πλάι στις μεταγενέστερες δημιουργίες του, όπως μας είπε παραπάνω.

Το ενδιαφέρον είναι ότι το κείμενο της Καντάτας έγραψε ο συμμαθητής, συναγωνιστής και επιστήθιος φίλος του Μίκη Θεοδωράκη Γρηγόρης Κωνσταντινόπουλος, ο οποίος είναι και στις φωτογραφίες της εποχής που δημοσιεύουμε εδώ, από το προσωπικό αρχείο του συνθέτη. 

Στην Τρίπολη το 1942. Γιώργος Κουλούκης, Γρηγόρης Κωνσταντινόπουλος, Μίκης Θεοδωράκης, Τάκης Δημητρακόπουλος

Ο Γρηγόρης Κωνσταντινόπουλος είναι ο μετέπειτα σπουδαίος αρχαιολόγος, Έφορος Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου, με ποιητική φλέβα και παραγωγή και μεγάλη γνώση της εκκλησιαστικής ποίησης και μουσικής. Η μάνα του ήταν το πρώτο θύμα των Ιταλικών βομβαρδισμών στην Τρίπολη του ’40! Στα «Παιδικά τραγούδια» του Μίκη περιλαμβάνεται και ένα σε ποίηση Γρ. Κωνσταντινόπουλου: «Στου ρυακιού την άκρη».

Ο Μίκης Θεοδωράκης στην αυτοβιογραφία του «Οι Δρόμοι του Αρχάγγελου», μας διαφωτίζει για τον "Ύμνο στο Θεό", προϊόν υπαρξιακών αναζητήσεων της εποχής: 
"Η μετατόπισή μου προς το μαρξισμό, που αρχίζει να συντελείται εκείνη την εποχή (1942 και μετά), είχε σαν κυρίαρχο υπαρξιακό αίτημα την αναζήτηση ενός νέου κέντρου αναφοράς, πιο κοντινού και περισσότερο οικείου από το αφηρημένο και ιδεατό συμπαντικό. Που όμως να εκπληρώνει από άλλους δρόμους την ανάγκη της Αρμονίας με τον εαυτό μου και της συμφιλίωσής μου με τη ζωή και τους ανθρώπους. Η πορεία αυτή σημειώνεται μέσα στη σύνθεση δύο μακρόπνοων έργων: στον "Ύμνο στον Θεό, για τετράφωνη μεικτή χορωδία, συνοδεία Αρμονίου", σε ποίηση του Τριπολίτη φίλου μου Γρηγόρη Κωνσταντινόπουλου, που παρέμεινε ημιτελής, και στη Συμφωνία αρ. 1, που ολοκληρώνεται στα τέλη του Γενάρη του 1945". 

Στους "Δρόμους του Αρχάγγελου" ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει, επίσης, για τα Χριστούγεννα του 1940, όταν δηλαδή οι Έλληνες πολεμούσαν και νικούσαν στα βουνά της Αλβανίας. 

«Πλησίαζαν τα Χριστούγεννα και τότε μου ήρθε στο μυαλό μια μεγαλοφυής ιδέα. Πρότεινα να οργανώσουμε χορωδία, από μέλη της οργάνωσης, να πούμε τα κάλαντα, να μαζέψουμε χρήματα, να φτιάξουμε δέματα, να τα πάμε στο Λουτράκι (που είχε γίνει πόλη-νοσοκομείο), να τα δώσουμε στους τραυματίες και να τους πούμε και τα κάλαντα. Έτσι άρχισαν οι μουσικές πρόβες, όπου εκτός από τα γνωστά τραγούδια τούς έμαθα κι ένα δικό μου. Για την Τρίπολη αυτή η χορωδία ήταν ένα γεγονός. Ήμαστε πάνω από πενήντα φωνές. Κι όπου σταματάγαμε έρχονταν εκατοντάδες να μας ακούσουν και να μας χειροκροτήσουν. Εγώ στο μέσον διηύθυνα. Για πρώτη φορά στη ζωή μου. Γύρω γύρω, άλλα παιδιά βαστούσαν κουβέρτες κι ο κόσμος πετούσε χρήματα, τρόφιμα, δώρα. Μετά δουλέψαμε μέρα και νύχτα και φτιάξαμε εκατοντάδες δέματα και παραμονή Πρωτοχρονιάς μπήκαμε σε δυο νοικιασμένα λεωφορεία και πήγαμε στο Λουτράκι. Εκεί, πάλι συναυλίες στις αίθουσες των ξενοδοχείων και μετά κρεβάτι με κρεβάτι μοιράζαμε τα δώρα στους τραυματίες. 

Μετά τα κάλαντα, καθιερώθηκα σαν αυθεντία μουσική! Αυτό με επηρέαζε ακόμα και στο ντύσιμο, στο χτένισμα, στις συνήθειές μου. Ο ράφτης έκοψε το φθαρμένο πανωφόρι του πατέρα μου και μου το έκανε πατατούκα. Δηλαδή λίγο πιο μακρύ από σακάκι. Το είπαν αμέσως «το μουσικό παλτό». Έτσι, την εποχή ακόμα της Αλβανίας, ο νομάρχης μού παραχώρησε ένα σπίτι για να συνεχιστεί η προσπάθεια με τη χορωδία. Πρόσθεσα και μια «ορχήστρα» με φυσαρμόνικες. Ο Γρηγόρης, που ήταν ψάλτης στον Προφήτη Ηλία, δίδασκε βυζαντινούς ύμνους. Ο Γιώργος έκανε ιστορία της Τέχνης. Και ούτω καθεξής.»

Τρίο του Μίκη Θεοδωράκη στον Πύργο του Μάκη Καρλή έξω από την Τρίπολη το 1943.
Στο κέντρο ο Θεοδωράκης παίζει βιολί, δεξιά ο Γρηγόρης Κωνσταντινόπουλος παίζει μαντολίνο
και αριστερά ο Τάκης Δημητρακόπουλος παίζει κιθάρα. 

Δύο χρόνια μετά το 1942, οπότε ο νεαρός Μίκης έγραψε τον "Ύμνο στον Θεό", έχουμε τα τραγικά Δεκεμβριανά. Και ο 19χρονος Μίκης Θεοδωράκης, ο οποίος είναι πια στην Αθήνα, γράφει το παρακάτω ποίημα, όπου αποτυπώνεται ο ζόφος...

Χριστούγεννα

1944

ΙΙΙ.

Τσακισμένοι

Βολευτήκαμε ο ένας πλάι στον άλλο

πλάι στο σάπιο σανίδι

που ‘χε μπροστά καθένας.

[ Θα έπρεπε τώρα απ’ τη μεριά του ήλιου

να ‘ρχονται οι τρεις Μάγοι

στα ζαρωμένα μέσα χέρια της γιαγιάς μου.

Κι από πίσω αγκαλιασμένοι

οι ήχοι της καμπάνας τα καθαρά ρούχα

του σπιτιού η ζεστασιά.]

Από πάνω μας τ’ αεροπλάνα της RAF 

φυτεύουν στο σκοτάδι πύρινες μαργαρίτες

[έτοιμα να πολυβολήσουν την πομπή των παιδικών μας ονείρων...]

VI

Χαϊδεύω με το γυμνό δάχτυλο τη σκανδάλη του όπλου

καθώς περιπολώ στην ψηλή ταράτσα..

Ο άνεμος κι η βροχή

χαστουκίζουν στο πρόσωπό μου

τα περβόλια με τα όνειρα 

την αίθρια τόλμη της γενιάς μου.

[Δεν είμαι μόνος εδώ ψηλά

ο Κώστας που σκοτώθηκε χτες πρωί

με κεντημένους στο στήθος μικρούς κόκκινους πανσέδες

κάθεται πλάϊ και μου ζεσταίνει 

με τα χνώτα του τα χέρια].

Ξαφνικά καθώς βαδίζω

απ’ την μιαν άκρη της ταράτσας στην άλλη

βλέπω να ‘ρχονται τυλιγμένοι στο σκοτάδι

και να με χαιρετούνε ανεμίζοντας κόκκινες σημαίες

άνθρωποι του Γενάδ, του Σίντεϊ και του Πλύμουθ.

Η καρδιά μου φωτίστηκε τότες με μια ρόδινη ανταύγεια

λες και μ’ είχε φιλήσει στο στόμα

ο ξανθός ήλιος του Απρίλη.

Τα μάτια μου σπίθισαν τόσο πολύ

που αναγκάστηκα να τα σκεπάσω

μήπως τα διακρίνουν απ’ την απέναντι σκοπιά

οι Εγγλέζοι φρουροί.

Ήξερα τώρα πως τα βήματά μου

πάνω στην παγωμένη πλάκα της ταράτσας

μετρούσαν τους παλμούς του κόσμου.                                           19.ΙΙΙ. 46

V

Ο Μαργαρίτης πήγαινε μπροστά

στη γυριστή σκάλα

π’ οδηγούσε στη σκοπιά

Κι ανεβαίναμε σπρώχνοντας

                     προς τα πάνω

μ’ όλη μας τη δύναμη

τον σκοτεινό ουρανό 

που μας πιέζει.

ΙV

Οι λεύκες γέρνουν

στο χώμα γεμάτες οργή

προσπαθώντας να φτάσουν τα τανκς

που μας παραμονεύουν σιωπηλά

μες στη Νύχτα.

Ι

Ο αγέρας εκάλπαζε

με πύρινα χαλινά

τα σκοτεινά σύννεφα.