Η ΑΛΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΝΙΤΣΕ: ΕΜΕΙΣ «ΣΚΟΤΩΣΑΜΕ» ΤΟ ΘΕΟ

Ηρακλής Φίλιος 

Βαλκανιολόγος, Θεολόγος

Συνηθίζεται να λέγεται πως ο Νίτσε ήταν ένας άθεος και πολέμιος του χριστιανισμού. Αδυνατώ να συλλάβω το μέγεθος της άγνοιας, ακόμη και της αδιαφορίας όσων κατακρίνουν το μεγάλο φιλόσοφο ως άθεο. Εκείνο που ο ποιητικός Νίτσε στα έργα του στηλίτευσε ήταν η άρνηση των ανθρώπων να βιώσουν εμπειρικά το Θεό. Γι’ αυτό και στη «Χαρούμενη Γνώση» σημειώνει πως «ο άνθρωπος έπλασε το θεό». 

Ο Νίτσε πριν εναντιωθεί στο επίσημο ιερατείο που κατακρεουργούσε το μυστήριο του Θεού και το κατέβαζε στην κτιστή πραγματικότητα, υπήρξε θρήσκος άνθρωπος, ευλαβής. Σπούδασε τη θεολογία, εκκλησιαζόταν μαζί με τη μητέρα του και επιθυμούσε να γίνει πάστορας όπως ο πατέρας του. Όμως από πολύ νωρίς βίωσε από την προτεσταντική εκκλησία την απώλεια του μυστηρίου της αποκάλυψης του Θεού. Γι’ αυτό εναντιώθηκε, έγραψε και σε κανένα του βιβλίο δεν χτυπάει το Θεό. Παρά μόνο την επίσημη εκκλησία, τις μεθοδεύσεις της, το παρασκήνιο της, της ραδιουργίες της, τις συκοφαντίες της απέναντι στο πρόσωπο του Χριστού. Ο Νίτσε είχε καθαρό το παρελθόν του και το παρόν του και δεν επέτρεπε σε κανέναν ιερωμένο να επαίρεται για τα δικά του πιστοποιητικά «καθαρότητος», ούτε να του κουνάει το δάχτυλο με έπαρση και αυθάδεια για όσα έγραφε. Ξεκάθαρα πράγματα. 

Αν και δεν συμφωνώ σε όλα με τον φιλόσοφο, εντούτοις τα έργα του κυοφορούν θέσεις που όταν ανθίζουν στο διάβα της ζωής μέσα από την προσωπική σκέψη του καθενός, αποδεικνύουν την αλήθεια των πραγμάτων ύστερα από σταδιακή ωρίμανση θα έλεγα, καθώς ο Νίτσε δεν διαβάζεται εύκολα κι όπως κι ο ίδιος έλεγε όσα λέει «δεν είναι για όλα τ’ αυτιά». Θέλω εμφατικά να τονίσω, και προσέξετε αυτό το εμφατικά, την ανάγκη για ανάγνωση των γραπτών του Νίτσε σε βάθος. Απαραίτητη δε προϋπόθεση για να καταλάβει κάποιος τι θέλει να πει ο Νίτσε, είναι αρχικά πριν διαβάσει οτιδήποτε να γνωρίσει τη ζωή του, τη βιογραφία του. Είναι το μόνο χρήσιμο «κλειδί» που θα ανοίξει την πόρτα της συνάντησης με τον ίδιο. 

Ο Νίτσε στη «Χαρούμενη Γνώση» ομολογεί, μάλλον εξομολογείται στη δημόσια πλατεία - δια του τρελού- ότι «ο Θεός είναι νεκρός!». Εκ πρώτης όψεως αυτή η ανερυθρίαστη ομολογία περί της θεοκτονίας σκανδαλίζει το αναγνωστικό κοινό. Όμως τι εννοεί με τον όρο «σκοτώσαμε» και ποιοι είναι οι υπαίτιοι γι’ αυτή τη θεοκτονία; Ας δούμε πρώτα τι γράφει ο ίδιος: «Δεν ακούσατε για εκείνον τον τρελό που κρατούσε ένα αναμμένο φανάρι μέρα μεσημέρι κι έτρεχε στην πλατεία της αγοράς φωνάζοντας ασταμάτητα: «Γυρεύω το Θεό! Γυρεύω το Θεό!» - Επειδή όμως πολλοί από τους παρευρισκομένους δεν πίστευαν στο Θεό, ξέσπασε ηχηρό γέλιο. Μήπως χάθηκε αυτός; ρώτησε κάποιος. Μήπως έχασε το δρόμο του σαν το μικρό παιδί; είπε κάποιος άλλος. Ή μήπως κρύβεται; Μήπως μας φοβάται; Μήπως μπάρκαρε στο πλοίο; Μήπως ξενιτεύτηκε; - Τέτοια έλεγαν και γελούσαν. 

Ο τρελός πήδησε ανάμεσα τους και τους διαπέρασε με τη ματιά του. ‘’Που είναι ο Θεός;’’ φώναξε. ‘’Θα σας πω εγώ! Τον σκοτώσαμε – εσείς κι εγώ! Όλοι είμαστε δολοφόνοι του!... Ο Θεός είναι νεκρός! Ο Θεός παραμένει νεκρός! Κι εμείς τον σκοτώσαμε! Πώς να παρηγορηθούμε εμείς, οι φονιάδες των φονιάδων; Κάτω απ’ το μαχαίρι μας μάτωσε ό,τι πιο άγιο και πιο ισχυρό είχε ως τώρα ο κόσμος – ποιος θα μας καθαρίσει απ’ αυτό το αίμα; Ποιο νερό μπορεί να μας πλύνει; Ποιους εξιλασμούς, ποια ιερά παιχνίδια πρέπει να εφεύρουμε; Το μέγεθος αυτής της πράξης δεν είναι πολύ μεγάλο για μας;…» (Νίτσε, Χαρούμενη Γνώση, Βιβλίο III, 125). 

Τα παραπάνω δείχνουν να ξεκαθαρίζουν το ομιχλώδες των αοριστιών και της υποτιθέμενης βεβαιότητας του Νίτσε. Όμως δεν ήταν σκοπός μου να υπερασπιστώ κανέναν, πόσο μάλλον τον ίδιο το φιλόσοφο, αλλά να φανερώσω τους θεοκτόνους, εκείνους τους στυγνούς εγκληματίες που αφαιρούν από το Θεό το δικαίωμα της ύπαρξης. Ο Νίτσε γράφοντας αυτό το βιβλίο γνώριζε δύο περιπτώσεις. Εκείνη του κυνικού φιλοσόφου Διογένη κι εκείνη του αποστόλου Παύλου που όταν μίλησε για ανάσταση νεκρών στον Άρειο Πάγο, μερικοί τον ειρωνεύτηκαν γι’ αυτό (Πραξ. 17, 32). Στο βιβλίο της Εξόδου διαβάζουμε πως «καὶ εἶπεν· οὐ δυνήσῃ ἰδεῖν τό πρόσωπόν μου· οὐ γάρ μή ἴδῃ ἄνθρωπος τό πρόσωπόν μου καί ζήσεται» (Έξοδ. 33, 20). Δηλαδή όποιος άνθρωπος δει το πρόσωπο του Θεού δεν θα ζήσει. Ο Νίτσε αντιστρέφει τη θέση αυτή και λέει ότι αν ο άνθρωπος δει τον Θεό, τότε είναι ο Θεός που πεθαίνει. 

Εδώ δεν εννοεί πως ο Θεός δεν υπάρχει ή υπήρχε και πλέον δεν έχει τη δική Του παρουσία μέσα στη ζωή του ανθρώπου, της κτίσης, εν τέλει της ιστορίας ολάκερης όπως σαρκώνεται με τον πολιτισμό που τη διέπει. Θέλει να δείξει πως οι φιλόσοφοι σκότωσαν τον Θεό γιατί τον είδαν με τα μάτια του νου και όχι της ψυχής. Αυτό θυμίζει το τρίτο οντολογικό επιχείρημα του Ντεκάρτ για την απόδειξη ύπαρξης του Θεού αλλά και τον Άνσελμο Καντερβουρίας που επιχειρούσε λογικά (με προϋπόθεση τον όρο «τέλειος» που προσάπτουμε στο Θεό) την ύπαρξη Του. Θα έλεγα πως η δυτική σκέψη, ο προτεσταντισμός και ρωμαιοκαθολικισμός είδε τον Θεό ως ιδέα και όχι σαν εμπειρία όπως τον βίωσε η νηπτική παράδοση των Πατέρων της Εκκλησίας με την άσκηση και την άκτιστη θεία χάρη. Αυτή η ιδέα περί Θεού, κατέστησε τον Θεό είδωλο. Ο καθηγητής φιλοσοφίας του Καθολικού Κολεγίου Τιμίου Σταυρού Βοστώνης π. Παντελεήμων Μανουσάκης γι’ αυτό αναφέρει πως ο λόγος του Παύλου δεν στράφηκε μόνο κατά της ειδωλολατρίας των αγαλμάτων αλλά και της «ειδωλολατρίας του ανθρώπινου λογικού, μιας εννοιολογικής ειδωλολατρίας». 

Αν δεν πιστέψεις στο Θεό δεν μπορείς να Τον σκοτώσεις. Σκοτώνεται κάτι στο οποίο δεν πιστεύεις; Τοιουτοτρόπως ενεργούν όσοι πιστεύουν σήμερα στον Θεό και Τον σκοτώνουν. Είναι εκείνοι που στο Όνομα Του κατηγορούν τον συνάνθρωπο, τον διαβάλλουν, τον εχθρεύονται, τον μισούν, τον πολεμούν, τον κατηγορούν, πλάθοντας ψευδείς κατηγορίες και καταγγελίες με σκοπό να τον εξοντώσουν. Και λέω συνάνθρωπο γιατί ο άλλος είναι ο Θεός. Είναι εκείνοι που μέσα από το δικό τους σχήμα και θέση στην κοινωνία κάθε μέρα σκίζουν τις σάρκες του Θεού, γίνονται οι πιο στυγνοί θεομπαίχτες, αρνούνται να δουν τη σάρκωση της αγάπης και το έλεος Του, δίνοντας το τελειωτικό χτύπημα στο συνάνθρωπο τους. Είναι εκείνοι που θέλουν να βλέπουν στην κοινωνία τον εαυτό τους και τον εαυτό τους ως την μόνη κοινωνία. Είναι όσοι με ύφος υπεροπτικό και αθεράπευτα αλαζονικό σπείρουν διχόνοιες, εξευτελίζουν το ανθρώπινο πρόσωπο, γίνονται τιμητές άγιων και ευαίσθητων συναισθημάτων, υποκρίνονται τους σωτήρες, χωρίς να σώζουν τον εαυτό τους, τον οποίο και με τις ύπουλες τους ενέργειες καταδικάζουν. Είναι εκείνοι που δεν βιώνουν την αγάπη του ευαγγελίου και των μελιτωδών πατερικών λόγων και για να υπάρξουν πρέπει να μην υπάρξει ο άλλος. Είναι εκείνοι που αφήνουν τον πόνο του άλλου ενώ την ίδια στιγμή ευλαβούνται τον Θεό, τον οποίο με απόλυτο τρόπο καταδικάζουν να τους κοιτάζει ακόμη πάνω από το Σταυρό. 

«Δεν είναι δυνατόν η Εκκλησία, και μάλιστα η Ορθόδοξος, η δική μας Εκκλησία, να νοηθεί ως άσχετη προς τη ζωή, προς τους καιρούς, προς την αγωνία αυτής της ώρας, προς τα φλέγοντα προβλήματα αυτής της στιγμής απλώς ως πόλη επάνω όρους κειμένη και θεωρούσα τα περί αυτήν. Υποκρινόμενοι την χθες, απουσιάζουμε από την σήμερον και η αύριον έρχεται άνευ ἡμῶν» (Μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος Κυρός Μελίτων, Λόγος εἰς τήν ὑποκρισίαν). 

ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ DOCUMENTA14 ME TO "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ"

Ο διάσημος χορογράφος Israel Galván

Είναι, πραγματικά, μεγάλη η πρόκληση να συμμετέχουμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον» (υπεύθυνος Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) στην τριήμερη επιτελεστική παρέμβαση με τίτλο La farsa monea, που θα πραγματοποιηθεί στην Αθήνα από 19-21 Απριλίου 2017, στο πλαίσιο της μεγάλης ευρωπαϊκής διοργάνωσης documenta 14. 

Πρόκειται για μια ιδιότυπη παραγωγή που θα παρουσιαστεί από τον διάσημο Ισπανό χορευτή φλαμένκο και χορογράφο Israel Galván, τον τραγουδιστή Niño de Elche και τον καλλιτέχνη Pedro G. Romero. Πραγματεύεται την κοινωνική παραγωγή αξίας στην τέχνη των φτωχών, στις παραδόσεις του φλαμένκο και των πολιτικά υποδεέστερων, με μια επιλογή από τρία διαφορετικά νομίσματα που συνδέονται με τον υλισμό, την εικονομαχία και την πορνεία. Οι καλλιτέχνες παίζουν και χορεύουν με τα νομίσματα, μεταμορφώνοντας το Νομισματικό Μουσείο (Ιλίου Μέλαθρον, Πανεπιστημίου 12), όπου θα γίνει η παρέμβαση, σε υλικό και σωματικό θέατρο. 

Και μέσα σ’ αυτό το σκηνικό καλούμαστε από τους διοργανωτές να ψάλλουμε! Κρατήματα τεριρέμ, ύμνους με αναφορές στους φαρισαίους και τα αργύρια, ύμνους της Θείας Ευχαριστίας. 

Και το ψάλσιμο θα είναι και ένας διάλογος με τον τραγουδιστή Niño de Elche, είτε ως παράλληλος αυτοσχεδιασμός δικός του, είτε ως ερώτηση-απάντηση. 

Συμμετέχουμε την Τετάρτη 19 Απριλίου 12 – 2 το μεσημέρι και την Πέμπτη 20 Απριλίου στις 11 το πρωί. Η συνεργασία προβλέπεται συναρπαστική! 

Παραθέτουμε εδώ ένα δείγμα της τέχνης του Niño de Elche, με τον οποίο θα διαλεχθούμε μουσικά.

Ο ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΡΟΥΚΟΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ ΚΟΠΤΕΣ ΤΗΣ ΑΙΓΥΠΤΟΥ

Ο ακαδημαϊκός Εμμανουήλ Ρούκουνας είναι ένας σπουδαίος επιστήμονας, ένας νομικός με διεθνή απήχηση, αλλά και ένας σημαντικός Αιγυπτιώτης, γεννημένος στο Ζαγαζίκ του Νείλου.  

Το 2009 μας χάρισε ένα έξοχο βιβλίο: "Πάμε στα νερά - Ελληνικές διαδρομές στην Αίγυπτο" (εκδ. Εστία). Πρόκειται για μνήμες άσβεστες από τη ζωή των Ελλήνων στην Αίγυπτο από το 1930 ως το 1960. Η μικρή ελληνική παροικία του Ζαγαζίκ, μιας πόλεως στο Δέλτα του Νείλου, και η στενή επαφή με τους Αιγύπτιους. Η διήγηση περνά από την ελληνική κοινότητα και τα εκπαιδευτήρια ως τις διομολογήσεις και το προσκύνημα στη Μέκκα καθώς και τις γιορτές του Ραμαζανιού, σκιαγραφεί τον Έλληνα μηχανικό για τις αρδεύσεις, τον παπά, τον Αιγύπτιο κουρέα, τα καφενεία, τις μικρές χαρές και τις λύπες, το χορό της κοιλιάς, τους Έλληνες και Αιγυπτίους γιατρούς, τους υπαίθριους κινηματογράφους.

Στο τέταρτο μέρος του βιβλίου, που επιγράφεται "Ένας άλλος περίπλους της Αιγύπτου", όπου υπάρχουν ιστορικές και άλλες αναφορές στην Νειλοχώρα, μεταξύ των οποίων και για τους Χριστιανούς στην Αίγυπτο. Λόγω των πρόσφατων επιθέσεων σε ναούς των Κοπτών Χριστιανών στην Αίγυπτο, παραθέτουμε εδώ τα όσα γράφει ο Εμμανουήλ Ρούκουνας για τους Κόπτες. 

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΡΟΥΚΟΥΝΑΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΚΟΠΤΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Η "ΚΑΣΣΙΑΝΗ" ΤΟΥ Κ. ΠΑΛΑΜΑ ΜΕΛΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΔΗΜΗΤΡΗ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Στο μεγάλο συνέδριο "Δημήτρης Μητρόπουλος (1896-1960): πενήντα χρόνια μετά", που πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2010 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών - για τα 50 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου μαέστρου Δ. Μητρόπουλου - υπήρξε και μια λίαν ενδιαφέρουσα ανακοίνωση της μουσικολόγου Σοφίας Κοντώση: 

«Η Κασσιανή του Δημήτρη Μητρόπουλου σε ενορχήστρωση του Νίκου Σκαλκώτα. Ένα νεοευρεθέν αυτόγραφο». Στην ανακοίνωση παρουσιάστηκε ένα αχρονολόγητο αυτόγραφο του Νίκου Σκαλκώτα, το οποίο ανακαλύφθηκε στο Αρχείο Λεωνίδα Ζώρα και περιέχει ενορχήστρωση της Κασσιανής του Δημήτρη Μητρόπουλου. Του έργου που συνέθεσε ο Μητρόπουλος, για φωνή και πιάνο, σε ποίηση Κωστή Παλαμά (πρόκειται για νεοελληνική απόδοση του Τροπαρίου της Κασσιανής), το 1919 και το αφιέρωσε στην αγαπημένη του μούσα Κατίνα Παξινού.

Με απώτερο στόχο τον προσδιορισμό της χρονολόγησης του αυτογράφου του Σκαλκώτα, έγινε προσπάθεια και δόθηκαν, πιστεύω, απαντήσεις σε μια σειρά από ερωτήματα που εγείρει το νέο εύρημα. Αφενός, η έρευνα σε διάφορα αρχεία επιχείρησε να αναδείξει κατά πόσον ο Μητρόπουλος γνώριζε την ύπαρξη της άλλης εκδοχής, καθώς και εάν το έργο έχει εκτελεστεί στην επεξεργασία του Σκαλκώτα. Αφετέρου, η συγκριτική μελέτη της εκδοχής του Σκαλκώτα με τα υπάρχοντα μουσικά τεκμήρια της αυθεντικής εκδοχής για φωνή και πιάνο της Κασσιανής (το χειρόγραφο του Μητρόπουλου και δύο εκδόσεις) καταδεικνύει ότι, αντίθετα από την πρακτική του Σκαλκώτα κατά την ενορχήστρωση της Κρητικής Γιορτής του Μητρόπουλου, έχουν γίνει επεμβάσεις στο αυθεντικό κείμενο κατά το χειρισμό της ενορχήστρωσής του, των οποίων επιχειρείται η αιτιολόγηση και αποτίμηση.

Την Πέμπτη 14 Απριλίου 2011 παρουσιάστηκε σε πρώτη παγκόσμια εκτέλεση αυτή η Σκαλκωτική Κασσιανή του Μητρόπουλου, από την ΚΟΑ υπό τον Βύρωνα Φιδετζή, στο πλαίσιο των Ελληνικών Μουσικών Γιορτών.

Την Κασσιανή του Μητρόπουλου μετέγραψε για κουαρτέτο εγχόρδων ο συνθέτης Φίλιππος Τσαλαχούρης. Πρωτοπαρουσιάστηκε από το Νέο Ελληνικό Κουαρτέτο (υπό την καθοδήγηση του Γιώργου Δεμερτζή) και την σοπράνο Μίνα Πολυχρόνου, στο μικρό Συνεδριακό του Πανεπιστημίου Πατρών, θαρρώ το 2006. Αργότερα ο Φίλιππος Τσαλαχούρης το προσάρμοσε και για ορχήστρα εγχόρδων και παίχτηκε από την τότε Ορχήστρα Πατρών, με σολίστ την σοπράνο Βασιλική Καραγιάννη.

Αυτό το τραγούδι-ύμνο το συναντήσαμε με το ημέτερον Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον, ξεφυλλίζοντας το Τετράδιο του Πατριάρχη, δηλαδή την νεανική ποιητική ανθολογία του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου. 

Το περιώνυμο τροπάριο της Κασσιανής, στην απόδοση του Κωστή Παλαμά (από τη συλλογή Βωμοί), είναι, ίσως, η πιο γνωστή απόδοση του τροπαρίου στα νέα ελληνικά. Πολλοί λογοτέχνες και ποιητές επιχείρησαν κάτι ανάλογο. Όμως του Παλαμά το εγχείρημα έμεινε στην ιστορία. Εύλογη η προτίμηση του ανθολόγου μαθητού - και νυν Πατριάρχου - στο εν λόγω κείμενο. Το πρωτότυπο ήταν ασφαλώς οικείο σ’ αυτόν. Η ποιητική απόδοσή του στα νέα ελληνικά δεν μπορούσε παρά να ελκύσει το ενδιαφέρον του. 

Την Κασσιανή των Παλαμά - Μητρόπουλου για φωνή και πιάνο, παρουσιάσαμε με το "Πολύτροπον" όπου ανεβάσαμε "Το Τετράδιο του Πατριάρχη". Από την Σύμη και την Κύπρο το 2004, ως την Πάτμο το 2006 και τα Γιάννενα το 2008. 

Την Κασσιανή του Μητρόπουλου ηχογράφησε η σπουδαία μεσόφωνος Στέλλα Ντουφεξή (που έφυγε από κοντά μας το 2015), και την συμπεριέλαβε στον εξαιρετικό ψηφιακό δίσκο Sketches of Greece. 

Η "Κασσιανή" του Παλαμά  δια χειρός του μαθητή της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης
Δημητρίου Αρχοντώνη, νυν Οικουμενικού Πατριάρχου 

ΑΤΥΧΕΣ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑ ΤΟΥ ΠΡΑΚΤΟΡΕΙΟΥ "ΡΟΜΦΑΙΑ" ΓΙΑ ΕΠΙΘΕΣΗ ΣΤΟΝ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟ ΤΗΣ ΔΑΜΑΣΚΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το Πρακτορείο Εκκλησιαστικών Ειδήσεων «Ρομφαία», δημοσίευσε χθες, Δευτέρα 10 Απριλίου 2017, την είδηση ότι «Αντάρτες χτύπησαν την παλαιότερη Ορθόδοξη Εκκλησία στην Δαμασκό». Σύμφωνα με το Romfea.gr (που αναγράφεται και ως «Πηγή» της είδησης): 

«Πυρά από αντάρτες δέχθηκε σύμφωνα με πληροφορίες της Romfea.gr, η παλαιότερη Ορθόδοξη Εκκλησία στην Δαμασκό. Συγκεκριμένα οι αντάρτες χτύπησαν τον Καθεδρικό Ναό της Παναγίας με όλμους, το οποίο είχε ως αποτελέσματα να καταστραφεί ο τρούλος ολοσχερώς. Οι πληροφορίες αναφέρουν ότι δεν υπήρξαν θύματα από την επίθεση, για την οποία ενημερώθηκε αμέσως και ο Πατριάρχης Αντιοχείας κ. Ιωάννης. Να αναφερθεί ότι από την αρχή του πολέμου στη Συρία, ο Καθεδρικός Ναό έχει υποβληθεί σε διάφορες τρομοκρατικές ενέργειες.» 

Προφανώς κάποιο λάθος έχει κάνει το καλό Πρακτορείο (το οποίο δεν σημειώνει και την ημερομηνία της επίθεσης), διότι σύμφωνα με το επίσημο κρατικό πρακτορείο ειδήσεων Sana, μία επίθεση με όλμους σημειώθηκε την Δευτέρα 3 Απριλίου 2017, στην ευρύτερη περιοχή του Καθεδρικού Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Δαμασκό. Κοντά εκεί βρίσκονται, επίσης, το τζαμί των Ουμαγιάδων και η Πρεσβεία της Ρωσίας. 

Η επίθεση αυτή δεν άγγιξε τον Καθεδρικό Ναό, υπήρξαν τραυματισμοί πολιτών και οι υλικές ζημιές περιορίστηκαν σε περιουσίες πολιτών. Ακόμα, ο Καθεδρικός της Δαμασκού είναι τρίκλιτη βασιλική και δεν έχει τρούλο για να καταστραφεί «ολοσχερώς» (sic). 

Στο site του Πατριαρχείου Αντιοχείας δεν υπάρχει τέτοια είδηση, ούτε εκδόθηκε κάποια σχετική ανακοίνωση. Αντιθέτως, έχουμε την είδηση ότι την Κυριακή των Βαϊων στον Καθεδρικό Ναό της Δαμασκού τελέστηκε η πανηγυρική Θεία Λειτουργία, υπό του Πατριαρχικού Επιτρόπου, Επισκόπου Σελευκείας Εφραίμ, με την συμμετοχή εκατοντάδων πιστών. Από την Θ. Λειτουργία και τα ενδεικτικά φωτογραφικά στιγμιότυπα που παραθέτουμε εδώ (από τη σελίδα του Πατριαρχείου Αντιοχείας στο Facebook). 

Αν το Πρακτορείο «Ρομφαία» έχει υλικό που να τεκμηριώνει την «είδησή» του, καλό θα ήταν να το παραθέσει. Αλλιώς κινδυνεύει να χαρακτηριστεί όχι απλώς αναξιόπιστο, αλλά και παραπλανητικό.

ΤΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ ΤΩΝ ΚΟΠΤΩΝ - Σημαντικό άρθρο στην La Stampa

Από το ναό στην Τάντα, όπου φαίνεται το αίμα πάνω στο σταυρουδάκι των Βαΐων

Η Κοπτική Εκκλησία είναι αυτή που έχει πληγεί περισσότερο απ’ τα τρομοκρατικά χτυπήματα που συγκλονίζουν τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Αποτελεί, ωστόσο, και την Εκκλησία που εκφράζει με τον πιο απλό και αφοπλιστικό τρόπο ότι οι Xριστιανοί ανέκαθεν έστρεφαν την προσοχή τους προς τους Μάρτυρες, εορτάζοντάς τους ως θριαμβευτές. 

Του Gianni Valente 

La Stampa, 9.4.2017 

μετάφραση: Νίκος Κουρεμένος 
θεολόγος, Δρ. Κοπτικών Σπουδών, 
Hebrew University of Jerusalem

Τα πρόσφατα θανατηφόρα χτυπήματα εναντίον των Χριστιανών της Αιγύπτου είναι «μια γροθιά στο στομάχι για κάθε Αιγύπτιο» και επιβεβαιώνουν την ανάγκη ενίσχυσης των μέτρων ασφαλείας γύρω από τους ναούς. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν προκαλούν καμία αλλαγή στην επικείμενη επίσκεψη του πάπα Φραγκίσκου στην Αίγυπτο, που έχει προγραμματιστεί για τις 28 και 29 Απριλίου, όπως επιβεβαίωσε στα Aιγυπτιακά μέσα ενημέρωσης ο π. Hani Bakhoum, γραμματέας του Κοπτο-καθολικού Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Η συνάντηση του πάπα Φραγκίσκου με τον Κοπτο-ορθόδοξο πατριάρχη Tawadros (Θεόδωρο), μπορεί να αποτελέσει μια πολύτιμη ευκαιρία που θα συμβάλλει ώστε όλοι οι Χριστιανοί να αναλογιστούν τις πραγματικές συνθήκες της πίστης και της Εκκλησίας στη σύγχρονη εποχή, μακριά από κάθε είδους θυματοποίηση αλλά κι από κάθε παθητική κληρικαλιστική θριαμβολογία, παλαιάς ή νέας κοπής. 

Οι περισσότερo πληγέντες από τις τρομοκρατικές επιθέσεις 

Κατά τη διάρκεια της πρόσφατης περιόδου των συνεχών αναταραχών στη Μέση Ανατολή που ξεκίνησε με τη λεγόμενη «Αραβική άνοιξη», καμιά απ’ τις τοπικές κοινότητες δεν πλήρωσε τόσο μεγάλο φόρο αίματος και τρομοκρατικών επιθέσεων όσο η Κοπτική Εκκλησία στην Αίγυπτο. Ενώ στο Δυτικό κόσμο υπάρχουν κάποιοι που συνεχίζουν να διαδίδουν τα σλόγκαν σχετικά με μια ανύπαρκτη «γενοκτονία των Χριστιανών της Μέσης Ανατολής», όποιος κρατά το μακάβριο λογαριασμό των σκοτωμένων Χριστιανών στις αραβικές και μεσανατολικές χώρες γνωρίζει καλά ότι τα τελευταία 6 χρόνια ούτε στη Συρία, ούτε στο Ιράκ υπήρξαν στοχευμένες επιθέσεις εναντίον Χριστιανών όπως αυτές που διαπράχθηκαν εναντίον των Κοπτών. 

Την Πρωτοχρονιά του 2011, η βομβιστική επίθεση με δεκάδες θύματα πιστών στο ναό των Αγίων Mάρκου και Πέτρου στην Αλεξάνδρεια προανήγγειλε το αινιγματικό πρελούδιο της κατάρρευσης του καθεστώτος Μουμπάρακ. Οι έρευνες που ακολούθησαν υπέδειξαν ως υπαίτιους της επίθεσης περιβάλλοντα φίλα προσκείμενα στο καθεστώς, σύμφωνα με τη λογική των επιθέσεων που έχουν στόχο σπείρουν τον πανικό στον πληθυσμό, ώστε στη συνέχεια να επιβληθoύν αυταρχικότερα μέτρα στο όνομα δήθεν της «ασφάλειας». Στις 9 Οκτωβρίου του ίδιου έτους, ήταν η σειρά των μονάδων του Αιγυπτιακού στρατού να σκοτώσουν 23 Χριστιανούς στο λεγόμενο χτύπημα του Masperò, συνθλίβοντας κάτω από τα τεθωρακισμένα τους διαδηλωτές που διαμαρτύρονταν για τα αντιχριστιανικά χτυπήματα που είχαν προηγουμένως πραγματοποιηθεί από ισλαμικές ομάδες. Το καλοκαίρι του 2013, όταν η ισλαμική κυβέρνηση του προέδρου Μόρσι ανατράπηκε από τους στρατιωτικούς, η οργή των Αδελφών Μουσουλμάνων καθώς κι άλλων ισλαμιστικών ομάδων ξέσπασε ενάντια στους ναούς και τις έδρες των εκκλησιαστικών ιδρυμάτων: καταστράφηκαν γύρω στις 60 σε όλη τη χώρα. 

Στη συνέχεια οι Κόπτες μπήκαν άμεσα στο στόχαστρο του αυτο-ανακηρυχθέντος Ισλαμικού Κράτους και των τρομοκρατικών του χτυπημάτων ανά τον κόσμο. Στις 15 Φεβρουαρίου δημοσιεύτηκε στα τζιχαντιστικά διαδικτυακά μέσα το video του αποκεφαλισμού 21 Κοπτών εργατών που είχαν απαχθεί στη Λιβύη. Το μακάβριο αυτό βίντεο γνωστοποίησε σ’όλο τον κόσμο ότι πολλά απ’ τα θύματα προφέρανε το όνομα του Χριστού, κατά τη διάρκεια της εκτέλεσής τους. Πιο πρόσφατη υπήρξε η επίθεση της 11ης Δεκεμβρίου του περασμένου έτους, όπου ένας καμικάζι κατάφερε να θερίσει 25 θύματα ανάμεσα στους πιστούς που λάμβαναν μέρος στη λειτουργία που τελούνταν στο ναό Μποτροσίγια, στις κτηριακές εγκαταστάσεις που εφάπτονται στο Κοπτικό καθεδρικό ναό του Αγίου Μάρκου στο Κάιρο. Το Φεβρουάριο πάλι, μια σειρά 7 στοχευμένων δολοφονικών επιθέσεων έπληξε την Κοπτική κοινότητα στην επαρχία του Βόρειου Σινά, ωθώντας εκατοντάδες χριστιανικές οικογένειες να εγκαταλείψουν την περιοχή. Στο video ανάληψης ευθύνης, οι ομάδες των τζιχαντιστών που συνδέονται με το Ισλαμικό κράτος χαρακτήριζαν τους Κόπτες ως τα «προτιμώμενα θηράματα».

Οργή δηλωτική 

H σκληρότητα με την οποία πλήττονται οι Κόπτες έχει παραπάνω από μια αιτίες. Στους Κόπτες δεν μπορεί κανείς, ούτε οι ίδιοι οι τζιχαντιστές να προσάψουν την κατηγορία ότι αποτελούν ένα εισαγόμενο προϊόν ξενόφερτων θρησκευτικών αντιλήψεων. Οι ίδιοι οι Κόπτες είναι κληρονόμοι των χριστιανικών κοινοτήτων που άνθισαν στη χώρα των Φαραώ ως αποτέλεσμα του πρώτου αποστολικού κηρύγματος. Από τότε και μέχρι σήμερα, η Κοπτική Εκκλησία συνεχίζει να επιβεβαιώνει τον ανεξίτηλο αυτόχθονο χαρακτήρα της, ο οποίος την έφερε κάποια στιγμή σε σύγκρουση ακόμα και με τους επίσης χριστιανούς πολιτικούς και στρατιωτικούς αξιωματούχους της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Και σήμερα αυτή η Εκκλησία καθιστά δύσκολο το έργο, σε όλους εκείνους που θέλουν να χωρίσουν τον κόσμο ανάμεσα στα χαρακώματα αληθινών ή υποτιθέμενων «συγκρούσεων πολιτισμών». 

Όταν έφτασαν οι Άραβες κατακτητές, οι Κόπτες τους υποδέχθηκαν ως ελευθερωτές, συντασσώμενοι μαζί τους ενάντια στους κυρίαρχους Βυζαντινούς, με τους οποίους, ωστόσο, μοιράζονταν τη Χριστιανική πίστη. Αυτή της η φυσιογνωμία καθιστά την Κοπτική Εκκλησία ασύμβατη με τις καρικατούρες των ισλαμιστικών ομάδων που θέλουν να την διαβάλουν ως πέμπτη φάλαγγα της «χριστιανο-δυτικής συνωμοσίας» στην Αίγυπτο. Κι αυτός είναι ένας λόγος επίσης που αυξάνει το μίσος και την εμπάθεια των τζιχαντιστών έναντι των Κοπτών. 

Στην ετερογενή οικογένεια των χριστιανών της Μέσης Ανατολής, οι Κόπτες υπήρξαν εκείνοι που απ΄ τις Σταυροφορίες μέχρι σήμερα έδειξαν το λιγότερο ενδιαφέρον για τις παρεμβάσεις των δυτικών δυνάμεων. Όταν ο πάπας Βενέδικτος, μετά τις επιθέσεις στην Αλεξάνδρεια την πρωτοχρονιά του 2011, παρενέβη ζητώντας να επιδειχθεί μεγαλύτερη φροντίδα για την προστασία των Χριστιανών, τα λόγια του προκάλεσαν την έντονη αντίδραση του σουνιτικού Πανεπιστημίου al-Azhar, αλλά αντιμετωπίστηκαν με παγερότητα, ως μια αχρείαστη παρέμβαση, και από πολλούς Κόπτες. Επιπρόσθετα, η σύμπνοια στόχων μεταξύ των υψηλά ισταμένων της Κοπτικής κοινότητας και του συστήματος εξουσίας με επικεφαλής τον πρόεδρο Abdel Fattah al-Sisi καθιστά την Κοπτική Εκκλησία συχνό στόχο των τζιχαντιστικών επιθέσεων. Οι δηλώσεις ανάληψης ευθύνης της σφαγής 21 Κοπτών μαρτύρων σε μια παραλία της Λιβύης που δημοσιοποιήθηκαν στα επίσημα όργανα του Ισλαμικού Κράτους, όπως η διαδικτυακή εφημερίδα Dabiq, χαρακτήριζαν την Κοπτική Εκκλησία ως «εχθρική Εκκλησία». Μετά απ’ αυτό το χτύπημα ο πρόεδρος Sisi κήρυξε 7 μέρες εθνικού πένθους και τα αεροπλάνα της πολεμικής αιγυπτιακής αεροπορίας βομβάρδιζαν τις θέσεις του Ισλαμικού Κράτους στη Λιβύη.

Ο Πατριάρχης των Κοπτών Tawadros,
λίγα λεπτά αφού ενημερώθηκε για το χτύπημα της Κυριακής των Βαΐων

Κανένα επιτηδευμένο ύφος «περί διωγμών»

Η Κοπτική Εκκλησία ποτέ δεν έκρυψε ή υποβάθμισε τις βιαιότητες και τις διακρίσεις που υφίσταται από συστήματα εξουσίας και ισλαμιστικές εξτρεμιστικές ομάδες. Το αριθμητικό της μέγεθος - από 7 έως 10 εκατομμύρια πιστοί- καθιστά λιγότερο επιφυλακτικούς και παθητικούς τους νέους, ακόμα κι όταν πρόκειται να αμυνθούμε το ίδιο τους το σώμα, στα χωριά και τις αστικές περιοχές, έναντι των επιθέσεων και των προκλήσεων των ισλαμιστικών ομάδων. Την ίδια στιγμή, κυρίως κατά τον τελευταίο καιρό, η Κοπτική ηγεσία δεν ενέδωσε καθόλου στις θυματοποιητικές ρητορείες περί «διωγμού» που συνοδεύουν τις συχνές μετακινήσεις στη δυτικό κόσμο πολλών επισκόπων και Πατριαρχών της Μέσης Ανατολής. 

Ακόμα και μετά τις βιαιότητες και τις στοχευμένες δολοφονικές επιθέσεις που υπέστησαν οι Κόπτες στο βόρειο τμήμα του Σινά, ο Κόπτης πατριάρχης Tawadros ο Β΄ θέλησε να επαναπροσδιορίσει την κινδυνολογία σχετικά με την κατάσταση των Χριστιανών στη Αίγυπτο: σε μια τηλεοπτική συνέντευξη, που μεταδόθηκε τη Δευτέρα 27 Μαρτίου από το δορυφορικό κανάλι Cbc, o προκαθήμενος της Κοπτικής Εκκλησίας υπογράμμισε ότι οι επιθέσεις των τζιχαντιστών στοχεύουν σίγουρα τους Χριστιανούς της Αιγύπτου, αλλά επίσης, έχουν σαν στόχο το στρατό, την αστυνομία και τo δικαστικό σώμα. Ο Tawadros εξέφρασε επίσης την εκτίμηση και την αναγνώρισή του για τις αρμονικές σχέσεις της Εκκλησίας με τους κρατικούς θεσμούς, απαντώντας εμμέσως στις κριτικές για υπερβολική ευθυγράμμιση της Κοπτικής Εκκλησίας με τoν πολιτικο-κοινωνικό συνασπισμό του οποίου ηγείται ο πρόεδρος Abdel Fattah al-Sisi. 

Τον περασμένο Αύγουστο, ο Tawadros, εξέφρασε δημοσία την αντίθεσή του στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας που οργανώθηκαν στις ΗΠΑ από ομάδες της Κοπτικής διασποράς για να εναντιωθούν στις φανατικές βιαιότητες που υφίστανται οι Κοπτικές χριστιανικές κοινότητες σε διάφορες περιοχές της Αιγύπτου. Το Κοπτικό Πατριαρχείο είχε, στην πράξη, αποδοκιμάσει το ευρύ πρόγραμμα εκδηλώσεων διαμαρτυρίας που έλαβαν χώρα κυρίως στις ΗΠΑ υπό τη σημαία της «προστασίας» των Χριστιανών της Μέσης Ανατολής. «Εμείς, στην Αίγυπτο», είχε υπογραμμίσει τότε ο Πατριάρχης, «ξέρουμε να αντιμετωπίζουμε καλύτερα τα προβλήματα και τις δυσκολίες μας» και είχε σημειώσει πως «οι σημερινές συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες που ίσχυαν 5 ή 10 χρόνια πριν και δε μπορούμε να συνεχίσουμε ν’αντιμετωπίζουμε με παλιές μεθόδους τα γεγονότα που βρίσκονται σε εξέλιξη». 

Ο θησαυρός των μαρτύρων 

Η γραμμή που ακολουθεί το Κοπτικό Πατριαρχείο βρίσκει τη στήριξη και του «επίσημου» Ισλάμ της Αιγύπτου, όπως αυτή εκφράζεται από το Πανεπιστήμιο του al-Azhar. Τον τελευταίο καιρό μάλιστα, ακόμα και οι εκπρόσωποι του al-Nur, του σαλαφιτικού υπερ-συντηρητικού ισλαμικού κόμματος εξέφρασαν δημόσια την καταδίκη τους για τις στοχευμένες δολοφονικές επιθέσεις ενάντια των Χριστιανών Κοπτών στο βόρειο τμήμα της χερσονήσου του Σινά, δηλώνοντας ότι αυτές «εναντιώνονται στη διδασκαλία του Ισλάμ». Ο πλούτος και η δύναμη της Κοπτικής κοινότητας, ωστόσο, φανερώνεται κατά κύριο λόγο στη δύναμη της πίστης που οι Κόπτες επιδεικνύουν μπροστά στην εμπειρία του μαρτυρίου. «Οι μάρτυρές μας και η πράξη του μαρτυρίου αυτή καθ’αυτή», έλεγε το Δεκέμβριο ο πατριάρχης Tawadros, στη κηδεία των θυμάτων της επίθεσης στo ναό της Μποτροσίγια, «μας ενώνουν με τον ουρανό και ανυψώνουν την καρδία μας μ’ αυτούς που βρίσκονται ήδη εκεί και πρεσβεύουν για μας». «Δίνουμε τον τελευταίο χαιρετισμό στους αγαπημένους μας με πνεύμα δοξολογίας», προσέθεσε ο προκαθήμενος της Κοπτο-ορθόδοξης Εκκλησίας, «επειδή πιστεύουμε ότι δεν υπάρχει θάνατος για κείνους που αγαπούν το Θεό: θα αναστηθούν στην ευφροσύνη της αιώνιας ζωής». Λόγια που πιστοποιούν με τον πιο απλό και αφοπλιστικό τρόπο την οπτική με την οποία οι χριστιανοί αντιμετώπιζαν πάντα τους μάρτυρές τους και συνεισφέρουν ώστε να νικηθεί η συγκεχυμένη λήθη που όλο και πιο συχνά φαίνεται να σκεπάζει ακόμα κι αυτό το απαράμιλλο χαρακτηριστικό του «χριστιανικού γεγονότος» στον κόσμο.

ΠΕΝΘΟΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΝΩΜΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΕΣ ΚΟΠΤΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Πριν δέκα χρόνια, το 2007 - τέτοια εποχή - είχα ζητήσει δημόσια, συμβολικά «συγγνώμη» από τους Ρωμαιοκαθολικούς του κόσμου επειδή ο κληρικός της Μητροπόλεως Πατρών Κύριλλος Κωστόπουλος είχε αποκαλέσει τον τότε ηγέτη τους Πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ’ «ομοφυλόφιλο». 

Τώρα έρχομαι να ζητήσω μια βαθειά «συγγνώμη» από τους αδελφούς Κόπτες χριστιανούς της Αιγύπτου για τα όσα προσβλητικά και ανόητα ξεστομίζουν ή γράφουν αβασάνιστα για την Κοπτική Χριστιανοσύνη οι εγχώριοι «πρόμαχοι της Ορθοδοξίας», οι οποίοι νομίζουν ότι είναι σεσωσμένοι – οι δυστυχείς! – και όλοι οι άλλοι "αιρετικοί" και κολασμένοι. 

Η σημερινή επίθεση του ISIS σε ναούς των Κοπτών χριστιανών στην Αίγυπτο και οι δεκάδες νεκροί πιστοί που συμμετείχαν στην Θ. Λειτουργία της Κυριακής των Βαΐων, μας βυθίζουν στο πένθος και μας αποκαλύπτουν πως εμείς οι χριστιανοί στην Ελλάδα ζούμε στον μικρόκοσμό μας, αδυνατώντας να καταλάβουμε τι συντελείται στον υπόλοιπο χριστιανικό κόσμο. 

Ο Θεός να αναπαύσει τις ψυχές των Κοπτών νεομαρτύρων και να αμβλύνει την πώρωση της καρδιάς μας για να κατανοήσουμε έστω κατ’ ελάχιστον πόσο μακριά είμαστε εμείς εδώ και από την χριστιανική μαρτυρία και από το μαρτύριο.

Ο ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΗΣ ΙΑΠΩΝΑΣ ΙΕΡΕΑΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΠΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΖΕΙ ΝΙΚΟΛΑΟ ΚΑΒΑΣΙΛΑ

Ο π. Ιωάννης Ναγκάγια (Fusao Nagaya), είναι ένας ελληνομαθής ιάπωνας ιερέας της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Ιαπωνία. 

Γεννημένος στην Ιαπωνία το 1950, σπούδασε στη Θεολογική Σχολή της Αγίας Πετρούπολης και κατόπιν στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Παντρεύτηκε με ελληνίδα και τον Δεκέμβριο του 1980 χειροτονήθηκε στην Μόσχα και από τότε λειτουργεί στη Μετόχι της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Τόκυο. 

Δίδαξε περί Ορθοδοξίας στα πανεπιστήμια: KEIO University, WASEDA University, TOKYO Woman`s Christian University και τώρα διδάσκει τα ρωσικά στο HOSEI University. 

Έχει μεταφράσει στα ιαπωνικά και έχει δημοσιεύσει τα ακόλουθα άρθρα και βιβλία: 

- Άρθρο «Περί Ορθόδοξης πνευματικότητας» στο περιοδικό «Εικών» No3 (1989). 

- Μετάφραση του γνωστού βιβλίου του αειμνήστου αγιορείτου π. Θεοκλήτου Διονυσιάτη «Μεταξύ ουρανού και γης» (1990). 

- Μετάφραση του άρθρου του μακαριστού Γέροντα Κλεόπα Ρουμανίας «Διδασκαλία της καρδιακής προσευχής» στο περιοδικό «Εικών» No5-No6 (1991).  

- Άρθρο, με τίτλο: «Ορθόδοξη Ανατολική Εκκλησία» στο βιβλίο «Θρησκείες και Λαοί» (1996). 

- Άρθρο, «Για να καταλάβει κανείς σωστά τη Βυζαντινή εικόνα» στο περιοδικό «Εικών» No39-No40 (2009). 

- Άρθρο «Περί Ορθόδοξης Πνευματικότητας» στο περιοδικό «Εικών» No41 (2010). 

- Μετάφραση του γνωστού έργου του Αγίου Νικολάου του Καβάσιλα «Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας», στο περιοδικό του Waseda University: East-West Center for Research into Culture and Aesthetics, No10 (2016). 

Επίσης, έχει μεταφράσει από τα ρωσικά: «Η Ρωσική Ιστορία», πρώτος τόμος, Βιβλιοπωλείο «Akashi»　(2011) και είχε παρουσία και στην ιαπωνική τηλεόραση: 

- Στο κρατικό τηλεοπτικό κανάλι NHK, πρόγραμμα μιας ώρας: «Άγιον Όρος» ως coordinator (2002).

- Στο κρατικό τηλεοπτικό κανάλι NHK πρόγραμμα μίας ώρας «Βυζαντινή Αυτοκρατορία», ως μεταφραστής και coordinator για το μοναστήρι Σινά. 

Παρουσιάζουμε εδώ, ενδεικτικά, δύο σελίδες από την τελευταία μετάφραση του π. Ιωάννη Ναγκάγια στα ιαπωνικά, δηλαδή από την «Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας» του Αγίου Νικολάου του Καβάσιλα (14ος αιώνας). 

Ευχόμαστε στον π. Ιωάννη να συνεχίσει το πολύ σημαντικό για την Ορθοδοξία στην Ιαπωνία μεταφραστικό του έργο, και βέβαια την ιερατική του διακονία επί έτη πολλά. 

Π.Α. Ανδριόπουλος

"Νά κριθεῖ κάθε Ἄνοιξη ἀπό τή χαρά της..."

Νὰ κριθεῖ κάθε Ἄνοιξη ἀπὸ τὴ χαρά της 
ἀπὸ τὸ χρῶμα του τὸ κάθε λουλούδι 
ἀπὸ τὸ χάδι του τὸ κάθε χέρι 
ἀπ᾿ τ᾿ ἀνατρίχιασμά του τὸ κάθε φιλὶ".

(Από το ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη "Αστεροσκοπείο")

Η ΕΠΙΣΗΜΗ ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΣΑΜΑΡΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΘΩΜΑ ΤΑΜΒΑΚΟ

Εκδόθηκε από τη Μουσική Εταιρεία Αλεξανδρούπολης και κυκλοφορεί το πόνημα του Θωμά Ταμβάκου, μουσικογράφου-κριτικού-ερευνητή, με τίτλο "Σπυρίδων-Φιλίσκος Σαμάρας. Επίσημη δισκογραφία 1904-2016)", με αφορμή και τη συμπλήρωση 100 ετών από την εκδημία του συνθέτη (25-3-2017). Στο 120 σελίδων πόνημα, μεγέθους Α4, καρπός πολυετούς έρευνας του συγγραφέα, συμπεριλαμβάνονται οι 117 δισκογραφικές εκδόσεις σε δίσκους γραμμοφώνου, επαφής και ακτίνας, με έργα του μουσουργού, από το 1904 έως και τα τέλη του 2016. Συμπεριελήφθησαν επίσης οι 8 ψηφιακές εκδόσεις και 2 ευχετήριες κάρτες (με τον "Ολυμπιακό Ύμνο"). Μετά τα ευρετήρια των έργων και των ερμηνευτών, ακολουθεί το παράρτημα με την ανεπίσημη δισκογραφία και τις 191 γνωστές ηχογραφήσεις και βιντεοσκοπήσεις με έργα του. Η έκδοση συνοδεύεται με άφθονο και σπάνιο φωτογραφικό υλικό. 

Ο Θωμάς Ταμβάκος, ιδρυτής και συντηρητής του πολύτιμου «Αρχείου Ελλήνων Μουσουργών», είναι γνωστός για την μεγάλη προσφορά του στον χώρο της νεοελληνικής σύγχρονης μουσικής, τόσο ως προς την συλλογή όσο και ως προς την διάδοσή της. Με την καταγραφή δισκογραφίας ελλήνων συνθετών έχει ασχοληθεί επανειλημμένως και οι σχετικές δημοσιεύσεις του αποτελούν πραγματική συμβολή, καθώς είναι και μοναδικές. 

Η τωρινή δουλειά του για την επίσημη δισκογραφία του Σαμάρα, έχει ευρύτερες διαστάσεις λόγω και της καταγραφής των σχετικών με τον διεθνή Ολυμπιακό Ύμνο του Σαμάρα (σε ποίηση Κ. Παλαμά) ηχογραφήσεων. Να σημειώσουμε ότι το 2016 συμπληρώθηκαν 120 χρόνια από την πρώτη εκτέλεση του Ολυμπιακού Ύμνου, στα τέλη Ιανουαρίου του 1896, στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός». 

Φυσικά δεν είναι η πρώτη φορά που ο Θωμάς Ταμβάκος ασχολείται με την δισκογραφία του Σπυρίδωνος Σαμάρα. Μια πρώτη καταγραφή της επίσημης δισκογραφίας του δημοσίευσε το 2013 στον ιστότοπο της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. 

Το βιβλίο του Θ. Ταμβάκου για την επίσημη δισκογραφία του Σαμάρα αποτελεί πολύτιμο εγχειρίδιο για τον συνθέτη. Έχει πληρότητα, τεκμηρίωση και μέθοδο παρουσίασης του υλικού. Και πάνω από όλα πάθος! Το πάθος που διακρίνει τον Θ. Ταμβάκο για την ελληνική λόγια μουσική. 

Εύχομαι, μαζί με τον σπουδαίο πιανίστα, Δρ Αθανάσιο Τρικούπη (ο οποίος προλογίζει την έκδοση), Πρόεδρο και Διευθύνοντα Σύμβουλο της Μουσικής Εταιρείας Αλεξανδρούπολης, που εξέδωσε το βιβλίο, το συγκεκριμένο πόνημα «να αποτελέσει την απαρχή μιας σειράς αφιερωμένης στην άγνωστη δισκογραφία σημαντικών Ελλήνων μουσουργών». 

Π.Α.Α.

ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΜΟΥΣΙΚΗ ΤΗΣ Μ. ΕΒΔΟΜΑΔΟΣ ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ

Την Mεγάλη Δευτέρα 10 Απριλίου στις 8:30 το βράδυ, στο ΙΔΡΥΜΑ Β&Μ ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ (Βασιλίσσης Σοφίας 9 & Μέρλιν 1), παρουσιάζεται ένα πρόγραμμα λόγου και μουσικής για την Μεγάλη Εβδομάδα με τίτλο: «Ω γλυκύ μου έαρ». 

Η ποίηση των ιερών κειμένων της Mεγάλης Eβδομάδος συνδυάζεται με την πνευματικότητα της μουσικής των Johann Sebastian Bach, Franz Liszt, Federico Mompou και Olivier Messiaen σε ένα πρόγραμμα ψυχικής συμμετοχής, στοχασμού και κατάνυξης. 

Ιουλίτα Ηλιοπούλου, απαγγελία 

Τίτος Γουβέλης, πιάνο 

Συμμετέχει ο βιολοντσελίστας Άγγελος Λιακάκης. 

Το μουσικό μέρος έχει ως εξής: 

- J. S. Bach: Allemande από την Παρτίτα αρ.4 σε ρε μείζονα, BWV 828, Πρελούδιο και Φούγκα σε ντο δίεση ελάσσονα (τόμος Ι). 

- F. Mompou: Κομμάτι αρ. 6 από τη συλλογή Musica Callada, Κομμάτι αρ. 15 ,20 και 24 από τη συλλογή Musica Callada. 

- F. Liszt: Jeux d'eaux à la Villa d’Este (από τον Τρίτο Χρόνο Προσκυνήματος), La Lugubre gondola (εκδοχή για βιολοντσέλο και πιάνο από τον συνθέτη), Sursum Corda (από τον Τρίτο Χρόνο Προσκυνήματος).

- O. Messiaen: Louange à l' Éternité de Jésus για βιολοντσέλο και πιάνο (από το Κουαρτέτο για το τέλος του χρόνου).

ΔΕΝ ΘΑ ΜΕΤΑΒΕΙ ΤΕΛΙΚΑ Ο ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΣΤΑ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΙΟ ΦΩΣ

Σύμφωνα με το δελτίο τύπου της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, της συνεδρίας της 7ης Φεβρουαρίου 2017, «η Δ.Ι.Σ. όρισε τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Πειραιώς κ. Σεραφείμ εκπρόσωπο της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Τελετή αφής του Αγίου Φωτός κατά το Μεγάλο Σάββατο, στα Ιεροσόλυμα.» 

Πρόσφατες, όμως, ασφαλείς πληροφορίες, μας λένε ότι ο Σεβ. Πειραιώς δεν θα μεταβεί τελικά στα Ιεροσόλυμα το Μ. Σάββατο και στη θέση του ορίστηκε ο Μητροπολίτης Ιλίου κ. Αθηναγόρας.

Δεν ξέρουμε αν αυτή η εξέλιξη σχετίζεται με την άρνηση των Ισραηλινών να δεχθούν τον Μητροπολίτη Πειραιώς - λόγω των κατά καιρούς αντισημιτικών δηλώσεών του - ή με σχετική επιθυμία του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων για παρεμφερείς λόγους. 

Σίγουρα κάτι από όλα αυτά συμβαίνει, αλλά δεν υπάρχει επίσημη ενημέρωση. Σε κάθε περίπτωση η επιλογή του Ιλίου Αθηναγόρα είναι, μάλλον, η καλύτερη. 

Π.Α.Α.

ΤΙ "ΟΥΡΕΣ" ΤΙ "ΑΠΟΝΕΡΑ"...

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ένας κ. Χρήστος Κ. Λιβανός, «Πρόεδρος Ορθοδόξου Ιεραποστολικής Αδελφότητος «Μ. Αθανάσιος», στο Τορόντο του Καναδά (ανατριχιάζω!), μού έκανε την τιμή να με …εγκαλέσει με κείμενό του γιατί σε πρόσφατο σχόλιό μου, αποκάλεσα «ουρές» του «αποτειχισμένου», πλέον, κληρικού Θεόδωρου Ζήση, τους κληρικούς Αναστάσιο Γκοτσόπουλο (της Μητροπόλεως Πατρών) και Πέτρο Χιρς (της Μητροπόλεως Ιερισσού ακόμα; Γιατί φημολογείται έντονα και ο Πειραιάς). 

Σημειώνει θαυμάσια ο κ. Λιβανός: «Γιὰ τὸν συντάκτη αὐτοῦ τοῦ δημοσιεύματος ταιριάζει ἡ παροιμία «εἶπε ὁ γάιδαρος τὸν πετεινὸ κεφάλα»! (Σημ. Ἐὰν ὁ συντάκτης αὐτὸς θεωρεῖ τὸν λόγο μας προσβλητικὸ καὶ θίγεται ἀπ' αὐτόν, δηλώνουμε ὅτι δὲν θὰ διστάσωμε νὰ τὸν ἀνακαλέσωμε, ὑπὸ τὴν προυπόθεσι ὅμως νὰ ἀνακαλέσῃ πρῶτος αὐτὸς τὸν δικὸ του περὶ «οὐρῶν» λόγο, ὁ ὁποῖος δὲν θίγει καὶ δὲν προσβάλει τέσσαρες μόνον ἀξίους κληρικούς, ἀλλὰ καὶ πολλοὺς ἄλλους κληρικούς, μοναχοὺς καὶ λαϊκούς, οἱ ὁποῖοι διατηροῦν στενὲς πνευματικὲς σχέσεις μαζὶ τους).»
Και αφού απαριθμεί τα προσόντα των δύο κληρικών –που φανερώνουν ότι δεν είναι «ουρές» - ο κ. Λιβανός μου υπενθυμίζει και με διαβεβαιώνει: «Ἀλλὰ καὶ ἂν υποθέσωμε ὅτι οἱ δύο κληρικοὶ εἶναι «οὐρὲς» τῶν π. Θ. Ζήσῃ καὶ π. Ν. Μανώλη (ποὺ δὲν εἶναι), θὰ ὑπενθυμίσωμε στὸν κατήγορό τους μία σημαντικὴ λεπτομέρεια: τὰ ἄλογα, ἀγαπητὲ ἐν Χριστῷ Π.Α., μὲ τὶς οὐρές τους διώχνουν τὶς ἐνοχλητικὲς ἀλογόμυγες. Νὰ εἶσαι δὲ βέβαιος, ὅτι μὲ παρόμοιο τρόπο οἱ κατ' ἐσὲ «οὐρὲς» θὰ ἐκδιώξουν τὶς ἐνοχλητικές, μολυσμένες καὶ ἀκάθαρτες ἀλογόμυγες τοῦ Οἰκουμενισμοῦ ἀπὸ τὸ πανάγιο Σῶμα τοῦ Χριστοῦ.» 

Σκέφτηκα τις παρατηρήσεις του κ. Λιβανού και τις βρήκα μάλλον σωστές. Ο όρος «ουρές» δεν ταιριάζει. Νομίζω ότι προσιδιάζει καλύτερα ο όρος «απόνερα». Και για να μην παρεξηγηθώ, ως ναυτικός όρος, απόνερα είναι η αύλακα νερού, τα κύματα και τα αφρόνερα που σχηματίζονται πίσω από ένα πλοίο που πλέει στα ύδατα. Ο «αποτειχισμένος» Θ. Ζήσης είναι το σκάφος, και οι εν λόγω κληρικοί τα αφρόνερα που σχηματίζονται πίσω του. 

Και για να είμαστε πιο ακριβείς, «απόνερα» του κληρικού Θ. Ζήση είναι και οι κληρικοί της Μητροπόλεως Πειραιώς Άγγελος Αγγελακόπουλος και Ματθαίος Βουλκανέσκου, στους οποίους, όμως, πρέπει να αναγνωρίσουμε το γεγονός ότι συμπαρίστανται στον κυβερνήτη τους (αφού τον ακολούθησαν και στην πρόσφατη «απόβαση» από την ημερίδα που «καταδίκασε την Σύνοδο της Κρήτης»), ενώ οι κληρικοί Γκοτσόπουλος και Χιρς φαίνεται πως έχουν …ξεχάσει τον …πλοηγό τους, μιας και δεν έχουν εκδηλωθεί δημόσια υπέρ του από την ώρα που αποτειχίστηκε. 

Δεν ξέρω αν θα του αρέσει του κ. Λιβανού ο νέος χαρακτηρισμός μου, αλλά αν πάλι τον βρίσκει «προσβλητικό», είμαι πρόθυμος να αναζητήσω άλλον, που να τον εκφράζει, γιατί δεν θέλω να τον δυσαρεστώ. 

Όπως και να ‘χει, οι παραπάνω κληρικοί θα έπρεπε να έχουν καθαιρεθεί προ πολλού. Έχω μια αμυδρά ελπίδα ότι τυφλωμένοι από τον ομολογητισμό τους, θα προκαλέσουν οι ίδιοι την καθαίρεσή τους, αργά ή γρήγορα. 

"ΚΥΡΙΕ" - ΜΙΑ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΟΥ ΣΥΝΟΛΟΥ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ ΤΟΥ 2006

Μια εκδήλωση του Καλλιτεχνικού Συνόλου «ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ», με θέμα: "Κ Υ Ρ Ι Ε - Η ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ".  

Ύμνοι, ποιήματα και μουσικές συνθέσεις Ελλήνων δημιουργών, όλα επικεντρωμένα στο "Κύριε". Σχεδιασμός – Γενική επιμέλεια Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

Μια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στον τότε πολυχώρο Millenium στην Πάτρα. 

Ήταν Μ. Δευτέρα 17 Απριλίου 2006.  

Παρουσιάζουμε εδώ ένα απόσπασμα. 

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 

-"Απολέλυσαι της ασθενείας σου", Νίκος Καρούζος 

-"Κύριε εκέκραξα", Ιακώβου πρωτοψάλτου, ήχος α’ 

Ψάλλει η Έφη Φωτίου 

-"Η προσευχή του σκουληκιού", Νίκος Καρούζος 

-"Κύριε, άνθρωπον ουκ έχω", ήχος πλ.α’ 

-"Η προσευχή του ακροβάτη", Μάνος Χατζιδάκις - Αγαθή Δημητρούκα 

Τραγούδι: Παναγιώτης Ανδριόπουλος, Έφη Φωτίου 

-"Εκατόνταρχος Κορνήλιος", Ντίνος Χριστιανόπουλος 

-"Κύριε", Μάνος Χατζιδάκις - Βαγγέλης Ροζακέας

Τραγούδι, Έφη Φωτίου 

-"Περιπλανήσεις", Τάσος Λειβαδίτης 

Πιάνο: Τάσος Σπηλιωτόπουλος 

Τα ποιήματα διαβάζουν: 

Ιωάννα Αθανασοπούλου 

Μαρίτα Βυργιώτη

ΜΝΗΜΗ ΛΥΚΟΥΡΓΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΜΟΥΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

Το “Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον” (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος), διοργανώνει εκδήλωση μνήμης για τον δάσκαλο της εκκλησιαστικής μας μουσικής, ιδρυτή και χοράρχη της “Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας” (ΕΛ.ΒΥ.Χ.), Λυκούργο Αγγελόπουλο, με αφορμή τη συμπλήρωση τριών ετών από την εκδημία του (2014-2017). 

Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος “Λίλιαν Βουδούρη”, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την Πέμπτη 18 Μαΐου 2017, στις 8 μ.μ. Είναι ακριβώς η ημέρα που συμπληρώνονται τρία χρόνια από την αναχώρηση του Λυκούργου Αγγελόπουλου.  

Στο αφιέρωμα συμμετέχουν: 

Σωτηρία Αδάμ, συνθέτις –μουσικολόγος 

Στέλλα Αρκέντη, σκηνοθέτης - παραγωγός 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, θεολόγος – μουσικός 

Ας σημειωθεί πως η Στέλλα Αρκέντη και η Σωτηρία Αδάμ, μέσω της ARKADAM Productions, έχουν πραγματοποιήσει αρκετές τηλεοπτικές παραγωγές για το έργο του Λυκούργου Αγγελόπουλου και της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας επί των ημερών του. 

Λυκούργος Αγγελόπουλος, Σωτηρία Αδάμ, Στέλλα Αρκέντη 

Κατά την διάρκεια της εκδήλωσης θα προβληθεί ανέκδοτο υλικό για τον Λυκούργο Αγγελόπουλο. 

Περισσότερες λεπτομέρειες θα ανακοινωθούν σύντομα. 

Υπενθυμίζεται ότι το “Καλλιτεχνικό Σύνολο Πολύτροπον”, σε συνεργασία με το “Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου”, είχε πραγματοποιήσει και πέρυσι (16-5-2016), στον ίδιο χώρο, αφιέρωμα με θέμα: «Η συμβολή του Λυκούργου Αγγελόπουλου στη σύγχρονη λόγια ελληνική μουσική».

"ΟΙ ΔΙΑ ΧΡΙΣΤΟΝ ΣΑΛΟΙ" ΤΗΣ ΛΥΡΙΚΗΣ: ΜΙΑ ΠΑΡΑΠΛΑΝΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Σε πρόσφατο σημείωμά μας γράφαμε: 

«Σίγουρα είναι σημαντικό γεγονός οι «Ημέρες Λατρευτικής Μουσικής» που διοργανώνονται από την Εθνική Λυρική Σκηνή υπό τον τίτλο «Ανθρώπινα και Θεία Πάθη». Μιλάμε για ένα κύκλο έργων και παραστάσεων διά χειρός Μάρκελλου Χρυσικόπουλου και Γιώργου Κουμεντάκη, καλλιτεχνικού διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Κύκλος που εγκαινιάζει τη στέγη της ΕΛΣ – ήτοι το Κέντρο Πολιτισμού «Σταύρος Νιάρχος» - και θα δίνει, όπως ανακοινώθηκε, σταθερό ραντεβού κάθε χρόνο την περίοδο του Πάσχα. Ο εορτασμός του Πάσχα από την Λυρική Σκηνή με παραστάσεις και παραγωγές επιπέδου, αποτελεί συμβολή στην πνευματική και καλλιτεχνική μας ζωή. Συμβολή αποτελεί και η φετινή θεματολογία, που φέρνει ακέραια την σφραγίδα του «αιρετικού» Μάρκελλου Χρυσικόπουλου: «Άσμα Ασμάτων» (Communio), «Δια Χριστόν σαλοί», «Παραφράσεις ιερών κειμένων» κ.α.» 

Για το «Άσμα Ασμάτων» του Μάρκελλου Χρυσικόπουλου γράψαμε τα σχετικά εδώ. 

Με ανυπομονησία περιμέναμε την παράσταση «Οι δια Χριστόν σαλοί», για την οποία ανέφερε το σχετικό δελτίο τύπου της ΕΛΣ: 

«Μεταξύ θεολογίας και κωμωδίας, η παράσταση αυτή, όπου το stand-up και η παλιά μουσική συνυπάρχουν επί ίσοις όροις, επιχειρεί να προσεγγίσει δύο σημαντικές θεολογικές έννοιες με εντελώς απροσδόκητα εργαλεία. Σημείο εκκίνησης της βραδιάς οι μορφές των «διά Χριστόν σαλών», οι οποίοι υπερέβαιναν τα όρια της λογικής και του κοινωνικά αποδεκτού, ερχόμενοι έτσι σε αμεσότερη επαφή με τον Θεό. Ο stand-up κωμικός και λιμπρετίστας Δημήτρης Δημόπουλος θα συναντηθεί επί σκηνής με το σύνολο παλιάς μουσικής Ex Silentio, που διευθύνει ο Δημήτρης Κούντουρας.» 

Δυστυχώς, η συγκεκριμένη παράσταση δεν είχε καμία σχέση με τα όσα παραθέσαμε από το δελτίο τύπου. Κι αυτό διότι ο συμπαθέστατος Δημήτρης Δημόπουλος, προσπέρασε σχεδόν επιδεικτικά τους δια Χριστόν σαλούς, που ήταν και ο τίτλος της παράστασης. Δύο ήταν οι αναφορές του κι αυτές ολότελα ανούσιες. Διάβασε στην αρχή το δελτίο τύπου για την παράσταση και κάποια στιγμή αργότερα μας έδειξε στην οθόνη ένα πικρόχολο σχόλιο για την παράσταση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μας είπε ότι γκούγκλαρε το θέμα και μας διάβασε τρεις γραμμές κακογραμμένες (αυτές επέλεξε) για τους δια Χριστόν σαλούς. Μάλιστα τελειώνοντας την ανάγνωση είπε κάτι απαξιωτικό για την περίπτωση των σαλών, του στυλ «δικαιολογίες...». 

Τι μας είπε τελικά ο συμπαθής κωμικός και λιμπρετίστας; Τις γνωστές αφέλειες που αναμασάνε χιλιάδες έλληνες για την Εκκλησία. Ότι δεν πιστεύει, ότι η Εκκλησία δεν φορολογείται, ότι είχε μια «τραυματική» εμπειρία από εξομολόγηση κ.ο.κ. 

Όμως η παράσταση έφερε τον τίτλο «Οι δια Χριστόν σαλοί», που αποδείχθηκε εν τέλει εντελώς παραπλανητικός! Κι έτσι χάθηκε μια χρυσή ευκαιρία να δούμε μια σκηνική εκδοχή των δια Χριστόν σαλών στο σήμερα και μάλιστα από την Εθνική Λυρική Σκηνή. 

Από την άλλη, το σύνολο παλιάς μουσικής Ex Silentio ήταν εξαιρετικό! Όλοι οι μουσικοί θαυμάσιοι και το ρεπερτόριο πολύ ενδιαφέρον. Σημειώνουμε ιδιαιτέρως τη Λειτουργία των Τρελών ή τη Γιορτή των Τρελών της Καθολικής Εκκλησίας στον Μεσαίωνα, καθώς και τα μουσικά μέρη από έναν πολύ σπάνιο κώδικα του Βατικανού. Αδικήθηκε, όμως, αυτή η δουλειά από τον «διάλογο» με τον Δημήτρη Δημόπουλο. Η επί σκηνής συνάντηση απεδείχθη ατυχής. Μια τέτοια μουσική δεν χωράει φθηνά …χωρατά. Κι αν το επιχειρήσει κάποιος, πρέπει να είναι πολύ πειστικός, ενώ εδώ η προχειρότητα υπερπερίσσευσε! Όχι, δεν μας ενδιαφέρει η ανάγνωση ως «Ντιρι – τάχτα» μιας σύνθεσης του όψιμου Μεσαίωνα, που πρότεινε ο Δ. Δημόπουλος, καλώντας το κοινό να την τραγουδήσει. 

Ο Δημήτρης Κούντουρας σημείωνε πως «η μουσική έρχεται σε αντίθεση, αλληλοσυμπληρώνει ή ενίοτε σχολιάζει τη δράση και το λόγο του stand-up κωμικού ηθοποιού, δίνοντας μια ιδέα, ή καλύτερα, μια ερμηνεία της σαλότητας». 

Αυτό ίσως ήταν ο ευσεβής πόθος, γιατί στην πραγματικότητα δεν λειτούργησε ούτε ως «ιδέα» ούτε ως «ερμηνεία της σαλότητας». Μας άφησε – δυστυχώς – την αίσθηση μιας γελοιότητας.

Λυπούμαστε που η Εθνική Λυρική Σκηνή με αυτή την παράσταση μας παραπλάνησε. Ένα σπουδαίο θέμα και στην διεθνή βιβλιογραφία, όπως είναι οι δια Χριστόν σαλοί, απαξιώθηκε κατά τρόπο ιταμό. 

Αρκεί να θυμίσω, επίσης, ότι το δημοφιλέστερο έργο του John Tavener, "The Protecting Veil" (Η Αγία Σκέπη), είναι εμπνευσμένο από το όραμα του αγίου Ανδρέου του δια Χριστόν σαλού, ο οποίος στη Μονή της Παναγίας των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολη (αρχές του 10ου αιώνος) είδε, - σύμφωνα με τον Βίο του - κατά τη διάρκεια αγρυπνίας, την Παναγία να σκεπάζει με το ιερό της μαφόριο τους πιστούς και την Πόλη. 

Θαυμάσια θα ταίριαζε η μουσική του Ex Silentio, με παραδείγματα σαλότητας στη Δύση. Για να μη μιλήσουμε για την Ρωσία, όπου η σαλότητα θεωρούνταν μεγάλη πνευματική κατάκτηση. 

Ελπίζουμε πως η Εθνική Λυρική Σκηνή δεν θα ξαναπιαστεί «αδιάβαστη» σε θέματα που ίδια επιλέγει για τις «Ημέρες Λατρευτικής Μουσικής». Δεν πρέπει και δεν δικαιούται.

ΜΙΧΑΗΛ ΜΠΑΧΤΙΝ: Ο ΡΑΜΠΕΛΑΙ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ

Δημήτρης Μπαλτᾶς 

Μιχαήλ Μπαχτίν, Ὁ Ραμπελαί καί ὁ κόσμος του. Γιά τή λαϊκή κουλτούρα τοῦ Μεσαίωνα καί τῆς Ἀναγέννησης, μετ. Γ. Πινακούλας, Πανεπιστημιακές Ἐκδόσεις Κρήτης, Ἡράκλειο 2017, σελ. 575 

Ἡ μνημειώδης διατριβή τοῦ Ρώσου φιλοσόφου Μ. Μπαχτίν (1895-1975) παρουσιάστηκε προσφάτως στήν ἑλληνική, ὕστερα ἀπό ἀρκετές δεκαετίες, χάρη στόν μεταφραστικό ἄθλο τοῦ Γ. Πινακούλα καί τήν ἐκδοτική πρωτοβουλία τῶν Πανεπιστημιακῶν Ἐκδόσεων Κρήτης. 

Ἄν καί ἡ πρώτη μορφή τοῦ βιβλίου τοῦ Μπαχτίν γιά τόν Φρ. Ραμπελαί (1494-1553) γράφηκε περί τό 1940 καί ὁ τίτλος τοῦ διδάκτορα ἀπονεμήθηκε στόν Ρῶσο συγγραφέα τό 1952, τό βιβλίο του ἐκδόθηκε τελικά ὁλοκληρωμένο τό 1965. Προσδιορίζοντας δέ τόν χαρακτήρα τῆς ἐργασίας του ὁ Μπαχτίν τονίζει ὅτι αὐτή «ἔχει βασικά ἱστορικό-λογοτεχνικό χαρακτήρα, ἀλλά δέν θέτουμε σέ αὐτή εὐρύτερα αἰσθητικά ζητήματα, καί εἰδικά ζητήματα αἰσθητικῆς τοῦ γέλιου» (σ. 140). 

Νά σημειώσω ἐξ ἀρχῆς ὅτι, ἄν καί ὁ Μπαχτίν λαμβάνει ὑπ’ ὄψιν καί ἀσκεῖ κριτική στήν ραμπελαισιανή βιβλιογραφία μέχρι καί τίς ἀρχές τῆς δεκαετίας τοῦ 1960, στήν διατριβή του δέν ἀσχολεῖται μέ στοιχεῖα τοῦ βίου τοῦ Ραμπελαί (ἐκτός τῆς ἀναφορᾶς του στήν ἰατρική παιδεία τοῦ Γάλλου συγγραφέα). Ὁρισμένη ἔκταση στό βιβλίο τοῦ Μπαχτίν καταλαμβάνει ἡ ἀναφορά στίς ἐπιδράσεις πού δέχθηκε ὁ Ραμπελαί (ἐνδεικτικά βλ. σ. 115, σημ. 63, σ. 411). 

Στήν ἐκτενῆ «Εἰσαγωγή» (σσ. 1-70) τοῦ συγγραφέα τίθενται τά ζητήματα τά ὁποῖα θά πραγματευθεῖ στήν συνέχεια. Ἄς κρατήσουμε ἐδῶ τήν ἐπισήμανση τοῦ Μπαχτίν ὅτι «ὁ Ραμπελαί εἶναι ἀναντικατάστατος γιά τή διείσδυση στήν ἴδια τήν βαθιά οὐσία τῆς λαϊκῆς γελαστικῆς κουλτούρας ... Τό ἔργο του εἶναι πραγματικά μια ὁλόκληρη ἐγκυκλοπαίδεια τῆς λαϊκῆς κουλτούρας» (σ. 69. Βλ. καί σσ. 527-528), ὅπως αὐτή ἀπεικονίζεται μέσα ἀπό τίς περιπέτειες τοῦ κεντρικῶν ἡρώων του, τοῦ Πανταγκρυέλ καί τοῦ Γαργαντούα. 

Τό γεγονός ὅτι «οἱ ραμπελαισιανές εἰκόνες εἶναι ἐχθρικές πρός κάθε σταθερότητα καί σοβαρότητα» (σ. 2, σ. 509) συνδέεται ἀναμφίβολα μέ τήν «γελαστική ἀρχή πού ὀργανώνει τίς καρναβαλικές τελετές» (σ. 8, σσ. 98-100). Τονίζεται ἐδῶ ἡ διαφοροποίηση τῆς «ἐπίσημης γιορτῆς πού ἑδραίωνε τήν σταθερότητα … καί παραμόρφωνε τήν ἀληθινή φύση τῆς ἀνθρώπινης ἑορταστικότητας» ἀπό τό καρναβάλι «πού γιόρταζε τήν προσωρινή ἀπελευθέρωση ἀπό τήν κυρίαρχη ἀλήθεια» (σ. 12. Βλ. ὁμοίως σ. 113, σ. 247, σ. 254, σ. 318, σ. 468, σ. 547). Εἶναι γνωστό ὅτι οἱ ἄνθρωποι τοῦ Μεσαίωνα, μάλιστα ἀκόμα καί ὁ κατώτερος κλῆρος καί οἱ φοιτητές τοῦ πανεπιστημίου, μετεῖχαν καί στίς δύο αὐτές ζωές, τήν ἐπίσημη καί τήν καρναβαλική. Κυριότερο γνώρισμα τῆς γελαστικῆς ἀρχῆς στόν Ραμπελαί εἶναι, κατά τόν Μπαχτίν, ἡ «ὑλικοσωματική ἀρχή τῆς ζωῆς: τῶν εἰκόνων τοῦ ἴδιου τοῦ σώματος, τοῦ φαγητοῦ, τοῦ ποτοῦ, τῶν κοπράνων, τῆς σεξουαλικῆς ζωῆς» (σ. 23). 

Ἄν καί ἡ ἱστορία τοῦ γέλιου ἀνάγεται σέ ἐποχή πρίν ἀπό τόν Μεσαίωνα (λ.χ. στό ἀρχαῖο σατυρικό δρᾶμα), ὁ Μπαχτίν τονίζει ὅτι κυρίως τό μεσαιωνικό γέλιο «φώτιζε τήν συνείδηση τοῦ ἀνθρώπου», διά τῆς νίκης «ἐπί τοῦ φόβου ἐνώπιον τοῦ ἐπέκεινα, τοῦ ἱεροῦ, τοῦ θανάτου, κάθε ἐξουσίας» (σ. 109). Νά σημειωθεῖ πάντως ὅτι αὐτή ἡ ὑπερνίκηση τοῦ φόβου ἀφορᾶ κατ’ ἐξοχήν στήν λαϊκή κουλτούρα, διότι, ἐξ ἀντιθέτου, ἡ «ἐπίσημη κουλτούρα χρησιμοποίησε συχνά, ἀκόμη καί καλλιέργησε, τόν φόβο, μέ στόχο τήν ταπείνωση καί τήν καταπίεση τοῦ ἀνθρώπου» (σ. 389, σημ. 10). Ἔτσι ἡ ἀπελευθέρωση ἀπό τόν φόβο ὁ ὁποῖος χαρακτηρίζει τούς ἀγέλαστους καί σοβαρούς ἀνθρώπους ἀποτελεῖ ἕνα βασικό στόχο τῶν ἐπιθέσεων τοῦ Ραμπελαί. 

Μέ ἀφετηρία τίς παραπάνω ἑρμηνευτικές ἀρχές ὁ Μπαχτίν θά προσεγγίσει στό ἔργο τοῦ Ραμπελαί συγκεκριμένα ζητήματα, τά σημαντικότερα τῶν ὁποίων εἶναι, κατά τήν γνώμη μου, ἡ ἐκθρόνιση-ἐνθρόνιση τῶν βασιλέων (σ. 191, σ. 230, σ. 232, σ. 279, σ. 444), οἱ βρισιές (σ. 191, σ. 218, σ. 408), ἡ διακωμώδηση ἐκκλησιαστικῶν ἀρχῶν καί κειμένων (σ. 193, σ. 212, σ. 264, σ. 383, σ. 406), ἡ γυναίκα (σ. 278) καί ὁ θάνατος (σ. 379, σ. 387, σ. 430, σ. 470, σ. 472, σ. 4760). Γιά τήν κατανόηση αὐτῶν τῶν ζητημάτων εἶναι ἀναγκαῖο νά προσθέσω ὅτι ἐκεῖνοι πού γελοιοποιεῖ ὁ Ραμπελαί εἶναι «οἱ ἐκπρόσωποι τοῦ παλαιοῦ κόσμου πού πεθαίνοντας γεννᾶ» (σ. 239). 

Τό 5ο κεφάλαιο τοῦ βιβλίου τοῦ Μπαχτίν ἀναφέρεται στό γκροτέσκο ὕφος γνωρίσματα τοῦ ὁποίου εἶναι «ἡ μεγαλοποίηση, ὁ ὑπερβολισμός, τό υπέρμετρο» (σ. 353). Παρενθετικά θά σημειώσω ἐδῶ τήν διατύπωση τοῦ σπουδαίου Ρώσου σκηνοθέτη Βσέβολοντ Μέγιερχολντ (1874-1940) ὅτι «τό γκροτέσκο περιφρονώντας χωρίς συμβιβασμούς τίς κάθε εἴδους μικρολεπτομέρειες δημιουργεῖ ὅλη τήν πληρότητα τῆς ζωῆς … Τό γκροτέσκο ἀνακατεύει τά ἀντίθετα, δημιουργώντας ἐνσυνείδητα τήν ὀξύτητα τῶν ἀντιθέσεων καί παίζοντας μόνο μέ τήν δική του ἰδιορρυθμία (Κείμενα γιά τό θέατρο, τ. Α΄, μετ. Ἀ. Βογιάζος, Ἰθάκη, Ἀθήνα 1982, σ. 144). Ἀναφερόμενος λοιπόν ὁ Μπαχτίν στόν Ραμπελαί, δείχνει ὅτι τό πρόσωπο, τό στόμα, ἡ κοιλιά καί ὁ φαλλός, τό φαγητό καί τό πιοτό παίζουν τόν σημαντικότερο ρόλο στό γκροτέσκο σῶμα (σσ. 366-368). Συμπεραίνει δέ ὁ Μπαχτίν ὅτι «τό γκροτέσκο σῶμα συνυφαίνεται ὄχι μόνο μέ τά κοσμικά ἀλλά καί μέ τά κοινωνικο-οὐτοπικά μοτίβα, πάνω ἀπό ὅλα, μέ τό μοτίβο τῆς ἀλλαγῆς τῶν ἐποχῶν καί τῆς ἱστορικῆς ἀνανέωσης τῆς κουλτούρας» (σ. 376). 

Ἐάν τό ἔργο τοῦ Ραμπελαί ἀπεικονίζει τήν λαϊκή γελαστική κουλτούρα τῆς ἐποχῆς τοῦ Μεσαίωνα καί τῆς Ἀναγέννησης, ἔχει ἐπίσης ἐνδιαφέρον νά δοῦμε τήν ἑορταστικότητα καί τό γέλιο στίς συνθῆκες τοῦ συγχρόνου ἀστικοῦ πολιτισμοῦ μας. Ὁ ἴδιος ὁ Μπαχτίν ὑποστηρίζει σχετικά ὅτι «ἡ ἑορταστικότητα στίς συνθῆκες τῆς ἀστικῆς κουλτούρας ἁπλῶς στένεψε καί διαστρεβλώθηκε, ἀλλά δέν πέθανε» (σ. 320). Γιά παράδειγμα, ἡ σύγχρονη ἑορταστικότητα δέν στηρίζεται στήν «ἐλευθερία ἀπό τίς λεκτικές νόρμες, ἀπό τίς καθιερωμένες γλωσσικές ἱεραρχίες» (σ. 547), ὅπως βεβαίως συμβαίνει στό ἔργο τοῦ Ραμπελαί. Διότι, γιά τόν Μπαχτίν, ὁ Ραμπελαί «δέν μιλοῦσε στήν γλῶσσα τῶν ἐννοιῶν, ἀλλά στήν γλῶσσα τῶν λαϊκῶν-γελαστικῶν εἰκόνων» (σ. 509). Πάντως, νομίζω ὅτι σήμερα, στίς συνθῆκες τόσο τοῦ ἰδιωτικοῦ ὅσο καί τοῦ συλλογικοῦ βίου, ἀπουσιάζουν οἱ εὐωχικές-γελαστικές εἰκόνες, ὅπως τίς παρουσιάζει ὁ Ραμπελαί καί τίς ἑρμηνεύει ὁ Μπαχτίν. Γίνονται βεβαίως ἀκόμη, ἀνά τόν κόσμο, γιορτές καρναβαλιοῦ, ἀλλά δέν μποροῦμε νά μιλήσουμε γιά τήν καρναβαλοποίηση τοῦ λόγου καί ἐν γένει τῆς ζωῆς, ὅπως τήν ἐπεδίωξε ὁ Ραμπελαί καί τήν ἀνέδειξε ὁ Μπαχτίν. 

Τό βιβλίο τοῦ Μπαχτίν παραμένει μία ἐνδιαφέρουσα καί μέ συναρπαστικό τρόπο γραμμένη ἑρμηνευτική τοῦ ραμπελαισιανοῦ ἔργου, μέ πρωτοτυπία ἀξεπέραστη.

ΟΣΙΑ ΜΑΡΙΑ ΑΙΓΥΠΤΙΑ: ΜΙΑ «ΤΣΑΛΑΚΩΜΕΝΗ» ΓΥΝΑΙΚΑ

Ηρακλής Φίλιος 

Βαλκανιολόγος, Θεολόγος

Εύκολα διαπιστώνει κάποιος πως φίλοι του Χριστού υπήρξαν οι πόρνες, οι ληστές, οι φοροεισπράκτορες, εν τέλει όλοι εκείνοι οι «τσαλακωμένοι» που δεν είχαν όμως κάτι βασικό. Την υποκρισία. 

Ο τελώνης ήταν γνωστό ότι εισέπραττε φόρους, ότι αδικούσε τον λαό και αυτό η κοινωνία το γνώριζε. Η πόρνη αναπαυόταν σε διαφορετικούς άντρες και πιθανόν οι προτιμήσεις της να μην αναγνώριζαν όρια. Κι αυτό το γνώριζε η κοινωνία. Ο ληστής είχε κλέψει, αδικήσει, ο εγκληματίας είχε σκοτώσει, αλλά κι αυτό το γνώριζε η κοινωνία. Η οσία Μαρία Αιγυπτία που σήμερα εορτάζεται η μνήμη της είχε ακόρεστη δίψα να ικανοποιεί στο έπακρο τις σωματικές της ανάγκες, να αναζητά άνδρες σε όλα τα μέρη ακόμη και στα Ιεροσόλυμα, ταξίδι το οποίο και πραγματοποίησε γι’ αυτό το σκοπό. Αλλά κι αυτό το ήξερε η κοινωνία. 

Θέλω να πω τοιουτοτρόπως πως οι τσαλακωμένοι αυτοί δεν ήθελαν να κρυφτούν από τον κόσμο. Τους γνώριζε ο κόσμος. Εκείνο που δεν γνώριζε ο κόσμος, εκείνο που αγνοούσε ήταν η υποκρισία των ευλαβών και «ατσαλάκωτων» ανθρώπων, αυτών των «καθαρών» προσώπων που έδειχναν ως εικόνα αυτό που δεν είναι. Κι επιτέλους ας μην κρυβόμαστε μεταξύ μας. Όλοι γνωρίζετε ποιος είναι ο κατεξοχήν χώρος της υποκρισίας. 

Η οσία Μαρία Αιγυπτία λοιπόν σε όλη της τη ζωή ζούσε την ακολασία, το ανικανοποίητο, το ακόρεστο έως ότου μετανιώσει. Κι αυτό συντελέστηκε θαυματουργικώς στο ταξίδι της στα Ιεροσόλυμα όπου ταξίδεψε για να γνωρίσει άντρες. Μία γυναίκα λοιπόν που όλες οι ώρες της ημέρας αναπαρήγαγαν στη σκέψη της μα και στη θέληση της με έντονο τρόπο της βίωση της ηδονής, χωρίς αυτή η πώρωση της να έχει τέλος. Αυτή η ηδονή λειτούργησε ως οδύνη στη ζωή της όταν ο Θεός της μίλησε και η οδύνη πάλι αντιστράφηκε σε ηδονή∙ όχι των σωμάτων αλλά του Χριστού. Έτσι η ίδια έγινε άλλος ένας εραστής του Θεού, μετανόησε, έζησε το υπόλοιπο της ζωής της στην έρημο, ασκήτεψε, προσευχόταν, κοινωνούσε Σώμα και Αίμα Χριστού, ο Θεός την ελέησε και την κατέταξε στο χορό των οσίων γυναικών. 

Αισθάνομαι την ανάγκη να επισημάνω μία σκέψη. Στην Εκκλησία υπάρχει η τάση να συγκινούμαστε από τη μετάνοια ανθρώπων όπως η πόρνη, ο τελώνης, ο ληστής, να τους προτάσσουμε ως παραδείγματα μετάνοιας, εντούτοις έχω ισχυρή την αίσθηση πως όταν δίπλα μας ή απέναντι μας βρεθεί ένας μοιχός, μία πόρνη, ένας άθεος, η συμπεριφορά αυτή γκρεμίζεται. Κάνουμε λόγο για τη μετάνοια της οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, αν όμως δίπλα μας σταθεί μία γυναίκα που εκδίδεται της δημιουργούμε την ενοχή μέσα από τη στάση του σώματος μας με ένα βλέμμα, μία κίνηση κ.ο.κ. 

Σαν να απαιτούμε από εκείνη να μετανοήσει για να τη δεχτούμε, αγνοώντας ηθελημένα τις περισσότερες φορές πως ο Θεός έχει άπειρο, αμέτρητο έλεος προς όλους τους ανθρώπους. Δεν είναι δική μας υπόθεση να διεισδύσουμε στη ζωή της γυναίκας αυτής, ούτε έχουμε το δικαίωμα να την κάνουμε να αισθανθεί άσχημα. Τα δικά μας δοκάρια είναι και περισσότερα και βαθύτερα στη δική μας ύπαρξη, η οποία καταντά και είναι φτωχότερη από εκείνη της γυναίκας που εκδίδεται. 

Και ισχυρίζομαι κάτι τέτοιο λαμβάνοντας αφορμή από ένα σπουδαίο λόγο του αγίου Γρηγορίου Νύσσης, ο οποίος αναφέρει ότι αυτός που πορνεύει αμαρτάνει στο δικό του σώμα. Σημειώνει λοιπόν ο Γρηγόριος Νύσσης πως «τό πραχθέν εἰς μόνον τόν τήν πρᾶξιν δεχόμενον ἵστησιν». Τότε εμείς γιατί ασχολούμαστε με τη ζωή του άλλου; Για να νομίσουμε ότι γεμίζουμε τη δική μας μέσα από το άδειασμα του άλλου; Ή μήπως για να υπάρξουμε εμείς, δεν πρέπει να υπάρχει ο άλλος; Εκείνος που επιλέγει να μοιράζει το σώμα του σε πολλούς συντρόφους αμαρτάνει στο δικό του σώμα. Εμείς που τον κατακρίνουμε; Υποκρινόμαστε και πλέον με τον πιο άθλιο, αυθάδη και απροκάληπτο τρόπο. 

Δεν έχουμε καταφέρει να προσελκύσουμε το έλεος του Θεού, να σώσουμε τον εαυτό μας, «αγωνιώντας» την ίδια στιγμή να σώσουμε τους άλλους. Κατακρίνουμε τις επιλογές των άλλων, που εν τέλει δεν μας θίγουν, δεν τους σεβόμαστε ως πρόσωπα Θεού και μάλιστα τη στιγμή που ο Θεός σέβεται στην ελευθερία τους και στην οποία δεν επεμβαίνει. Έτσι γινόμαστε σωτήρες, τιμητές των άλλων, περιφερόμενες αυθεντίες, οι κατεξοχήν αλάθητοι, ανόητοι, τυφλοί. Πωρωμένοι στην αυτοϊκανοποίηση της ψευδαίσθησης που γεννά η αίσθηση της αντεστραμμένης εικόνας του είναι στο μη είναι. Η οσία Μαρία Αιγυπτία πώς να ένιωθε άραγε όταν στη ζωή της και πριν μετανοήσει, κυλιόταν στην ηδονή των σωμάτων με κάθε έναν που θα ικανοποιούσε τις επιθυμίες της; Ήταν ευτυχισμένη; Κι αν ήταν γιατί άλλαξε τη φιλοσοφία του τρόπου θεώρησης αλλά και ιδιαίτερα τη ζωή της ως στάση, ως πράξη; Άρα αναγνώρισε όχι μόνο την αμαρτωλή ζωή που διήγε αλλά και την έλλειψη ουσίας, νοήματος στην μέχρι τότε ζωή της. Προφανώς αναγνώρισε τη δυστυχία της, τη θλίψη της. Ενδεχομένως και τότε να ένιωσε μόνη της. Το σώμα της βίωνε την ηδονή του έρωτα με τον οποιονδήποτε αλλά και η ψυχή της βίωνε την ίδια ηδονή. Στη χριστιανική ανθρωπολογία δεν χωράνε γνωστικιστικές θεωρήσεις, μήτε μανιχαϊστικοί διαχωρισμοί. Ο άνθρωπος θεωρείται μία ενιαία ψυχοσωματική ολότητα καθώς «εἰς μίαν τήν τοῦ καλοῦ μορφήν συντεθέν» κατά άγιο Επιφάνιο Κύπρου. Εφόσον το σώμα βίωμα την ηδονή, την ηδονή αυτή βίωνε και η ψυχή. Και μετανοώντας η ίδια για τα πάθη και τις αστοχίες της, το σώμα της και η ψυχή της άρχισαν να βιώνουν την ηδονή του εραστού Θεού. 

Αυτοί είναι οι τσαλακωμένοι φίλοι του Χριστού. Άνθρωποι που είναι αυτό που δείχνουν. Επ' ουδενί υποκριτές και τιμητές των πραγμάτων. Άνθρωποι κουρελιασμένοι, ταλαιπωρημένοι, μόνοι, πονεμένοι, δυστυχισμένοι. Κι εκεί έρχεται ο Θεός και τους κάνει φίλους. Τρώει μαζί τους, βαδίζει μαζί τους, συζητά μαζί τους. Χωρίς προϋποθέσεις και χωρίς διακρίσεις. Απροϋπόθετα κάθεται μαζί τους όσο τσαλακωμένοι κι αν είναι, γιατί δεν έχουν κάτι που αγνοούν όσοι τους κατακρίνουν. Την υποκρισία.