Η Carmen του Georges Bizet, του Rodion Shchedrin και της Maya Plisetskaya

Π.Α. Ανδριόπουλος 

Ο Ρώσος συνθέτης και πιανίστας Rodion Shchedrin (γενν. 1932) συνέθεσε την Carmen Suite το 1967. Πέρασαν κιόλας 53 χρόνια... 

Η τριετία 1965-68 ήταν εξαιρετικά δημιουργική καθώς τότε συνέθεσε μερικά από τα πιο σημαντικά έργα του. Το έναυσμα για το έργο αυτό, έδωσε το όνειρο της συζύγου του και μεγάλης μπαλαρίνας Maya Plisetskaya να υποδυθεί τον πληθωρικό χαρακτήρα της Carmen (από την ομώνυμη όπερα του Bizet, 1875) σε μπαλέτο. 

Το 1964 η Μάγια Πλισέτσκαγια ζήτησε από τον συνθέτη Ντμίτρι Σοστακόβιτς να συνθέσει ένα μπαλέτο βασισμένο στην ιστορία της Κάρμεν. Όμως ο Σοστακόβιτς αρνήθηκε και θεώτησε ότι ο Σεντρίν θα μπορούσε να δημιουργήσει κάτι ενδιαφέρον για να εκπληρώσει το αίτημα της Πλισέτσκαγια. Στη συνέχεια απευθύνθηκε στον Αράμ Χατσατουριάν, τον συνθέτη των μπαλέτων Gayane και Spartacus αλλά έμειναν μόνο σε συζητήσεις. Ο Σεντρίν ανέφερε ότι ο Χατσατουριάν είπε στην διάσημη μπαλαρίνα: "Γιατί με χρειάζεσαι; Έχεις συνθέτη στο σπίτι, ρώτα τον!". Τότε ήταν που του ζήτησε η σύζυγός του να γράψει τη μουσική. 

Η μουσική των μπαλέτων “Anna Karenina” και “Seagull” (Γλάρος) γράφτηκε από το συνθέτη πάλι για την Plisetskaya. Η πλαστικότητα της μεγάλης αυτής χορεύτριας διαγράφεται σε όλο της το μεγαλείο, χάρη στην συναισθηματική και βαθιά εκφραστικότητα της Carmen Suite, την κομψότητα της δομής της, τις ατελείωτες, αβίαστες μελωδίες και τις ξαφνικές παύσεις. 

Ο φιλόσοφος Φρειδερίκος Νίτσε είχε πει για την μουσική της Carmen: “Αυτή η μουσική είναι αμαρτωλή, ραφιναρισμένη, φανταστική, κι όμως διατηρεί τη δύναμή της ν’ αρέσει. Έχουν ακουστεί στη σκηνή άλλοτε, πιο αγωνιώδεις και τραγικοί τόνοι;” 

Ο ίδιος ο συνθέτης R. Shchedrin εξηγεί τον τρόπο δουλειάς του: «Με την δική μου οπτική, η ορχήστρα στο μπαλέτο οφείλει να ηχεί “θερμότερα” από την ορχήστρα μιας όπερας. Δούλεψα με σοβαρότητα. Ενώ υποκλινόμουν στην ευφυία του Bizet, προσπαθούσα να “υποβάλλω τα σέβη μου”, όχι δουλικά, αλλά δημιουργικά. Και πάνω απ’ όλα, θέλησα να εκμεταλλευτώ όλες τις δεξιοτεχνικές δυνατότητες των οργάνων που επέλεξα». 

Ο Shchedrin με την σουίτα του ανέδειξε τη διαχρονικότητα της Carmen του Bizet και την κατέστησε ακόμη περισσότερο δημοφιλή, υπογραμμίζοντας την ρυθμική ζωντάνια που συνδυάζεται με μια πλούσια αισθησιακή γραφή. 

Η Maya Plisetskaya δεν υπάρχει πια ανάμεσά μας βιολογικά, αλλά ζει για πάντα μέσα μας ως Κάρμεν, Άννα Καρένινα ή Γλάρος.

ΥΜΝΟΣ ΣΤΟΝ ΘΕΟ ΔΙΑ ΜΕ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σαν ανοίξεις την Συλλογή Εθνικών Ασμάτων του εκ Θήρας Μουσικοδιδασκάλου Αντωνίου Ν. Σιγάλα (εν Αθήναις 1880, επανέκδοση Κουλτούρα 2002), ο πρώτος ύμνος που θα δεις, σε βυζαντινή σημειογραφία και ήχο γ' είναι στον Δία (!), με τον τίτλο: "Δέησις προς τον Θεόν υπέρ των Ελλήνων" και εννοεί υπέρ της των Ελλήνων ανεξαρτησίας. 

Ζευ, Θεέ Θεών τε και ανδρών ομού πάντων βασιλεύ...

Έκπληξον, κεραυνοφόρε! τους εχθρούς των σοφών Γραικών.

Ρίψον βροντώδη σου τον κεραυνόν, Θεέ κατά των ανταρτών.

Φθάνει πλέον, αγκυλομήτα Ζευ! Ελλήνων τα κακά...

Βρόντησον, υψιβρεμετ' ερίγδουπε! βρόντον τρομερόν...

Η «Συλλογή Εθνικών Ασμάτων» του Αντωνίου Σιγάλα περιλαμβάνει 400 άσματα εξωτερικά που είναι τονισμένα με τα σημάδια της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Άσματα του ελληνικού λαού που συλλέχθηκαν από τον Σιγάλα την εποχή εκείνη σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Τα άσματα διαιρούνται σε «Ύμνους και Δεήσεις, Ηρωικά, εγχώρια, εθνικά, Βυζαντινά, Επτανησιακά, Ευρωπαϊκά, Κρητικά, Ρωσικά, Διάφορα, Αστεία, Κώμους, Σύμμικτα χορικά, Σχολειακά, Κάλαντα, Γαμήλια, Υπνωτικά και θρήνους». 

Οι Τουρκοκύπριοι επέστρεψαν έργα Ελληνοκυπρίων και Ελλήνων ζωγράφων

Επιστράφηκαν και έργα Γιάννη Μόραλη, Γιάννη Τσαρούχη, Νίκου Χατζηκυριάκου - Γκίκα, Φώτη Κόντογλου 

Του Αριστείδη Βικέτου 

Σαράντα έξι χρόνια, μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, οι Τουρκοκύπριοι επέστρεψαν 219 έργα τέχνης Ελληνοκυπρίων και Ελλήνων ζωγράφων, που ήταν από την κατεχόμενη Αμμόχωστο και οπτικο-ακουστικό υλικό από το αρχείο του ΡΙΚ, που παρουσιάζει Τουρκοκύπριους καλλιτέχνες και δημοσιογράφους την περίοδο 1955-1963, εγκαινίασαν ο πρόεδρος Αναστασιάδης και ο Μουσταφά Ακκιντζί. 

Την έκθεση, στην οποία παρουσιάζονται περίπου 60 από τα 219 έργα, εγκαινίασαν στο Λήδρα Πάλας («νεκρή» ζώνη Λευκωσίας) ο πρόεδρος Αναστασιάδης και ο Τουρκοκύπριος ηγέτης, Μουσταφά Ακιντζί). 

Ο πρόεδρος Αναστασιάδης τόνισε ότι η ανταλλαγή των έργων αυτών, συμβάλλει στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο κοινοτήτων και προβάλλει τις κοινωνικο-πολιτισμικές τους ταυτότητες. Η τέχνη και ο πολιτισμός, πρόσθεσε, μπορούν να συμβάλλουν απτά στις προσπάθειες επίτευξης ειρήνης και συμφιλίωσης και αποτελούν μέσο ανάπτυξης εκατέρωθεν πολιτισμικής αντίληψης και κατανόησης των κοινωνικοπολιτικών ζητημάτων τα οποία θα πρέπει να αντιμετωπιστούν. Δεν υπάρχει άλλη επιλογή ή εναλλακτική, τόνισε ο πρόεδρος Αναστασιάδης, από το να φέρουμε την ειρήνη στην πατρίδα μας. Και ο μόνος τρόπος, πρόσθεσε, για να πραγματοποιηθεί αυτό, είναι μέσω της αντιμετώπισης των δικαιολογημένων ευαισθησιών και ανησυχιών της κάθε κοινότητας, με την οικοδόμηση αμοιβαίου σεβασμού και ενώνοντας αυτό που αποτελεί τα κοινά συμφέροντα των Κυπρίων και μόνο των Κυπρίων. Μόνο τότε, τόνισε ο πρόεδρος Αναστασιάδης, θα επιτευχθεί διαρκής ειρήνη και θα υπάρχει βιώσιμο και λειτουργικό ομόσπονδο κράτος, που να διασφαλίζει το κοινό μέλλον σε μια ενωμένη Κύπρο, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ελεύθερο από εξαρτήσεις οποιασδήποτε τρίτης χώρας, με πλήρη σεβασμό στις δημοκρατικές αρχές, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις βασικές ελευθερίες όλων των νομίμων πολιτών του. 

Ο Μουσταφά Ακιντζί ανέφερε ότι ο ίδιος θεωρεί πως η έκθεση αυτή αποτελεί «εκδήλωση του σεβασμού Τουρκοκυπρίων και Ελληνοκυπρίων για τις πολιτιστικές αξίες της κάθε πλευράς και (αυτό) το βρίσκω υποσχόμενο όσον αφορά το μέλλον». Η προστασία και η διατήρηση των έργων τέχνης, πριν το 1974, Ελληνοκύπριων ζωγράφων κατέστησε δυνατό για μας να τα επιστρέψουμε, κάτι που κατέστησε εφικτή και αυτή την έκθεση, είπε. Κατά τον ίδιο τρόπο, πρόσθεσε ο κ. Ακιντζί, χαιρετίζουμε το γεγονός ότι τα ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά αρχεία για Τουρκοκύπριους που ανήκουν στην περίοδο πριν το 1963, τα οποία έχουν διατηρηθεί και έχουν δοθεί στην κοινότητά μας από το ΡΙΚ, ως μια κίνηση καλής θέλησης και σεβασμού. «Το παρελθόν μας θα μπορούσε να ήταν διαφορετικό, αλλά δεν μπορούμε ν’ αλλάξουμε το παρελθόν», σημείωσε. Ωστόσο, πρόσθεσε, «μπορούμε να αναλάβουμε την ευθύνη για ένα ειρηνικό μέλλον και να δείξουμε την απαραίτητα θέληση γι αυτό.Το να σεβόμαστε και να προστατεύουμε τα πολιτιστικά σύμβολα και έργα τέχνης ο ένας του άλλου αποτελεί μία από τις κύριες ευθύνες μας για ένα ειρηνικό μέλλον», κατέληξε. 

Η Ειδική Αντιπρόσωπος του ΓΓ του ΟΗΕ και επικεφαλής της ΟΥΝΦΙΚΥΠ Ελίζαμπεθ Σπέχαρ ανέφερε ότι η έκθεση αποτελεί μια «μοναδική ευκαιρία για να ανακαλυφθούν εκ νέου αυτά τα σπάνια πολιτιστικά κοσμήματα και για να τα φροντίσετε μαζί ως ένα νησί». Πιο σημαντικό, πρόσθεσε, αποτελεί το γεγονός ότι μεταδίδει «ένα ισχυρό μήνυμα για την ανεκτίμητη αξία της ειρήνης». Η κ. Σπέχαρ εξέφρασε επίσης την ετοιμότητα του ΟΗΕ «να συνεχίσει να υποστηρίζει τις πλευρές στην εφαρμογή αξιόλογων πρωτοβουλιών που μπορούν να προωθήσουν περαιτέρω διάλογο, επαφές και συνεργασία μεταξύ των δύο κοινοτήτων, οικοδομώντας έτσι τα απαραίτητα θεμέλια για να επιτευχθεί και να διατηρηθεί μια συνολική διευθέτηση». 

Στα εγκαίνια της έκθεσης στο Λήδρα Πάλας παρευρέθηκαν η Ειδική Αντιπρόσωπος του Γεν. Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο, Ελίζαμπεθ Σπέχαρ, διπλωμάτες, καλλιτέχνες και συγγενείς των καλλιτεχνών που δεν είναι στη ζωή. 

Η έκθεση φέρνει στο φως εμβληματικά έργα σημαντικών Ελληνοκυπρίων καλλιτεχνών από το 1940 ως το 1970, όπως των Γεώργιου Πολ. Γεωργίου, Γιώργου Σκοτεινού, Στέλιου Βότση, Χριστόφορου Σάββα, Ανδρέα Χαραλαμπίδη, Μιχαήλ Κκάσιαλου, Ιωάννη Κισσονέργη, Νίκου Νικολαΐδη, Ρέας Μπέιλι, Αδαμάντιου Διαμαντή, Τηλέμαχου Κάνθου. Επίσης παρουσιάζονται έργα σημαντικών Ελλαδιτών καλλιτεχνών όπως των Γιάννη Μόραλη, Γιάννη Τσαρούχη, Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα, Φώτη Κόντογλου κ.ά. 

Τα 140 από τα 219 προέρχονται από τη Δημοτική Πινακοθήκη της Αμμοχώστου. Από το σύνολο των έργων μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας είναι τα 44 έργα του Γ. Πολ. Γεωργίου που υπήρχαν στο εργαστήρι του στην οδό Ερμού 136 της Αμμοχώστου, ανάμεσά τους και το έργο «1963. Η συμβολική διαίρεση της Κύπρου». Στον πίνακα εικονίζονται τα 13 σημεία του δοτού συντάγματος και γράφει επίσης «Κάτω η Ζυρίχη». 

Ιδιαίτερης καλλιτεχνικής αξίας είναι και 25 έργα του Στέλιου Βότση, τα οποία είχαν σταλεί στο Λονδίνο για μια έκθεση, επιστράφηκαν στην Κύπρο λίγο πριν από την εισβολή και παρέμειναν σε κάποια αποθήκη στο λιμάνι της Αμμοχώστου. 

Ιδιαίτερα συγκινημένοι ήταν οι καλλιτέχνες που παρευρέθηκαν στα εγκαίνια της έκθεσης, έργα των οποίων περιλαμβάνονται σ’ αυτήν, αλλά και οι συγγενείς των δημιουργών που δεν είναι πια στη ζωή. Ανάμεσά τους ο Μάρκος Διαμαντής, εγγονός του Αδαμάντιου Διαμαντή, ο οποίος ζει στην Αυστραλία και αυτές τις μέρες έτυχε να είναι στην Κύπρο. 

«Τα έργα των Ελληνοκυπρίων διασώθηκαν χάρη στην ευαισθησία των Τουρκοκυπρίων που τα συγκέντρωσαν και τα φύλαξαν από το 1974», ανέφερε η Αντρούλλα Βασιλείου, συμπρόεδρος της Δικοινοτικής Επιτροπής για τον Πολιτισμό, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιστροφή των έργων. Όπως τονίζει, «η παράδοση των έργων, στους νόμιμους ιδιοκτήτες τους, αλλά και η ανταλλαγή με το αρχειακό υλικό του ΡΙΚ, είναι μια πράξη που θα βοηθήσει στη φιλία και την αδερφοσύνη μεταξύ των δύο κοινοτήτων». Ο Γιάννης Τουμαζής, που είχε την ευθύνη για την έρευνα, τη συντήρηση και την ταυτοποίηση των έργων, χαρακτήρισε αριστουργήματα τα έργα και τόνισε πως αλλάζουν τον τρόπο που βλέπουμε την κυπριακή τέχνη των δεκαετιών του ’50, ’60 και ’70. 

Τα έργα θα παραδοθούν στις Πολιτιστικές Υπηρεσίες και θα εκτεθούν στην Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης για το ευρύ κοινό. Ειδική Επιτροπή που συστάθηκε από τις Πολιτιστικές Υπηρεσίες θα αναλάβει την παράδοση των έργων στους νόμιμους δικαιούχους, σε συνεργασία με το Γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα. Από το σύνολο των 219 έργων ταυτοποιήθηκε το 95%. 

ΦΩΤΟ: Στ. Ιωαννίδης (ΓΤΠ)

ΑΡΧΑΙΑ ΕΦΕΣΟΣ – Μια συνάντηση του π. Παναγιώτη Καποδίστρια με τον Γιώργο Σεφέρη

Γράφει η ΑΝΘΟΥΛΑ ΔΑΝΙΗΛ

[1η δημοσίευση: περιοδικό ΠΕΡΙ ΟΥ | 3 Φεβρουαρίου 2020]

  

Την αφορμή για τη «συνάντηση» αυτή μου την έδωσε το ποίημα του π. Παναγιώτη Καποδίστρια «Οι Γάτες της Αρχαίας Εφέσου», από την πρόσφατη συλλογή του Λευκότερος καίγεσαι (εκδ. Αληθώς, 2019). Έχοντας υπόψη μου το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη «Μνήμη Β΄» με υπότιτλο «Έφεσος», άρχισα να μελετάω καλά τι είδε ο νέος ποιητής, εκεί όπου είχε περπατήσει ο παλαιότερος, εβδομήντα χρόνια πριν.

Συγκεκριμένα, ο Σεφέρης είχε πάει στην Έφεσο, στις 21 Οκτωβρίου 1950. Όπως φαίνεται από τις Μέρες Ε΄ (1945-1951), έμεινε τρεις μέρες. Το ποίημα που προέκυψε από αυτή την επίσκεψη είναι, όπως είπαμε πιο πάνω, το «Μνήμη Β΄» με υπότιτλο «Έφεσος», από το οποίο απομονώνω τους τρεις πρώτους στίχους:

Μιλούσε καθισμένος σ’ ένα μάρμαρο

που έμοιαζε απομεινάρι αρχαίου πυλώνα·

απέραντος δεξιά κι άδειος ο κάμπος

και τους εννέα τελευταίους:

Θυμάμαι ακόμηˑ

ταξίδευε σ’ άκρες ιωνικές, σ’ άδεια κοχύλια θεάτρων

όπου μονάχα η σαύρα σέρνεται στη στεγνή πέτρα,

κι εγώ τον ρώτησα: «Κάποτε θα ξαναγεμίσουν;»

Και μ’ αποκρίθηκε: «Μπορεί, την ώρα του θανάτου».

Κι έτρεξε στην ορχήστρα ουρλιάζοντας:

«Αφήστε με ν’ ακούσω τον αδερφό μου!»

Κι ήταν σκληρή η σιγή τριγύρω μας

κι αχάραχτη στο γυαλί του γαλάζιου.

Αν συνυπολογίσουμε τα όσα γράφει στις Μέρες, την ψυχική ανάγκη που στέλνει τον Σεφέρη στα αρχαία θέατρα και την κρυφή ελπίδα, αν και είναι αρκετά ορθολογιστής ώστε να μην πιστεύει σ’ αυτό που ελπίζει, τότε ο Σεφέρης πηγαίνει εκεί για να ακούσει τη φωνή του αδελφού του είτε είναι ο Ηράκλειτος, αυτός που μιλούσε καθισμένος στο απομεινάρι του αρχαίου πυλώνα είτε ο Σικελιανός που επίσης καθισμένος σε μια πέτρα -«θρονί μου φάνη μοιρασμένο … απ’ τους αιώνες»- μας λέει στην «Ιερά οδό», συχνός επίσης επισκέπτης αρχαίων θεάτρων, ή τέλος είναι ο αδελφός του, ο Άγγελος, που είχε πεθάνει τον Ιανουάριο του ίδιου έτους.

Στην κραυγή «Αφήστε με ν’ ακούσω τον αδερφό μου!» η απάντηση ήταν «σκληρή η σιγή τριγύρω μας / κι αχάραχτη στο γυαλί του γαλάζιου».

Δεν υπάρχει, λοιπόν, τίποτα.

Ωστόσο, στην περιήγηση του χώρου, το «Απομεσήμερο», άκουσε μια κουκουβάγια, μια φορά μόνο, η ώρα τρεις το απόγευμα. Ο Σεφέρης δεν επιμένει τυχαία στο «μια φορά μόνο» και στο «η ώρα τρεις». Και η κουκουβάγια και η ώρα σημαίνουν. Στα αυτιά του, από την ώρα που τριγύριζε στο θέατρο, ακούει «τους μαινόμενους αργυροκόπους που φώναζαν “Μεγάλη η Άρτεμις των Εφεσίων”» (Πράξεις των Αποστόλων, 19,23). Πιο κάτω θα μας παραθέσει ένα απόσπασμα από την Αποκάλυψη, από το οποίο δανείζομαι τις τρεις τελευταίες γραμμές: «Ουαί ουαί, η πόλις η μεγάλη, εν η επλούτησαν πάντες οι έχοντες τα πλοία εν τη θαλάσση εκ της τιμιότητος αυτήςˑ ότι μια ώρα ηρημώθη» (18, 17-19). Στη συνέχεια γράφει: «Προσκυνητάδες και λαϊκή λατρεία, ιερείς και μεγάλα εισοδήματα, θρύλοι και δεισιδαιμονίες» σαν να βλέπει μια άλλη εκδοχή του Ιησού στον Ναό και το αναποδογύρισμα των πάγκων των αργυραμοιβών. Για την ώρα τον παρηγορεί «το λυκόφως στις πλαγιές της Ιωνίας, τα κυκλάμινα, και το κυμάτισμα, που διατηρούν ακόμη, της μεγάλης ψυχής του Ηράκλειτου. Αυτά ανήκουν στο μόνιμο εκείνο, που μοιάζει να είναι πίσω από κάθε θρησκεία» (Μέρες Ε΄, 21 Οκτώβρη 1950). Το λυκόφως και το χρώμα των κυκλάμινων τονίζει, με τον τρόπο του, τη θλίψη του ποιητή.

Συμπέρασμα. Δεν υπάρχει τίποτα, παρά το συμφέρον. Ο χρόνος τα παρασύρει όλα, όπως και την Μεγάλη Άρτεμη. Τι απομένει; Το τοπίο και ο Ηράκλειτος.

Το ποίημα του π. Παναγιώτη Καποδίστρια, «Οι Γάτες της Αρχαίας Εφέσου», παραπέμπει, ως τίτλος, οπωσδήποτε, ευθέως στο ποίημα του Σεφέρη «Οι Γάτες τ’  Άι-Νικόλα», όπου οι γάτες, με το χτύπημα της καμπάνας, έβγαιναν και εξόντωναν τα φίδια που είχαν κατακυριεύσει τον τόπο και είχαν γίνει πολύ μεγάλα και φαρμακερά λόγω της «μεγάλης στέγνιας». Βεβαίως «ξολόθρεψαν τα φίδια μα στο τέλος / χαθήκανεˑ δεν άντεξαν τόσο φαρμάκι. / Ωσάν καράβι καταποντισμένο / τίποτε δεν αφήσαν στον αφρό / μήτε νιαούρισμα, μήτε καμπάνα». Το ποίημα έχει έναν πολιτικό προσανατολισμό, λόγω της εποχής που γράφτηκε. Αν όμως το αποσυνδέσουμε από τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή της Αγγλοκρατίας στην Κύπρο και το συνδέσουμε με ευρύτερες κοινωνικοπολιτικές καταστάσεις, τότε ίσως θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι «γάτες» συμβολίζουν τον Ελληνισμό που είχε να παλέψει με πολλά φίδια, ποικίλους εχθρούς, αλλά τελικά νικήθηκε. Δεν έχει απομείνει τίποτε πια, ούτε νιαούρισμα.

Επιστρέφουμε πια οριστικά στις «Γάτες της αρχαίας Εφέσου» του Καποδίστρια και παρακολουθούμε το ποίημα. Αρχίζουμε από το μότο.

«φωνή εγένετο μία εκ πάντων, ως επί ώρας δύο κραζόντωνˑ μεγάλη η Άρτεμις Εφεσίων»

(Πράξεις 19,34)

Είδες τις γάτες

αγέρωχες εδώ κι εκεί στη μαρμάρινη οδό

δακριτικά περιφερόμενες

στων Κουρητών τη λεωφόρο;

Κορίτσια είναι

απ’ τον οίκο του έρωτα

του Κέλσου ίσως κλειδοκρατόρισσες

η Σοφία

η Αρετή

η Επιστήμη

η Έννοια

η Νίκη της Εφέσου εξάπαντος

κι αν έχεις οφθαλμούς αλαφροΐσκιωτους

διαισθάνεσαι

βουρκωμένη τη θεά

Άρτεμη την πολύμαστη

γάτα νωχελική πάνω σε κίονα του Πρυτανείου

λάθρα επιβιώσασα απ’ των καιρών την ένοχη ανοχή

σπιθίτσα μυστική

για τη φλόγα την περίβλεπτη του ιερού της Ουτοπίας

 (Αρχαία Έφεσος, Ιούνιος 2019)

Από το μότο βλέπουμε ότι και οι δύο ποιητές αντλούν πληροφορίες για την Έφεσο από την ίδια πηγή. Τις Πράξεις των Αποστόλων.

Η Άρτεμις, στης οποίας το ναό κυκλοφορούν οι γάτες, είναι η θεά παρθένος, αδελφή του Απόλλωνα, γεννημένη στη Δήλο, η «Μεγάλη Άρτεμις» όπως έκραζαν οι πολίτες και στης οποίας το ρημαγμένο ιερό χτίστηκε ναός της Παρθένου Μαρίας, με την επικράτηση της χριστιανικής θρησκείας. Σ’ αυτόν τον περίφημο ναό σήμερα μόνο ερείπια, γάτες και τουρίστες, βεβαίως. Ο χρόνος και οι επιδρομείς πήραν τα πάντα. Υπάρχει όμως η γη που δεν έχει κρικέλια για να την πάρουν στον ώμο και να φύγουν.

Στην περίφημη οδό των Κουρητών, με τα αγάλματα των αυτοκρατόρων και τα λαμπρά μωσαϊκά στο δάπεδο, περπατούν σήμερα διακριτικά οι αγέρωχες γάτες. Το επίρρημα «διακριτικά» προσδίδει στα συμπαθή κατοικίδια ήθος. Το «αγέρωχες» μια ασύνειδη υπεροχή. Και έχουν, αν συνυπολογίσουμε ότι οι γάτες αυτές ήταν (;) ιέρειες στο ιερό της θεάς ή «κορίτσια από τον οίκο του έρωτα», όπως λέει το ποίημα. Αφήνοντας κατά μέρος το «πρόχειρο», μια λέξη που χρησιμοποιεί ο π. Παναγιώτης, για να δηλώσει αυτό που μας έρχεται πρώτο στο νου, σπεύδουμε να αναφερθούμε στη ρήση του Αριστοτέλη «πάντες άνθρωποι του ειδέναι ορέγονται φύσει» και αυτή την όρεξη, τον έρωτα για μάθηση, υπηρετεί ο Κέλσος και οι «Κλειδοκρατόρισσές» του.

Ο Κέλσος, του οποίου η σαρκοφάγος βρίσκεται «στον πλευρικό διάδρομο της βιβλιοθήκης του («δεξιά καθώς μπαίνεις»), γράφει ο Σεφέρης, ήταν πλατωνικός φιλόσοφος. Η Σχολή του, ο Οίκος του, είναι ο Οίκος του έρωτα για τη σοφία και τα κορίτσια του, το πνεύμα που παίρνει τη μορφή κοριτσιών, όπως λέει και ο Ελύτης για τα κορίτσια στη δική του ποίηση. Τα κορίτσια του, λοιπόν, είναι οι Ιδέες, οι πλατωνικές Ιδέες, και τα ονόματά τους Σοφία, Αρετή, Επιστήμη, Έννοια και εξάπαντος Νίκη της Εφέσου. Γιατί ό,τι και αν έγινε και ο χρόνος παρέσυρε και οι κοινωνικές και πολιτικές και θρησκευτικές ανατροπές επέφεραν, η Έφεσος ως Ιδέα ζει.

Ο Ελύτης θεωρεί ότι είναι τέσσερα τα στοιχεία μιας ξεχωριστής προσωπικότητας: Αντρειά, Δικαιοσύνη, Ευθύνη και Σοφία (όπως ο ίδιος εξήγησε στον Guido Demoen, Φιλολογική, τχ. 60, σελ. 17-20), με σαφή αναφορά στα μόρια της «Αρετής» του πλατωνικού Πρωταγόρα, όπου γίνεται λόγος για πέντε μόρια της Αρετής: Ανδρεία, Δικαιοσύνη, Σωφροσύνη, Σοφία, Οσιότητα. Πιστεύω ότι ο Ελύτης στην Ευθύνη συναιρεί την «οσιότητα» και τη «σωφροσύνη». Mutatis mutandis, οι ποιητές και οι φιλόσοφοι μιλούν γα παραπλήσιες έννοιες, για να μην πούμε πως μιλούν για τις ίδιες ακριβώς.

Αυτά όμως τα αντιλαμβάνεται εκείνος που έχει «οφθαλμούς αλαφροΐσκιωτους». Δεν μας διαφεύγει εδώ μια νύξη σολωμική. Ο Αλαφροΐσκιωτος Καλός, δηλαδή ο ποιητής, ο ζακύνθιος Καποδίστριας διαισθάνεται τη θλίψη της θεάς, γάτας πολύμαστης (όπως ήταν κάποτε η πλούσια Έφεσος), που κάθεται νωχελική (άπραγη πια) πάνω σε κίονα του Πρυτανείου, όπως ο Ηράκλειτος στο ποίημα του Σεφέρη και ο Σικελιανός στην «Ιερά οδό». Η Ιδέα της, ευτυχώς, επιβίωσε λάθρα, από τους διωγμούς, «σπιθίτσα μυστική», μέσα σε έναν κόσμο εχθρικό με άλλη θρησκεία και Θεό.

Ο τελευταίος στίχος έχει τη θλίψη από την ιερή φωτιά που την έχουμε δει να σβήνει στον ναό των Εστιάδων, στο λάλον ύδωρ των Δελφών και τώρα εδώ, στον κίονα του Πρυτανείου. Ωστόσο, υπάρχει αυτή η μικρή ελπίδα, η γάτα (η εφτάψυχη όπως λέει ο λαός), που φυλάει τη φλόγα την «περίβλεπτη» του ιερού της Ουτοπίας. Ένα ιερό που υπήρχε και δεν υπάρχει πια, για μια θεά που δεν υπήρχε αλλά υπήρχε η ιδέα της. Γιατί η Ιδέα δεν έχει ανάγκη από σώμα για να υπάρχειˑ έρχεται από την ιδανική Ου-τοπία.

Ο Σεφέρης αυτοαποκαλείται «ειδωλολάτρης», βλέπει με σκεπτικισμό ό,τι συμβαίνει γύρω του και ενοχλείται με την εκμετάλλευση της Ιδέας. Ωστόσο στέκεται με σεβασμό απέναντι σε ό,τι καλό γέννησε ο τόπος και η δική του «σπιθίτσα» λάμπει στην αλήθεια τη χειροπιαστή που είναι ο τόπος και ο Ηράκλειτος. Όλα τα άλλα είναι περαστικά.

Ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας είναι ταγμένος ιερωμένος. Δεν επιτρέπει στον εαυτό του να εκφράσει «απιστία». Αγαπά αλλήλους. Είναι και ποιητής που σημαίνει πως έχει έγνοια και ελπίδα για κάθε τι καλό που γέννησε αυτός ο κόσμος, τον οποίο αποδέχεται και υπηρετεί με Αντρειά, Δικαιοσύνη, Ευθύνη και Σοφία. Το ποίημα «Οι γάτες της Εφέσου» εκφράζει ένα βαθύ αίσθημα για τον κόσμο μας, τον αρχαίο που χάθηκε ή συγχωνεύτηκε με τον άλλο που ήρθε. Βαθύ αίσθημα Ευθύνης για όποια ελληνική «σπιθίτσα» τού δίνει τη Σοφία να γράφει και να στοχάζεται, την Αντρειά να αντέχει και τη Δικαιοσύνη να απονέμει σε έκαστον τον σεβασμό του, κατά τα έργα του.

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΑΜΕ ΑΥΡΙΟ ΣΤΗΝ ΡΑΦΗΝΑ

Αύριο, Πέμπτη 6 Φεβρουαρίου 2020 στις 8.30 το βράδυ στην Ραφήνα, στην αίθουσα Οργανισμού «Φίλιππος Καβουνίδης» (ΚΑΠΗ Ραφήνας), η μουσική παράσταση «Τραγούδια που αγαπήσαμε», αφιερωμένη στις τραγουδίστριες της περιοχής, Δανάη Στρατηγοπούλου και Νάντια Κωνσταντοπούλου. 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι

Γιώργος Καλκάνης, πιάνο 

Στέλιος Ταχιάτης, βιολοντσέλο

ΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ ΣΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ (ΦΩΤΟ ΚΑΙ ΒΙΝΤΕΟ)

Φωτογραφίες: Νίκος Κοσμίδης

Με επιτυχία πραγματοποιήθηκε στην Θεσσαλονίκη, από 31 Ιανουαρίου έως 2 Φεβρουαρίου 2020, το Διεθνές Θεολογικό Επιστημονικό Συμπόσιο με θέμα: «Deaconesses. Past-Present-Future/ Διακόνισσες. Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον». 

Το Συνέδριο διοργανώθηκε από το Κέντρο Οικουμενικών, Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών Μητροπολίτης Παντελεήμων Παπαγεωργίου (CEMES) και το Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος (IHU), με την συνδιοργάνωση και των παρακάτω φορέων: 

- Κέντρο Ορθοδόξων Χριστιανικών Μελετών του Παν/μίου Fordham 

- Ορθόδοξο Χριστιανικό Ινστιτούτο Άγιος Φιλάρετος 

- Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης 

- Κέντρο Διακονισσών «Αγία Φοίβη». 

Στο Επιστημονικό Συμπόσιο απέστειλαν θερμά και συγχαρητήρια Μηνύματα ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, ο Πάπας και Πατριάρχης Αλεξανδρείας Θεόδωρος Β΄ και ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος Β'. 

Στο Συμπόσιο, στο οποίο έλαβαν μέρος δεκάδες επιστήμονες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, εξετάστηκαν:  

- Η αναβίωση του θεσμού των Διακονισσών

- Βιβλική, λειτουργική, Πατερική, αρχαιολογική κανονική, θεολογική, και ιστορική ανάλυση 

- Κριτική θεολογική αποτίμηση των προσφάτων εξελίξεων στην Ορθόδοξη Εκκλησία, και όχι μόνο. 

Οι εργασίες του Συμποσίου έλαβαν χώρα στην Αίθουσα Α5 του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος, στη Θέρμη Θεσσαλονίκης. 

Κατά την έναρξη των εργασιών παρέστησαν οι Σεβ. Μητροπολίτες Βρυούλων Παντελεήμων (Οικουμενικό Πατριαρχείο), Νιγηρίας Αλέξανδρος (Πατριαρχείο Αλεξανδρείας), ο Επίσκοπος Αμορίου Νικηφόρος (Ηγούμενος της Πατριαρχικής Μονής Βλατάδων), καθηγητές της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. κ.α.

Ψυχή του Συνεδρίου ο Καθηγητής Πέτρος Βασιλειάδης, ο οποίος συντόνισε τις εργασίες με μεθοδικότητα και αποτελεσματικότητα. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια το Πατριαρχικό Γράμμα, όπως το διάβασε ο Καθηγητής Πέτρος Βασιλειάδης, και το Πρόγραμμα του Διεθνούς Συμποσίου, με τις περιλήψεις των ανακοινώσεων και τα βιογραφικά των ομιλητών.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Η δική μας συμμετοχή: 

Σάββατο 1 Φεβρουαρίου 2020

Παναγιώτης Ανδριόπουλος 

Θήλεις άγγελοι. Άγιες γυναίκες που έζησαν σε ανδρικά μοναστήρια. 

Panagiotis Andriopoulos 

Female Angels. Holy Women who Lived in Male Monasteries.

Παραθέτουμε το βίντεο της συνεδρίας. 

ΕΝΑ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΠΑΡΤΥ ΜΕ ΤΗΝ ΙΟΥΛΙΤΑ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ

Στο φιλόξενο cafe Merlin του Ιδρύματος Β&Μ ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ, στο κέντρο της Αθήνας, διαβάζουν τις Δευτέρες τα απογεύματα ποιήματά τους έλληνες ποιητές. 

Τον κύκλο αυτών των ποιητικών αναγνώσεων επιμελείται η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, η οποία διάβασε κι αυτή, με τη σειρά της, δικά της ποιήματα, απόψε, Δευτέρα 3 Φεβρουαρίου 2020. 

Η Ιουλίτα Ηλιοπούλου διάβασε ποιήματά της από όλες τις ποιητικές συλλογές της: "Καλούς ενιαυτούς Μάρκο" (1987), "Δίγαμμα" (1992), "Ευχήν Οδυσσεί" (1997), "Από το ένα στο δύο" (2000), "11 τόποι για 1 καλοκαίρι" (2006), "Το σπίτι" (2012), "Το ψηφιδωτό της νύχτας" (2018), αλλά και από την "Ιοκάστη" (2015), που γράφτηκε για την ομώνυμη λυρική τραγωδία του Γιώργου Κουρουπού. 

Ήταν ένα πάρτυ της ποίησης! "Ένα πάρτυ στο δρόμο των Ονείρων", που θα 'λεγε κι ο Χατζιδάκις. 

Φεύγοντας από το πάρτυ κι έχοντας στ' αυτιά και την ψυχή μας μας την φωνή και την ποίηση της Ιουλίτας Ηλιοπούλου, σκεφτόμασταν πόσο δίκιο είχε ο Ελύτης: 

«Οι καιροί φευ εστάθηκαν ανέκαθεν για τον άνθρωπο dürftiger. Αλλά και η ποίηση ανέκαθεν λειτουργούσε». 

ΤΗΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΜΕ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΝΙΓΗΡΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ

Θεία Λειτουργία σήμερα, Κυριακή 2 Φεβρουαρίου 2020, στον Ι. Ναό της Αναστάσεως του Ιδρύματος "Ο Ευαγγελιστής Μάρκος", στην Θέρμη της Θεσσαλονίκης. 

Ιδρυτές του Ιδρύματος ο πρωτοπρεσβύτερος Κωνσταντίνος Πλευράκης και η πρεσβυτέρα Στέλλα. 

Της Θείας Λειτουργίας προέστη ο Σεβ. Μητροπολίτης Νιγηρίας κ. Αλέξανδρος, συλλειτουργούντων του π. Λεωνίδου από την Εκκλησία της Γεωργίας και του π. Κων/νου Πλευράκη. 

Εκκλησιάστηκαν και οι σύνεδροι του Διεθνούς Επιστημονικού Συμποσίου με θέμα: «Deaconesses. Past-Present-Future/ Διακόνισσες. Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον», το οποίο πραγματοποιείται από 31 Ιανουαρίου έως 2 Φεβρουαρίου 2020 στην Θεσσαλονίκη. 

Στην διακονία του λόγου ο ομότιμος καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. Μιλτιάδης Κωνσταντίνου. 

ΥΜΝΟΙ ΤΗΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΜΕ ΤΟΝ π. ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΦΙΡΦΙΡΗ

Με αφορμή την εορτή της Υπαπαντής ας ακούσουμε το στιχηρό ιδιόμελο του Εσπερινού της εορτής "Λέγε Συμεών..." σε ήχο α', από τον μακαριστό διακο - Διονύσιο Φιρφιρή, αλλά και το Δοξαστικό των Αίνων «Ο εν χερσί πρεσβυτικαίς...», σε ήχο πλάγιο του β΄, στο μέλος του Ιακώβου Πρωτοψάλτου, από την ηχογράφηση του Δοξασταρίου του Ιακώβου (cd14), που εκδόθηκε από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων σε επιμέλεια του Μανόλη Κ. Χατζηγιακουμή.

Γράφει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής για την ερμηνεία του π. Διονυσίου Φιρφιρή στο Δοξαστικό των Αίνων της Υπαπαντής του Κυρίου: 

Ένα μέλος λαμπρό από κάθε άποψη, ρυθμικά, ηχοχρωματικά, ποικιλματικά, σε μια εξίσου λαμπρή και ανεπανάληπτη όντως ερμηνεία, με οίστρο, με μέθεξη, με απαράμιλλη εκφραστικότητα. Από τα πρώτα που έχει εκτελέσει ο πατήρ Διονύσιος (Μάιος 1984). Τέτοιες ερμηνείες είναι απαύγασμα της ψυχής και του νου, μιας διαρκούς έμπρακτης και βιωματικής οικείωσης, γι’ αυτό και  μπορούν να ειπωθούν με τέτοια δύναμη και ένταση, ακόμα και στον «νεκρό» χώρο μιας ηχοληπτικής αίθουσας. 
«Ο εν χερσί πρεσβυτικαίς, την σήμερον ημέραν, ως εφ' άρματος Χερουβίμ, ανακλιθήναι ευδοκήσας Χριστέ ο Θεός, και ημάς τους υμνούντάς σε, της των παθών τυραννίδος, ανακαλούμενος ρύσαι, και σώσον τας ψυχάς ημών.»

 

ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΚΟΝΙΣΣΕΣ ΣΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Διεθνές Επιστημονικό Συμπόσιο με θέμα: «Deaconesses. Past-Present-Future/ Διακόνισσες. Παρελθόν-Παρόν-Μέλλον», πραγματοποιείται από 31 Ιανουαρίου έως 2 Φεβρουαρίου 2020 στην Θεσσαλονίκη. 

Το Συνέδριο διοργανώνεται από το Κέντρο Οικουμενικών, Ιεραποστολικών και Περιβαλλοντικών Μελετών Μητρ. Παντελεήμων Παπαγεωργίου (CEMES) και το Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος (IHU), με την συνδιοργάνωση και άλλων φορέων. 

Ψυχή του Συνεδρίου ο ομότιμος καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ. Πέτρος Βασιλειάδης. 

Η δική μας συμμετοχή: 

Σήμερα Σάββατο 1 Φεβρουαρίου 2020: 

Παναγιώτης Ανδριόπουλος 

Θήλεις άγγελοι. Άγιες γυναίκες που έζησαν σε ανδρικά μοναστήρια. 

Panagiotis Andriopoulos 

Female Angels. Holy Women who Lived in Male Monasteries. 

Οι εργασίες του Συμποσίου λαμβάνουν χώρα στην Αίθουσα Α5 του Διεθνούς Πανεπιστημίου της Ελλάδος, στην Θέρμη Θεσσαλονίκης. 

Το φαινόμενο γυναίκες να ασκούνται ως άντρες σε αντρικά μοναστήρια απαντάται πολύ νωρίς στην Εκκλησία, ήδη σε βίους Αγίων του 3ου αιώνα, παρ’ ότι το φαινόμενο είναι σε έξαρση κυρίως από τον 5ο-7ο αιώνα στην μοναστική Αίγυπτο. Πρόκειται για ένα φαινόμενο ακραίο, ειδικά για την σημερινή λογική, αλλά παρουσιαζόμενο «φυσιολογικά» στα συναξάρια. Οι βίοι αυτοί είναι πολυκύμαντοι, με κινηματογραφική πλοκή, θα λέγαμε σήμερα. Οι γυναίκες που μεταμφιέζονται σε άντρες ποθώντας τον έντονο ασκητικό βίο, είναι παρθένες, θυγατέρες, σύζυγοι, πριγκίπισσες, αμαρτωλές, αλλά και αγνές. Κοινό χαρακτηριστικό της ιδιαίτερης απόφασής τους ήταν η ανυποχώρητη αποφασιστικότητα τους να κάνουν ό, τι χρειάζεται για να μιμηθούν τον Χριστό μέσα από τη γυναικεία τους φύση, χωρίς κάποια διάθεση παιχνιδιού με το φύλο ή κάποια σύνδεση με τον ανδρικό συναισθηματικό κόσμο. Ως επί το πλείστον δεν αποκαλύπτουν ποτέ την πραγματική τους ταυτότητα παρά μόνο μετά το θάνατό τους, όταν πλέον έχουν καθαγιασθεί. Όμως, έτσι κι αλλιώς, τα κάθε λογής στερεότυπα καταρρίπτονται από τους ίδιους τους βίους των γυναικών αυτών. Η ήδη υπάρχουσα οικογένεια, για παράδειγμα, έρχεται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στο ποθούμενο της άσκησης. Στον βίο της Αγίας Ευγενίας, η οποία αποτελεί το αρχαιότερο παράδειγμα της ιδιαίτερης αυτής κατηγορίας των γυναικών, συναντάμε και το θαυμαστό: Ο Ευγένιος (μετονομασία της Αγίας) αναλαμβάνει ηγούμενος της Μονής! Μία γυναίκα ηγούμενος σε ανδρικό μοναστήρι, χωρίς ιεροσύνη, αφού κάτι τέτοιο δεν προκύπτει από τον σχετικό βίο. Αναμφίβολα οι συγκεκριμένοι βίοι προσφέρουν και προσφέρονται για πολλές συνθετικές και πολυεπίπεδες προσεγγίσεις. 

The phenomenon of women practicing asceticism as men in male monasteries occurs very early in the Church, already in the lives of the 3rd century saints, although the phenomenon is mainly exacerbated by the 5th-7th c in Egyptian monasteries. This is an extreme phenomenon, especially for today's logic, but is presented as a not "unnatural" phenomenon in the Synaxaria. These lives are multifaceted, with a cinematic plot, we would say today. Women who disguise themselves as men craving a life of intense asceticism are married, daughters, wives, princesses, sinners, but also virgin. A common feature of their particular decision was their unyielding determination to do whatever it takes to imitate Christ through their feminine nature, without any gender-play or connection to the male emotional world. For the most part, they never reveal their true identity until after their death, when they had already been sanctified. In one way or another stereotypes of all kinds are overcome by the lives of these women themselves. Their families, for example, comes second to the craving for ascesic life. In the life of St. Eugenia, who is the oldest example of this particular category of women, we also meet the miraculous one: Eugenius (her former name) became abbot of the monastery! A woman abbot in a male monastery, without being a priest, since such a thing is not hinted from her vita. Undoubtedly, these vitae offer the posibilities for many synthetic and multi-layered approaches.