ΟΤΑΝ Ο ΚΙΣΑΜΟΥ ΚΑΙ ΣΕΛΙΝΟΥ ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ ΤΙΜΟΥΣΕ ΤΟΝ ΕΜΜ. ΚΡΙΑΡΑ

Α.Κ.Παπαδερός 

ΔΥΟ ΑΙΩΝΟΒΙΟΙ ΚΡΗΤΕΣ ΠΟΥ ΤΩΡΑ ΣΥΝΑΝΤΩΝΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΟΥΡΑΝΟΥΣ 

Αιωνία η μνήμη αυτών

Πέμπτη, 1η Μαρτίου 2001: 

Δια του Προέδρου της μακαριστού Κισάμου και Σελίνου Ειρηναίου η Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης απονέμει στον Καθηγητή Εμμ. Κριαρά το ΕΜΒΛΗΜΑ του Ιδρύματος «σε ένδειξη αναγνώρισης και τιμής για όσα έπραξε αγαθά υπέρ της παιδείας του Γένους και της επιστήμης», όπως αναφέρεται στο σχετικό ΔΙΠΛΩΜΑ. 

Κριαράς: «Τόση μεγάλη είναι η συγκίνησή μου απόψε, που ομολογώ δεν μπορώ να βρω λόγια, ώστε ισάξια να ευχαριστήσω για την τιμή τη μεγάλη που μου γίνεται.»

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ: "Ένα εξαίσιο, ξαφνικό και τολμηρό ποιητικό δείγμα απ’ την Ακολουθία του Κοσμά του Αιτωλού"

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Πριν είκοσι έξι χρόνια (1988) κυκλοφόρησε «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» από τον Ίκαρο.
Η κλασική πλέον αυτή έκδοση περιέχει τριάντα έξι κείμενα του Μάνου Χατζιδάκι, που δημοσιεύτηκαν κατά καιρούς σε περιοδικά και εφημερίδες ή εκφωνήθηκαν προς το κοινό. Το βιβλίο περιλαμβάνει και φωτογραφικό υλικό, το οποίο θα μπορούσε να θεωρηθεί υποστηρικτικό υλικό για το νοερό σχεδίασμα μιας αυτοβιογραφίας. Στο τέλος του βιβλίου ο ίδιος ο Χατζιδάκις μας ξεναγεί στις φωτογραφίες της ζωής του. 

Τα κείμενα είναι πέρα ως πέρα Χατζιδακικά. Ευαίσθητα, ανατρεπτικά, «τελετουργικά», βαθιά πολιτικά, άκρως γοητευτικά και με μοναδική μουσικότητα δοσμένα. Ο Χατζιδάκις είναι ένας μάγος της μουσικής, αλλά κι ένας τεχνίτης του Έλληνος λόγου. Διαβάζοντας Χατζιδάκι αντιλαμβάνεσαι το του Εγγονόπουλου: «Οι άγγελοι στον παράδεισο μιλούν ελληνικά…». 

Θα σταθώ εδώ σ’ ένα από τα κείμενα του βιβλίου και μάλιστα σ’ ένα μόνο κομμάτι του, που μου προκάλεσε – και λόγω ειδικότητος – το ενδιαφέρον. 

«Η λιποθυμία των λέξεων πάνω σε πέντε γραμμές» (σ.114 – 122) είναι μια εποικοδομητική «φλυαρία», που λέει κι ο ίδιος ο Χατζιδάκις, πάνω στο σπουδαίο θέμα της σχέσης λέξεων, ποίησης και μουσικής. Και ποια η περιπέτεια του συνθέτη «να κάνει δική του τη λέξη, καθώς αυτή ξαπλώνει στο κρεβάτι των πέντε γραμμών».
Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε αρχικά στο περιοδικό «Τέταρτο», τεύχος 9, τον Ιανουάριο του 1986. Όμως ο Χατζιδάκις το είχε εκφωνήσει ως ομιλία νωρίτερα. Τον Αύγουστο του 1984 πραγματοποιήθηκε στην Κάρπαθο ένα Συμπόσιο που οργάνωσε το Αιγαίο Κέντρο Ελληνικής Φιλοσοφίας. Ανάμεσα στους προσκεκλημένους ομιλητές ήταν και ο Μάνος Χατζιδάκις. Τα κείμενα των ομιλιών δημοσιεύθηκαν σ έναν τόμο πρακτικών που επιμελήθηκε ο εκ των διοργανωτών του Συμποσίου καθηγητής Θεοδόσης Πελεγρίνης. Ολόκληρο το κείμενο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.  

Έγνοια του Χατζιδάκι είναι «το κύρος των ήχων και των λέξεων να μη χαθεί». Θεωρεί ότι αυτό «είναι μια προσταγή του τραγουδιού». Ας παρακολουθήσουμε την ασυνήθιστη σκέψη του, όταν συναντά έναν ύμνο της Εκκλησίας!
Απολαύστε τον Μάνο Χατζιδάκι αναλύοντα έναν Οίκο: 

"Για το κύρος των λέξεων πάλι, σ’ ένα τμήμα ποιητικού κειμένου και για τη μουσική επιλογή τους, έχουμε ένα παράδειγμα. Ένα εξαίσιο, ξαφνικό και τολμηρό ποιητικό δείγμα απ’ την Ακολουθία του Κοσμά του Αιτωλού. «Ο Οίκος», έτσι ονομάζεται το τμήμα της Ακολουθίας, αρχίζει: 

Των Αποστόλων μιμητής 

και Εκκλησίας στύλος 

των Ιερέων καλλονή 

και των Οσίων τύπος 

(ως κοινωνήσας των αγώνων αυτοίς) 

Ιερομάρτυς αναδέδειξε. 

Κάθε εκκλησιαστικός μουσικός, αλλά και κάθε λογικός, θα βασιζότανε στο ρήμα αναδέδειξε. Στον τελευταίο στίχο: Ιερομάρτυς αναδέδειξε. Αλλά εδώ έχουμε και μια πρόσθετη αίσθηση, πέρα απ’ τη λογική σύνθεση κι ερμηνεία του ιερού κειμένου. Τη σύγχρονη αίσθηση των λέξεων καλλονή – στύλος – τύπος – μιμητής, που η φθορά τους τις βοηθά να δημιουργούν μια μοναδική εντύπωση, έτσι καθώς είναι συζευγμένες με τις παραδοσιακά εκκλησιαστικές λέξεις: Των Αποστόλων – μιμητής. Της Εκκλησίας – στύλος. Των Ιερέων – καλλονή. Και των Οσίων – τύπος. Άραγε ήταν μια έμπνευση, γέννημα τύχης και τόλμης ή μια στον καιρό της λογική διαδικασία φραστική, που συνδυάζει μνήμη και λεκτική λειτουργία; Πιστεύω στην τόλμη του κειμένου και στη διαχρονική ποιητικότητά του μεσ’ απ’ τις ευτυχείς και εμπνευσμένες αυτές συζεύξεις. Είναι ποτέ δυνατόν ο μελωδικός και νόμιμος βιαστής αυτού του κειμένου να τις αγνοήσει και να ρίξει το βάρος στο λογικό αναδέδειξε του Ιερομάρτυρος; Αυτό το «αναδέδειξε» γίνεται δευτερεύον – θα ‘λεγεν ο Καβάφης. Ή μάλλον γίνεται επίλογος, για να καλύψει, να τελειώσει, τα όσα ο Ιερομάρτυς αναδέδειξε."

Τη συνέχεια του κειμένου μπορείτε να διαβάσετε, φίλοι μου, στο βιβλίο «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι». 

Επιτρέψτε μου μόνο κάποιες παρατηρήσεις, γιατί σίγουρα δεν είναι και πολύ συνηθισμένη μια τέτοια προσέγγιση. 

Αρχικά ας επισημανθεί μια παρενθετική λεπτομέρεια: Η ορθή γραφή του ρήματος αναδέδειξε, ως β’ προσώπου παρακειμένου, είναι με αι: αναδέδειξαι. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν ανήκει στους συνθέτες που υμνούν την παράδοση και το βυζαντινό μέλος και τα παρόμοια κοινότοπα. Πολλώ δε μάλλον δεν είπε ποτέ ότι επηρεάστηκε από αυτές τις παραδοσιακές φόρμες, με εξαίρεση, βέβαια, το ρεμπέτικο, που ήταν, άλλωστε, υπόθεση του καιρού του. Μόνο στην «Εποχή της Μελισσάνθης» συναντούμε την ιδιοφυή επεξεργασία της Γ’ Στάσεως των Εγκωμίων (Αι γενεαί πάσαι), που παρουσιάζει στην αυθεντική της μορφή, με τους στίχους του Αμώμου να προτάσσονται, όπως δηλ. γίνεται στα μοναστήρια. Κι ένα μπουζούκι να αυτοσχεδιάζει… βυζαντινά! 

Ο Χατζιδάκις σίγουρα ήξερε την αξία της εκκλησιαστικής ποίησης και μουσικής. Το ενδιαφέρον είναι η επιλογή του παραδείγματος. Πρόκειται για τον «Οίκο» από την ασματική Ακολουθία του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, δηλαδή το κομμάτι που έπεται του κοντακίου του Αγίου, πριν το συναξάρι της ημέρας. Ο Οίκος αυτός δεν είναι, όμως, από την ακολουθία που αρχικώς επικράτησε στην Εκκλησία μας να ψάλλεται την ημέρα της εορτής (24 Αυγούστου), ποίημα του Σαπφείρου Χριστοδουλίδη του εκ Γραμμένου, μαθητού του Αγίου. Μια ακολουθία που εκδόθηκε το 1814 σε τυπογραφείο της Βενετίας, υπό του Νικολάου Γλυκέος του εξ Ιωαννίνων. 

Άρα ποια ακολουθία είχε υπ’ όψιν του ο Χατζιδάκις; Βέβαια η ακολουθία του Σαπφείρου έχει Οίκο με τα στοιχεία που επισημαίνει ο Χατζιδάκις (κοινά, άλλωστε, στους ιερομάρτυρες) αλλά δεν ταυτίζεται: «Την των μαρτύρων καλλονήν, των ιερέων υπογραμμόν, και Αποστόλων μιμητήν…».
Φαίνεται, λοιπόν, πως στα χέρια του Χατζιδάκι βρέθηκε - ποιος ξέρει πώς - η ακολουθία του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού, ποίημα του αειμνήστου μοναχού Υμνογράφου της Μ.τ.Χ.Ε. Γερασίμου Μικραγιαννανίτου, γιατί εκεί υπάρχει ο Οίκος όπως τον παραθέτει ο Χατζιδάκις (μάλλον ο π. Γεράσιμος επεξεργάστηκε σ' ένα βαθμό την Ακολουθία του Σαπφείρου Χριστοδουλίδη).
Ιδού ο Οίκος του Γερασίμου:  Τῶν Ἀποστόλων μιμητής, καὶ Ἐκκλησίας στῦλος, τῶν ἱερέων καλλονή, καὶ τῶν Ὁσίων τύπος, [καὶ τῶν Μαρτύρων σύναθλος/ αυτή τη φράση δεν την έχει ο Χατζιδάκις], ὡς κοινωνήσας τῶν ἀγώνων αὐτοῖς, Ἱερομάρτυς ἀναδέδειξαι·...

Όπως και να ‘χει, ο Μάνος Χατζιδάκις καταπιάστηκε μ’ ένα παράδειγμα από την υμνογραφία (αρκέστηκε, μάλιστα, στην αρχή του Οίκου - δεν τον ενδιέφερε ολόκληρος) για να τεκμηριώσει την άποψή του περί του κύρους των ήχων και των λέξεων, για να εκφράσει την αγωνία του για το αποτέλεσμα της σύζευξης λέξης και μουσικής. Πάντως σίγουρα δεν είχε μουσική άποψη για τον Οίκο του Αγίου Κοσμά, αφού ο Οίκος διαβάζεται εμμελώς στην ακολουθία του όρθρου και δεν ψάλλεται. Προφανώς τον έθελξαν οι ποιητικές συζεύξεις των λέξεων. Εκεί βρήκε την μουσικότητα. 

Ο ίδιος σημειώνει πιο κάτω στο κείμενό του: «Πολλές φορές, όσο καιρό δουλεύω ένα ποιητικό κείμενο, μερόνυχτα μ’ απασχολούν οι λέξεις ή μία λέξη καθοριστική για την πορεία του στίχου». 

Και αποφαίνεται διερωτώμενος: «Μήπως αυτό είναι η Τέχνη και η περιπέτειά της μες στο ανθρώπινο γένος; Λέξεις. Που δεν εννοούν να λιποθυμήσουν και μας κρατάνε ξάγρυπνους μέσα στο άγχος των καιρών».

ΣΤΟΥΣ ΤΑΛΙΜΠΑΝ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΕΝΑΣ ΑΝΤΙΡΑΤΣΙΣΤΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ

Έργο του Στέλιου Φαϊτάκη

Ο Αλέξης Παπαχελάς έγραψε στην Καθημερινή άρθρο με τίτλο "Στην εποχή του Διαδικτύου", όπου μεταξύ άλλων επισημαίνει:

Το Διαδίκτυο είναι ένας απεριόριστος χώρος ανταλλαγής απόψεων και ιδεών και μία ανεξάντλητη πηγή πληροφόρησης. Η αναρχία που επικρατεί στο Διαδίκτυο το καθιστά σαγηνευτικό και κατά πολλούς διευρύνει τα όρια της δημοκρατίας γιατί δίνει βήμα στους πάντες. Ποιο είναι το πρόβλημα; Η χωρίς κανένα φίλτρο αναπαραγωγή ακροτήτων, παλαβών απόψεων, ψεύτικων ιστοριών, οι οποίες επηρεάζουν μεγάλες μάζες του πληθυσμού. 

Η δύναμη του Διαδικτύου έγκειται στην ταχύτητα της διάδοσης και στην πολύ μεγάλη διείσδυσή του. Υπάρχει πια ένας κόσμος που ζει στον κόσμο του Διαδικτύου, πιστεύει περίπου ό,τι βρίσκει εκεί και αντιμετωπίζει καχύποπτα οτιδήποτε άλλο. Οι πολιτικοί δεν μπορούν να επικοινωνήσουν με αυτόν τον κόσμο. Τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, το ίδιο. Οι θεωρίες συνωμοσίας, τα ανακριβή κουτσομπολιά και τα ανακυκλωμένα «ρεπορτάζ» ριζώνουν βαθιά στο συλλογικό υποσυνείδητο και αποτελούν το καλύτερο λίπασμα για το «πάρτι τσαγιού» στις ΗΠΑ ή για διάφορα ακραία υπερλαϊκιστικά μορφώματα σε άλλες χώρες.

Τα όσα επισημαίνει ο Αλέξης Παπαχελάς είναι εύστοχα και κοινός τόπος, ταυτόχρονα, για όσους γνωρίζουν την παθολογία του ίντερνετ. 

Φυσικά, αυτά ισχύουν στο ακέραιο και στον θρησκευτικοεκκλησιαστικό χώρο, όπου αφθονούν τα οράματα, οι συνωμοσιολογίες, αλλά και οι ιταμές συκοφαντίες, οι ανυπόστατες κατηγορίες και όλα τα συναφή.

Απ΄ αυτή την άποψη είμαι υπέρ του λεγομένου "αντιρατσιστικού" νόμου -αρκεί τελικά να ψηφιστεί - μήπως και μαζευτούν λιγάκι οι ταλιμπάν -στο όνομα του Χριστού, αλίμονο! -του διαδικτύου.

Προσωπικά προτίθεμαι να αξιοποιήσω δεόντως τον νέο νόμο προς πάσαν σκολιάν κατεύθυνσιν.
Π.Α.Α.

ΣΥΜΦΩΝΟΣ ΚΑΙ Ο ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΗ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

Σύμφωνα με πληροφορίες που κατέφθασαν στην Ιδιωτική Οδό από τη νέα Δημοτική Αρχή του Πειραιά, ο νέος Δήμαρχος Γιάννης Μώραλης απηύθυνε την πρόσκληση προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο να επισκεφθεί τον Πειραιά, έχοντας εξασφαλίσει τη σύμφωνη γνώμη του Μητροπολίτου Σεραφείμ. 

Το αξιοσημείωτο εδώ είναι ότι, πριν ακόμα αναλάβει τα καθήκοντά του ο νέος Δήμαρχος, έσπευσε να καλέσει τον Οικουμενικό Πατριάρχη, έχοντας και τη συγκατάθεση του Μητροπολίτου Πειραιώς.

Ευχόμαστε από καρδιάς να ευοδωθεί αυτή η Πατριαρχική επίσκεψη, και ο Σεβ. Σεραφείμ να αφήσει πίσω του οριστικά αυτό τον εσμό των ταλιμπάν «αντιοικουμενιστών» - και όχι μόνο – με τους οποίους, απ’ όσο θυμάμαι, δεν είχε παλιότερα σχέση και κακώς την απέκτησε. Αυτοί υπηρετούν τον διχασμό, ενώ η Εκκλησία πρέπει να επιδιώκει παντί τρόπω την ενότητα. 

Π.Α.Α.

Η ΟΠΕΡΑ "ΠΛΗΓΗ" ΤΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΥ ΓΩΓΙΟΥ (ΒΙΝΤΕΟ)

Πριν έξι χρόνια -Ιούλιος 2008 - παρακολούθησα την πρώτη εκτέλεση της όπερας του ταλαντούχου συνθέτη Χαράλαμπου Γωγιού Πληγή Όπερα σε επτά γεύματα, μια παραγωγή του Ελληνικού Φεστιβάλ που ανέβηκε στον χώρο Η της Πειραιώς 260. 

Η όπερα του Γωγιού, βασισμένη πάνω στο ...πιασάρικο Μοιραίο πάθος της Τζότζεφιν Χαρτ, που έκανε ταινία ο Λουί Μαλ, είχε πολλά ετερόκλητα μουσικά στοιχεία, που προκάλεσαν αρκετές συζητήσεις στους μουσικούς κύκλους, όμως, χάρις και στην ευφάνταστη σκηνοθεσία της Μαριάννας Κάλμπαρη, μπόρεσε να κρατήσει το ενδιαφέρον του κοινού, αν ληφθεί υπ' όψιν και η μεγάλη διάρκειά της (3 ώρες). 

Το dissonArt ensemble υπό τον μαέστρο Βασίλη Χριστόπουλο, οι πρωταγωνιστές Τάσος Αποστόλου, Δάφνη Πανουργιά (ήσαν πανθομολογουμένως εξαιρετικοί) και στη συνέχεια οι υπόλοιποι συντελεστές (ο τενόρος Γιάννης Χριστόπουλος, ο βαρύτονος Βαγγέλης Μανιάτης κ.α.), υπηρέτησαν νομίζω αρκετά καλά το νέο αυτό είδος που μας προτείνει ο Γωγιός. Ένα μουσικό θέατρο για σήμερα. 

Διαβάστε εδώ παλαιότερη αναφορά της Ιδιωτικής Οδού.

Παραθέτω βίντεο από την όπερα που εντόπισα στο youtube.

 

Ο ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ; "ΕΙΘΕ"!

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Είναι γνωστό – στους παροικούντας …εν Πειραιεί – ότι ο απερχόμενος Δήμαρχος Βασίλης Μιχαλολιάκος επεδίωξε - προς το τέλος της θητείας του και για τους δικούς του λόγους - να καλέσει τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο στον Πειραιά, αφού ο Πατριάρχης δεν έχει επισκεφθεί ποτέ επισήμως μέχρι τώρα το πρώτο λιμάνι της χώρας. 

Η ιδέα Μιχαλολιάκου ναυάγησε όμως, γιατί προσέκρουσε στην αντίδραση – σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες – του Μητροπολίτου Πειραιώς Σεραφείμ, ο οποίος ένεκα «αντιοικουμενιστικού» μένους δεν τα πάει καλά με το Φανάρι, ούτε κι εκείνο μαζί του, μάλλον... Ο Πατριάρχης δεν απήντησε ποτέ δημοσίως – ούτε και ιδιωτικώς, φαίνεται… - στις επιστολές – σεντόνια που του απηύθυνε κατά καιρούς ο Πειραιώς Σεραφείμ, ο οποίος έχει χρόνια να προσέλθει εις τας αυλάς της Μητρός Εκκλησίας. 

Σήμερα διαβάζουμε ότι ο νέος Δήμαρχος Πειραιά Γιάννης Μώραλης – «εκλεκτός» του Μητροπολίτου Πειραιώς – επισκέφθηκε το Φανάρι με τον Ολυμπιακό και σύμφωνα με σχετικό ανακοινωθέν «απηύθυνε, μάλιστα, πρόσκληση προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη, να επισκεφθεί το μεγάλο λιμάνι της χώρας μας. «Θα είναι μεγάλη μας χαρά να σας δεχθούμε. Μεγάλη τιμή για εμάς», πρόσθεσε και ο κ.κ. Βαρθολομαίος είπε απλώς «είθε» εκφράζοντας έτσι την επιθυμία του και την ευχή! Μάλιστα, ενημέρωσε τα μέλη της αποστολής του Ολυμπιακού και τον Πρόεδρο, ότι αμέσως μετά θα υποδεχόταν έναν όμιλο προσκυνητών από τον Πειραιά!». 

Ο νέος Δήμαρχος παρέκαμψε, άραγε, τον Μητροπολίτη Πειραιώς; Μήπως …εκάμφθη ο Πειραιώς και δεν έχει αντίρρηση για Πατριαρχική Επίσκεψη; Αλλά κάτι τέτοιο απαιτεί και την αυτοπρόσωπη παρουσία του οικείου ποιμενάρχου στο Φανάρι, ώστε από κοινού με τον Δήμαρχο, να υποβάλει «ευλαβώς» το σχετικό αίτημα. 

Πάντως ο Πατριάρχης δέχεται συχνά τελευταίως ομίλους προσκυνητών από τον Πειραιά στέλνοντας, έτσι, προς πάντας το μήνυμα που είπε και σήμερα στους Ολυμπιακούς που τον επισκέφθηκαν: ««Σας αγαπώ όλους, η Εκκλησία ενώνει…». 

Γιατί κάποιοι άλλοι νομίζουν ότι ο ρόλος της Εκκλησίας είναι να χωρίζει… Στο όνομα της ιδιωτικής τους "αλήθειας". 

Ο Πατριάρχης της Αλληλεγγύης/The Patriarch of Solidarity

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Δεν είστε μόνον ο “πράσινος” Πατριάρχης, 

είστε ο Πατριάρχης της αγάπης και της αλληλεγγύης»

Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Ιερώνυμος 

προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη (18-6-2014)

«Ο Πατριάρχης της Αλληλεγγύης/The Patriarch of Solidarity» είναι ο τίτλος μιας δίγλωσσης έκδοσης (ελληνικά και αγγλικά) για τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, που κυκλοφόρησε τον Δεκέμβριο του 2013 στην Πόλη, και περιλαμβάνει κείμενα του Αρχιδιακόνου του Οικουμενικού Θρόνου π. Ιωάννη Χρυσαυγή και του καθηγητού Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Κωνσταντίνου Δεληκωσταντή, Άρχοντος Διδασκάλου του Γένους. 

Το βιβλίο εκδόθηκε χάρη στην ευγενική χορηγία του Προέδρου της Αδελφότητος Οφφικιάλων του Οικουμενικού Πατριαρχείου «Παναγία η Παμμακάριστος», Άρχοντος Πρωτεκδίκου Οδυσσέως Σασαγιάννη. 

Σε Πατριαρχικό Γράμμα, που προτάσσεται της εκδόσεως, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος εξηγεί γιατί κήρυξε το έτος 2013 ως «Έτος Πανανθρωπίνης Αλληλεγγύης». Αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η ως άνω πρωτοβουλία του Κέντρου της Ορθοδοξίας εκφράζει το αυθεντικόν πνεύμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, το οποίον, εις όλας τας εκφάνσεις αυτού, είναι πνεύμα ειρήνης και καταλλαγής. Αυτό το πνεύμα σαρκώνουν η μέριμνα δια την ενότητα των Ορθοδόξων Εκκλησιών, οι διάλογοι με τας άλλας χριστιανικάς Εκκλησίας, με τας μη χριστιανικάς θρησκείας, με τον κόσμον και τους εκπροσώπους των θεσμών αυτού, με την διανόησιν και τους επιστήμονας, με τους απλούς ανθρώπους, με την νεότητα, με τας ευπαθείς κοινωνικάς ομάδας». 

Στον πρόλογό τους οι συγγραφείς αναφέρονται στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, θεωρώντας το πόνημά τους «μικρό ανταπόδωμα για τη γενναιόδωρη αγάπη του και για τα πάμπολλα, που οφείλουμε στο σεπτό πρόσωπό του». 

Γράφουν με έμφαση: «Ο Παναγιώτατος φυλάσσει, αμετακίνητος, τον ιερό τόπον μαρτυρίου και μαρτυρίας, το Φανάρι, και τον τρόπον του βίου του Γένους, ακάματος δεκαθλητής της δράσης και της προσφοράς, μετοχικός, σχεσιακός, φιλάνθρωπος, άνθρωπος των ανοικτών οριζόντων, της κατεργαζούσης «δοκιμήν» υπομονής και της «οὐ καταισχυνούσης» ελπίδος (Ρωμ.5,5). 

Όσα προσέφερε και προσφέρει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, στην παγκόσμια Ορθοδοξία, στη Χριστιανοσύνη, στην ανθρωπότητα, στον πολιτισμό, στην υπόθεση της ειρήνης και της καταλλαγής, στη νεότητα, στον απλό άνθρωπο, όσα πράττει για να κρατήσει ζωντανή την παρουσία της Ορθοδοξίας στη Μικρά Ασία, στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Ίμβρο, οι αναρίθμητες πρωτοβουλίες του, όλα αυτά ξεπερνούν το ανθρώπινο μέτρο και προκαλούν απεριόριστο θαυμασμό. 

Είμαστε βέβαιοι ότι ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, που παραμένει γεμάτος οράματα, νέες ιδέες και νεανική πνοή, μας επιφυλάσσει και για το μέλλον πολλές εκπλήξεις.» 

π. Ιωάννης Χρυσαυγής (φώτο: Ν. Μαγγίνας) 

Το κείμενο του π. Ιωάννη Χρυσαυγή με τίτλο «Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος και η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος» είναι βασισμένο σε σχετικό άρθρο του συγγραφέα με τίτλο: «Ecumenical Patriarch Bartholomew: insights into an Orthodox Christian worldview (στο The International Journal of Envirommental Studies 64, 1 [2007] 9-18). 

Στο κείμενό του ο π. Ιωάννης Χρυσαυγής αναφέρεται στις πρωτοβουλίες και δραστηριότητες του «Πράσινου» Πατριάρχη, στα Σεμινάρια και Συνέδρια που διοργάνωσε με διεθνή συμμετοχή και απήχηση, αλλά και στην Ορθόδοξη θεολογική κοσμοθεωρία και στην Ορθόδοξη οικολογική πρακτική, όπως αυτές αναπτύχθηκαν σε μια Θεολογία της Οικολογίας, ήτοι μια πνευματική θεώρηση του κόσμου, απαραίτητη στους αυχμηρούς καιρούς μας. 

Επίσης, ο π. Ι. Χρυσαυγής προσδιορίζει τις αρχές και τις αξίες στη διακονία του Οικουμενικού Πατριάρχου: η ταπεινοφροσύνη («η αίσθηση ενός σεμνού ρεαλισμού»), το ασκητικό πνεύμα, η απερίφραστη καταδίκη της κατάχρησης του περιβάλλοντος, η άμεση συνάρτηση του οικολογικού ζητήματος με την πνευματικότητα και τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής μας, η υιοθέτηση θυσιαστικού φρονήματος από όλους μας, για να βλέπουμε τον κόσμο στο αρχαίο κάλλος. 

Ο καθηγητής Κ. Δεληκωσταντής επιγράφει το κείμενό του «Αλληλεγγύη με τον συνάνθρωπο». 

Αφού κάνει αναφορά στην παράδοση της αλληλεγγύης στην Ορθόδοξη Εκκλησία, εστιάζει στον Πατριάρχη «της πανανθρώπινης αλληλεγγύης», όπως τον ονομάζει, παραθέτοντας αποσπάσματα από σημαντικές ομιλίες του Πατριάρχου όπως αυτή με τίτλο: «Ο πολιτισμός της αλληλεγγύης».

Καθηγητής Κ. Δεληκωσταντής

Τέλος, ο καθηγητής Δεληκωσταντής αναφέρεται στο μέλλον του πολιτισμού της αλληλεγγύης, η οποία, εκτός από την ευσπλαγχνία και το έλεος του Καλού Σαμαρείτη, για τον Πατριάρχη "εμπερικλείει και τον αγώνα για μια δίκαιη κοινωνία, για τον σεβασμό του ανθρωπίνου προσώπου, τη στράτευση κατά της ανοικτής και της δομικής βίας, κατά του εθνικισμού, του ρατσισμού και κάθε μορφής φονταμενταλισμού. Πρόκειται για το όραμα ενός κόσμου ειρηνικού και ακέραιου, παρακαταθήκη ζωής στις επερχόμενες γενεές."

Το βιβλίο έχει ως Επίμετρο την Πατριαρχική Απόδειξη επί τοις Χριστουγέννοις του Έτους 2012, στην οποία εκτίθεται το σκεπτικό της Μητρός Εκκλησίας για την ανακήρυξη του έτους 2013 σε Έτος Πανανθρώπινης Αλληλεγγύης. 

Το βιβλίο αυτό – χρήσιμο και για τους αγγλόφωνους – είναι ουσιαστικό το μανιφέστο του Οικουμενικού Πατριάρχου για την αλληλεγγύη. Ένα μανιφέστο γραμμένο με πράξεις, κόπους και θυσίες. Οι συγγραφείς αποτυπώνουν συνοπτικά – κατ’ ανάγκην – αυτή την οικουμενική πορεία αλληλεγγύης του Πατριάρχου. 

Μια πορεία που αφορά και μας, τον καθένα ξεχωριστά, αφού, όπως παρατηρεί ο καθηγητής Δεληκωσταντής «ο αληθινός χριστιανός δεν είναι, δεν είναι δυνατόν να είναι, αδρανής και παθητικός, αλλά είναι φλεγόμενος άνθρωπος με ακαταπόνητη δράση, με οξύ αισθητήριο για τα παθήματα του ανθρώπου και για τα σημεία των καιρών, με αγωνία για τις περιπέτειες της ανθρώπινης ελευθερίας, αλλά και με εμπιστοσύνη στη δύναμη της ελευθερίας».

"ΤΗ ΑΘΑΝΑΤΩ ΣΟΥ ΚΟΙΜΗΣΕΙ..."

Φώτο από τη Σκόπελο, του π. Κ.Ν. Καλλιανού

«Τῇ ἀθανάτῳ Σου Κοιμήσει...» 

Διετὲς Μνημόσυνο τῆς Μητέρας μου Μαγδαληνῆς, ποὺ σέβονταν μὲ ἀκρίβεια τὸ Θερινὸ τὸ Πάσχα...

Ἄχραντες καὶ τρυφερὲς οἱ ὧρες, οἱ στιγμές, οἱ καιροί αὐτοὶ τούτης τῆς θεσπέσιας παρένθεσης, ποὺ κάθε χρόνο, ὡς ἄλλο φυλαχτό, μᾶς δωρίζει ἡ Παναγιά μας, γιὰ νὰ μᾶς ἀνεβάσει τὴ διάθεση, καταστείλει τὸν ὅποιο οἶστρο βιωτικῶν μελημάτων καὶ μᾶς καλλιεργήσει, μὲ τὸ ἄροτρο τοῦ λόγου, ἀλλὰ καὶ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ τὴν ψυχή μας. 

Καὶ γιὰ νὰ ποῦμε τὴν ἀλήθεια, τὶς χρειαζόμαστε αὐτὲς τὶς ἑόρτιες Ὧρες τοῦ θερινοῦ τοῦ Πάσχα, τοῦ πάντερπνου καὶ στοργικοῦ Δεκαπενταύγουστου, γιατὶ μέσα σὲ τούτη τὴν παγερὴ καὶ ἀπάνθρωπη ἀδιαφορία, ζοῦμε τὴν ἐπικοινωνία ὡς γεγονός: «Ἐν τῇ Κοιμήσει τὸν Κόσμον οὐ κατέλιπες, Θεοτόκε...». Μιὰ ἐπικοινωνία ποὺ ὄχι μονάχα τὶς δεκαπέντε μέρες γευτήκαμε καὶ ζήσαμε μέσα ἀπὸ τοὺς ὕμνους προσευχὲς ποὺ κάθε βράδυ Τῆς λέγαμε μὲ παρακλητικὸ τρόπο, ἀλλὰ καὶ μὲ μιὰ ἀγαλλίαση, γιατὶ ξέρουμε πὼς μᾶς ἀφουγκράζεται.Ὅπως ἡ Μάνα μας: «Πρὸς τίνα καταφύγω ἄλλην, Ἁγνή; Ποῦ προσδράμω λοιπόν καὶ σωθήσομαι; Ποῦ πορευθῶ, ποίαν δὲ ἐφεύρω καταφυγήν... (γι᾿ αὐτό καὶ) προστρέχω τῇ σκέπῃ Σου· σῶσον με». 

Δὲν ἀμφιβάλλεις πιὰ γιὰ τὴ σκέπη Της, ὅπως τότε ποὺ μικρὸ παιδὶ σὲ κράταγε γερὰ τὸ χέρι τῆς Μάνας ἤ σὲ τύλιγε μὲ ἄφατη στοργή, μοναδικὴ θὰ ἔλεγα ἡ ἀγκαλιά της, ἔνοιωθες σιγουριά, ἀσφάλεια, βεβαιότητα. Γι᾿ αὐτὸ καὶ ἡ Γιορτὴ αὐτὴ μέσα στὸ θερινὸ διάκοσμο τοῦ μοναδικοῦ ἑλληνικοῦ καλοκαιριοῦ, χαριτώνει τὶς ψυχές, ὑψώνει τὶς συνειδήσεις πάνω ἀπὸ τὰ εὐτελῆ τοῦ κόσμου τούτου, ζωγραφίζει μέσα μας τοπία τοῦ αἰωνίου, ποὺ διακρατοῦν τὸ εἶναι θεμελιωμένο στὴν πίστη τῶν πατέρων μας, στὴ σοφία καὶ ἁπλότητά τους: στοιχεῖα πολιτισμοῦ ἀρυτίδωτα, ἀλλὰ καὶ μαθήματα θεολογίας καὶ κοινωνίας μὲ τὸ Θεὸ μοναδικά. 

Δεκαπενταύγουστο. Ἑόρτιες ἐωθινὲς καμπάνες, εὐωδιὲς ἀπό θυμίαμα καὶ βασιλικό, ἀλλὰ καὶ σπαράγματα χαρμολύπης νὰ ντύνουν τὶς ψυχές μας. Γιατὶ πάντα μέσα σὲ τούτη τὴν ἑόρτιο χαρὰ κάποιος ἀπουσιάζει καὶ εἶναι ἡ ἀπουσία μιὰ μαχαιριὰ ποὺ κόβει στὰ δυὸ τὸ χρόνο. Ἔτσι παρηγοριόμαστε, καθὼς ξέρουμε πὼς μᾶς ἀγναντεύει ἀπὸ τὴ βίγλα τοῦ Θεοῦ ποὺ ἀναπαύεται. Ὅπως μᾶς ἀγνάντευε τότε, ποὺ μαζευόμασταν ἔνα γύρω στὴν ἑορταστικὴ τὴν τράπεζα καὶ νοιαζόταν γιὰ τὸ κάθε τί... 

Τώρα πιὰ συλλαβίζεις τὸ χρόνο μὲ τροπάρια καὶ μνῆμες ίερές, ποὺ φωτίζουν, ὅπως τὰ κεριά, τὰ μονοπάτια τῆς ψυχῆς: «Μετέστης πρὸς τὴν ζωὴν, Μήτηρ ὑπάρχουσα τῆς ζωῆς...». Μήτηρ...Μητέρα, Μάνα. Γι᾿αὐτὸ καὶ φέτος, μὲ κλειδὶ τὴ λέξη αὐτή, λέξη ἱερὴ καὶ ἄχραντη, ἀνοίγεις τὴν Πύλη τῆς Γιορτῆς, ἀναζητώντας τὸ πανσέβαστο πρόσωπο τῆς Μάνας σου, στὸ ἄλλο, τὸ ἄχραντο, πανίερο καὶ πάντα ἀξεπέραστο πρόσωπο τῆς Μητέρας τῆς Ζωῆς, τῆς Παναγιᾶς μας. Ποὺ Τῆς ψυθιρίζεις ὅπως κι ὁ ποιητής: 

«Εἶσαι ἄσπρο ἑλληνικὸ ἐρημοκλήσι δαρμένο 

ἀπὸ τὴν ἀντηλιά. Γύρω-γύρω ἀμπέλια, μποστάνια, 

καρποφόρες συκιές καὶ κάπου κάπου μοναχικὴ 

καὶ κάποια ἐλιά. Χρυσοφρυγανισμένα τὰ χορτάρια 

ἀχνίζουνε, ἄχυρο πιά• κι' ἀντὶς γι' ἀγγέλους, τὰ τζιτζίκια, 

σοῦ κανοναρχοῦνε τὸ κάθε ἀπομεσήμερο ἕως ἀργὰ 

μὲ τὸ δικό τους τρόπο τὸν Παρακλητικὸ Κανόνα».

(Τ. Κ. Παπατσώνης) 

Λόγια γνώριμα, οἰκεῖα, ποὺ τὰ ἔζησες σιμὰ στὴ Μάνα ποὺ σὲ ἔφερε στὸν κόσμο, τὰ ταμίευσες μέσα σου ὠς κορυφαῖα, ἀξεπέραστα καὶ ἀλησμόνητα βιώματα καὶ κάθε χρόνο, τέτοιες μέρες τὰ ξαναζεῖς, ὅπως τὰ παλιά, καλὰ στολίδια ποὺ τὰ παρουσιάζεις σὲ μέρες ξεχωριστές, χρονιάρες μέρες, γιὰ νὰ στολίσουν, ὄχι μονάχα τὸ σπίτι, ἀλλὰ καὶ τὶς ψυχὲς ὅσων κοπίασαν νὰ γίνουν «εἰς τιμὴν καὶ μνήμην» τους... 

π. Κων. Ν. Καλλιανός, Δεκαπενταύγουστος 2014

Ο π. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΕΤΣΗΣ ΓΙΑ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΕΚΤΡΟΠΕΣ "ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ [Ρ]ΤΥΠΟΥ"

ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΕΚΤΡΟΠΕΣ
Του Μ. Πρωτοπρεσβυτέρου Γεωργίου Τσέτση 

Ο λόγος για το πρόσφατο ατόπημα της εφημερίδας «Ορθόδοξος Τύπος», η οποία, ερειδόμενη σε μυθεύματα ενός ζηλωτικών τάσεων Αγιορείτου Μοναχού, στο από 1ης Αυγούστου 2014 φύλλο της, δημοσίευσε πρωτοσέλιδα μια πλήρη φαιδροτήτων «είδηση» (;) με τον βαρύγδουπο τίτλο «Κατάργηση του Αβάτου του Αγίου Όρους απεφάσισε το Παγκόσμιον Συμβούλιον Εκκλησιών ή Αιρέσεων». Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η ως άνω απόφασις ελήφθη κατά την τελευταία Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ) στο Μπουσάν της Νοτίου Κορέας (30 Οκτωβρίου-8 Νοεμβρίου 2013). 

Σωστά διαβάσατε, φίλοι αναγνώσται, τον τίτλο του «αποκαλυπτικού» αυτού δημοσιεύματος. «Απεφάσισε το ΠΣΕ την κατάργηση του Αβάτου του Αγίου Όρους»! Ωσάν η Γενική Συνέλευσή του να ήταν η Διπλή Σύναξη Καθηγουμένων και Αντιπροσώπων των 20 Ιερών Μονών του Αγίου Όρους και η Αναθεωρητική Βουλή των Ελλήνων! Τα μόνα αρμόδια Σώματα, δυνάμενα να επιφέρουν καθεστωτικές τροποποιήσεις σε αυτό το αυτοδιοικούμενο τμήμα της Ελληνικής Επικράτειας! 

Κατά το ανυπόγραφο αυτό δημοσίευμα, (στο οποίο συμπεριλαμβάνεται συνημμένως αυτούσιο το παραληρηματικό κείμενο του εν λόγω Μοναχού), η υπό του ΠΣΕ ληφθείσα απόφασις εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους. Διότι συνεπεία αυτής, και της συναφούς «συμφωνίας που υπεγράφη» (από ποιούς;), είναι «πιθανή» η αλλοίωση του χαρακτήρος του Άθω. Παραδείγματος χάριν, διά της καταργήσεως της Αθωνιάδος Σχολής και της ανεγέρσεως αντ΄ αυτής, μιας «Πνευματικής Οικουμενικής Αθωνιάδος Ακαδημίας»˙ της εγκαταστάσεως «τελεφερίκ» προκειμένου να διευκολυνθεί η άνοδος τουριστών στην κορυφή του Άθωνα˙ της τοποθετήσεως αγάλματος του Μεγάλου Αλεξάνδρου από αρχαιολάτρες-Δωδεκαθεϊστές στο Ιερό βουνό του Άθω˙ της αναστηλώσεως της Μονής Αμαλφηνών, προκειμένου να εγκαταβιώσουν Λατίνοι μοναχοί στο Άγιον Όρος˙ ή ακόμη διά της ιδρύσεως στο Όρος, ή παρά το Ὀρος, ενός (άκουσον, άκουσον) «Ινδουϊστικού Κέντρου», κατόπιν αιτήματος Θιβετιανών Ινδουϊστών μοναχών!! Μ΄άλλα λόγια, «ιστορίες δι΄αγρίους»! 

Και διερωτάται κανείς. Πώς αρθρογράφος μιας σοβαρής εφημερίδας, προβαίνει αβασάνιστα στην δημοσίευση και τον σχολιασμό φαντασιώσεων και χονδροειδών ισχυρισμών ενός ζηλωτού, χωρίς να μπεί στον κόπο να διασταυρώσει τα λεγόμενά του; Η κοινή λογική επέβαλε να έλθει πρώτα σε επαφή με άτομα που ήταν παρόντα στο Μπουσάν. Τουτέστι, με κάποιους αντιπροσώπους της Εκκλησίας της Ελλάδος, της Εκκλησίας Κύπρου, του Οικουμενικού Πατριαρχείου, του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, προκειμένου να βεβαιωθεί διά του λόγου το ασφαλές. Πολύ περισσότερο εφ΄ όσον ήταν ηλίου φαεινότερον πως το κείμενο του ζηλωτού Μοναχού (το οποίο, σημειωτέον, είχε πρωτοδημοσιευθεί σε κάποιο Παλαιοημερολογιτικό έντυπο), ουσιαστικά δεν στόχευε το ΠΣΕ, αλλά τους «Νεοημερολογίτες», ειδικώτερα δε Ιεράρχες και Θεολόγους της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Οικουμενικού Πατριαρχείου. 

Προς αποκατάσταση της αληθείας πρέπει να αποσαφηνισθεί ότι στα κείμενα που εξέδωσε η Συνέλευση τού Μπουσάν, ουδείς γίνεται λόγος περί Αγίου Όρους ή περί Πάτμου και Ρόδου. Και, ως εικός, ουδεμία συμφωνία υπεγράφη μεταξύ ορθοδόξων και ετεροδόξων ή χριστιανών και ετεροθρήσκων, καθώς ισχυρίζεται ο Μοναχός. Εξάλλου, τα κείμενα που εκπονούνται από Γενικές Συνελεύσεις ή από άλλα διοικητικά και συμβουλευτικά σώματα του ΠΣΕ, ουδεμίαν υπογραφήν φέρουν. Ούτε και έχουν δεσμευτικόν χαρακτήρα. Είναι απλώς κείμενα εργασίας, υποβαλλόμενα στις Εκκλησίες-μέλη προς αξιολόγηση και απόφανση. Θετική ή αρνητική. 

Είναι αλήθεια ότι στην εξηκονταπενταετή και πλέον πορεία του ΠΣΕ πάντοτε υπήρξαν προβλήματα. Και ασφαλώς δεν θα λείψουν στο μέλλον, λόγω της ανομοιογένειας των Εκκλησιών και Ομολογιών που συμμετέχουν σ΄αυτό, όπως και των θεολογικών και εκκλησιολογικών τοποθετήσεων των συνομιλητών μας. Εξ ου και το συχνάκις τιθέμενο ερώτημα, αν αξίζει τον κόπο να επιμένουν οι Ορθόδοξοι στην συνεργασία τους με τους ετεροδόξους, μιας και δεν φαίνεται να ευοδούται το θέμα της χριστιανικής ενότητος, λόγω ακριβώς των αδιεξόδων που δημιουργούνται. 

Ωστόσο, το ΠΣΕ παρά τις δυσκολίες που παρουσιάζει, είναι ένας μοναδικός χώρος, όπου παρέχονται ποικίλες ευκαιρίες συναντήσεως, αλληλογνωριμίας, αλληλοεκτιμήσεως και συμφιλιώσεως των χριστιανών. Σε μια εποχή δε κατά την οποία ο χριστιανισμός βάλλεται πανταχόθεν και από παντοίου είδους πολέμιους, η συμμετοχή της Ορθοδοξίας στην Οικουμενική Κίνηση και τα θεσμικά της όργανα, αποτελεί όχι μόνο κέντρισμα, αλλά και υπόμνηση ότι, αν πράγματι εμείς οι Ορθόδοξοι θέλουμε να διαδραματίσουμε κάποιο ρόλο στη διάπλαση της κοινωνίας του μέλλοντος, είναι ανάγκη να βγούμε από τα στενά πλαίσια μέσα στα οποία εγκλωβισθήκαμε και να πλησιάσουμε τους «άλλους». 

Παραμένει, όμως, μια απορία. Ποιός ήταν ο λόγος που επέβαλε, αρχές Δεκαπενταυγούστου, την προβολή ατεκμηρίωτων φληναφημάτων για κάτι που δήθεν συνέβη προ οκτώ μηνών στη Νότια Κορέα; Προκειμένου να αυξηθεί η κυκλοφορία της εφημερίδας; Για να δοθεί το μήνυμα ότι οι αμύντορες της Ορθοδοξίας ευρίσκονται στις επάλξεις, αγρυπνούντες ακόμη και μέσα στην καλοκαιρινή ραστώνη; Ή μήπως στην προκειμένη περίπτωση ισχύει αυτό που είπε κάποτε ένας «μαχητικός» θεωρούμενος Ιεράρχης, ο οποίος απαντώντας σε ερώτημα συνεπισκόπου του γιατί διαρκώς γράφει με τόσο μένος κατά των Δυτικών, απεκρίθη με αφοπλιστική ειλικρίνεια: «μα, αυτά ζητά ο κόσμος»!!

"Κάθε βραδιά της καρδιάς την πόρτα ανοίγω δακρύζω λίγο και προσκυνώ"

Κωνσταντίνος Παρθένης, Παναγία, 1940 - 1942 

Το δημοφιλές τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι "Μια Παναγιά" γράφτηκε για την ταινία του Ηλία Καζάν AMERICA AMERICA (1963), αλλά στην ταινία ακούγεται η ορχηστρική του μορφή. 

Η πρώτη εκτέλεση του τραγουδιού “Μια Παναγιά”, σε στίχους Νίκου Γκάτσου, από τον Λάκη Παππά ηχογραφήθηκε τον Ιανουάριο του 1964 και είναι το μόνο τραγούδι της συλλογής του Χατζιδάκι ΠΡΩΤΗ ΕΚΤΕΛΕΣΗ (Συλλογή τραγουδιών της περιόδου 1961 - 1964), που εκδόθηκε για πρώτη φορά (1965).
Το τραγούδι γνώρισε πολλές εκτελέσεις από σπουδαίους ερμηνευτές της εποχής, όπως ο Γιώργος Μούτσιος και ο Κώστας Χατζής. Δημοφιλής και η ερμηνεία της Χορωδίας της Θάλειας Βυζαντίου. 

Το 1986 ο Μάνος Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε στον κύκλο τραγουδιών “Ρωμαϊκή Αγορά” με νέα ενορχήστρωση και ερμηνεία από τον Ηλία Λιούγκο.
Αξίζει να σημειωθεί πως το τραγούδι αυτό έχει γνωρίσει και ...τζαζ εκτέλεση, από το Κουϊντέτο του Δημήτρη Καλαντζή, καθώς συμπεριλήφθηκε στα τραγούδια του Χατζιδάκι που προσέγγισε με ...τζαζ ματιά και διάθεση το συγκεκριμένο μουσικό σύνολο. 

Εδώ παραθέτουμε τις εκτελέσεις του Λάκη Παππά και του ΗλίαΛιούγκου. Και οι δύο φέρουν τη σφραγίδα του συνθέτη. 

Μια Παναγιά
μιαν αγάπη μου έχω κλείσει
σ’ ερημοκλήσι
αλαργινό.
Κάθε βραδιά
της καρδιάς την πόρτα ανοίγω
κοιτάζω λίγο και προσκυνώ.
Πότε θα `ρθει, πότε θα `ρθει
το καλοκαίρι
πότε τ’ αστέρι θ’ αναστηθεί
να σου φορέσω στα μαλλιά
χρυσό στεφάνι
σαν πυροφάνι
σ’ ακρογιαλιά.
Μια Παναγιά
μιαν αγάπη μου έχω κλείσει
σ’ ερημοκλήσι
αλαργινό.
Κάθε βραδιά
της καρδιάς την πόρτα ανοίγω
δακρύζω λίγο και προσκυνώ.

ΠΕΡΙ ΤΩΝ "ΕΓΚΩΜΙΩΝ" Ή ΤΟΥ "ΕΠΙΤΑΦΙΟΥ" ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Αναπόσπαστο, πλέον, στοιχείο του Δεκαπενταυγούστου στην Ελλάδα είναι η τέλεση της λεγομένης «Ακολουθίας του Επιταφίου» της Παναγίας, κατά μίμησιν του Επιταφίου Θρήνου του Κυρίου. Η Ακολουθία αυτή έχει καταστεί δημοφιλής ή καλύτερα φολκλορική υπόθεση, την οποία μεταχειρίζεται ο κάθε εφημέριος ή και επίσκοπος κατά το δοκούν. Με αφορμή αυτή την κατάσταση που εμπεριέχει αρκετή δόση αυθαιρεσίας και άρα συνιστά σημαντική λειτουργική αταξία, επισημαίνουμε τα εξής: 

1. Κανονικά η Ακολουθία των Εγκωμίων της Παναγίας, ψάλλεται ως και του Χριστού (όρθρος Μ. Σαββάτου) μετά την θ' ωδή προ του εξαποστειλαρίου ανήμερα της εορτής της Κοιμήσεως. Το γράφει και ο Διονύσιος Παλαιών Πατρών, που συνέγραψε σχετική ακολουθία το 1541 μ.Χ., στην σχετική τυπική του διάταξη. Άρα τα Εγκώμια δεν πρέπει να ψάλλονται όποτε θέλει ο καθείς, όπως συμβαίνει σήμερα, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Η αυτονόμηση της ακολουθίας έχει δυστυχώς πολλές παρενέργειες... 

2. Κανονικά τα Εγκώμια - είναι γνωστό - δεν περιλαμβάνονται στο επίσημο τυπικό της εορτής. Ψάλλονταν αρχικά, όπως φαίνεται, στα Ιεροσόλυμα, στον τάφο της Παναγίας, κάτι που ισχύει μέχρι σήμερα. Αυτό σημαίνει, επίσης, πως δεν θα πρέπει να ψάλλονται σε όλες τις ενορίες του κόσμου, αλλά μόνο όπου υπάρχουν θεομητορικά προσκυνήματα. Κι αυτό ελέγχεται... Κάποια στιγμή τα Εγκώμια της Παναγίας "πέρασαν" στη νησιωτική Ελλάδα, στα Δωδεκάνησα πρώτα και στην Πάτμο, μάλλον, αρχικά. Τα τελευταία χρόνια (30 υπολογίζω) έγιναν μόδα και στην κυρίως Ελλάδα, διότι στην ακολουθία αυτή αρέσκεται "το ευσεβές πλήρωμα", το οποίο την θέλει και θεαματική! Πρέπει, όμως, να μας προβληματίσει σοβαρά το γεγονός ότι τόσο στο Άγιον Όρος, τον κατ’εξοχήν θεομητορικό τόπο, όσο και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο (μη ξεχνάμε ότι η Πόλη είναι η πόλη της Θεοτόκου) δεν ψάλλονται τα Εγκώμια της Παναγίας. 

3. Στα Εγκώμια δεν υπήρχε η παράδοση του "Σώματος" της Παναγίας και η λιτάνευσή του. Ο Διονύσιος το 1541 το γράφει καθαρά: "...προευτρεπισθέντος αναλογίου, τίθεται η αγία εικών της Κοιμήσεως της Θεοτόκου". Άρα το "σώμα" φοβούμαι πως αποτελεί παραφθορά... Μεγίστη δε γελοιότητα αποτελεί η υπό τινων εφημερίων «περιφορά του Επιταφίου της Παναγίας» εν τω μέσω της νυκτός, καθώς μια άλλη μόδα των ημερών μας απαιτεί τα Εγκώμια με Αγρυπνία παραμονές της εορτής. Το σωστό είναι τα Εγκώμια στην Αγρυπνία της εορτής. 

4. Δυστυχώς δεν έχουμε μια ολοκληρωμένη μελέτη επί του θέματος για να ξέρουμε πότε ακριβώς καθιερώθηκαν τα Εγκώμια, στα Ιεροσόλυμα αρχικώς. Αν όμως σκεφθούμε ότι και η εισαγωγή στα Τυπικά των Εγκωμίων της Μ. Παρασκευής πρέπει να έγινε στα μέσα του 15ου αιώνα (όπως παρατηρεί σε κείμενό του ο Σταύρος Ζουμπουλάκης βασιζόμενος στους ειδικούς), τότε το να γράφει ο Διονύσιος Παλαιών Πατρών στην Πάτρα τα Εγκώμια της Παναγίας στα μέσα του 16ου αιώνος είναι ένα γεγονός με μεγάλο ενδιαφέρον. Και δεν πρέπει να παραθεωρηθεί η πραγματικότητα της εποχής. Η Πάτρα, όπως και όλη η τότε υπόδουλος χώρα, ανήκε εκκλησιαστικά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, το οποίο δεν υιοθέτησε ποτέ την πρακτική των Εγκωμίων της Παναγίας. 

Δεν έχουμε πάντως ενδείξεις ότι τα Εγκώμια του Διονυσίου εψάλησαν στη Μονή Γηροκομείου Πατρών. Μέχρι το 1997, οπότε ο μακαριστός Πατρών Νικόδημος εισήγαγε την Ακολουθία (μετά από σχετική έρευνα), δεν υπήρχε καμία σχετική παράδοση. Ούτε τον Διονύσιο ως Παλαιών Πατρών δεν γνωρίζαμε. Άρα η έρευνα έχει πολύ δρόμο ακόμα.

ΣΤΗ ΜΝΗΜΗ ΜΙΑΣ ΠΑΛΙΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ...

Με τον Μάνο Χατζιδάκι στα παρασκήνια του παλιού ΠΑΛΛΑΣ, μετά από συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων την περίοδο 1990-1991.

Την φωτογραφία, που έχει παραπέσει στο αρχείο μου (αν είναι δυνατόν!), ανέσυρε τυχαία από το δικό της η φίλη μουσικολόγος Ε.Π. και μου την χάρισε, 23 χρόνια μετά...

Και φυσικά αυτόματα μου 'ρθε στο νου το σπουδαίο τραγούδι του Χατζιδάκι, σε στίχους Άρη Δαβαράκη, από τις "Μπαλάντες τις Οδού Αθηνάς", με τον τίτλο: "Στη μνήμη μιας παλιάς φωτογραφίας".

Στον δίσκο το τραγουδάει η Νένα Βενετσάνου.

Εδώ παραθέτω ένα σπάνιο βίντεο με μια ιδιαίτερη ερμηνεύτρια, την Ειρήνη Κουρδάκη, με την οποία συνεργάστηκε ο Χατζιδάκις σε κάποιες συναυλίες.

Οι στίχοι του τραγουδιού έχουν ως εξής:

Στη μνήμη μιας παλιάς φωτογραφίας
Σε κάποιο τοίχο που `χει γκρεμιστεί
Ψάχνω να βρω το σώμα μιας Αγίας
Που από τα πάθη της είχε κολαστεί.

Σώματα που πεθάναν ένα βράδυ
Κι ακολουθούν αρχαία διαδρομή
Είναι γυμνά και γέρνουν στο σκοτάδι
Κι αφήνουν σπίθες που λάμπουν στο κορμί.

Στη μνήμη μιας παλιάς φωτογραφίας 
Ζω τους αιώνες σε μια μικρή στιγμή. 

Ο χρόνος μ' έχει τώρα σταματήσει 
Δεν έχει δώρα να μας αρνηθεί
Δεν έχει θαύματα να μας ζητήσει 
Δεν έχει σώμα να τ’ απαρνηθεί.

«Όποιο φεγγάρι θελήσει να βγει, δεκτόν»

Της ΙΟΥΛΙΤΑΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ

Ελευθεροτυπία  

Το αίνιγμα της Σελήνης, ακόμη κι αν είναι διαβασμένο από τη θάλασσα, όπως γράφει ο Ελύτης, παραμένει, ωστόσο, σχεδόν πάντοτε άλυτο και σαγηνευτικό για τον άνθρωπο. Μια έλξη μαγική, που διαπερνά τα στρώματα του αιθέρα κι έρχεται να τραβήξει με τ' αόρατα μεταξένια της νήματα κάθε νυχτερινό βλέμμα, κάθε ανομολόγητη νοσταλγία, κάθε έρωτα... 

Ομόλογη, εν πολλοίς, η ποίηση με αυτήν τη σαγήνη του φεγγαριού συχνά το επικαλείται, το φιλοξενεί στους στίχους της, το «μοιράζει» σε λεπτές φέτες μυστηρίου και νοσταλγίας. 

Ο Ελύτης, ίσως, λιγότερο από τους άλλους ποιητές αφήνει τη Σελήνη να συγκατοικήσει με τον κυρίαρχο φυσικό και μεταφυσικό ήλιο του, με το απόλυτο κυανό των νερών της ανοιχτής του θάλασσας, με τις εφτά διαβαθμίσεις του πράσινου των πολλαπλών πραγματικών και υπερβατικών κήπων του, με την ομορφιά μιας Ελένης, μιας νέας γυναίκας που περνά διαρκώς κάπου ανάμεσα στις γραμμές του λόγου του. 

Ωστόσο, η Σελήνη ξεμυτίζει, κάποτε, τα μεσάνυχτα μέσα στην ποίηση του Ελύτη και είτε ανασύρει μες στο ημίφως το πατρογονικό σπίτι της Λέσβου, είτε σπάζει τη «νηνεμία» της νύχτας με ψιθυρίσματα και πολλά «επέπρωτο», είτε καθρεφτίζει την παντοτινή Ελένη ως Σελήνη αναβρυτή, ως αναβλύζουσα της ζωής τον χυμό! Σε μια νύχτα «πανσέ» -με τα βαθιά δηλαδή σιβυλλικά του χρώματα- η Σελήνη, ποτισμένη από επιθυμία αγιάτρευτη, φαντάζει η μόνη οδηγήτρια στην άλλη όψη του κόσμου, στην άλλη ενέργεια του ηλιακού φωτός, στην ασημένια αντανάκλασή του. Μες στον βαθύ ουρανό η Σελήνη γίνεται αυτή που υποδηλώνει το απροσμέτρητο, αυτή που φέρνει μια «λύπη άγνωστης γενεάς» αιφνίδια στην ψυχή, αυτή που σημαίνει την αρχή και το τέλος, τον έρωτα και τον χαμό. 

«Μην ακούτε τον Armstrong. Η μυρωδιά του φεγγαριού θα πρέπει να είναι κάτι ανάμεσα σε παλαιό φιλί και αιθέριο έλαιο κυπαρισσώνων», λέει ο Ελύτης κι αφήνει τη σελήνη της ποίησής του να αρθρώνει τη δική της φωνή, που μπλέκεται με τα «μυριάδες τριζόνια» με τα «όμικρον άλφα κι έψιλον απ' τα παντοτεινά». Αλλοτε πάλι μέσα σε βαθιά σιωπή η σελήνη του ανοίγει το δικό της μονοπάτι πάνω στην αποκοιμισμένη θάλασσα, με το κάτοπτρο του ύπνου προκαλεί και συνάμα εμφανίζει άγνωστες όψεις της ψυχής, ή πάλι κυριαρχώντας στο θερινό στερέωμα φωτίζει ένα σπάνιο μπλε, που πάνω του «γίνεται το αραχνοΰφαντο του πεπρωμένου να διαβάζεις», βγαίνοντας αργά και ιερατικά μόνον όταν έχουν πέσει «στον ύπνο οι βλάστημοι», μόνον όταν έχουν το ελεύθερο οι αισθήσεις, που «ίδιες νόμοι του σύμπαντος πιστεύεις είναι». 

Δείτε εδώ τα "Της Σελήνης της Μυτιλήνης" 

«Με πανσελήνου ύελο» ο Ελύτης συμπληρώνει αυτήν τη μεγάλη και διάφανη εικόνα ενός μεταφορικού καλοκαιριού. Ενός καλοκαιριού που οι λέξεις είναι σημεία ιδεών, όπου οι ιδιότητες των φυσικών στοιχείων αναλογούν στο πνεύμα, όπου ακόμη και τα πιο ασήμαντα υλικά στοιχεία δεν αποτελούν μόνον δεδομένα ενός οικοσυστήματος αλλά μονάδες ενός μεταμορφωτικού κώδικα, ενός συστήματος αξιών. Το φεγγάρι είτε σπαράζει στο κοτσάνι της νύχτας, είτε φορά την «προσωπίδα του ήλιου», είτε πλουτίζει με τα «ευρήματά» του τον ρου των υδάτων, είτε βγαίνει στον σκοτεινό ουρανό «με το αλλοιωμένο μάγουλο», είτε κοσμεί ως «διάδημα το μέτωπο της νύχτας», είτε εξακολουθεί να είναι απλά η προαιώνια θαλασσινή σελάνα της Σαπφώς, αποτελεί πάντοτε ένα ακόμη φυσικό στοιχείο, που διατηρώντας την υλική του υπόσταση μπορεί να αποκτά υπερβατική διάσταση μες στην ποιητική λειτουργία, να γίνεται φορέας μυστικών μηνυμάτων, όργανο μαγείας, να σημαίνει το αφανές, να αποκαλύπτει κάτι από το μυστήριο της ύπαρξης. 

Στο μεγάλο καλοκαίρι της Ελλάδας κάθε φεγγάρι εποπτεύει την πραγματικότητα και τ' όνειρο, «κάθε φεγγάρι ομολογεί», κάθε φεγγάρι αναταράσσει το νερό της συνήθειας, ανασύρει απ' τη μνήμη μια παλαιά ιδιωτική ενθύμηση, υπόσχεται ένα διαφορετικό μέλλον, κάθε φεγγάρι ξαναγεννά στον νου μας τον κόσμο. Γιατί, όπως γράφει ο Οδυσσέας Ελύτης: «Γρατζουνάει το πρώτο σου φιλί, όπως το πρώτο σου ποίημα. Κι είναι οι δυο αυτές αγριμάδες που, αν συμπέσουν και κάνουν καινούριο φεγγάρι, μπορεί να ξαναγραφτεί απαρχής η ιστορία του κόσμου».

Ο ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ, Ο ΦΕΛΙΝΙ ΚΑΙ ΤΟ ΑΥΓΟΥΣΤΙΑΤΙΚΟ ΦΕΓΓΑΡΙ 21 ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΙΝ...

Εφημερίδα Καθημερινή 

Κυριακή 8 Αυγούστου 1993 

Ο Μάνος Χατζιδάκις στην εντατική στο «Ιπποκράτειο» με μερική κόπωση της καρδίας αλλά τους θεράποντες γιατρούς του, ευτυχώς, αισιόδοξους. Ο Φεντερίκο Φελίνι στο νοσοκομείο του Ρίμινι, με εγκεφαλικό και παράλυτη την αριστερή του πλευρά, να μπορεί να αστειεύεται, «είμαι μόνος με τρεις νοσοκόμες». Είναι όμως κοντά του και η Τζουλιέτα Μασίνα. Όπως είναι κοντά στον Μάνο οι δικοί του άνθρωποι. Αγρυπνά και για τους δυο το αυγουστιάτικο φεγγάρι. Σελήνη 20 ημερών. Ο μόνος προβολέας που τους ταιριάζει... 

Σημείωση Ιδιωτικής Οδού: 

Ευχαριστώ την ακριβή μου φίλη Ε.Π. που μου προώθησε το παραπάνω ιστορικό, πλέον, σχόλιο. 21 χρόνια πριν... Σαν σήμερα...

ΤΑ ΠΟΙΗΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΑΝΤΟΧΑΡΑΣ ΤΟΥ ΕΛΥΤΗ ΣΤΗ ΣΙΚΙΝΟ

Σαν σήμερα, πριν τρία χρόνια (6 Αυγούστου 2011), στη Σίκινο τελέστηκαν τα θυρανοίξια της Παντοχαράς του Ελύτη, δηλ. του εξωκλησιού που ήταν επιθυμία του ποιητή να γίνει στη Σίκινο, την οποία δεν επισκέφτηκε ποτέ! 

Η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου εκπλήρωσε το τάμα του ποιητή κατά τον καλύτερο τρόπο. Τοποθεσία, σύλληψη και εκτέλεση του έργου, λιτότης, αρχοντιά, ευλάβεια αληθινή. 

Για την ημέρα αυτή ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας ο ποιητής, μιας και ο Ελύτης εμπνεύστηκε την Παντοχαρά από την ομώνυμη εικόνα που βρίσκεται στη Ζάκυνθο, συνέθεσε ένα απολυτίκιο κι ένα ποίημα για την ημέρα. Άλλωστε ο π. Π. Καποδίστριας είχε και προσωπική επικοινωνία με τον Οδυσσέα Ελύτη, καθότι εραστής της ποιήσεώς του. Παραθέτουμε, λοιπόν, τα σχετικά ποιητικά του εις ανάμνησιν των θυρανοιξίων. 

Α Π Ο Λ Υ Τ Ι Κ Ι Ο Ν 

Παντοχαρᾶς τοῦ Ἐλύτη 

εἰς νῆσον Σίκινον 

ποιηθὲν ὑπὸ π. Παναγιώτου Καποδίστρια 

Ἦχος α΄. Τοῦ λίθου σφραγισθέντος. 

Τῆς χάριτος γαστέρα, 

χαρᾶς πάντων μητέρα, 

τὴν τὸν ποθεινὸν ἐν τῷ κόσμῳ 

ποιητὴν ἀναβλύζουσαν, 

πανδήμως τιμῶμεν καὶ ἡμεῖς 

σχεδίαν τῷ κλύδωνι σωστικήν, 

οὐρανίσασαν ἀνθρώπων τὸ χοϊκόν, 

τῇ γῇ τὸ θεῖον δεικνῦσα. 

Χαίροις, γλυκυτάτη Παντοχαρά, 

χαίροις, ἐσχάτων πρόναος, 

χαίροις, ὡραιότης ἔλλογος, θεοπερίχυτη. 

[Zάκυνθος, 27 Ιουλίου 2011] 

ΤΗΣ ΠΑΝΤΟΧΑΡΑΣ 

του Ελύτη 

Στη Σίκινο 

κινώ το χέρι προς τα Σε 

και με βλέμμα κοινό 

-εκείνο των φευγάτων- 

μετακινώ απ΄ το κολάζ 

για χάρη Σου στον βράχο 

ναό σε γαλάζιο λευκό 

σκήτη νάχεις ευάερη 

ευήλια να παρθενεύεις. 

[Ποίηση: π. Παναγιώτης Καποδίστριας, Μπανάτο Ζακύνθου, 6.8.2011]

Η ΔΙΚΗ ΜΟΥ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ

- «Ἐγέρθητε οἱ νωθεῖς, μὴ πάντοτε χαμερπεῖς, οἱ συγκάμπτοντες εἰς γῆν τὴν ψυχήν μου λογισμοί, ἐπάρθητε καὶ ἄρθητε εἰς ὕψος θείας ἀναβάσεως…» 

Από τον Οίκο της Μεταμορφώσεως 

- Ο νους μου τρέχει στα παιδικά χρόνια τέτοια μέρα. Στον μεγαλοπρεπή Παντοκράτορα της Άνω Πόλης στην Πάτρα, ο ανεπανάληπτος Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος, εισόδευε ηγεμονικά για να χοροστατήσει στην ακολουθία του όρθρου της εορτής. Άμα τη ανόδω του στον θρόνο έψαλλε πανηγυρικά τις καταβασίες «Σταυρόν χαράξας» στο αργό μέλος του Πέτρου Πελοποννησίου (απέξω, φυσικά, κατά την πατριαρχική τάξη) και στη συνέχεια την θ’ ωδή της εορτής, συνεπαίρνοντάς μας με το «Δεῦτέ μοι πείθεσθε λαοί, ἀναβάντες εἰς τὸ ὄρος τὸ Ἅγιον...», που ερμήνευε με απαράμιλλο ενθουσιασμό. 

Προλάβαμε και τα ζήσαμε, ως μοναδικά λειτουργικά γεγονότα. 

- Διψασμένοι για λίγη λάμψη όρους Θαβώρ 

Ελύτης, Παλίντροπον 

- ΓΕΓΟΝΟΣ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 

Έφερνα γύρους μες στον ουρανό και φώναζα 

Με κίνδυνο ν’ αγγίξω μια ευτυχία 

Σήκωσα πέτρα και σημάδεψα μακριά 

Μιλημένη από τον ήλιο η Μοίρα 

Έκανε πως δεν έβλεπε 

Και το πουλί του κοριτσιού πηρ’ ένα ψίχουλο θαλάσσης 

και αναλήφτη. 

Ελύτης, από Το Φωτόδεντρο και η Δέκατη Τέταρτη Ομορφιά 

- Και κάθε τέτοια μέρα ακούω τη Νεφέλη φωτεινή, για οκτάφωνη μεικτή χορωδία (1999) του μακαρίτη δασκάλου μας Μιχάλη Αδάμη. Μια σπουδαία εκτέλεση του έργου από την Cappella Romana του Αλέξανδρου Λίγκα παραθέτουμε εδώ.

 

ΓΙΑ ΤΗΝ "ΟΔΥΣΣΕΙΑ" ΜΑΡΩΝΙΤΗ - Σχόλια στη μετάφραση

Οδύσσεια, του Τάσου Καλιακάτσου

Κάποιοι φίλοι ξαφνιάστηκαν από το κειμενάκι μου για την Οδύσσεια Μαρωνίτη.

Ήσαν ανυποψίαστοι...

Προκειμένου, λοιπόν, να τους καταστήσω ακόμα πιο ...καχύποπτους, παραθέτω σχόλια του γνωστού φιλόλογου Μανόλη Χατζηγιακουμή σε στίχους της ε' ραψωδίας, τα οποία έχει δημοσιεύσει στο βιβλίο που εξέδωσε το 2007, με τίτλο: "ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ-Δοκιμές μετάφρασης".

Σ' αυτά καταδεικνύονται πολλά... Και υπάρχουν ακόμα περισσότερα!

Παραθέτω κάποια άκρως ενδεικτικά σχόλια του Μ. Χατζηγιακουμή.

Oδυσσέως Σχεδία (Ραψ. ε, στ. 1-493)

328 ὀπωρινὸς Βορέης: ο δυνατὸς Βοριάς. Φθινοπωρινός κατά τον Πολυλά («ως το φθινόπωρο ο Βορηάς») και τον Καζαντζάκη - Κακριδή («ο βοριάς χινοπωριάτικα»), ενώ η απόδοση του Μαρωνίτη «χειμερινός» (κατά παρετυμολογίαν του «χινοπωριάτικα»;) είναι ασύμβατη εντελώς. Για να λειτουργήσει η εικόνα πρέπει να φαντασθεί κανείς τα αγκάθια (τα γνωστά ασφαλώς γαϊδουράγκαθα) μεγάλα, κομμένα, και ξερά, που μόνο το καλοκαίρι έχουν αυτές τις ιδιότητες (γι’ αυτό και το «φθινοπωρινός» εξίσου ασύμβατο). Το πιθανότερο, ὀπωρινὸς Βορέης, που πνέει όταν όλα είναι ώριμα, οπωρινά, δηλαδή το καλοκαίρι και που πρέπει να ταυτισθεί προφανώς με τα ισχυρά μελτέμια (τους ετησίας των αρχαίων), τα οποία πνέουν τότε δυνατά (γι’ αυτό και αναλογικά ο «δυνατός Βοριάς»). Το ίδιο και ο Ευστάθιος: «οπωρινός Βορέας, ο θερινός, ήγουν ο ετησίας». Βλ. και Φ 346: ὡς δ’ ὅτ’ ὀπωρινὸς Βορέης νεοαρδέ’ ἀλωὴν | αἶψ’ ἀγξηράνῃ [γρ. ἀφξηράνῃ] (όταν αποξηραίνει γρήγορα φρεσκοποτισμένο περιβόλι). Το «οπώρη» στα ομηρικά κείμενα περιλαμβάνει και μέρος του καλοκαιριού (τουλάχιστον από τα μέσα Ιουλίου κ.εξ.)· πρβλ., εκτός από το «νεοαρδέ’ αλωή», το «φρεσκοποτισμένο (προφανώς το καλοκαίρι) περιβόλι» και τις παρομοιώσεις προς τα «οπωρινά» αστέρια που λάμπουν δυνατά στον ξάστερο (καλοκαιρινό) ουρανό (Ε 5-6, Χ 26-28) ή ακόμη τη σαφή διάκριση των εποχών «χείμα», «θέρος», «οπώρη» (λ 190-92, όπου και ο σημειολογικός χαρακτηρισμός τεθαλυῖα για το «οπώρη»). Πρέπει, τέλος, να σημειωθεί ότι, για τους αρχαίους, η αρχή του χειμώνα σηματοδοτούνταν με την ηλιακή ανατολή του Αρκτούρου (μέσα Σεπτεμβρίου). 

367 δεινόν τ’ ἀργαλέον τε, κατηρεφές, ἤλασε δ’ αὐτόν: άλλος ένας λαμπρός ρυθμικός στίχος που εικονογραφεί παραστατικότατα την κίνηση και τη δράση του αφρισμένου κύματος. Με τον ίδιο τρόπο και ρυθμό και η απόδοση (τρία ομοτονικά επίθετα, ένα προπαροξύτονο ρήμα): σφοδρό, αφρισμένο, ορμητικό, και τον παρέσυρε· «φρικτόν, υψηλοθόλωτο, κ’ επάνω του έπεσ’ όλο» (Π), «φριχτό, αγριεμένο, αψηλοθόλωτο, κι απάνω του το ρίχνει» (Κ), «άγριο, φοβερό | και κατακόρυφο, τό ’ριξε κατά πάνω του» (Μ). Η απόδοση του Κακριδή «κι απάνω του το ρίχνει», την οποία ακολουθεί πιστά και ο Μαρωνίτης, υπονοεί υποκείμενο «ο Ποσειδών», το οποίο όμως δεν επιτρέπει εύκολα η σύνταξη «ήλασε δ’ αυτόν». Απεναντίας, η σιωπηρή εναλλαγή (και παράλειψη) του υποκειμένου («το κύμα») εντάσσεται ασφαλώς μέσα στην εικονοποιητική παραστατικότητα του στίχου. Πρβλ. και τον όμοιο στ. 313 ὣς ἄρα μιν εἴπόντ’ ἔλασεν μέγα κῦμα.

Έκφραση Ανακτόρων Αλκινόου (Ραψ. η, στ. 78-132)

125-26 πάροιθε δέ τ’ ὄμφακές εἰσιν | ἄνθος ἀφιεῖσαι: πιο πέρα είναι άγουρα | μόλις που τον ανθό τους άφησαν· «κ’ έμπροσθεν τ’ αμπέλι έχει αγουρίδες | ακόμη μες το ξάνθισμα» (Π), «κι άλλα είναι άγουρα πιο πέρα, τον ανθό τους | μόλις που τίναξαν» (Κ), «[τα πατούν] πιο πέρα, οι αγουρίδες τώρα ανθίζουν» (Μ). Η απόδοση του Μαρωνίτη α) συνδέει το επίρρημα πάροιθε με το προηγούμενο ρήμα τραπέουσι, πράγμα που αποκλείει ο παρατακτικός «δε» (πάροιθε δέ) και η στίξη μετά το «τραπέουσι» (άνω τελεία, τουλάχιστον στην εγκυρη έκδοση του Th. W. Allen) β) αφήνει να εννοηθεί ότι η αγουρίδα παράγει τον ανθό, ενώ το κείμενο σαφώς υπαινίσσεται το εξάνθισμα (όταν πια έχει δέσει ο καρπός). Ο ενεστώτας «αφιείσαι» είναι περιγραφικός και δηλώνει αυτό που συμβαίνει συνήθως.

Περισσότερα για την μετάφραση Χατζηγιακουμή δείτε εδώ. 

Π.Α.Α.

ΤΑ "ΠΕΡΙΦΡΟΝΩ... ΑΔΙΑΦΟΡΩ... ΠΙΣΤΕΥΩ... ΕΠΙΘΥΜΩ..." ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Π.Α. Ανδριόπουλου 

Ένα άκρως χατζιδακικό κείμενο, με τίτλο «Βιογραφικό σε πρώτο πρόσωπο» δημοσίευσε προ καιρού η ομογενειακή εφημερίδα Νέος Κόσμος της Αυστραλίας, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 20 χρόνων από τον θάνατο του Μάνου Χατζιδάκι. 

Η εφημερίδα αναφέρεται στο ιστορικό του κειμένου και παρουσιάζει ένα ενδιαφέρον ρεπορτάζ σχετικά με την επίσκεψη του συνθέτη στη Μελβούρνη. 

Ο Χατζιδάκις επισκέφθηκε για πρώτη και τελευταία φορά τη Μελβούρνη προσκεκλημένος της Ελληνικής Εβδομάδας τον Μάϊο του 1980 και προήδρευσε της Κριτικής Επιτροπής του Φεστιβάλ Ελληνικού Τραγουδιού που γινόταν τότε στο πλαίσιο της Ελληνικής Εβδομάδας. 

Έκανε και μια δική του συναυλία στο Δημαρχείο Μελβούρνης. Μαζί με τον στενό συνεργάτη του Σπύρο Σακκά παρουσίασαν ένα ξεχωριστό ρεσιτάλ, για φωνή και πιάνο, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της ομογένειας για την επέτειο της Μάχης της Κρήτης. Πρόκειται για μέρος του προγράμματος που κατόπιν κυκλοφόρησε σε δίσκο, με τον τίτλο "Ρεσιτάλ".
Από την συναυλία αυτή, που παρακολούθησαν 6.000 άνθρωποι (!), δεν έλειψαν τα …απρόοπτα. Άρχισαν αμέσως οι ...παραγγελιές: «Τα παιδιά του Πειραιά» και ο «κυρ - Αντώνης». Διακόπτει ο Χατζιδάκις το πρόγραμμα, παίρνει το μικρόφωνο και λέει: «Λείπετε πολλά χρόνια από την πατρίδα και τα πράγματα έχουν αλλάξει. Δεν υπάρχουν πια τα παιδιά του Πειραιά και ο κυρ-Αντώνης έχει πεθάνει. Απόψε θα σας παίξουμε κάτι άλλο και αν εσείς θεωρείτε ότι δεν σας ταιριάζει, μπορείτε από τώρα να αποχωρήσετε». Κανείς δεν αποχώρησε! Και στο τέλος έκανε ώρες να εγκαταλείψει το κτίριο από τις εκδηλώσεις αγάπης του κόσμου. 

Στη Μελβούρνη ο Χατζιδάκις έγραψε και ένα σημαντικό κείμενο που δημοσίευσε στο πρόγραμμα αυτής της συναυλίας του και το οποίο παραθέτουμε στη συνέχεια. 

Ο Μ. Χατζιδάκις στην Μελβούρνη το 1980

Σημειώνουμε ότι το κείμενο αυτό φαίνεται πως είναι προδρομικό του τελικού και πιο εκτεταμένου αυτοβιογραφικού κειμένου του Μάνου Χατζιδάκι, το οποίο δημοσιεύτηκε στην έκδοση «Τα σχόλια του Τρίτου» και έχει ημερομηνία Νοέμβριος 1980 – Μάρτιος 1981. Για τους γνωρίζοντες, δηλαδή, το κείμενο δεν είναι άγνωστο. Υπάρχει εν πολλοίς στο γνωστό αυτοβιογραφικό του Χατζιδάκι. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν σημεία που δεν περιλαμβάνονται στο τελικό κείμενο - κι αυτό είναι που κάνει τη διαφορά - όπως το καυστικό: 

«Ε π ι θ υ μ ώ να έχω πολλά χρήματα για να μπορώ να στέλνω «εις τον διάβολον» - πού λένε - κάθε εργασία που δεν με σέβεται. Το ίδιο και τους ανθρώπους». 

Το κείμενο, όπως δημοσιεύθηκε στον Νέο Κόσμο, έχει ως εξής: 

«Γεννήθηκα στις 23 Οκτώβρη του ‘25, στην Ξάνθη τη διατηρητέα κι όχι την άλλη τη φριχτή που χτίστηκε μεταγενέστερα από τους μεταπολεμικούς της ενδοχώρας μετανάστες. 

Η μητέρα μου ήταν από την Αδριανούπολη και ο πατέρας μου απ’ την Κρήτη. Με φέραν το ‘31 στην Αθήνα απ’ όπου έλαβα την Αττική παιδεία - όταν ακόμη υπήρχε στον τόπο μας και Αττική και Παιδεία. 

Είμαι λοιπόν γέννημα δύο ανθρώπων που δεν συνεργάστηκαν ποτέ, εκτός απ’ την στιγμή που αποφάσισαν την κατασκευή μου. Γι’ αυτό και περιέχω μέσα μου όλες τις δυσκολίες του Θεού και όλες τις αντιθέσεις. Όμως η αστική μου συνείδηση, μαζί με τη θητεία μου την Ευρωπαϊκή, φέραν έν’ αποτέλεσμα εντυπωσιακό. Έγινα τόσο ομαλός, έτσι που οι γύρω μου να φαίνονται ως ανώμαλοι. 

Η κατοχική περίοδος μου συνειδητοποίησε πως δεν χρειαζόμουν τα μαθήματα της Μουσικής, γιατί με καθιστούσαν αισθηματικά ανάπηρο και ύπουλα μ’ απομάκρυναν απ’ τους αρχικούς μου στόχους που ήταν: Να διοχετευθώ, να επικοινωνήσω και να εξαφανιστώ. Γι’ αυτό και τα σταμάτησα ευθύς μετά την κατοχή - σαν ήρθε η απελευθέρωση. Δεν σπούδασα σε Ωδείο και συνεπώς δεν μοιάζω φυσιογνωμικά με μέλος του γνωστού Πανελληνίου Μουσικού Συλλόγου. 

Ταξίδεψα πολύ. Κι’ αυτό με βοήθησε ν’ αντιληφθώ πώς η βλακεία δεν ήταν μόνο προϊόν του τόπου μας αποκλειστικό, όπως περήφανα αποδεικνύουν συνεχώς οι Έλληνες σωβινιστές και οι ντόπιοι εθνικιστές. Έτσι ενισχύθηκε η έμφυτη ελληνικότητά μου και μίκραινε κατά πολύ ο ενθουσιασμός μου για τους αλλοδαπούς. 

Έγραψα μουσική για το Θέατρο, για τον Κινηματογράφο και τον Χορό. Παράλληλα έγραψα πολλά τραγούδια - δύο χιλιάδες μέχρι στιγμής, - μέσ’ απ’ τα οποία ξεχωρίζω όλα όσα περιέχει αυτή μου η συναυλία. 

To 1966 βρέθηκα στην Αμερική, και επειδή χρωστούσα στην ελληνική εφορία κάπου τρεισήμισι εκατομμύρια δραχμές, αναγκάστηκα να κατοικήσω εκεί ώσπου να τα εξοφλήσω. 

Εξόφλησα τα χρέη μου το ‘72 κι’ επέστρεψα στην Αθήνα, για να κατασκευάσω το καφενείο με το όνομα «Πολύτροπο». Ήρθε όμως ο τυφώνας που ονομάστηκε «Μεταπολίτευση» με τις σειρήνες των γηπέδων και των σφαιριστηρίων και τους χιλιάδες εκ των υστέρων αντιστασιακούς, που αγανακτισμένοι τραγουδούσαν τραγούδια ενάντια στη Δικτατορία, και που με αναγκάσανε να κλείσω το «Πολύτροπο», μ’ ένα παθητικό περίπου πάλι των τρεισήμισι εκατομμυρίων. Μοιραίος αριθμός. 

Κι’ έτσι απ’ το ‘75 αρχίζει μια διάσημη «εποχή μου» που θα την λέγαμε, για να την ξεχωρίσουμε η υπαλληλική, και που με κατέστησε πάλι διάσιμο σ’ όλους τους απληροφόρητους συμπατριώτες μου και σ’ όσους πίστεψαν πως τοποθετήθηκα χαρακτηριστικά στις όποιες θέσεις της δημόσιας ζωής. Μέσα σ’ αυτή που λέτε την περίοδο, προσπάθησα ανεπιτυχώς είναι αλήθεια, να πραγματοποιήσω «ακριβές καφενειακές ιδέες» πότε στην ΕΡΤ και πότε στο Υπουργείο Πολιτισμού. Και οι δύο ετούτοι οργανισμοί βαθύτατα διαβρωμένοι και σαθροί από τη γέννησή τους, κατάφεραν ν’ αντισταθούν επιτυχώς ώσπου στο τέλος να με νικήσουν «κατά κράτος». Παρ΄ όλα αυτά, μέσα σε τούτον τον καιρό, γεννήθηκε η φιλελεύθερη έννοια του ΤΡΙΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ και επιβλήθηκε σε ολόκληρο τον τόπο. 

Και καταστάλαγμα μέχρι στιγμής του βίου μου είναι: 

Α δ ι α φ ο ρ ώ για την δόξα. Με φυλακίζει στα όρια που εκείνη καθορίζει κι’ όχι εγώ. 

Π ι σ τ ε ύ ω στο τραγούδι που μας αποκαλύπτει κι όχι σ’ αυτό που μας διασκεδάζει και μας κολακεύει εις τας βιαίως αποκτηθείσας συνήθειές μας. 

Ε π ι θ υ μ ώ να έχω πολλά χρήματα για να μπορώ να στέλνω «εις τον διάβολον» - πού λένε - κάθε εργασία που δεν με σέβεται. Το ίδιο και τους ανθρώπους. 

Π ε ρ ι φ ρ ο ν ώ αυτούς που δεν στοχεύουν στην αναθεώρηση και στην πνευματική νεότητα, τους εύκολα «επώνυμους» πολιτικούς και καλλιτέχνες, τους εφησυχασμένους συνομήλικους, την σκοτεινή και ύποπτη δημοσιογραφία την πάσα λογής χυδαιότητα καθώς και κάθε ηλίθιο του καιρού μου. 

Aυτό το ρεσιτάλ είναι αποτέλεσμα πολύχρονης συνειδητής προσπάθειας και μελέτη «υψηλού πάθους». Γι’ αυτό και το αφιερώνω στους φίλους μου. 

ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ 

Μελβούρνη 20 Μαΐου 1980».

Ο ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΣ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΤΑΙ ΠΕΖΟΣ...

Ο Δημήτρης Μαρωνίτης

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ήταν καλοκαίρι του 1989, αν θυμάμαι καλά, όταν πρωτάκουσα την ε’ ραψωδία από την Οδύσσεια, σε μετάφραση Δημήτρη Μαρωνίτη, στο πλαίσιο του Διεθνούς – τότε – Φεστιβάλ Πάτρας που διηύθυνε ο Θάνος Μικρούτσικος. Στο κάστρο της Πάτρας, λοιπόν, υπό μορφήν θεατρικού αναλογίου, ο Δ. Μαρωνίτης και η Μάγια Λυμπεροπούλου απήγγειλαν την περίφημη ε’ ραψωδία – κατά πολλούς ερευνητές την πιο πλούσια σε εικόνες και ποίηση ραψωδία της Οδύσσειας. 

Η Μάγια Λυμπεροπούλου με συνεπήρε, Ο Δ. Μαρωνίτης δεν μου πολυάρεσε. Η μεταφραστική του απόπειρα μου δημιούργησε πολλά ερωτηματικά… Δεν την βρήκα ποιητική - έστω κάπως - μου φάνηκε χωρίς ρυθμό, με ενόχλησαν λέξεις και φράσεις της καθημερινότητας που ξεπρόβαλαν ξαφνικά χωρίς πειστική εξήγηση κ.α. 

Στα χρόνια που ακολούθησαν ο Μαρωνίτης ολοκλήρωσε την Οδύσσεια, η οποία έτυχε πολύ μεγάλης δημοσιότητος, θεατρικών ανεβασμάτων, διθυραμβικών κριτικών κ.ο.κ. Ο Μαρωνίτης προβλήθηκε ως ο ομηριστής που «αναγέννησε» τα ομηρικά έπη, αφού καταπιάστηκε και με την Ιλιάδα, με αντίστοιχη μεγάλη απήχηση. Διαβάζοντας την Οδύσσειά του δεν ήταν λίγες οι φορές εκνευρίστηκα. Ένας τόσο σπουδαίος φιλόλογος, σκεφτόμουν, να μεταχειρίζεται ένα τέτοιο ποίημα τόσο πεζά… και μάλλον ιδεοληπτικά. 

Κατέφυγα στην μετάφραση Καζαντζάκη – Κακριδή (η Οδύσσεια είναι κυρίως έργο του Κακριδή) για να δω κάποια πράγματα, και διαπιστώνω έκπληκτος ότι ο Μαρωνίτης έχει …δανειστεί δεκάδες φράσεις και λέξεις του Κακριδή αυτούσιες! Αυτό σημαίνει ότι γι’ αυτές τις εκφράσεις δεν μπήκε στον κόπο να παλαίψει με τις λέξεις, αλλά πήρε το έτοιμο υλικό, το οποίο βέβαια υπηρετούσε έναν ολότελα άλλο σκοπό: τον δεκαπεντασύλλαβο. Ενώ ο Μαρωνίτης επέλεξε τον ελεύθερο στίχο, άρα μίξις άμικτος! 

Ο ίδιος ο Μαρωνίτης λέει σε μια συνέντευξή του: «…επέλεξα τον ελεύθερο στίχο. Επίσης είπα "όχι" στην ψευδο-μουσική απόδοση του κειμένου, στοχεύοντας σε μία απόδοση που ανασύρεται μέσα από τον αρχαίο λόγο και την ανάσα του, την εισπνοή και εκπνοή του. Προσπάθησα να εισαγάγω επίσης μία πιο μοντέρνα σύνταξη και λεξιλόγιο». 

Αν έτσι έχουν τα πράγματα, πώς εξηγείται η συχνή αναφορά στην μετάφραση Κακριδή; Κι ακόμα τι σημαίνει «μοντέρνα σύνταξη», όταν πολλές προτάσεις παραμένουν νοηματικά μετέωρες; 

Λυπούμαι που ένας τόσο σημαντικός φιλόλογος, όπως ο Δ. Μαρωνίτης, αρκέστηκε σε μια μεταφραστική εργασία των ομηρικών επών κι όχι σε μια απόδοση «με λογισμό και μ’ όνειρο».

Νομίζω πως είναι ακατάλληλη όχι μόνο για το σχολείο (διδάσκονται στο Γυμνάσιο και η Οδύσσεια και η Ιλιάδα) – κι αυτή είναι η γνώμη πολλών εκπαιδευτικών – αλλά και για το θέατρο, όπου τυγχάνει επίσης πολλαπλών ανεβασμάτων (ενίοτε μαμούθ!) 

Άμποτες να αξιωθούμε μιας σύγχρονης, ποιητικής και με ρυθμό μετάφρασης των ομηρικών επών, πέρα από τη λογική της δημοσιότητας και της "επικαιροποίησης".