Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΕΤΡΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

Ο καθηγητής Πέτρος Βασιλειάδης μίλησε στο BIBLICUM του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. για τον θεολογικό προβληματισμό της μετάφρασης των εκκλησιαστικών κειμένων

Πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 2 Μαΐου 2011 η έβδομη συνάντηση του BIBLICUM που οργανώνει ο Τομέας Βιβλικής Γραμματείας και Θρησκειολογίας του Α.Π.Θ., η θεματική του οποίου για φέτος ήταν η μετάφραση των εκκλησιαστικών κειμένων, σύμφωνα και με την πρόσκληση της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος να ανοίξει ένας διάλογο για το θέμα αυτό σε βάθος με τη συμμετοχή και των Θεολογικών τμημάτων. Όπως είναι γνωστό στην απόφαση-πρόσκλησή της αυτή οδηγήθηκε η ΔΙΣ με αφορμή την πρωτοβουλία του μητροπολίτη Νικοπόλεως και Πρεβέζης κ. Μελετίου να προχωρήσει στη χρήση ευχών της λατρείας μας σε νεοελληνική μετάφραση.
Ομιλητής της τελευταίας συνάντησης ήταν ο καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. κ. Πέτρος Βασιλειάδης με θέμα «Ο θεολογικός προβληματισμός των μεταφράσεων των εκκλησιαστικών κειμένων. Διάλογος με τους μητροπολίτες Πρεβέζης και Ναυπάκτου». Το BIBLICUM είναι μια επιστημονική συνάντηση, η οποία διοργανώνεται από τον Τομέα Βιβλικής Γραμματείας και Θρησκειολογίας του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. εδώ και μια τριακονταετία, μία Δευτέρα του μήνα και ώρα 19.30 στην αίθουσα συνεδριάσεων του πρώτου ορόφου του κτιρίου της Θεολογικής Σχολής. Στη συνάντηση αυτή συμμετέχουν ομότιμοι και εν ενεργεία καθηγητές του Τομέα, καθώς και μεταπτυχιακοί φοιτητές, υποψήφιοι διδάκτορες και διδάκτορες των βιβλικών και των θρησκειολογικών σπουδών.
Η πρώτη συνάντηση του BIBLICUM έγινε 1 Νοεμβρίου του 2010 με εισηγήτρια την Διευθύντρια του τομέα κ. Άννα Κόλτσιου, η οποία εισηγήθηκε το θέμα: «Το θεολογικό και φιλολογικό πρόβλημα της μεταφράσεως εκκλησιαστικών κειμένων». Η δεύτερη συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 13 Δεκεμβρίου με εισηγητή τον καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. κ. Μιλτιάδη Κωνσταντίνου, ο οποίος εισηγήθηκε το θέμα: «Μεταφραστικές αρχές των Ηνωμένων Βιβλικών Εταιρειών». Η τρίτη συνάντηση έγινε στις 10 Ιανουαρίου 2011 με εισηγήτρια την αναπληρώτρια Πρόεδρο του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Α.Π.Θ., και ειδική στην μεταφρασιολογία, καθηγήτρια κ. Ελένη Κασάπη, η οποία εισηγήθηκε το θέμα: «Προτεραιότητες στη μετάφραση ιερών κειμένων και μηχανισμοί σημασιολογικής κατανόησης». Στις 7 Φεβρουαρίου 2011, έγινε η τέταρτη συνάντηση του BIBLICUM με εισηγητές τον Πρόεδρο του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ., καθηγητή Δημήτριο Καϊμάκη και την επίκ. καθηγήτρια του Τμήματος Φιλολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. Μυρτώ Κουτίτα-Καϊμάκη, οι οποίοι εισηγήθηκαν το θέμα: «Μεταφράζοντας το κείμενο των Ο΄ στα νέα ελληνικά». Η πέμπτη συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 14 Μαρτίου με εισηγητή τον εκλεγμένο επίκ. καθηγητή του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. Χαράλαμπο Ατματζίδη, ο οποίος εισηγήθηκε το θέμα: «Μεταξύ Σκύλλας και Χάρυβδης: Οικειοποιητική ή ξενιστική μετάφραση της Βίβλου; (Β΄ Ιω 1, Γ΄ Ιω 1 Απ 4,4)». Η έκτη συνάντηση είχε ομιλητή τον Μητροπολίτη Νικοπόλεως και Πρεβέζης κ. Μελέτιο με αφορμή το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο Μέθεξη ή κατανόηση; Έκδοση Ι. Μητροπόλεως Νικοπόλεως, Πρέβεζα 2011. Κατά την τελευταία φετινή συνάντηση του BIBLICUM, που θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 6 Ιουνίου, ομιλητής θα είναι ο ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του Α.Π.Θ. Ιωάννης Καραβιδόπουλος.
Η ομιλία του κ. Βασιλειάδη, η οποία σε πρόχειρη μορφή διανεμήθηκε στο ακροατήριο, αφού αρχικά αναφέρθηκε στο ιστορικό και τις θεολογικές απόψεις, όπως αυτές καταγράφτηκαν αντιπροσωπευτικά στα δημοσιεύματα των ανωτέρω λογίων ιεραρχών, έχει ως εξής:

Ο θεολογικός προβληματισμός των μεταφράσεων των εκκλησιαστικών κειμένων. Διάλογος με τους μητροπολίτες Πρεβέζης και Ναυπάκτου

H βασική έννοια της Eκκλησίας είναι αυτή της κοινωνίας. Στην πρώιμη ιδιαίτερα περίοδο τα μέ­λη της χρι­στι­α­νι­κής κοι­νό­τη­τας ταυ­τί­ζον­ται με την εκ­κλη­σί­α, εί­ναι η Εκ­κλη­σί­α, δεν εί­ναι α­πλώς μέ­σα στην Εκ­κλη­σί­α, δεν α­πο­τε­λούν δη­λα­δή ως μεμονωμένα άτομα μεμονωμένα μέ­λη ε­νός ορ­γα­νι­σμού ή μιας, θρη­σκευ­τι­κής έ­στω, ο­μά­δας.i Εκ­κλη­σί­α και κοινωνία, ως εκ τούτου, θα πρέπει να εκλαμβάνονται ως έννοιες ταυτόσημες. Η οποιαδήποτε λοιπόν δραστηριότητα της εκκλησίας, ιδίως αυτή της λατρείας της, αλλά και της μαρτυρίας της, οφείλει να έχει αυτό το στοιχείο ως προσδιοριστικό της. Η μετάφραση επομένως της Αγίας Γραφής, αλλά και των λειτουργικών κειμένων ως βασική θεολογική παράμετρο αυτήν πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους. Σε ό­λα τα κεί­με­να της Κ.Δ. και της πρώ­ι­μης χρι­στι­α­νι­κής γραμ­μα­τεί­ας η κυ­ρί­αρ­χη θε­ο­λο­γι­κή αν­τί­λη­ψη εί­ναι η ο­ρι­ζόν­τια ε­σχα­το­λο­γι­κή, με την εκκλησιολογία να βασίζεται κατά κύριο λόγο στην έννοια της κοινωνίας. Η κά­θε­τη σω­τη­ρι­ο­λο­γι­κή κα­τε­νο­εί­το πάν­το­τε μέ­σα στα πλαί­σια της ο­ρι­ζόν­τιας ε­σχα­το­λο­γι­κής ως προ­σθε­τι­κή και συμ­πλη­ρω­μα­τι­κή της. Γι’ αυ­τό και η λει­τουρ­γι­κή εμ­πει­ρί­α της Πρώ­της Εκ­κλη­σί­ας εί­ναι α­δι­α­νό­η­τη χω­ρίς την κοι­νω­νι­κή της δι­ά­στα­ση.ii
Η πνευ­μα­τι­κή αυ­τή εμ­πει­ρί­α της Πρώ­της Εκ­κλη­σί­ας αν­τι­κα­το­πτρί­ζε­ται με ε­νάρ­γεια στην λει­τουρ­γι­κή δο­μή της Εκ­κλη­σί­ας, ό­που α­πό τον Ι­γνά­τιο Αν­τι­ο­χεί­ας και ε­ξής βλέ­που­με την με­τα­φο­ρά της ε­σχα­το­λο­γι­κής ει­κό­νας της συ­νά­ξε­ως του λα­ού του Θε­ού ε­πί το αυ­τό γύ­ρω α­πό τον Χρι­στό και τους α­πο­στό­λους στα λει­τουρ­γή­μα­τα της Εκ­κλη­σί­ας, με τον ε­πί­σκο­πο «εις τό­πον καί τύ­πον Χρι­στού», και τους πρε­σβυ­τέ­ρους τύ­πους των απο­στό­λων. Το μυ­στή­ριο δη­λα­δή της Εκ­κλη­σί­ας εκ­φρά­ζε­ται αυ­θεν­τι­κά με την έννοια της κοινωνίας στην πε­ρί τον ε­πί­σκο­πο ευ­χα­ρι­στια­κή σύ­να­ξη της κοι­νό­τη­τας, η ο­ποί­α δεν α­να­ζη­τεί μυ­στη­ρια­κά/σα­κρα­μεν­τα­λι­στι­κά τη λύ­τρω­ση α­πό τα δει­νά του κό­σμου, ού­τε την προ­σω­πι­κή τε­λεί­ω­ση και α­το­μι­κή σω­τη­ρί­α, αλ­λά α­πο­τε­λεί ει­κό­να και προ­λη­πτι­κή φα­νέ­ρω­ση της ε­σχα­το­λο­γι­κής Βα­σι­λεί­ας του Θε­ού.iii Η εκκλησιολογία, λοι­πόν, της κοινωνίας και η ευ­χα­ρι­στια­κή/λει­τουρ­γι­κή πνευ­μα­τι­κό­τη­τα, έχουν ως όραμα και στόχο την κα­τά το δυ­να­τόν ε­ξο­μοί­ω­ση των ι­στο­ρι­κών κα­τά τό­πους χρι­στι­α­νι­κών κοι­νο­τή­των με την αυ­θεν­τι­κή έκ­φρα­ση της ε­σχα­το­λο­γι­κής δό­ξας της Βα­σι­λεί­ας του Θε­ού. Έχουν δηλαδή έντονη ιεραποστολική διάσταση, με την λειτουργία της ως λογική λατρεία να ακολουθείται από την ιεραποστολική μαρτυρία ως Λειτουργία μετά την λειτουργία. Οι όποιες θεωρήσεις περί μυστηρίου, μέθεξης, υπερβατικής θέασης του Θεού, αλλά και θέωσης του ανθρώπου, να αποτελούν δευτερεύουσες προσθετικές, και με κανένα τρόπο παράλληλες, ή ακόμη και πρωτεύουσες έννοιες.
Αυτή η βασική βιβλική και αρχέγονη χριστιανική εκκλησιολογία και πνευματι­κότητα, κάτω από τις έντονες ιδεολογικές πιέσεις του χριστιανικού γνωστικισμού, και κυρίως του (νέο-)πλατωνισμού, άρχισε από το 3ο μ.Χ. αι. σταδιακά να υποχωρεί, ή στην καλύτερη πε­ρίπτωση να συνυπάρχει με μιαν άλλη πνευματικότητα (αλλά και εκκλησιολογία), η οποία έχει τις ρίζες της στην νέο-πλατωνίζουσα ευαγριανή και την μεσσαλιανίζουσα μακαριανή μυστική θεολογία, αλλά θεμελιώνονται και επιστημονικά από την Κατηχητική Σχολή της Αλεξανδρείας. Οι κύριοι εκπρόσωποι της σχολής αυτής, ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, και κυρίως ο Ωριγένης, δίνουν στην εκκλησιολογία, και κατ' επέκταση και στην πνευματικότητα, μιαν άλλη τροπή, την οποία πολύ εμφατικά ο Μητροπολίτης Περγά­μου Ιωάννης Ζηζιούλας χαρακτηρίζει «όχι απλώς τροπή αλλά ανατροπή».iv Η Εκκλησία και η λειτουργία της παύει να αποτελεί εικόνα των εσχάτων αλλά των αρχικών πραγμάτων. Η συμβολή του μυστηρίου της ενανθρω­πήσεως στο σύστημα αυτό είναι από ελάχιστη ως μηδαμινή,v με το Χριστό να θεωρείται ως πηγή της ενώσεως του ανθρώπου με το Θεό και αποκατάσταση κατά κάποιο τρόπο της φθαρείσας φύσεώς του. Κορύφωση της θείας οικονομίας δεν αποτελεί πλέον η έννοια της κοινωνίας των εσχάτων, αλλά η επάνοδος στην αρχική τελειότητα, στόχος που ουσιαστικά επιτυγχάνεται από το κάθε μεμονωμένο άτομο, ως επί το πλείστον στην έρημο, αλλά και στις κοινότητες καθαρότητας, που μοναδικό σκοπό έχουν την διατήρηση της συσσωρευμένης σοφίας και του πλούτου του παρελθόντος με στόχο όχι την κοινωνία, την εκκλησία, την κοινότητα, το άλλον, αλλά την ατομική σωτηρία.
Έχουμε έτσι μια κοσμολογική προσέγγιση της Εκκλησίας, και όχι μια ιστορική, όπως στην Αγία Γραφή. Δεν έχουμε με άλλα λόγια να κάνουμε πλέον για μια κοινότητα ιστορική, με τον λαό του Θεού εν πορεία, αλλά με μια τέλεια και προαιώνια ιδέα, με αποτέλεσμα τα βασικά συστατικά της παραδοσιακής (γιαχβιστικής, προφητικής, κυριακής και πρώϊμης χριστιανικής) έννοιας της κοινωνίας να περιθωριοποιούνται. Η εκκλησία διατηρείται ως θεσμός, προκειμένου να υφίσταται ο χώρος όπου μπορεί να επιτελείται μυστηριακά (διάβαζε μαγικά) η εν Χριστώ σωτηρία. Κατά συνέπεια εκμηδενίζεται το ενδιαφέρον για την ιστορία, ενώ παρατηρείται μια όλο και με­γαλύτερη αποστασιοποίηση από την ευχαριστιακή κοινωνία. Η εκκλησία στην καλύτερη περίπτωση χαρακτηρίζεται ως θεραπευτήριο των ψυχών.vi
Τα θεολογικά έργα, όμως, που υπήρξαν καταλύτης στην περιθωριοποίηση της κυρίαρχης έννοιας της κοινωνίας ήταν τα αποδιδόμενα στον Άγιο Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη,vii με την αποκλειστικά μυσταγωγική κατανόηση της χριστιανικής λατρείας. Τα αρεοπαγιτικά συγγράμματα ερμήνευσαν με τη αναγωγική μέθοδο τις λειτουργικές τελετές της Εκκλησίας, όπου επιχειρείται η ανάταση από το γράμμα στο πνεύμα, από τα ορατά δρώμενα των εκκλησιαστικών μυστηρίων στο ένα μυστήριο της θεότητας.viii Ακόμη και οι κινήσεις του επισκόπου μέσα στο ναό θεωρούνται ως θεϊκή επιστροφή στην αρχή των όντων. Με τη μέθοδο όμως αυτή τελικά εξανεμίζεται η εσχατολογική προοπτική της χριστιανικής λατρείας, αφού η μοναδική σκοπιμότητά της είναι η μυστική αναγωγή (μυσταγωγία) της ψυχής στις πνευματικές πραγματικότητες του αόρατου κόσμου.ix
Αναγκαστικά επομένως απαιτείται ένα εί­δος μεσιτικής «ιεραρχίας», που όχι μόνο θυμίζει, mutatis nutandis, την περίοδο της βασιλείας στην ιστορία του Ισραήλ και τους αντιπάλους του αποστόλου Παύλου στην προς Κολοσσαείς επιστολή του, αλλά απετέ­λεσε και την απαρχή της επαναφοράς στη χριστιανική εκκλησιο­λογία της μεσιτικής ιερωσύνης,x που σύμφωνα με τη βασική διδασκαλία της προς Εβραίους επιστολής καταργήθηκε μια για πάντα, «εφάπαξ», από τη σταυρική θυσία του Χριστού. Κατά τον αείμνηστο π. Ιωάννη Μeyendorff, «ο διονυσιακός συμβολισμός ερμήνευσε την Ευχαριστία στα πλαίσια της ιεραρχικής τάξεως του κόσμου, κατα­νοώντας την ως κεντρικό σωτηριώδες γεγονός, μέσω όμως μυ­στικής ‘θεωρίας’».xi Γι’ αυτό και δεν γίνεται καθόλου λόγος για την αυτο-προσφορά του Χριστού, ούτε για την μεσιτική και αρχιε­ρατική του ιδιότητα·xii αυτό είναι έργο της επίγειας ιεραρχίας και των τελετών που αυτή (και όχι η κοινότητα συλλογικά) επιτε­λεί. Είναι φυσικό με τον τρόπο αυτό να απολυτοποιούνται η γλώσσα των κειμένων, η μυστική ανάγνωση των ευχών, όλα τα μετά το σχίσμα επίκτητα χαρακτηριστικά της λατρείας κλπ. Σε ιεραποστολικό επίπεδο αυτή η μεσιτεία μεταφέρεται ερήμην της συντεταγμένης Εκκλησίας σε κάθε είδους αυτοπροσδιοριζόμενους θεολογούντες γνησίους Ορθοδόξους.
Εκεί, όμως, που το διονυσιακό σύστημα φτάνει στα ακρότατα όριά του, είναι η ανατροπή της εσχατολογικής διάστασης της Ευχαριστίας ως κοινωνίας. Δεν υπάρχει καμιά νύξη στη βασική παύλεια ερμηνεία, κατά την οποία σε κάθε ευχαριστιακή σύναξη «τον θάνατον του κυρίου καταγγέλομεν άχρις ού ελθη» (Α΄ Κορ 11,26). Ακόμη και η κυρίαρχη πράξη της κοινωνίας, δεν είναι παρά συμβολισμός της ενώσεως και αφομοιώσεως των ανθρώπων με τη θεϊκή υπόσταση.xiii Από κοινωνία δηλαδή του σώματος του Χριστού (του ενανθρωπήσαντος Λόγου) και στο σώμα του Χριστού (την Εκκλησία), μεταπη­δούμε στην κοινωνία του προϋπάρχοντος Λόγου.
Με τη μυστική αυτή λογοκρατία η σωτηρία συνίσταται όχι στην προσδοκία ενός καινούριου κόσμου, μιας νέας εσχατολογικής κοινωνίας με μια νέα αυθεντικότερη δομή, αλλά στην ένωση της ψυχής με το Λόγο, και κατά συνέπεια στην κάθαρση της ψυχής από ο,τιδήποτε την εμποδίζει να ενωθεί με τον αρχικό Λόγο, και επομένως από την ύλη, τα αισθητά πράγματα, την σωματικότητα, την ιστορία. Το sine qua non της εκκλησιαστικής ύπαρξης, η ιεραποστολή, χωρίς την οποία η ταυτότητα της εκκλησίας αυτομηδενίζεται, και το παύλειο «ἀλλ᾿ ἐν ἐκκλησίᾳ θέλω πέντε λόγους διὰ τοῦ νοός μου λαλῆσαι, ἵνα καὶ ἄλλους κατηχήσω, ἢ μυρίους λόγους ἐν γλώσσῃ» (Α Κορ 14:19) χαρακτηρίζεται δυσώδης «νοησιαρχία»! Το «μαράνα θά» των παύλειων κοινοτήτων και το «έρχου Κύριε» του προφήτη της Αποκαλύψεως αντικαθίστανται από την αδιάλειπτη προσευχήxiv και την πάλη κατά των δαιμόνων και της σαρκός.xv Ακόμη και το «δοκιμαζέτω δὲ ἄνθρωπος ἑαυτόν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πινέτω· ὁ γὰρ ἐσθίων καὶ πίνων ἀναξίως κρῖμα ἑαυτῷ ἐσθίει καὶ πίνει, μὴ διακρίνων τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου» (Α Κορ 11:28-29) από την αρχική κοινωνική του σημασία άρχισε να ερμηνεύεται ατομικά, με αποτέλεσμα την σταδιακή εγκατάλειψη της καθολικής συμμετοχής των πιστών στο μυστήριο της Θ. Ευχαριστίας (βλ. Εκκλησίας).
Οι συνέπειες για την εκκλησιολογία της κοινωνίας, για την εν γένει πνευματικότητα, και κυρίως για το θεμιτόν ή μη των μεταφράσεων των λειτουργικών κειμένων, μιας τέτοιας θεολογι­κής αντίληψης, όπως είναι αυτονόητο, υπήρξαν τεράστιες, αφού η κοινή λατρεία της Εκκλησίας, όπως επίσης και τα λειτουργήματα και οι θεσμοί της ως εικόνες των μελλοντικών πραγμάτων, άρχισαν να έχουν μηδενική σχεδόν σημασία,xvi και άρχισαν να λειτουργούν όχι ιεραποστολικά, αλλά μαγικά, σαν κάτι που αυτόματα προσφέρει την «μέθεξη» στα μεμονωμένα άτομα.
Αυτό που προείχε, σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, ήταν η ένωση των ανθρώπων με τον προαιώνιο Λόγο, η επάνοδος της ψυχής στην προπτωτική παραδείσια μα­καριότητα, σχεδόν πάντοτε ερήμην της κοινότητας. Διάδοση του λόγου του Θεού σε κατανοητό γλωσσικό ιδίωμα, αλλά πολύ περισσότερο «λογική λατρεία», σε ένα τέτοιο ιδεολογικό (καθόλου θεολογικό, ή το πολύ ψευτο-θεολογικό) σύστημα είναι αυτονόητο ότι δεν έχει θέση. Η έννοια της ιερότητας των γλωσσών, που οι Κύριλλος και Μεθόδιος με την ιεραποστολική τους δράση κατέρριψαν, επανήλθε στους πολεμίους της λειτουργικής αναγέννησης δριμύτερη.
Παράλληλα, βέβαια, επιχειρείται – όπως φαίνεται από την επιχειρηματολογία των αντιτιθεμένων στη μετάφραση στη νεοελληνική λειτουργικών κειμένων και τη χρήση τους στη λατρεία (βλ. π.χ. τις διάφορες ηλεκτρονικές και μη δημοσιεύσεις του μητροπολίτη Ναυπάκτου) – η σύνδεση με τον προτεσταντισμό ή τον Βαρλαάμ, επαναλαμβάνοντας ως μόνο (!) επιχείρημα το αυτονόητο, ότι δηλαδή η Ορθόδοξη χριστιανική λατρεία δεν εξαντλείται στην λογική διάσταση των τελουμένων, καθώς και στην νοησιαρχική πρόσληψη του μυστηρίου της σωτηρίας.xvii
Προσωπικά έχω σε πολλές μελέτες μου υποστηρίξει, πως η αντιμεταφραστική θεολογική τάση αγνοεί την ύπαρξη δύο διαμετρικά αντίθετων κατανοήσεων της λατρείας, μιας Ορθόδοξης και μιας οθνείας, ενδεδυμένης βέβαια με δήθεν θεολογικά επιχειρήματα. Σύμφωνα με την δεύτερη κατανόηση, η λατρεία δεν προσδιορίζεται από τον (κυρίαρχο στην Ορθόδοξη Ανατολή) όρο λειτουργία (λείτον+έργον=έργο του συνόλου της εκκλησιαστικής κοινότητας), αλλά κατανοείται και βιώνεται ως ιδιωτική υπόθεση. Κατά την ατομοκεντρική αυτή θεώρηση η λατρεία λειτουργεί ως μέσο αντιμετώπισης συγκεκριμένων θρησκευτικών αναγκών: τόσο των αναγκών της πνευματικής ηγεσίας της Εκκλησίας να ασκήσει έλεγχο και εξουσία επί των μελών της, όσο και των αναγκών των μεμονωμένων ατόμων για τον προσωπικό «εξαγιασμό» τους. Χαρακτηρίζαμε αυτή τη θεώρηση της λατρείας δικανική (juridical).xviii
Σύμφωνα με την πρώτη θεώρηση, η λατρεία λειτουργεί ως μέσο δημιουργίας σχέσεων και ανάπτυξης πραγματικής κοινωνίας μεταξύ των μελών της εκκλησιαστικής κοινότητας, ως συστατικό οικοδομής της. Με τον τρόπο αυτό η εκκλησιαστική κοινότητα παύει να κατανοείται με θεσμικούς όρους, ή ακόμη και με όρους λατρευτικού οργανισμού, και θεωρείται ως χαρισματική κοινωνία, ως τρόπος ζωής, στην οποία όλοι οι πιστοί καλούνται να μετέχουν. Αυτή είναι η κοινοτική (communal) θεώρηση της λατρείας.
Οι αντιδρώντες στην μετάφραση τόσο της Αγίας Γραφής, όσο και των ευχών της λειτουργίας, και φυσικά στην χρήση τους στην δημόσια λατρεία, αλλά και γενικότερα οι πολέμιοι της λειτουργικής αναγεννήσεως, είναι συνήθως εγκλωβισμένοι στην δικανική και ατομοκεντρική θεώρηση της λατρείας, η οποία ενθαρρύνει – και στην ουσία προάγει – τον σαφή διαχωρισμό μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του σώματος της Εκκλησίας (κληρικών-λαϊκών, κοινωνικά ανώτερων και κατώτερων, θεολογικά επαϊόντων και απλών πιστών, πνευματικών και κοσμικών, ανδρών και γυναικών κλπ.). Ελάχιστα προβληματίζονται για το ότι με τον τρόπο αυτό συντηρούνται στοιχεία υπεροχής και υποταγής εντός της λατρείας, στοιχεία δηλαδή εντελώς ξένα και ασυμβίβαστα προς το εσχατολογικό όραμα της Βασιλείας του Θεού και την έννοια της εκκλησιολογίας της κοινωνίας. Κάτι τέτοιο – πέραν του ότι είναι εκτός της λογικής της ορθόδοξης λειτουργικής παράδοσης – συμβάλλει και στην διατήρηση και παγίωση οθνείων στοιχείων κοινωνικής διαστρωμάτωσης και κοινωνικών δομών εντός του σώματος της Εκκλησίας, και κατ’ επέκταση εντός της ευρύτερης κοινωνίας. Επιπροσθέτως, μια τέτοια αντίληψη, και λατρευτική βεβαίως πρακτική, συμβάλλει στη δημιουργία διαχωριστικών γραμμών, επιτείνοντας έτσι φαινόμενα μισαλλοδοξίας, ξενοφοβίας και φανατισμού.
Η κοινοτική, αντίθετα, θεώρηση της λατρείας αποθαρρύνει πλήρως κάθε διάκριση, τόσο εντός της εκκλησιαστικής κοινότητας, όσο κατ’ επέκταση και εντός της ευρύτερης κοινωνικής ζωής, προβάλλοντας και προωθώντας κατά το δυνατόν τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος. Η αντίληψη αυτή (και λατρευτική βεβαίως πρακτική) δεν υψώνει εχθρικά τείχη μεταξύ των μελών των διαφόρων θρησκευτικών κοινοτήτων, αντίθετα προωθεί την ειρήνη και τη θρησκευτική ανεκτικότητα.
***
Είναι όμως έτσι τα πράγματα, είναι τόσο αυτονόητη η θεολογική θεμελίωση του θεμιτού των μεταφράσεων των εκκλησιαστικών κειμένων; Ένας αντικειμενικός ιστορικός ερευνητής ασφαλώς θα νομιμοποιούσε και την altera pars, ιστορικά όμως μόνον, όχι αυθεντικά θεολογικά. Πιστεύω πως η απάντηση στην εγγενή αυτή αμφισημία βρίσκεται στην υποβόσκουσα από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες αντιπαράθεση ανάμεσα στα δύο μεγάλα θεολογικά κέντρα της αναδυόμενης τότε θρησκείας: την αλεξανδρινή και την αντιοχειανή σχολή, όχι όμως επί τη βάσει της διαφορετικής ερμηνευτικής (αλληγορία ή μη), αλλά με πολύ βαθύτερα θεολογικά αίτια.
Η αντιπαράθεση αυτή συνεχίστηκε αμείωτη μέχρι και μετά τη οικουμενική σύνοδο της Χαλκηδόνας και παρότι άρχισε σε καθαρά ερμηνευτικό επίπεδο εξελίχτηκε σε θεολογικό και κυρίως χριστολογικό με υπερβολές εκατέρωθεν. Οι αντιοχειανοί υπογράμμιζαν με σταθερότητα την ιστορική υπόσταση του Λόγου του Θεού, γεγονός που τους έφερνε κοντά στην «λογική» πρόσληψη του μυστηρίου, και την ύπαρξη δύο φύσεων του Χριστού, ανθρώπινη («Υιός της Μαρίας») και θεία («Υιός του Θεού»), σε αντίθεση με την ταυτότητα του Θεού Λόγου με τον ιστορικό Ιησού, που ανέπτυξε διεξοδικά η αλεξανδρινή σχολή, και ακολούθησε αδιάκριτα σύσσωμη η εκκλησιαστική παράδοση, με ιδιαίτερη μάλιστα σφοδρότητα στην Ορθόδοξη Ανατολή, μετά την ησυχαστική διαμάχη και την θεολογική αντιπαράθεση Γρηγορίου του Παλαμά και Βαρλαάμ του Καλαβρού.
Οι θέσεις των αντιοχειανών μπορεί να τους οδήγησαν σε σύγκρουση με τον αλεξανδρινό μονοφυσιτισμό, είχαν όμως ως συνέπεια να κρατούν ως επί το πλείστον ανεκτική στάση προς τον νεστοριανισμό, γεγονός που συνετέλεσε στην τελική απαξίωση της σχολής και το οριστικό τέλος της μετά τον 5ο μ.Χ. αι. Αυτό ουσιαστικά συνέτεινε στην μηδενική σχεδόν επίδρασή της στην μετέπειτα θεολογική παραγωγή. Μερικοί από τους εκπροσώπους της μάλιστα (Θεόδωρος και Θεοδώρητος) μεταθανατίως καταδικάστηκαν συνοδικά τον 6ο μ.Χ. αι. με τον γνωστό αναθεματισμό των «Τριών Κεφαλαίων» (ο τρίτος ήταν ο Ίβας Εδέσσης, επίσης από την ευρύτερη περιοχή της Αντιόχειας, την ανατολική Συρία), πράγμα που συνετέλεσε στην οριστική επικράτηση στην μεταγενέστερη χριστιανική ερμηνευτική θεολογία της ανιστορικής (αλληγορικής και πνευματικής) μεθόδου της Αλεξανδρινής Σχολής εις βάρος της ιστορικής της Αντιοχειανής. Μόνον ο ιερός Χρυσόστομος παρέμεινε αλώβητος και τα έργα του συνέχιζαν να διατηρούν άσβεστη τη φλόγα της ιστορικής, κριτικής και λογικής προσέγγισης των ιερών κειμένων μέχρι τους νεότερους χρόνους, οπότε με την καθολική επικράτηση της ιστορικο-κριτικής κατ’ αρχήν ερμηνείας της Βίβλου ήλθε πάλι στο προσκήνιο η αξία της αντιοχειανής θεολογικής σκέψης και της ερμηνευτικής μεθόδου της Αντιοχειανής Σχολής.
Η υπερίσχυση στην μεταγενέστερη εκκλησιαστική πρακτική της αλεξανδρινής έναντι της αντιοχειανής θεολογικής και ερμηνευτικής παράδοσης, εμπόδισαν και τη διαμόρφωση μιας συνεπούς χριστιανικής ανθρωπολογίας, βασισμένης στη ριζοσπαστική και πρωτοποριακή περί αναστάσεως διδασκαλία του αποστόλου Παύλου (Α΄ Κορ 15,24-26) και μετοχής των πιστών στο αναστημένο σώμα του ζώντος Χριστού.xix
Είναι χαρακτηριστική η διαμετρικά αντίθετη στάση του Διονυσίου Αλεξανδρείας (κανών 2) και των προερχόμενων από την αντιοχειανή παράδοση Αποστολικών Διαταγών, (κανών VI. 27), αλλά και του ι. Χρυσοστόμου (Ομιλία εις την προς Εβραίους, PG 63, 227εξ, σχόλιο στο Εβρ 13,4), αναφορικά με την ισχύ στην Εκκλησία των περί καθαρότητας διατάξεων του Λευιτικού αναφορικά με την συμμετοχή στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας. Το βέβαιο είναι, ότι με την συμπερίληψη στους κανόνες της Πενθέκτης των κανόνων του Διονυσίου Αλεξανδρείας, και την ταυτόχρονη απόρριψη των περισσότερο φιλελεύθερων για το συγκεκριμένο θέμα κανόνων της αντιοχειανής παράδοσης (Αποστολικών Διαταγών κλπ.), διατηρήθηκε η θεολογική ασυνέπεια μεταξύ «θεολογικής» και «κανονικής» παράδοσης της Ορθόδοξης Ανατολής, με αποτέλεσμα την μη αποτελεσματική μαρτυρία της στο σύγχρονο κόσμο.xx Ένας άλλος μάλιστα κανόνας της Πενθέκτης, ο 19ος, καταδίκαζε εφεξής κάθε απόπειρα αντικειμενικής ερμηνείας της Αγίας Γραφής, απαιτώντας, «εί τις αγιογραφικός ανακινηθείη λόγος, τούτον ερμηνευέτωσαν ως οι θειότατοι Πατέρες». Και αυτό δεν είναι παρά το γενεσιουργό αίτιο κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας της απαγόρευσης και αυτής της μεταφράσεως των βιβλικών κειμένων, αφού κατά το πατριαρχικό γράμμα του 1703 η ανάγνωση των ιερών κειμένων «ει μετ’ ευλαβείας γίγνοιτο, κάτοι του βάθους των νοημάτων αγνοουμένου, αγιασμού πρόξενος τω αναγιγνώσκοντι καθίσταται κατά την υποτύπωσιν της εκκλησιαστικής διδασκαλίας, ώστε περιττή και ανωφελής η εις κοινήν διάλεκτον μετάφρασις των ιερών Γραφών».xxi
Όσοι εκ των δυτικών έχουν παρευρεθεί σε ορθόδοξη λειτουργία διαπιστώνουν με κατάπληξη (πολλοί μάλιστα σοκαρισμένοι) ότι τα βιβλικά αναγνώσματα δεν αναγιγνώσκονται, αλλά ψάλλονται, ωσάν να σχεδιάστηκαν όχι τόσο προκειμένου ο πιστός να κατανοήσει τον λόγο του Θεού, όσο για να δοξαστούν ένα γεγονός ή ένα πρόσωπο.xxii Το γεγονός είναι η εσχατολογική βασιλεία του Θεού και το πρόσωπο, το κέντρο αυτής της βασιλείας, ο ίδιος Χριστός. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους για τον οποίον οι Ορθόδοξοι, ενώ παραδοσιακά ήταν ανέκαθεν υπέρ της μετάφρασης της Βίβλου (και όχι μόνο) σε γλώσσα που οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν, (βλ. την διαφωνία στην περίοδο του Μ. Φωτίου μεταξύ Ρώμης και Κωσταντινουπόλεως για την χρήση της σλαβονικής, δηλαδή μιας γλώσσας πέρα των τριών «ιερών»: εβραϊκής, ελληνικής, λατινικής, είναι – δυστυχώς – γενικά επιφυλακτικοί στην χρήση των Βιβλικών αναγνωσμάτων από μετάφραση στην λατρεία.
Μεταξύ μάλιστα πολλών συστηματικών θεολόγων επικρατεί ευρέως η άποψη ότι ολόκληρη θεία Λειτουργία (δηλ. και η "λειτουργία του Λόγου" και η "Ευχαριστιακή Λειτουργία") είναι προσανατολισμένη εσχατολογικά. Πολλοί στον ορθόδοξο κόσμο έχουν ακόμα την άποψη ότι και κατά την Λειτουργία του Λόγου – που στην ορθόδοξη Εκκλησία σημειωτέον είναι αδιάσπαστη από την Ευχαριστιακή Λειτουργία – δεν είναι μόνο ο Ιησούς Χριστός κατά την επίγεια Πρώτη Παρουσία του που αναγγέλλει το "λόγο του Θεού" μέσω των βιβλικών αναγνωσμάτων, αλλά και ο δοξασμένος Κύριος της Δευτέρας Παρουσίας που υποτίθεται πως ομιλεί. Και αυτό, παρά τον σαφέστατο ευαγγελιστικό χαρακτήρα της Λειτουργίας του Λόγου.xxiii
Αλλά και στο επιχείρημα της δήθεν «νοησιαρχικής υπόστασης των μεταφρασμένων λειτουργικών κειμένων που υποσκάπτει την δυνατότητα «μέθεξης» του μυστηρίου της σωτηρίας, κάτι που θεωρήθηκε ως απότοκος της νεωτερικότητας, επιτρέψτε μου να σημειώσω τα εξής:
Είναι γεγονός, ότι σύμφωνα με τα πρότυπα του μοντερνισμού έχει γίνει σχεδόν καθεστώς, πως ο λόγος του Θεού μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσω της αυθεντικής ερμηνείας της Βίβλου. Γι’ αυτό και στην ιστορία της Εκκλησίας κατά τη δεύτερη χιλιετία υποστηρίχτηκε, ότι η Βίβλος ερμηνεύεται αυθεντικά:
(α) είτε από ένα "magisterium", προφανώς επειδή μερικοί κληρικοί θεωρούνται ότι έχουν λάβει την εξουσία από τον ίδιο τον Χριστό να τον αντιπροσωπεύσουν ως διάδοχοι των αποστόλων. Κατ' αυτό τον τρόπο, ο λόγος του Θεού ερμηνεύεται αυθεντικά μόνο από τους κληρικούς, κυρίως επισκόπους, και τελικά τον Πάπα – πάντα ως πρόσωπο, και από οποιεσδήποτε περιστάσεις,
(β) είτε μέσω της ίδιας της Γραφής – ως επί το πλείστον από τον Προτεσταντισμό (sola scriptura) – κάτι που είναι ζήτημα κατάλληλης επιστημονικής έρευνας.
Αυτή η σύγχρονη «νεωτερική» προσέγγιση έχει όντως παρουσιάσει πολλά προβλήματα στη θεολογία μας όσον αφορά την πρόσληψη και κατανόηση του λόγου του Θεού στη Βίβλο: (α) Για την πρώτη θέση (ρωμαιοκαθολική, αλλά ως ένα βαθμό και ορθόδοξη), το φυσικό ερώτημα που τίθεται είναι: γιατί θα έπρεπε ένας επίσκοπος να θεωρηθεί ως αλάθητος, ή γιατί θα έπρεπε και η σύνοδος των επισκόπων να θεωρηθεί αλάθητη, ή γιατί θα έπρεπε ο Πάπας να είναι αλάθητος!
Ως προς (β) στη δεύτερη θέση (κυρίως προτεσταντική), ένα άλλο πρόβλημα τίθεται, το οποίο ανησυχεί σήμερα τους πιστούς βιβλικούς ερμηνευτές στη δυτική κοινωνία μας. Πώς μπορεί η Βίβλος να ερμηνευθεί από τη Βίβλο μέσω της επιστημονικής έρευνας, όταν όλοι σήμερα αναγνωρίζουν ότι και αυτή η Βίβλος υπόκειται σε ορισμένες ιστορικές και πολιτιστικές επιρροές, οι όποιες δεν συνεχίζουν να ισχύουν (πρβλ. contextuality, το κείμενο ενάντια στη συνάφεια του); Γι’ αυτό και κάποιοι προτεστάντες σήμερα αναγκάζονται να προτείνουν έναν κανόνα μέσα στον κανόνα. Με άλλα λόγια, επιδιώκουν έναν "μικρότερο" κανόνα μέσα στον κανόνα της ιερής Βίβλου (συνήθως την εκ πίστεως δικαίωση, και ως εκ τούτου προβαίνουν αναγκαστικά και στην περιθωριοποίηση, π.χ. από τον Λούθηρο, της επιστολής του Ιακώβου ως «αχυρένειας επιστολής). Η ερμηνευτική έχει αναπτυχθεί σε τέτοιον βαθμό τα τελευταία χρόνια, που η Βίβλος πλέον επιδέχεται οποιαδήποτε ερμηνεία.
Όλα αυτά έχουν ως αφετηρία τους τη νεωτερική προσέγγιση της αλήθειας, η οποία ανάγει και την ουσία της αλήθειας, αλλά και την ουσία της Εκκλησίας, σε θεσμούς και διατάγματα που έχουν διαμορφωθεί στο παρελθόν. Ένας κανόνας καθορίζεται στο παρελθόν και όλοι μας αγωνιζόμαστε σήμερα να μείνουμε πιστοί σ’ αυτόν. Στο υπόβαθρο αυτής της αντίληψης βρίσκονται όλα τα σύγχρονα καίρια προβλήματα της Εκκλησίας, σχετικά με την αυθεντία των επισκόπων, των συνόδων, του Πάπα, της ερμηνευτικής της Βίβλου, του λόγου του Θεού, ακόμη και της μεταφράσεως των λειτουργικών κειμένων.
Στην αδιαίρετη Εκκλησία αυτό που είχε σημασία δεν αφορούσε το πώς τα πράγματα συνέβησαν, αλλά πως θα συμβούν, η Εκκλησία αποκτούσε υπόσταση από τον τρόπο που θα είναι. Αυτονόητα, λοιπόν, ο λόγος του Θεού είχε πάντα εσχατολογική χροιά, κάτι που έρχεται σε μας όχι από το παρελθόν, αλλά από το μέλλον. Είναι διαφορετικό πράγμα το να μελετάει κανείς την Βίβλο προκειμένου ακούσει το λόγο του Θεού από το να τον δέχεται εντός της κοινότητας.xxiv
Η βασική επομένως ερμηνευτική κλείδα αποκωδικοποίησης όλων αυτών των θεμάτων είναι η εσχατολογία. Καταρχήν, πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η χριστιανική εσχατολογία δεν είναι ούτε άρνηση της ιστορίας, ούτε προσθήκη στην ιστορία και το παρελθόν. Η εσχατολογία στην αυθεντική χριστιανική της κατανόησή είναι μάλλον εισβολή των εσχάτων στην ιστορική μας πραγματικότητά. Tα έσχατα «εισβάλλουν» στην ιστορία μέσω του Αγίου Πνεύματος - κυρίως κατά τη διάρκεια της Θείας Ευχαριστίας – και είναι μέσα σε αυτό το πλαίσιο που έννοιες όπως «λόγος του Θεού», «Αγία Γραφή», ακόμη και «ιερωσύνη», αλλά και τα λοιπά στοιχεία της ζωής και της αποστολής της Εκκλησίας, αποκτούν το πραγματικό τους νόημα. Υπογραμμίζοντας την εσχατολογική διάσταση της Εκκλησίας κατ' αυτόν τον τρόπο με οποιαδήποτε μέσα δεν απορρίπτουμε την επιστημονική ερμηνεία της Βίβλου. Η Εκκλησία δεν αρνείται την επιστημονική έρευνα συνολικά, απλώς η επιστημονική γνώση δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο η Αγία Γραφή αναγνωρίζεται ως λόγος του Θεού που στους πιστούς. Η Εκκλησία έχει ένα διαφορετικό πλαίσιο, στο οποίο τοποθετεί τη Βίβλο, έτσι ώστε αυτή να μπορεί τελικά ο λόγος του Θεού "να μιλήσει" στους πιστούς. Όλα τα θέματα επομένως που σχετίζονται με την μετάφραση των λειτουργικών κειμένων έχουν να κάνουν στην ουσία με την εκκλησιολογία. Το βασικό ζήτημα για την Εκκλησία είναι η σύναξη τoυ λαού του Θεού επί το αυτό), προτυπώνοντας με τον τρόπο την κοινότητα των εσχάτων.
Με την επέλαση του σχολαστικισμού, και συνακόλουθα της νεωτερικότητας στη θεολογική μας σκέψη ακυρώθηκε η εισβολή των εσχάτων στην ιστορική πραγματικότητα. Η ιστορία πλέον απαγκιστρώνεται πλήρως από την εσχατολογία, η οποία είτε (α) αποτελεί ιδιαίτερο κεφάλαιο που αναφέρεται στο «επέκεινα» (πρβλ. π.χ. όλα σχεδόν τα εγχειρίδια Δογματικής, των Ορθοδόξων συμπεριλαμβανομένων), είτε (β) αποτελεί κάποια χαρισματική εμπειρία ορισμένων εκλεκτών, οι οποίοι απομονώνονται από το ιστορικό πλαίσιο της κοινότητας, η οποία όπως και κατά το απώτερο γνωστικό παρελθόν θεωρείται δευτέρας κατηγορίας. Με τον τρόπο αυτό καταστρέφεται πλήρως η εκκλησιολογία, αφού διασπάται η ενότητα της Εκκλησίας των Αγίων από την Εκκλησία της ιστορικής κοινότητας (η θριαμβεύουσα από την στρατευομένη). Όπως σωστά υποστηρίζει ο μητρ. Περγάμου, είναι αμφίβολο αν μπορούμε να αποκαλούμε «εκκλησία» την ιστορική κοινότητα.xxv
Συμπερασματικά, τα επιχειρήματα εναντίον της χρήσης της μεταφράσεως των λειτουργικών κειμένων (βιβλικών και λειτουργικών) στην Ορθόδοξη λατρεία μπορεί να έχουν κάποια «ιστορική», με κανέναν όμως τρόπο και γνήσια «θεολογική», βάση. Εκτός και αν με τον όρο Ορθοδοξία δεν κατανοείται η Εκκλησία των Πατέρων, των Προπατόρων, των Προφητών, των Αποστόλων, των Τριών Ιεραρχών, και πάνω απ’ όλα η Εκκλησία του Χριστού, αλλά μόνον η μετά τα σχίσματα ιστορική της έκφραση.
2.5.2011

---

[i] K. Stendahl, “Kirche und Urchristentun”, RGC³ τομ. III, σελ. 129εξ.

[ii] Πρβλ. Πράξ 2,42εξ· Α´ Κορ 11,17εξ· Β´ Κορ 9,11εξ· Εβρ 13, 10-16· Ιουστίνου, Α´ Απολογία 67· Ειρηναίου, Κατά Αιρέσεων κεφ. 18,1 κ.ά.).

[iii] Ο συλλογικός/εκκλησιολογικός προσανατολισμός της πνευμα­τι­κό­τη­τας φαίνεται στο χωρίο του Ιγνατίου, Προς Εφεσίους 13: «σπου­δάζετε ουν πυ­κνότερον συνέρχεσθαι εις ευχαριστίαν Θεού καί εις δό­ξαν^. όταν γάρ πυ­κνώς επί τό αυτό γίνεσθε καθαιρούνται αι δυνάμεις του Σατανά...».

[iv] Ι. Ζηζιούλα, Θέματα εκκλησιολογίας, Πανεπιστημιακές παραδόσεις, Θεσσαλονίκη 1987, σελ. 28.

[v] Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ωριγένης, και γενικότερα οι αλεξανδρινοί θεολόγοι, ανέπτυξαν μια σωτηριολογία που δίνει μεγάλη έμφαση στη μεταμορφωτική δύναμη της ενανθρωπησιακής ενώσεως με το αρχέτυπο, αφήνοντας ελάχιστο χώρο στην ελεύθερη σωστική δράση της ανθρώπινης φύσεως του Χριστού. Περισσότερα στο θέμα αυτό στους A. Grilllmeier, Christ in Christian Tradition, Atlanta 1975^2. R. Taft S.J., «The Liturgy of the Great Church: An Initial Synthesis of Structure and Interpretation on the Eve of Iconoclasmi», Dumbarton Oaks Papers 34-35 (1980-81) 45-75, σελ. 62, υπ. 79.

[vi] Ιστορικά αλλά και χρονικά η πνευματικότητα αυτή συνδέεται με την ερημία, και τον αναχωρητικό μοναχισμό, όπου τα έργα του Ωριγένη διαβάζονταν με περισσή ευλάβεια, ακόμη και μετά τη συνοδική καταδίκη του. H διολίσθηση της ευχαριστιακής/ λειτουργικής προς την θεραπευτική/καθαρτική εκκλησιολογία και πνευματικότητα μπορεί να χαρακτηριστεί ως παράλληλη με την διολίσθηση της (ιστορικής) προφητικής προς την (ανιστορική) αποκαλυπτική θεολογία και γραμματεία της Π.Δ.

[vii] Αν στον Ωριγένη βρίσκουμε τις καταβολές της εξαΰλωσης και πνευματικοποίησης της κατανόησης της Θείας Ευχαριστίας, στα αρεοπαγιτικά συγγράμματα συναντούμε την τελική θεολογική τους επεξεργασία. Βλ. L. Lies, Wort und Eucharistie bei Origenes. Zur Spiritualisierungstendenz des Eucharistie-verständnisses, Innsburck 1978.

[viii] Βλ. Ε. Boulard, «L'eucharistie d'après le Pseudo-Denys l’ Aréopagite», Bulletine de Littérature Ecclésiastique 58 (1957) σελ. 193-217 και 59 (1958) σελ. 129-69.

[ix] Εκκλησιαστική Ιεραρχία II 3,2, PG 3 379. Θαυμάσια ανάλυση στο κλασικό έργο του R. Bornet, Les Commentaires byzantines de la Divine Liturgie du Vlle au XVe siècle, Paris 1966. Ο π. A. Golizin, βέβαια, επιμένει ότι οι αρεοπαγιτικές αλληγορίες «δεν είναι τελείως άχρονες, αλλά συνδέονται με την εσχατολογία και την χριστολογία του»! (Et introibo ad altare dei: The Mystagogy of Dionysius Areopagita, Θεσσαλονίκη 1994, σελ. 391). Ο R. Taft ορθά υποστηρίζει ότι «στο διονυσιακό σύστημα δεν υπάρχει παρά ελάχιστος χώρος για τη βιβλική τυ­πολογία- η αναγωγική αλληγορία είναι εκείνη που κυριαρχεί. Η λειτουργία δεν είναι παρά μια αλληγορία της πορείας της ψυχής από τη διάσπαση και τη διαίρεση της αμαρτίας προς τη θεϊκή κοινωνία, μέσα από μια διαδικασία κάθαρσης, φωτισμού και τε­λείωσης, τα οποία προτυπώνονται στις τελετές. Υπάρχει ελάχι­στη αναφορά στην επί γης οικονομία του Χριστού, και απολύτως τίποτε για τη θεανθρώπινη μεσιτεία του, ή το ζωοποιό θάνατο και την ανάστασή» R. Taft S.J., «The Liturgy of the Great Church: An Initial Synthesis of Structure and Interpretation on the Eve of Iconoclasmi», Dumbarton Oaks Papers 34-35 (1980-81) 45-75, σελ. 61-2. Ολοκληρωμένη κριτική θεώρηση της ευχαριστιολογίας του Διονυσίου Αρεοπαγίτη στο έργο του R. Roques, L'univers dionysien. Structure hiérarchique du monde selon le Pseudo-Denys, Paris 1954. Αναλυτικά για όλα αυτά στο βιβλίο μου Lex orandi, Λειτουργική θεολογία και λειτουργική αναγέννηση, εκδ. Ίνδικτος Αθήνα 2005, κεφ 2.

[x] Βλ. H. Wybrew, The Orthodox Liturgy. The Development of the Eucharistic Liturgy in the Byzantine Rite, London 1989, (βλ. και την πανομοιότυπη έκδοση από τη Θεολογική Σχολή του Αγ. Βλαδίμηρου, Crestwood 1990 με πρόλογο του [Μητροπολίτη Διοκλείας] Κάλλιστου Ware), σελ. 115.

[xi] J. Meyendorff, Byzantine Theology Historical Trends and Doctrinal Themes, New York [1974¹] 1987² σελ. 207 (και τώρα και σε ελληνική μετάφραση). Πρβλ. επίσης Γ. Φλωρόφσκυ, «Ψευδο-Διονυσίου έργα», Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαιδεία τόμ. XII στ. 473-480· Α. Σμέμαν, Η Εκκλησία προσευχομένη, σελ. 150εξ· 232εξ· κ.α.,

[xii] R. Taft, «The Liturgy of the Great Church», σελ. 62.

[xiii] Εκκλησιαστική Ιεραρχία, III 3,13.

[xiv] Βέβαια, η έννοια της αδιάλειπτης προσευχής δεν ήταν καινούρια (βλ. Α' Θεσ 5:17)· αυτό που ήταν καινούριο στο μοναχισμό ήταν η ερμηνεία της. Ενώ στη συνείδηση των πρώτων χριστιανών κάθε εκδήλωση μπορούσε να θεωρηθεί προσευχή, στο μοναχισμό η προσευχή, και αργότερα η νοερά προσευχή, κατέληξε η μοναδική εκδήλωση που αντι­κατέστησε όλες τις άλλες Βλ. Α. Σμέμαν, Η Εκκλησία προσευχομένη, σελ. 160.

[xv] Είναι ενδεικτική η συμβολή του Ωριγένη στην εγκατάλειψη της επικρατούσας στην εκκλησιαστική γραμματεία μέχρι την εποχή εκείνη ιστορικής ερμηνείας της Αποκαλύψεως, με το αιτιολογικό ότι η προσδοκία και αναμονή της χιλιόχρονης βασιλείας αποτελεί παραχώρηση στις σαρκικές επιθυμίες! (βλ. Ωριγένη, Περί Αρχών 2.11,2-5).

[xvi] Κατά τον W. Jardine Grisbrooke, ο αρχέγονος μοναχισμός ως λαϊκό κίνημα, αλλά και αναχώρηση και απόρριψη όχι μόνον από τον κόσμο, αλλά και από την Εκκλησία, πρέσβευε (Αντώνιος, Παχώμιος κ.ά.) ότι η ιερωσύνη είναι ασυμβίβαστη με τη μοναχική τάξη («The Formative Period-Cathedral and Monastic Offices», σελ. 404).

[xvii] Για το θέμα αυτό βλ. πιο κάτω.

[xviii] Βλ. περισσότερα στο βιβλίο μου Lex orandi.

[xix] Περισσότερα για θέμα αυτό στη ,μελέτη μου «Ο ιερός Αυγουστίνος ως ερμηνευτής του αποστόλου Παύλου και το πρόβλημα της ανθρώπινης σεξουαλικότητας», Θεολογία 82 τ.3 (2010), 129-158, σελ. 53εξ.

[xx] Αν και η Ορθόδοξη ανατολική παράδοση, αν όχι στο σύνολο τουλάχιστον σε ένα μεγάλο μέρος της, διαφοροποιείται από τις απόψεις του ι. Αυγουστίνου ως προς τις συνέπειες της παρακοής των πρωτοπλάστων και την κληρονομική μεταβίβαση του προπατορικού αμαρτήματος στον άνθρωπο, στην ουσία η ανθρώπινη σεξουαλικότητα τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση παρέμεινε σταθερά ενταγμένη στην «μετα-πτωτική (post-lapsarian), πλην όμως «προ-απολυτρωτική» (παλαιοδιαθηκική;) θεώρηση της θείας οικονομίας. Κατά τη γνώμη μας, μια συνεπής προς την βιβλική θεολογία χριστιανική ανθρωπολογία, αλλά και προς την μεταγενέστερη περί θεώσεως Ορθόδοξη πατερική διδασκαλία, δεν μπορεί παρά να βασίζεται στην αναγνώριση της «μετα-πτωτικής» μεν, πλην όμως «μετα-απολυτρωτικής» θεώρησης του ανθρώπου, κατά την οποία το ανθρώπινο σώμα διατηρώντας δυνάμει τα αγαθά της «καλής λίαν» δημιουργίας (συμπεριλαμβανομένης και της σεξουαλικότητας, αφού «ὁ Θεὸς…κατ᾿ εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν [τὸν ἄνθρωπον], ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς. καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς ὁ Θεός, λέγων· αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε», Γεν 1,27-28), έχοντας «συναποθάνει» και «συνταφεί» δια του ιερού Βαπτίσματος με το σώμα του Χριστού (Ρωμ 6), έκτοτε μετέχει δια της Θείας Ευχαριστίας στο σώμα του αναστημένου Χριστού προγευόμενο τη δόξα των εσχάτων. Η Ορθόδοξη καθηγήτρια Valerie Karras έχει πρόσφατα αναπτύξει μια ενδιαφέρουσα θεωρία υπογραμμίζοντας τις ασυνέπειες της χριστιανικής ανθρωπολογίας και τις επιπτώσεις της στην παγιωμένη πλέον αντιμετώπιση της γυναίκας στην Ορθόδοξη λατρευτική πράξη (“Orthodox Theologies of Women and Ordained Ministry,” A. Papanikolaou – E. Prodromou (eds.), Thinking through Faith: New Perspectives from Orthodox Christian Scholars, SVS Press: Crestwood 2008, 113-158).

[xxi] Μ.Ι.Γεδεών,Κανονικαί Διατάξεις, Κωνσταντινούπολη 1888, τ. 1, σελ. 106. Βλ. και Ι. Καραβιδόπουλου, Εισαγωγή στην Καινή Διαθήκη, Θεσσαλονίκη 2007³, σελ. 54.

^[xxii] Βλ. επίσης D. Staniloae, “La Lecture de la Bible dans l’Eglise Orthodoxe,” Contacts 30 N^o 104 (1978), σελ. 349-353.

^[xxiii] Βλ. το έργο μου Lex Orandi, κεφ. 10.

[xxiv] Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης υποστηρίζει ότι ο ιερός Χρυσόστομος, αναλύοντας τον όρο «συλλαβή» (από το ρήμα συλλαμβάνω), υποστήριζε πως υποδηλώνεται η νοητική σύλληψη από το νου του ανθρώπου, και επομένως με την ανάγνωση των βιβλικών κειμένων περιορίζεται η κατανόηση του λόγου του Θεού από τις ανθρώπινες μόνον δυνάμεις. Ο λόγος όμως του Θεού είναι αδύνατο να συλληφθεί, αφού είναι υπέρτερος του ανθρώπινου νου. Αντίθετα, αυτός είναι που μας «συλλαμβάνει». Και ο Χρυσόστομος συνεχίζει, πως με την ψαλμωδία ο λόγος του Θεού «ανοίγεται», η «συλλαβή» ανοίγεται και έτσι ο λόγος του Θεού μας συλλαμβάνει και όχι εμείς αυτήν. (J. Zizioulas, Comments on Western Ecclesiology, Πανεπιστημιακές παραδόσεις, Θεδσσαλονίκη 1986, μελέτη που δυστυχώς είναι ακόμη ανέκδοτη τύποις στα ελληνικά, που όμως είναι προσβάσιμη στο διαδίκτυο στα αγγλικά http://www.oodegr.com/english/dogmatiki1/F3c.html). Και αυτό μας θυμίζει το “γνόντες θεόν, μᾶλλον δὲ γνωσθέντες ὑπὸ θεοῦ” του αποστόλου Παύλου (Γαλ 4:9). Το προαναφερθέν χρυσοστομικό σχόλιο δεν έχει εντοπισθεί ούτε στις αυθεντικές εργασίες του ούτε σε οποιοδήποτε άλλο γνωστό πατερικό εργο. Εντούτοις το επιχείρημα είναι σαφές, τουλάχιστον με βάση την βιβλική και βυζαντινή λειτουργική παράδοση.

[xxv] Στο ίδιο.

ΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΟΥ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΝΙΚΟΔΗΜΟ ΒΑΛΛΗΝΔΡΑ

Σαν αύριο, Κυριακή των Μυροφόρων, εόρταζε τα ονομαστήριά του ο μακαριστός Μητροπολίτης Πατρών Νικόδημος.
Στη μνήμη του, λοιπόν, παραθέτουμε μια ακόμα ζωντανή ηχογράφησή του, από το κανάλι μας στο youtube. Πρόκειται για το Ευαγγέλιο του Εσπερινού του Πάσχα (της Αγάπης), το οποίο εκφωνούσε εμμελώς, αλλά με ένα μοναδικό δικό του τρόπο, κάθε χρόνο από το Σύνθρονο του Ι. Ναού του Πολιούχου των Πατρών Αγίου Αποστόλου Ανδρέου.

ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΝΕΟΙ ΣΟΛΙΣΤ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΑ

φωτό: Γ. Δεμερτζής, Δ. Καρακαντάς, Δ. Χανδράκης

Πριν από λίγο ολοκληρώθηκε στην Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών η συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, η οποία υπό τη διεύθυνση του αρχιμουσικού Ανδρέα Τσελίκα ερμήνευσε τα έργα:

MAURICE RAVEL «Τσιγγάνα» για βιολί και ορχήστρα

FELIX MENDELSSOHN–BARTHOLDY Κοντσέρτο αρ.1 για πιάνο και ορχήστρα σε σολ ελάσσονα, έργο 25
WOLFGANG AMADEUS MOZART Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα αρ.21 σε ντο μείζονα, Κ.V. 467
BELA BARTOK Κοντσέρτο αρ.2 για βιολί και ορχήστρα
Συνέπραξαν τέσσσερις νέοι, ταλαντούχοι σολίστ:
Δημήτρης Καρακαντάς, βιολί
Πέτρος Μπούρας, πιάνο
Αδαμαντία Πανούτσου, πιάνο
Χαρίκλεια Κανατίδου, βιολί
Σχόλια για τα σπουδαία αυτά, όσο και δημοφιλή, έργα δείτε εδώ.

φωτό: ο πιανίστας Πέτρος Μπούρας με τη δασκάλα του

Και οι τέσσερις νέοι σολίστ μας αποκάλυψαν την άλλη Ελλάδα. Νέοι άνθρωποι που εργάζονται σκληρά στον χώρο της μουσικής, προκειμένου να σταθούν στη σκηνή, άξιοι ερμηνευτές έργων μεγάλων συνθετών. Αυτή η αποψινή συναυλία δεν μπορεί παρά να μας γεμίζει αισιοδοξία για το αύριο, αφού νέα παιδιά δημιουργούν πραγματικά με συνέπεια και ήθος.

φωτό: Γ. Δεμερτζής, Π. Μπούρας

Το πρόγραμμα ήταν σαφώς απαιτητικό και οι νέοι σολίστ ανταποκρίθηκαν στην πρόκληση του έργου που ερμήνευσαν, αποσπώντας το ενθουσιώδες χειροκρότημα του κοινού του Μεγάρου Μουσικής, που - προς έκπληξίν μου απόψε - είχε και πολλή νεολαία!

Χάρηκα διότι ήρθαν να ακούσουν τους νέους σολίστ και καταξιωμένοι σολίστ όπως οι: Γιώργος Δεμερτζής, Ναταλία Μιχαηλίδου, Θανάσης Αποστολόπουλος, Δημήτρης Χανδράκης, ο μαέστρος Δημήτρης Μυράτ, ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής, ο οποίος και ενίσχυσε τον θεσμό των νέων σολίστ ως διευθυντής της ΚΟΑ, κ.α.

φωτό: Αδαμαντία Πανούτσου, Θ. Αποστολόπουλος, Β. Φιδετζής

Να σημειώσω, εξαιρέτως, την παρουσία της Αδαμαντίας Πανούτσου από την Πάτρα, η οποία ερμήνευσε το κοντσέρτο για πιάνο του Μότσαρτ. Ένα έργο που έπαιξε και την Μ. Τετάρτη στο Δημοτικό Θέατρο Απόλλων της Πάτρας, στην Συναυλία της Ορχήστρας Πατρών. Μαζί της πάντα ο σύντροφός της και διακεκριμένος πιανίστας Τάσος Πάππας.

φωτό: Γ. Δεμερτζής, Χαρά Κανατίδου

Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκανε η 25χρονη Χαρά Κανατίδου, η οποία έπαιξε το 2ο κοντσέρτο για βιολί του Μπάρτοκ, ένα έργο προϊόν του νεανικού έρωτα του συνθέτη για τη βιολονίστα Stefi Geyer.

Εύχομαι από καρδιάς και στους τέσσερις νέους σολίστ λαμπρή καριέρα και καλή δύναμη!

φωτό: Β. Φιδετζής , Χαρά Κανατίδου

"Εκ της ωραίας ΙΔΙΩΤΙΚΗΣ ΟΔΟΥ..."

Ιδιωτική Οδός αναδημοσιευομένη στην εβδομαδιαία εφημερίδα του Νομού Γρεβενών Χρονικά Δυτικής Μακεδονίας.
Η εκδότρια κ. Θεολογία Τσουκαλά είχε την καλοσύνη να μου αποστείλει το φύλλο, όπου δημοσιεύεται από την Ιδιωτική Οδό το κείμενό μας για τον μακαριστό μοναχό Κοσμά τον Αγιορείτη και Μεγαλοελλαδίτη.
Μου έκανε πραγματικά εντύπωση όλη η ύλη της εφημερίδας. Προσεγμένη, με ήθος και σοβαρότητα.
Ευχαριστώ θερμά που με παρακολουθούν οι φίλοι από τα Γρεβενά και ιδιαιτέρως ευχαριστώ για την παραπομπή: Εκ της ωραίας Ιδιωτικής Οδού.
Δεν ξέρω αν για πολλούς η Ιδιωτική Οδός μας είναι "ωραία", αλλά σίγουρα πασχίζει να είναι αληθινή.

ΑΠΟ ΤΟΝ "ΣΕΒΑΧ" ΘΕΡΜΕΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ...

Aπό τον Σεβάχ στα Βριλήσσια, όπου τραγουδάμε μαζί με τους Γιώργο Καλκάνη, Δάφνη Πανουργιά, Βάσια Βουγιουκλή και την Κωνσταντίνα Κυριαζή, ευχαριστώ θερμά όλους τους φίλους που μου έστειλαν τις θερμές και ειλικρινείς ευχές τους στο facebook για τα γενέθλιά μου.

Καθώς παίζουν οι μουσικοί το Libertango του Astor Piazzolla, και η Βάσια Βουγιουκλή ...ζωγραφίζει με το ούτι της, χορεύω νοητά με όλους τους φίλους που μου εύχονται, αντευχόμενος τα κάλλιστα και προπαντός ανατροπές!

Κι αν το tango κάποιους τους δυσκολεύει, τους προσκαλώ στο Youkali, στο νησί του ονείρου, που ερμηνεύει τώρα με πάθος η Δάφνη Πανουργιά.

ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΕΥΕΡΓΕΤΗ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ ΓΕΩΡΓΙΟ ΓΕΝΝΑΔΙΟ

Την ερχόμενη Κυριακή 8 Μαίου 2011, ο Μακαριώτατος Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος κ.κ. ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ Β’, ως ο Ποιμενάρχης της Εκκλησίας των Αθηνών, και ο Δήμαρχος Αθηναίων κ. Γεώργιος Καμίνης, ως πρώτος πολίτης της πρωτεύουσας, θα αποκαλύψουν αναμνηστική στήλη από πεντελικό μάρμαρο και ανάγλυφη ορειχάλκινη προτομή για τον ΓΕΩΡΓΙΟ ΓΕΝΝΑΔΙΟ (1784-1854), στον Ιερό Ναό της Ζωοδόχου Πηγής οδού Ακαδημίας στην Αθήνα, αποτίωντας οφειλομένη τιμή για την προσφορά του ως κτήρορος, επιτρόπου και ευεργέτου του ιστορικού αυτού Ιερού Ναού.
Η πρωτοβουλία ανήκει στο Εκκλησιαστικό Συμβούλιο του Ιερού Ναού και τελεί υπό την αιγίδα της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών και του Δήμου Αθηναίων. Η τελετή θα πραγματοποιηθεί μετά την Αρχιερατική Θεία Λειτουργία, της οποίας θα προστεί ο Μακαριώτατος και θα παρακολουθήσουν εκπρόσωποι της Πολιτείας, της Ακαδημαϊκής Κοινότητας, της κοινωνίας και των ιδρυμάτων, για την σύσταση των οποίων πρωτοστάτησε και στη συνέχεια υπηρέτησε και υπεστήριξε όλη του την ζωή, μεταξύ των οποίων το Πανεπιστήμιο Αθηνών, η Εθνική Βιβλιοθήκη, η Ριζάρειος Εκκλησιαστική Σχολή, το Α’ Γυμνάσιο και Λύκειο Αθηνών, η Αρχαιολογική Εταιρεία, η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, το Νομισματικό Μουσείο, καθώς και η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, που δώρισε προς τιμή του ο υιός του Ιωάννης Γεννάδιος.

Ώρα ενάρξεως της Θ. Λειτουργίας: 8.30 π.μ.
Τελετή αποκαλυπτηρίων: περί ώρα 10.00 π.μ.

Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΧΑΛΚΗΔΟΝΙΤΙΣΣΑ

Η ΧΑΛΚΗΔΟΝΙΤΙΣΣΑὑπὸ Γέροντος Χαλκηδόνος Ἀθανασίου

Ὡς γνωστόν, πολλὰ εἶναι τὰ προσωνύμια τῆς Παναγίας. Καὶ κατὰ μὲν τὸν ἀείμνηστον Κορινθίας Παντελεήμονα ἀνέρχονται εἰς χιλιάδας, κατὰ δὲ τὸν Δ. Κορολῆν εἰς 18.600 ἐνῶ κατ’ ἄλλους εἰς 498.
Εἰς ταῦτα δέον νὰ προστεθεῖ καὶ τὸ τῆς Χαλκηδονιτίσσης, τῆς ὁποίας ἡ σημαντικοτάτη ἱ. εἰκὼν ἀποθησαυρίζεται σήμερον εἰς τὸ νότιον τμῆμα τοῦ σωλέος τοῦ Καθεδρικοῦ ἱ. ναοῦ τῆς Ἁγίας Τριάδος Χαλκηδόνος, ὡς "Παντοβασίλισσα" αὐτῆς. Πρότερον αὕτη ἦτο βαναύσως –πιθανῶς ἐκ λόγων ἀσφαλείας καὶ ὄχι μόνον– καρφωμένη ἐπὶ ξύλων καὶ καταχωσμένη ἐντὸς ἀριστοτεχνικοῦ μαρμαρίνου προσκυνηταρίου τοῦ νοτίου κλίτους, ἔργου Τηνίων λιθογλυπτῶν, ὡς μαρτυρεῖ ἡ ἐπιγραφή: ΛΑΖΑΡΟΣ ΚΑΙ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΛΥΡΙΤΗΣ / ΚΑΜΠΡΙΣΤΑΝ ΑΡ. 23. ΠΕΡΑ.
 
Κατὰ τὸν Δέρκων Κωνσταντῖνον, ἡ εἰκὼν αὕτη ἦτο "πεταμένη", τὴν ἔσωσε δὲ ἡ μάμμη αὐτοῦ Βασιλικὴ Χαρισιάδου. Ἔχει δὲ καὶ περίτεχνον ἀργυροῦν ὑποκάμισον τύπου Oklad, καθ’ ὅτι διακρίνονται μόνον αἱ σάρκες τῶν μορφῶν. Κατὰ τὸ 1955 ἐπρόκειτο νὰ ἀποσταλεῖ εἰς μίαν ἔκθεσιν τοῦ Βυζαντινοῦ Μουσείου Ἀθηνῶν. Τῆς ἀφήρεσαν τότε τὸ ὑποκάμισον καὶ τὸ "ἔκρυψαν" εἰς τὸ ἄνω νότιον τμῆμα τοῦ ἐσωτερικοῦ τοῦ τέμπλου. Οὕτω διέφυγε χάριτι θείᾳ, τὰς δηώσεις τῆς 6/7. 9. 1955, ἐκ τῶν ὁποίων ὑπέμεινεν τὰ πάνδεινα ὁ μεγαλοπρεπῆς ναός.
Ἡ εἰκὼν αὕτη, τέμπερα ἐπὶ ξύλου, εἶναι ἀμφιπρόσωπος, ἔχουσα τὴν Σταύρωσιν εἰς τὴν ὁπισθίαν πλευράν, ὡς τοιαύτη δέ, ἀσφαλῶς δὲν ἠμποροῦσε νὰ ἀνήκει εἰς τέμπλον ναοῦ. Εἶναι ἔργον ἐξαίρετον τῆς Παλαιολογείου Ἀναγεννήσεως (πιθανῶς 14ου αἰῶνος), διαστάσεων 0.74 x 0.97.
Ἐπὶ τοῦ ὑποκαμίσου ἀναγινώσκεται ἡ ἀφιερωτικὴ ἐπιγραφή: Ἡ ἀρχαία/καὶ θαυματουργὸς αὕτη εἰκὼν ἐπηργυρώθη δυνάμει συνδρομῆς εὐ/σεβῶν καὶ Ὀρθοδόξων Κυριῶν Ἐν/Χαλκηδόνι τῇ 4 Ἰ(ουνίου) 1905, δηλ. 54 ἡμέρας μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ δευτέρου ναοῦ τῆς Ἁγίας Τριάδος (10.4.1905). Ἄρα πιθανῶς νὰ εὑρίσκετο αὕτη εἰς τὸν πρῶτον ξύλινον ναόν, ἐξ οὗ σώζεται εἰς τὸν γυναικωνίτην καὶ ξύλινον βημόθυρον μετὰ τῶν παραστάσεων τοῦ Εὐαγγελισμοῦ καὶ ἕξι Ἁγίων (Νικολάου, Χαραλάμπους, Τρύφωνος, Σπυρίδωνος, Βασιλείου, Ἰωάννου τοῦ Ὁμολογητοῦ καὶ Ὁσίου), λαϊκοῦ χαρακτῆρος.
Εἰκονογραφικῶς παριστᾶ τὴν Θεοτόκον ὑπὸ τὸν τύπον τῆς Ὁδηγητρίας, ἡ ὁποία κρατεῖ διὰ τῆς ἀριστερᾶς τὸν Κύριον, διὰ τῆς δεξιᾶς εὐλογοῦντα, ἐνῶ εἰς τὴν ἀριστερὰν ἔχει κλειστὸν εἰλητάριον. Ἄνω ὑπάρχουν κατὰ τὸ ἥμισυ δύο σεβίζοντες Ἄγγελοι.

Ἡ κατάστασις τῆς εἰκόνος ἦτο ἀπελπιστική. Ἐπαρουσίαζεν ἀποφλοιώσεις καὶ ρήγματα (craquelure) χρωμάτων, ἐλλείποντα τμήματα, λοιπὰς κακώσεις ἐκ καρφιῶν, τῆς ὀπισθίας ἐπὶ τῆς Σταυρώσεως τραβέρσας! ἡ ὁποία καθίστα τὴν συντήρησιν δυσχερεστέραν, μέγα ρῆγμα ἐκ τῶν ἄνω πρὸς τὰ κάτω εἰς τὰ δεξιά, ὁλόκληρον δὲ τὸ τμῆμα τοῦτο ἦτο λίαν σπογγῶδες ἐκ τῆς σκωληκοβρώσεως καὶ ἀκηδίας. Διὸ καὶ συνετηρήθη πάραυτα ὑποδειγματικῶς, προνοίᾳ τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως καὶ τῆς Κοινότητος Χαλκηδόνος, ἐπὶ δύο καὶ ἥμισυ ἔτη!, ὑπὸ εἰδήμονος ἐν τῇ Πόλει, ἐκαθαρίσθη καὶ ἐστερεώθη τελικῶς καὶ διὰ ρητίνης, κατόπιν μεγάλου κόπου –λόγῳ τῆς κινητικότητος τῶν στρωμάτων– καὶ ἀφηρέθησαν αἱ μεταγενέστεραι, ὡς μὴ ὤφελε, ἐπιζωγραφίσεις αὐτῆς.
Μετὰ δὲ ταῦτα, ἐτοποθετήθη ἐντὸς δωρικοῦ χαρακτῆρος ξύλινου προσκυνηταρίου μεθ’ ὑάλου, πρὸς ἁγιασμὸν τῶν πιστῶν, ἐνῶ τὸ ὑποκάμισον αὐτῆς μετὰ τῶν φωτογραφιῶν τῶν σαρκῶν, ἐτέθη εἰς τὸ παλαιὸν μαρμάρινον προσκυνητάριον.
Θερμὰς εὐχαριστίας πρὸς τὸν Χαλκηδόνιο Γέροντα Δέρκων Κωνσταντῖνον, διὰ τὰς πληροφορίας του.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΦΕΣΤΙΒΑΛ Β/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΝΟΜΟΥ ΑΧΑΪΑΣ

Σήμερα και αύριο, 4-5 Μαϊου, το Τμήμα Πολιτιστικών Θεμάτων της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Αχαϊας διοργανώνει Πολιτιστικό Φεστιβάλ στην αίθουσα Hansen του Παλαιού Δημοτικού Νοσοκομείου.

Το πρόγραμμα έχει ως εξής:
Τετάρτη 4 Μαϊου:
10:00-11:00, 13ο Γυμνάσιο Πατρών: «Τα γλυπτά του Παρθενώνα και του Ερεχθείου: από τους ναούς στο Βρετανικό Μουσείο».
11:00-11:30, 7ο Λύκειο Πατρών: «Ο θάνατός σου η ζωή μου», του Αλέκου Σακελλάριου.
11:30-13:00, 3ο ΓΕΛ Πατρών: «Αναζήτηση της Ελληνικής Τέχνης στα Μουσεία της Ευρώπης».

4/5 Απόγευμα
18:30-19:15, 2o Γυμνάσιο Αιγίου-1^ο ΕΠΑΛ Αιγίου: «Μ’ ένα βιβλίο και ένα τραγούδι».
19:30-20:00, Γυμνάσιο Καστριτσίου: Θεατρικό (3^ο στάσιμο) «Ελένη» Ευριπίδη. 20:00-20:30, 1^ο Γυμνάσιο Αιγίου: Παρουσίαση Μαθητικού εντύπου «Πράσινοι φίλοι».
20:30-21:30, Αρσάκειο Λύκειο Πατρών: «Στιγμές αληθινής μαγείας του Α. Παπαδιαμάντη».

Πέμπτη 5 Μαϊου
10:00-11:30, Πειραματικό Λύκειο Παν/μίου Πατρών: «Ιούλιος Βέρν και επικοινωνία μέσα από ένα σύγχρονο τρισδιάστατο πάρκο αναψυχής».
11:30-12.15, 21ο Γυμνάσιο Πατρών: Αφήγηση-προβολή «Πάμε Μουσείο-Μυκηναϊκά».
12:30-13:15, 1ο ΓΕΛ Πατρών: Ένα μουσείο στην γειτονιά μας. Τα μνημεία ζωντανεύουν την ιστορία του τόπου μας.

Παράλληλα θα λειτουργεί έκθεση με τα πολιτιστικά προγράμματα των σχολείων:
 

· 7o ΓΥΜΝΑΣΙΟ «Πανέμορφοι σελιδοδείκτες»

· Γυμνάσιο Οβρυάς Σχολική εφημερίδα, «Με μια ματιά…»

· 7o Λύκειο «Καλλιτεχνικό εργαστήρι»

· 1o Γυμνάσιο Αιγίου «Πράσινοι φίλοι» Μαθητικό έντυπο

· 21o Γυμνάσιο, έντυπο

· 5o ΓΕΛ Πατρών έντυπο «Κοινωνία Μαθητική»

· 13^ο ΓΕΛ ΠΑΤΡΩΝ «Μια πόλη δυο πρόσωπα» φωτογραφία

Την ευθύνη της όλης διοργάνωσης έχουν οι υπεύθυνοι Πολιτιστικών Θεμάτων Μαρία Νικολοπούλου και Χρήστος Κουτσούκης.

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΗΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΓΟΧ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

amen.gr

Μεγάλο αγώνα συνεχίζει να δίνει η Ιερά Αρχιεπισκοπή Αυστραλίας εναντίον των πάσης φύσεως ΓΟΧ, οι οποίοι ενσκήπτουν στο κανονικό έδαφός της, ως λύκοι που λυμαίνονται την ποίμνην.
Εσχάτως έχει προκαλέσει σάλο η παρουσία ενός ψευτοεπισκόπου Τριμυθούντος Χριστοδούλου, της “παράταξης Αυξεντίου”.
Ο Θεοφιλέστατος Επίσκοπος Δορυλαίου κ. Νίκανδρος απέστειλε επιστολή στον “επίσκοπο” αυτό καλώντας τον σε απολογία για τις αντικανονικές πράξεις του και προτρέποντάς τον σε μετάνοια.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απαντητική επιστολή του “Τριμυθούντος” προς τον Δορυλαίου (βλ. ομογενειακή εφημερίδα Νέος Κόσμος). Μεταξύ άλλων αναφέρει:
Η απόχωρησίς μου ήτο πράξις συνειδήσεως και όχι άτακτος φυγή. Οι Ιεροί Κανόνες όχι μόνον επιτρέπουν, αλλά και επιβάλλουν, οι κληρικοί ειδικώς αλλά και οι πιστοί γενικώς, να αποκόπτονται από τους Επισκόπους οι οποίοι καταπατούν, αψηφούν και κατά συρροήν παραβαίνουν τα περί πίστεως και δόγματος υπό των Πατέρων διατασσόμενα.
Η εκκλησία εις την οποίαν ανήκετε είναι η αμαρτωλή θυγάτηρ αμαρτωλής μητρός και υμείς, και οι προϊστάμενοί σας, είσθε οι υποκείμενοι εις τας αυστηράς διατάξεις των και όχι ημείς που συνειδησιακώς εξελέξαμεν να πορευθώμεν “τοις κείνοις ρήμασιν πειθόμενοι”.
Και παρακάτω:
Είς το θέμα των εδαφικών δικαιοδοσιών του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, σας πληροφορώ ότι τα δικαιώματα αυτά τα απώλεσε άφ΄ ότου εκαινοτόμησεν και παρέβη τας διδαχάς και εντολάς των Αγίων Οικουμενικών Συνόδων και συνδιαλέγεται και συμπροσεύχεται με τους πάσης φύσεως αιρετικούς, με επιφανέστερον τον αρχιαιρεσιάρχην Ρωμαίον ποντίφηκα. Άρα γε το αυστραλιανόν έδαφος δεν του ανήκει και κατ΄επέκτασιν δεν χρειάζομαι την άδειάν του δια να εισέλθω και να εξέλθω.

Τι μας θυμίζουν τα παραπάνω; Τα “επιχειρήματα” των αυτοαποκαλουμένων “αντι-οικουμενιστών” εν Ελλάδι, είτε είναι ήδη “αποτειχισμένοι” είτε τελούν υπό “αποτείχισιν” είτε μας κραδαίνουν συνεχώς την “πατερικήν” γραμμήν των.
Αυτοί, λοιπόν, οι οποίοι ακόμα βρίσκονται στην Κανονική Εκκλησία αλλά πολεμούν τον “Οικουμενισμό”, δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να αναπαράγουν την καραμέλα περί υποταγής στον Πάπα, περί απόκλισης από την πατερική παράδοση και άλλα παρόμοια φληναφήματα. Με αυτά εκτρέφουν τον Παλαιοημερολογητισμό, ως προς την θεωρία, και εν τέλει στην πράξη. Άλλωστε πολλοί από τους Παλαιοημερολογίτες “Επισκόπους” προέρχονται από τα “σπλάγχνα” της Εκκλησίας της Ελλάδος. Για ποικίλους και εξωφρενικούς, ενίοτε, λόγους προσχωρούν στο “πάτριο” και γίνονται διαπρύσιοι κήρυκες της “πατερικής Ορθοδοξίας”.
Αυτή η παράλογη λογική, ότι εμείς είμαστε οι γνήσιοι και οι άλλοι οι νόθοι, κατ' εξοχήν “λογική” των ΓΟΧ, κυριαρχεί, όπως βλέπουμε και σε πολλούς κληρικούς και λαϊκούς της Κανονικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Πρόσφατο, όλως θλιβερό παράδειγμα, η περίπτωση του καθαιρεθέντος Σέρβου επισκόπου Αρτεμίου, ο οποίος θεωρείται “σφάγιο” στον βωμό του “Οικουμενισμού” και κατέβηκε στις ...κατακόμβες (!!) για να προασπίσει την ανόθευτη πίστη!
Αυτή η σαθρή νοοτροπία, που ευδοκιμεί πλουσίως και στην Ελλάδα, μεταφυτεύεται – δυστυχώς – και στην ανά την οικουμένη Ελληνική Ορθοδοξία, ήτοι στο ποίμνιο, με αποτέλεσμα να βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για δράση Παλαιοημερολογίτες, θεολόγοι τύπου Ν. Σωτηρόπουλου, και άλλοι παρόμοιοι, οι οποίοι προκαλούν σοβαρά προβλήματα στις κατά τόπους Εκκλησίες.
Η Αυστραλία είναι αλήθεια πως υποφέρει από τέτοια φαινόμενα επί σειρά ετών. Ας ευχηθούμε στον Αρχιεπίσκοπο κ. Στυλιανό και τους βοηθούς επισκόπους του καλή δύναμη στην αντιμετώπιση τέτοιων νοσηρών φαινομένων, τα οποία έχουν – δυστυχέστατα – Ελλαδική προέλευση.

ΖΩΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΘΝΕΩΤΩΝ - Ο ΑΜΩΜΟΣ ΜΕ ΤΟΝ π. ΓΕΩΡΓΙΟ ΤΣΕΤΣΗ

Βιβλιοθήκη Ελευθεροτυπίας
Γράφει ο Φώτης Θαλασσινός

Από τα ηχεία η φωνή διαχεόταν στο δωμάτιο. Η μουσική του λόγου. Οι πτυχώσεις και οι αιωρήσεις της φωνής, οι αναστροφές και οι διακυμάνσεις της, ήταν τόσο λιτές όσο να στρέφεις την προσοχή σου στη στιβαρή βυζαντινή ψαλμωδία, στα λόγια που τη συνόδευαν και δευτερευόντως στην εξαίσια μουσική του πένθους.

Η μουσική της φωνής δευτερεύει, για να αναδειχθούν τα λόγια που συνιστούν τη θρησκεία της σπουδής του θανάτου. Αν η μουσική έθελγε τον πιστό, τα λόγια θα χάνονταν μέσα της. Ακουγα τα νεκρώσιμα και επιμνημόσυνα μέλη, ερμηνευμένα από τον μέγα πρωτοπρεσβύτερο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, πατέρα Γεώργιο Τσέτση. Τη νεκρώσιμο ακολουθία του «πατριαρχικού ύφους» τού ψάλλειν με τις προσθήκες, παρέκταμα κατανύξεως στο σώμα των ύμνων, του Σεραφείμ Φαράσογλου, των «λυπητερών», του Μιχαήλ Χατζηαθανασίου, του Θρασύβουλου Στανίτσα, του Πέτρου Πελοποννήσιου, του «θρηνώ και οδύρομαι», του Μανουήλ Δούκα, του Χρυσάφη, και του ψαλμού «ο Θεός ήλθοσαν», του ιδίου. Η φωνή του Γεωργίου Τσέτση έχει τις ιδιότητες της νεκρώσιμης ακολουθίας. Ταυτίζεται με το ιδιαίτερο γεγονός. Την κάθοδο του νεκρού σώματος στον τάφο και την άνοδο της ψυχής προς τη θεία ευσπλαχνία. Η φωνή του πρωτοπρεσβύτερου έχει τη διττή χροιά του πένθους, του αποχωρισμού και της χαράς για το πέρας του ματαιοκοπήματος της ζωής.

Ολη η νεκρώσιμος ακολουθία είναι ένα ποίημα. Ενα ποίημα από τα σπανιότερα σε νοήματα και αρτιότερα σε αξία της ελληνικής ιστορίας της ποίησης. Είναι το απαύγασμα της σοφίας μιας παράδοσης και μιας αλήθειας. Μιας ατραπού προσωπικής σωτηρίας. Της χριστιανικής αλήθειας και της χριστιανικής «καθόδου» προς την κορυφή του Γολγοθά.

Ο Μανόλης Χατζηγιακουμής εξέδωσε την κασετίνα που κρατάω στα χέρια μου, που τιτλοφορείται «Σύμμεικτα εκκλησιαστικής μουσικής 6» και περιλαμβάνει ένα cd με το μέρος της νεκρωσίμου ακολουθίας, γνωστό ως «άμωμος». Το cd περιλαμβάνει και άλλα μνημόσυνα και επιμνημόσυνα μέλη, άγνωστα στο ευρύτερο κοινό. Μουσικά μέλη, που συντέθηκαν για τη νεκρώσιμη ακολουθία από ψαλτάδες και υμνογράφους της πατριαρχικής σχολής. Στο τέλος υπάρχει ένα ειδικό μέλος, που γράφτηκε για την Αλωση της Πόλης, σαν απονενοημένη προσευχή για μια τελευταία ελπίδα να κρατηθεί αυτό που τελικά κρατήθηκε σαν κεκτημένο εσωτερικό. Σαν μνήμη ακατάσβεστης παιδείας, μαθητείας και διδασκαλίας. Κανείς ποτέ δεν μπόρεσε να καταστρέψει τον προφορικό και τον γραπτό πλούτο ενός πολιτισμού, που μόνο κατ' επίφασιν δεν υπάρχει. Είναι μερικές σελίδες μακριά μας, βιβλία άφταστης λογοτεχνικής αξίας και θεολογικής φιλοσοφίας ή ευρύτερης φιλοσοφίας. Είναι δίπλα στα cd που ψωνίζουμε στο ράφι με τα παρωχημένα και παραμελημένα. Ενας πλούτος, που σαν το θησαυρό οφείλεις να τον ανακαλύψεις μόνος σου. Το διακύβευμα της ταπεινότητας δεν μπορεί παρά να συνοδεύεται από σιωπή. Την πιο πλούσια σιωπή στον ανθρώπινο πολιτισμό.

Μαζί με το cd, σφραγισμένο στην ίδια κασετίνα, βρίσκεται ένα μικρόσχημο βιβλίο, γεμάτο πληροφορίες για την πατριαρχική παράδοση και το πατριαρχικό ύφος μουσικής. Συναπαρτίζουν αυτά τα δύο το δόγμα της βυζαντινής μουσικής. Οπως οι μυστικές διδασκαλίες των σαμάνων περνάνε από αυτί σε αυτί και από στόμα σε στόμα, χωρίς τη δυνατότητα γραπτής σημείωσής τους και στη συνέχεια διάδοσής τους, έτσι ακριβώς και το πατριαρχικό ύφος της μουσικής χρειάζεται τους επιγόνους ως αυτήκοους μάρτυρες των προγόνων τους ψαλτάδων, για να μάθουν. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι αποκλείεται να μάθεις το δόγμα της βυζαντινής μουσικής μέσα στα βιβλία, γιατί, όπως και η πίστη στον Χριστό, η μουσική είναι στο μεγαλύτερο μέρος της ένα κάλεσμα για βιωματική της προσέγγιση. Στο συνοδευτικό βιβλίο, με τα σημεία της βυζαντινής μουσικής είναι γραμμένοι όλοι αυτοί οι επιπρόσθετοι ύμνοι στο σώμα της κλασικής νεκρώσιμης ακολουθίας.

Η ποίηση της νεκρωσίμου ακολουθίας είναι μια βαθιά συμμετοχική ποίηση, μέθεξη του πιστού και αναγνώστη στη ματαιότητα και την πτώση του κόσμου των αισθήσεων. Παραδοχή του πιστού στην αναπόφευκτη αποδοχή του ρόλου του μέσα στην κοινωνία. Θεληματικό λύγισμα προς τη φθοροποιό πράξη και την αναζήτηση εξιλασμού και μεταρσίωσης στην ευσπλαχνία του Χριστού. Ολοι φυλάσσουμε μέσα μας την ανάμνηση του χαμένου παραδείσου. Μερικοί δεν πιστεύουν πως ο κόσμος μας είναι κόσμος πτώσης. Καμιά φορά αναρωτιέμαι για τα δίκια και τα σφάλματά μου. Αυτή η αδυναμία μου να τα ορίσω, με οδήγησε στην πίστη του Θεού. Στη μεγάλη απάντηση στα αναρίθμητα ερωτηματικά της ζωής μου ξέρω ότι το πλήρωμα των δυσαναπλήρωτων μυστικών αινιγμάτων είναι Εκείνος. Πολλοί άνθρωποι, διαβάζοντας αυτό το κείμενο, ανεξαρτήτως της θρησκείας τους, νοσταλγούν πρωθύστερα μια ουτοπία. Σαν να ήξεραν την αρχαία της ύπαρξη, διαβάζοντας τους στίχους της νεκρωσίμου ακολουθίας και με αταβιστική βεβαιότητα ξέρουν ότι αυτά τα λόγια υποδηλώνουν τις μελλοντικές ευτυχισμένες μέρες του πανανθρώπινου πεπρωμένου. Στη ζωή ή και μετά τον θάνατο.

Ομως όχι, φωνάζει ο Αποστάτης φωτοφόρος Αυγερινός! Δεν μπορούμε ν' απαξιώσουμε τη ζωή επειδή υπάρχει ο θάνατος. Οι ύμνοι που συναπαρτίζουν τη νεκρώσιμο ακολουθία δεν είναι μια συλλογή στίχων για το ματαιοκόπημα στα τερτίπια της ειμαρμένης. Οι στίχοι δοξάζουν τη ζωή. Την τρυφή του βίου, τις γήινες δόξες, τα όνειρα και προπαντός την ελπίδα, που κάνει ακόμη και τον πιο τραγικό βίο να σελαγίζει υπό το ασθενές κατ' αναλογία φως της. Είναι όμως στη ζωή που έρχεται ο θάνατος και όλα αυτά τα όμορφα πρέπει να τα συντρίψουμε, για να μπορέσουμε να αναδεχτούμε το γεγονός. Να ζήσουμε μια καινούργια ζωή μέσα του, με άλλες αξίες στιλβωμένες από το σκοτεινό θάμβος του θανάτου. Προσανατολισμένες να κοιτάνε στο άφατο. Στο άφατο, που τελικά είναι τόσο πέρα όσο μέσα μας. Για να αποκτήσει η ζωή τη μάταιη διάστασή της, χρειάζεται ο έρωτας προς τον Θεό να ισοδυναμεί με τη θεληματική εκμηδένιση του πιστού. Η κένωση του πιστού πληρούται με Θεό. Η δική μου πίστη και θέληση παλινωδεί συνεχώς από το ασθενές στο ασθενέστερο. Ας είναι τούτη η παράγραφος μία προσευχή και δέηση μαζί με τις λιτές και ταυτόχρονα έμπλεες κύρους δεήσεις του πατέρα Γεωργίου Τσέτση προς τον Θεό της Αγίας Τριάδας. «You are my last hope Του ψιθύρισα και ο καθρέφτης ουρανός έσπασε στις ρυτίδες μου» (Λένα Πλάτωνος, Τα ημερολόγιά μου, εκδόσεις Οδός Πανός.)

Ακολούθα τους δρόμους, αναγνώστη, και όταν κλαις να με θυμάσαι. Το κλάμα της χαρμολύπης του ζωντανού είναι το πιο υπέροχο πράγμα. Τόσο υπέροχο όσο να μην αρκεί για να λοιδορήσω μια ολόκληρη ζωή. Τη ζωή τη θέλουμε και 'σείς που φεύγετε μας λείπετε. Ισως να μπορούμε να ζήσουμε και με τα δύο. Με τον Θεό και με τη ζωή. Να πράττεις και να δρας μέσα από την αγάπη στον Θεό. Να τον αφήνεις να σε ωθεί σε πράξεις δικές Του. Η αφοσίωση στον άνθρωπο και η συμπόνια είναι δρόμοι της αγιότητας. Δεν έχει νόημα μια πίστη χαυνωμένης ενατένισης του Θεού. Ζωή που λησμονά να κοιτάξει τον άνθρωπο. Αυτό συνιστά φυγοπονία. Ο κληρικαλισμός οφείλει να προσεγγίσει τον χριστιανισμό περισσότερο. Η σημερινή απόσταση του πρώτου από τον δεύτερο τον καθιστά αίρεση στις διδαχές και τις πράξεις του Χριστού. Φυσικά δεν αναγγέλλω κάποιο κανόνα. Διατυπώνω μια διαπίστωση, που μέσα της εμφωλεύει ένα φωτισμένο μειοψηφικό σύνολο κληρικών. Ο πατέρας Γεώργιος Τσέτσης, με τη στραμμένη στον άνθρωπο κίνηση της συνεργασίας του με τον μελετητή και μεγάλο φιλόλογο Μανόλη Χατζηγιακουμή, φέρνει στ' αυτιά και πιο μετά στην ψυχή μας τη σεμνότητα. Ευχαριστούμε.

Δες και την ανάρτηση Ο θρήνος του Χρυσάφη για την Άλωση

Η ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΜΙΚΡΟΨΥΧΟΥΣ

Ημέρα δʼ Πέμπτη

Χτες επιστρέφοντας από το Μπεμπέκι, πρόσεξα μια έκθεση που γίνεται στα τοιχώματα της Ευρώπης. Είναι μια σειρά από φωτογραφίες του Κεμάλ Ατατούρκ, που εκτίθενται δημόσια στα τείχη. Πρόσεξα και κάποιο χώρο διασκέδασης με το όνομα 1453...

Πολλές φορές σκέφτομαι ότι ζούμε το παρελθόν που νομίζουμε ότι μας ανήκει. Αποφασίζουμε από κοινού διάφοροι άνθρωποι για λόγους γεωγραφικής συνέχειας - έστω συρρικνωμένης - ότι αποτελούμε και ιστορική συνέχεια άλλων, δίνουμε σʼ αυτό ένα νομικό κύρος - βλέπε συμβατική μοιρασιά ισχύος. Αυτό, αν μη τι άλλο, είναι εισπήδηση σε άπιαστο παρελθόντα χρόνο τη στιγμή που κυλάει το παρόν κάτω από τα πόδια μας. Οι Tούρκοι αποφάσισαν ότι είναι απόγονοι των Οθωμανών και οι Έλληνες απόγονοι των Βυζαντινών... Οι Αρμένιοι που ήταν κάποτε ρωμαίοι πολίτες και ύστερα οθωμανοί πολίτες που χάθηκε το μερίδιό τους; Οι Βούλγαροι; Συνεπώς η Ρωμιοσύνη είναι προνόμιο ελληνικό ή ένα γίγνεσθαι στο οποίο μπορούν να μετέχουν και διαφορετικοί λαοί και γλώσσες; Είναι φυλετικό γεγονός ή οικουμενικό; Δεν μπορεί η οικουμενικότητα παρά να είναι απειλή για την μικρότητα των ψυχών.Πέμπτη είναι. Το βράδυ μνημονεύσαμε έναν Ιούδα που επέλεξε το εθνικό σωτηριακό μοντέλο παρά το πανανθρώπινο, το οικουμενικό. Όσοι θεσπίσαν τα κράτη το δικό του παράδειγμα μιμήθηκαν... και έμεινε ο άνθρωπος με ένα σταυρό ασήκωτο στους ώμους.
Μέσα στην Αγια Σοφιά στέκεται κανείς σαν το Ζαχαρία στην γέννα του μικρού Ιωάννου. Πού να κοιτάξει κανείς; «Όλο μάτια» και δεν χορταίνει φως. Με χτυπάει η ιστορία με τις διαδοχικές ήττες της. Μετά σκέφτομαι πώς την νικά ένας - μόνο ένας! Και αυτός μωρό κάθεται στην αγκαλιά μιας δεσποτικής κυρίας κάπου ψηλά... πλέον κοντά μας.

Με κλέβει η στιγμή απ΄ την ιστορία και στέκομαι πάλι έκπληκτος μπροστά στο μεγαλείο της Αγιας Σοφιάς. Γιατί ο άνθρωπος θέλει πάντα το υπέρλαμπρο να το προσφέρει στο Θεό του; Φάτνη ζητά και λαμβάνει Αγια Σοφιά. Και αυτή φάτνη είναι, απλώς πλατυτέρα των ουρανών. Στην συνέχεια διερωτώμαι για την κατάστασή της. Τι να ήταν άραγε καλύτερο σήμερα να είναι η Αγια Σοφιά εκκλησία, τζαμί ή έτσι όπως είναι; Και έχω την εντύπωση ότι είναι και παραμένει για τον καθένα ό,τι πιστεύει πως είναι. Ζήτημα πίστης λοιπόν και σχέσης με τον χώρο.

Roni Bou Saba

ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΗΣ ΤΟΥΛΙΠΑΣ ΚΑΙ ΑΥΤΗ ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ!

Πάσχα στην Πόλη της Τουλίπας!
Τρία εκατομύρια τουλίπες φυτεύτηκαν από τον Δήμο της Κωνσταντινούπολης, στο πλαίσιο του 6ου Διεθνούς Φεστιβάλ Τουλίπας, που πραγματοποιήθηκε στην Πόλη.

Μια πανδαισία χρωμάτων, συνθέσεων, ομορφιάς! Από το αεροδρόμιο και την πλατεία Ταξείμ μέχρι το Νιχώρι, δηλ. την άκρη του Βοσπόρου. Και ουδείς διανοείται να χαλάσει αυτή την ομορφιά.

"ΜΕΡΑ ΜΑΓΙΟΥ" ΜΕ ΤΗΝ ΜΑΓΙΚΗ ΦΛΕΡΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΣΤΟ ΠΙΑΝΟ

Διαβάζω τον Φώτη Απέργη στην Ελευθεροτυπία (30.4.2011)

ΗΤΑΝ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΑΚΡΙΒΩΣ 75 ΧΡΟΝΙΑ: συγκλονισμένος από το θρήνο της μάνας ενός 25χρονου που σκότωσε η χωροφυλακή στη μαγιάτικη απεργία των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη, ο Γιάννης Ρίτσος έγραψε αμέσως ένα από τα σημαντικότερα έργα του: τον «Επιτάφιο».

Το βιβλίο απαγορεύθηκε από τη δικτατορία Μεταξά και αντίτυπά του κάηκαν μπρος στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.

Χρειάστηκε να περάσουν δεκαετίες για να επανεκδοθεί και το 1956 ο ποιητής το έστειλε στον Μίκη Θεοδωράκη, που σπούδαζε μουσική στο Παρίσι. Ηταν μια βροχερή μέρα του 1958 όταν ο τελευταίος διάβαζε το έργο, περιμένοντας μέσ' στο αυτοκίνητο τη γυναίκα του, Μυρτώ, να ψωνίσει στο ελληνικό μπακάλικο. Ο οίστρος όμως δεν περίμενε: και το ίδιο εκείνο απόγευμα μελοποίησε τα περισσότερα ποιήματα.

Επρεπε να περάσουν ακόμα δύο χρόνια για να ενορχηστρώσει ο Μάνος Χατζιδάκις μερικά από αυτά και να τα ηχογραφήσει στην αυγουστιάτικη Αθήνα του 1960, με τη Νάνα Μούσχουρη σε μια από τις καλύτερες στιγμές της. Ο δεκαπεντασύλλαβος της λαϊκής ποίησης παντρεύτηκε με κελαρυστές μελωδίες κρητικής, επτανησιακής αλλά και βυζαντινής καταγωγής. Ομως ο Θεοδωράκης, που είχε επιστρέψει πλέον στην Ελλάδα, αναζητούσε κάτι αδρότερο για να συνεγείρει τον λαϊκό κόσμο. Ετσι αποφάσισε την αναπάντεχη ηχογράφηση με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Μανώλη Χιώτη στην Columbia.

Η γοητευτική περιπέτεια του «Επιτάφιου» είχε πολλά ακόμα επεισόδια. Τον Οκτώβριο του 1960 στην εστία της Ενωσης Κρητών Φοιτητών, ο Θεοδωράκης υπερασπίστηκε τον «λυρικό, επιθαλάμιο» ήχο του Χατζιδάκι, που ουσιαστικά τον είχε συστήσει στο αθηναϊκό κοινό, αλλά πιο πολύ τον δικό του, που είναι «για τις αγορές και τα σοκάκια, εκεί που το παλικάρι λαχάνιασε κι αγάπησε, πριν φάει μια σφαίρα στην καρδιά». Ομως, από τη μια οι συντηρητικοί συνθέτες και κριτικοί, από την άλλη οι μονόχνοτοι κομματικοί δεν εννοούσαν να δεχτούν το έργο, που αργότερα ηχογραφήθηκε και με τη Μαίρη Λίντα.

Ο «Επιτάφιος» παραμένει ζωντανός, γνωρίζοντας νεότερες διασκευές, όπως τη διασκευή του Σταύρου Ξαρχάκου αλλά και τις κιθαριστικές του Τζον Ουίλιαμς, του Ιάκωβου Κολανιάν και, μόλις πρόσφατα, του Μίλος Καραντάγκλιτς από το Μαυροβούνιο. Οσο για τις πρώτες, ιστορικές, εκτελέσεις, αλληλοσυμπληρώνονται, εκπροσωπώντας διαφορετικές αλλ' αυθεντικές πλευρές της ελληνικής κοινωνίας.

Τα λέει καλά ο Φώτης Απέργης. Ας μου επιτρέψει να συμπληρώσω δύο ακόμα ερμηνείες του Επιταφίου, για φωνή και πιάνο. Η πρώτη εκδόθηκε σε ψηφιακό δίσκο τον Δεκέμβριο του 2002. Ερμηνεύει η Νένα Βενετσάνου και στο πιάνο ο Σαράντης Κασσάρας, που έκανε και την προσαρμογή για πιάνο.

Η δεύτερη είναι μαγική και ανέκδοτη. Τυχαία βρήκα στο youtube ένα δείγμα, το οποίο και δημοσιεύω εδώ. Ο Μάνος Χατζιδάκις με την Φλέρυ Νταντωνάκη. Από τις δοκιμές που έκαναν οι δυό τους στο σπίτι του Χατζιδάκι στη Νέα Υόρκη το 1970. Ξέραμε Τα Λειτουργικά από εκείνες τις μυθικές δοκιμές της Αμερικής. Τώρα μαθαίνουμε πως υπάρχει και ο Επιτάφιος!

Δέκα ακριβώς χρόνια μετά την ιστορική πρώτη ηχογράφηση του έργου με τη φωνή της Νάνας Μούσχουρη και την ενορχήστρωση του Μάνου Χατζιδάκι. Αυτή τη φορά η προσέγγιση είναι πολύ λιτότερη, καθώς στηρίζεται αποκλειστικά στη φωνή της Φλέρυς και τη διακριτική, μα συγκλονιστική, συνοδεία του Χατζιδάκι στο πιάνο. Ας ελπίσουμε ότι σιγά σιγά θα έλθουν στο φως όλα τα τραγούδια του Επιταφίου με την Φλέρυ και τον Μάνο. Για να μεθύσουμε από αυθεντικές ερμηνείες που δύσκολα θα ξανακούσουμε...

Ο ΑΥΣΤΡΑΛΙΑΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΛΟΓΗ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ

Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο intv. gr - amen. gr ο Μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ, αγαπητοί συνοδίτες, αναφέρεται στον Αρχιεπίσκοπο Αυστραλίας Στυλιανό, του οποίου χειροτονήθηκε βοηθός επίσκοπος και υπηρέτησε στην Αυστραλία μόλις ένα έτος (2001), ως εξής:
Ἔχω τὴν μεγαλειώδη τιμὴ νὰ ἕλκω τὴν ἀρχιερωσύνη μου …ἀπὸ τὸν Παναγιώτατο Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη Βαρθολομαῖο… τῇ προτάσει τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Αὐστραλίας κ. Στυλιανοῦ —εἰλικρινῶς τὸ λέω αὐτὸ μὲ συγκίνηση βαθειά— Πατρός μου καὶ εὐεργέτου μου, διϊστορικῶς καὶ διαχρονικῶς, ἄσχετα ἂν βρίσκομαι ὑπὸ τὸ ὁμοφώριό του ἢ ὄχι, ὁ Αὐστραλίας Στυλιανὸς θὰ εἶναι γιὰ μένα ὁ Πατέρας μου καὶ ὁ εὐεργέτης μου...

Αξίζει, νομίζω, να υπενθυμίσουμε εδώ τι είχε γράψει στην εφημερίδα Το Βήμα της Εκκλησίας της Ι. Αρχιεπισκοπής Αυστραλίας (Μάρτιος 2006) ο Αρχιεπίσκοπος Στυλιανός για την περίπτωση του Μητροπολίτου Πειραιώς. Ο κ. Στυλιανός είχε στείλει επιστολή προ της εκλογής του κ. Σεραφείμ στον Πειραιά σε όλους τους Μητροπολίτες της Εκκλησίας της Ελλάδος, ζητώντας τους ουσιαστικά να μην τον ψηφίσουν. Γράφει λοιπόν:

Εκθέτοντας πάντως και δημοσιοποιώντας αδιάψευστα πειστήρια (από το επίσημο Υπηρεσιακό Αρχείο της Ι. Αρχιεπισκοπής Αυστραλίας) περί του τρόπου με τον οποίο μας επαγίδευσε εις το να μας υποκλέψει το ιερώτατο Επισκοπικό αξίωμα ο εκ της Εκκλησίας της Ελλάδος ενσκήψας τραγικός τσαρλατάνος Αρχιμ. Σεραφείμ Μεντζελόπουλος, δεν είχαμε την αξίωση, μήτε ασφαλώς την αφέλεια να πιστεύσουμε, ότι θα εματαιώναμε την ως ‘άριστα’ ενορχηστρωμένη από τους πρωτεργάτες της «Χρυσοπηγής» εκλογή του, εις την Μητρόπολη Πειραιώς.
Έπρεπε όμως να μάθουν και να ξέρουν ποιόν επί τέλους εκλέγουν με τόσες τυμπανοκρουσίες και ασυναγώνιστον από άλλον συνυποψήφιο (!), για να μην μπορούν να επικαλεσθούν αργότερα άγνοια ή δήθεν παραπληροφόρηση. Εφ’ όσον δηλαδή εις ένα έκαστο των μελών της εν Αθήναις συνελθούσης Συνόδου της Ιεραρχίας εστάλη με φαξ, τουλάχιστον εβδομάδα προ των εκλογών, από την δική μας υπεύθυνη πηγή η σχετική ενημέρωση, θα περιμέναμε το ολιγώτερο κάποιον προβληματισμό ανησυχίας, ή να εζητείτο −από μερίδα έστω των σεβομένων την θρυλούμενη «εν Αγίω Πνεύματι εκλογή» Ιεραρχών− στοιχειώδης έλεγχος των καταγγελλομένων. Μη λησμονούμε άλλωστε ότι ακόμη και κατά την ύστατη στιγμή προ της χειροτονίας (σε όποιο βαθμό της Ιερωσύνης, πόσο μάλλον του Επισκόπου!), εάν ήθελε εγερθεί δημόσια και αξιόπιστη αντίρρηση, επιβάλλεται ο σχετικός έλεγχος αμέσως, ώστε να θεωρείται όντως «λαοπρόβλητος» και «θεοπρόβλητος» ο χειροτονούμενος, «ίνα μη υπό αναξίων τα θειότατα τελεσιουργώνται» (όπως δικαίως απαιτεί η «Συμμαρτυρία του Πνευματικού», ήδη από την εις Διάκονο χειροτονία).
Εξ όσων όμως εδημοσιεύθησαν μέχρι στιγμής στα επίσημα Δελτία ειδήσεων, τέτοια ευαισθησία δεν φαίνεται ούτε κατά διάνοια να πέρασε από τις συνειδήσεις των εκλεκτόρων, έστω και ενός για δείγμα! Αντιθέτως, 2 επί 72 ή 74 εκλεκτόρων Μητροπολιτών έλαβεν, ο άλλοτε ‘αποδιοπομπαίος’ και περιφρονούμενος, ψήφους 63, ως ανεγράφη!
Αυτό είναι ατυχώς το κλίμα που κατορθώνει να επιβάλει ισοπεδωτικά ή ‘ενός ανδρός Αρχή’ εις τον ιερώτατο θεσμό της Εκκλησίας που ονομάζομε από τους Αποστολικούς χρόνους ‘Σύνοδο’, και είναι ως γνωστόν, συνώνυμος του όρου ‘Εκκλησία’!
Και διερωτάται κανείς, με δικαιολογημένη αγανάκτηση, πώς είναι δυνατόν να λησμονούν και να αποπιούνται τις εν προκειμένω τρομερές ευθύνες των, όχι μόνον οι Επίσκοποι (οι πρώτοι πάντως ένοχοι και υπεύθυνοι!) αλλά και τα μέλη όλων των άλλων συλλογικών Σωμάτων στις διάφορες τάξεις του λαού του Θεού (Θεολογικές Σχολές, Μοναστήρια, ιδίως του Αγ. Όρους, πολυάνθρωπες Ενορίες και πλείστες όσες Χριστιανικές Αδελφότητες, κ.ἄ.;).
Αντιθέτως, οι εν Ελλάδι και εν Αυστραλία Δημοσιογράφοι, έσπευσαν εντόνως εντυπωσιασμένοι από τις γενόμενες αποκαλύψεις μας− να ζητήσουν εκτενέστερη ενημέρωση, πράγμα όμως που επιμελώς αποφύγαμε, παραπέμποντας όλους μόνο εις όσα περιέχει η έκδοση του ‘ΒΗΜΑΤΟΣ της Εκκλησίας’. Τα αυτά πρέπει να λεχθούν και για πλήθος πιστών, Κληρικών και λαϊκών, που ζητούσαν επειγόντως την Εφημερίδα μας.
Θα μπορούσαμε βέβαια και άλλα βαρυσήμαντα τεκμήρια να παρουσιάσουμε, τα οποία χαρακτηρίζουν εις το διηνεκές το γενικό ήθος και την ψυχοπαθολογική κατάσταση του νέου Μητροπoλίτη Πειραιώς Σεραφείμ Μεντζελοπούλου. Δεν το πράττομε όμως, διότι με όσα ήδη κατηγγείλαμε εδώ, εδόθη επαρκής απάντηση εις τους εν Ελλάδι ‘διαπορούντας’ πώς έγινε εν Αυστραλία Επίσκοπος Χριστιανουπόλεως ο περιπετειώδης Αρχιμανδρίτης.

Στη συνέχεια του συγκεκριμένου άρθρου ο Αυστραλίας Στυλιανός αναφέρεται στην περίπτωση του αφορισμένου Ν. Σωτηροπούλου και στην δική μας παρέμβαση για το θέμα στην Ι. Μονή Γηροκομείου Πατρών. Διαβάστε εδώ.