Ο... ΑΘΕΟΣ ΠΑΤΡΙΣ ΣΕΡΟ

Στις 3 και 4 Μαρτίου στο θέατρο "Ολύμπια" ο γνωστός Γάλλος σκηνοθέτης Πατρίς Σερό θα διαβάσει και πάλι Ντοστογέφσκι. Πριν δύο χρόνια ήλθε και διάβασε το "Υπόγειο". Τώρα θα διαβάσει 41 σελίδες από το κύκνειο άσμα του Ντοστογέφσκι "Αδελφοί Καραμαζόφ" και συγκεκριμένα το συγκλονιστικό εκείνο απόσπασμα που ο Ιβάν Καραμαζόφ αφηγείται στον αδερφό του, Αλιόσα, την επιστροφή του Χριστού στη γη. Ο κόσμος τον υποδέχεται εκστασιασμένος, μέχρι τη στιγμή που τον συλλαμβάνει ο Μέγας Ιεροξεταστής και τον κατηγορεί ότι η απρόσμενη επιστροφή του ενοχλεί την Εκκλησία.

Ο Πατρίς Σερό σε σημερινή συνέντευξή του στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία δηλώνει άθεος! Τώρα τι άθεος είναι αυτός που επιλέγει να παρουσιάσει αυτό το κομμάτι του ορθόδοξου Ντοστογέφσκι, που υπάρχει μάλιστα ως κείμενο στα Θρησκευτικά της Β' Λυκείου, είναι ένα θέμα. Παραθέτω ένα απόσπασμα της συνέντευξής του στη Χρυσούλα Παπαϊωάννου. Και βγάλτε, φίλοι μου, τα δικά σας συμπεράσματα για την αθεϊα του Πατρίς Σερό:

- Πώς προέκυψε η ιδέα να ασχοληθείτε με τον Ντοστογέφσκι;

«Είναι καταπληκτικό κείμενο και θίγει το ζήτημα της θρησκείας και της ελευθερίας. Είναι απίστευτα σύγχρονο. Ήθελα να ασχοληθώ με τους Αδερφούς Καραμαζόφ, και τελικά με το συγκεκριμένο απόσπασμα, γιατί ίσως δεν το γνωρίζουν πολλοί, ενώ θα έπρεπε».

- Τι το κάνει τόσο σύγχρονο;

«Το απόσπασμα που θα παρουσιάσω έχει στον πυρήνα του το «αξίωμα» του Ιεροεξεταστή σύμφωνα με το οποίο οι άνθρωποι μπορούν να απαρνηθούν την ελευθερία ή ακόμα και την τροφή επειδή αφήνουν κάποιον άλλο να διαχωρίζει γι αυτούς το καλό από το κακό. Αυτό συμβαίνει πάντα και φυσικά είναι τραγικό. Οι άνθρωποι πάνε κόντρα στην συνείδηση τους από τη στιγμή που υπακούουν σε κάποιον άλλον. Ετσι όμως αναιρείται η ελευθερία τους».

- Το απόσπασμα που θα παρουσιάσετε θίγει την ανάγκη μας να πιστεύουμε στον Θεό.

Πιστεύετε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος χρειάζεται τη θρησκεία;

«Η προσωπική μου άποψη είναι πως όχι. Μπορώ να καταλάβω το θρησκευτικό αίσθημα. Από την άλλη, όμως, η θρησκεία έχει και πολλά κακά. Οι πρακτικές των Εκκλησιών ήταν πάντα φρικτές και ακόμη είναι. Στην ουσία πρόκειται για πολιτική και όχι θρησκευτική εξουσία. Είναι μια πολύ σύνθετη ιστορία».

- Εσείς πιστεύετε στον Θεό;

«Όχι. Όμως κατανοώ ότι ο άνθρωπος έχει αυτή την ανάγκη γιατί φοβάται το θάνατο και δεν μπορεί να αντέξει την ιδέα ότι δεν υπάρχει τίποτα έπειτα από αυτόν».

Καταλαβαίνετε, νομίζω, φίλοι μου ότι το πρόβλημα του Σερό είναι η εξουσιαστική και όχι θυσιαστική Εκκλησία, η θρησκεία ως συναίσθημα και όχι ως τρόπος ύπαρξης, ο φόβος του άγνωστου και του θανάτου ως πηγή θρησκευτικότητος αντί της αγάπης.

Ο ΣΗΛΥΒΡΙΑΣ ΑΙΜΙΛΙΑΝΟΣ - ΕΙΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΑΙΩΝΙΟΝ

"Ποιμαντική του μετανάστου", έκδοσις της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήναι 1965. Συγγραφέας: Μητροπολίτης Σηλυβρίας Αιμιλιανός Τιμιάδης.

Ως υπεύθυνος γιά το Βέλγιο και την Ολλανδία Αρχιερατικός Επίτροπος του Αρχιεπισκόπου Θυατείρων, το Νοέμβριο του 1957 , ο τότε Αρχιμανδρίτης Αιμιλιανός Τιμιάδης, οδήγησε με το τραίνο στο Μons, το νέο ιερέα Παντελεήμονα Κοντογιάννη (νυν Μητρoπολίτη Βελγίου) αφού τον εφοδίασε με μια χάρτινη βαλίτσα με τα λειτουργικά σκεύη, το Ευαγγέλιο, αντιμήνσιο και με μία ιερατική στολή. Αμφότεροι διακονούσαν τους Έλληνες μετανάστες, οι οποίοι εργάζονταν τότε σκληρά στα ανθρακωρυχεία του Βελγίου. Άρα έπρεπε χωρίς καθυστερήσεις να αναπτύξουν την ποιμαντική των μεταναστών και, σκεφθείτε, μιλάμε για μισό αιώνα πίσω...

Ο Σηλυβρίας Αιμιλιανός, που τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζούσε πολύ κοντά μας, στο Αίγιο, εκοιμήθη πλήρης ημερών στις 21 Φεβρουαρίου, αφήνοντάς μας ένα πλούσιο θεολογικό έργο κι ένα υπόδειγμα ζωής ταπεινής, αυτός που ήταν πολίτης του κόσμου: Θεολογική Σχολή της Χάλκης, εφημέριος στην Κοινότητα Μακροχωρίου της Πόλης, σπουδές στην Οξφόρδη, διδάκτωρ του Α.Π.Θ., πρωτοσύγκελλος της Μητροπόλεως Θυατείρων στο Λονδίνο, αντιπρόσωπος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών στη Γενεύη, προσκεκλημένος καθηγητής σε ευρωπαϊκά και αμερικανικά Πανεπιστήμια, συμπρόεδρος του Θεολογικού Διαλόγου Ορθοδόξων - Λουθηρανών και τελικά ...Αιγιώτης, αφού βρήκε καταφύγιο στα γηρατειά του κοντά στον Μητροπολίτη Καλαβρύτων και Αιγιαλείας κ. Αμβρόσιο.

Στην Πάτρα δεν πρέπει να είχε έλθει παραπάνω από δύο φορές για να μιλήσει σε διάστημα 13 ετών! Μια τέτοια μορφή πέρασε απαρατήρητη... Ευτυχώς τον τιμούν οι εκτός Ελλάδος Ορθόδοξοι και χριστιανοί. Ας προστρέξουμε στο έργο του, αν θέλουμε να ωφεληθούμε και να κατανοήσουμε την πορεία της Εκκλησίας στους σύγχρονους καιρούς.

Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ

Αγαπητοί φίλοι της Ιδιωτικής Οδού,

Σας προσφέρω ένα άνθος του θεολογικού γιαλού ενός σύγχρονου Ορθόδοξου ιεράρχου, που δίνει μαρτυρία Χριστού εις τους εγγύς και τους μακράν, δηλ. σε όλους τους χριστιανούς όπου γης, που θέλουν να βιώσουν την "περιπέτεια του Θεού". Το κείμενο παρουσιάζεται από το ιστολόγιό μας για πρώτη φορά στα ελληνικά.

Ο Θρησκευτικός Φανατισμός
Του Μητροπολίτου Όρους Λιβάνου κ. ΓΕΩΡΓΙΟΥ
Μετάφραση από τα Αραβικά: Roni Bou Saba

Ο φανατισμός είναι ένα φαινόμενο στις μονοθεϊστικές θρησκείες. Θα περιορίσω όμως την μελέτη στον χριστιανισμό διότι όποιος κατηγορεί τον εαυτό του πλησιάζει τον Θεό και όποιος κατηγορεί τον άλλο σπανίως δικαιώνεται. Χαρακτήρισα τον φανατισμό ως θρησκευτικό και δεν είπα θρησκευματικός (από το θρήσκευμα) γιατί αυτά συνδέονται μεταξύ τους σαν το αίτιο με το αιτιατό. Το θρήσκευμα προέρχεται από την θρησκεία και την φέρει. Ο θρησκευματικός φανατισμός είναι πιο κοντά στο πολιτικό συναίσθημα ή είναι πάντα σε ανάμειξη με την κοινωνική κατάσταση κάποιας θρησκείας ή κάποιου θρησκεύματος. Αυτό είναι και μια φυλετική υπερηφάνεια, και στον καλύτερο βαθμό είναι μια ιστορική υπερηφάνεια. Και αυτός, ο οποίος πέφτει στον φανατισμό μπορεί να είναι ο τελευταίος που προσεύχεται και νηστεύει. Ο φανατισμός, ετυμολογικά (στα αραβικά), είναι η στήριξη των πατρικών συγγενών· και στην μελέτη μας ορίζεται ως προστασία και υπεράσπιση των δικών μας. Ο φανατισμός είναι και τα παρόμοια οικογενειακά, φυλετικά, και εθνικά συναισθήματα. Είναι πλησιέστερος στην συγκίνηση, γιατί συνδέεται πάντα με τον φόβο, ο οποίος γεννάει την υπερηφάνεια.
Είναι ο φόβος που εμείς εκδηλώνουμε με το μίσος ή την απαξίωση, αν αποτελούμε μειονότητα, ή που εκδηλώνουμε με το διωγμό, την κατάπνιξη, ή και την αναμονή για κατάπνιξη αν ανήκουμε στην πλειονότητα. Ο φανατισμός είναι συνεπώς η γλώσσα μιας κοινωνίας, μια γλώσσα που οδηγεί στο να κυβερνήσει κανείς. Ο φανατισμός είναι είτε μέσα σε ένα θρήσκευμα που δεσπόζει ή θέλει να δεσπόσει, είτε μέσα σε ένα καθυποταγμένο θρήσκευμα που φοβάται την εξαφάνιση λόγω της καθυπόταξης. Υπάρχει πάντα κίνδυνος για μια εξίσωση που νιώθουμε ότι απειλείται. Είναι φυσικό να νιώσει ο μειονοτικός ότι θα εξαφανιστεί εάν δεν ενδυναμώνεται, και να νιώσει ο πλειονοτικός ότι η εξουσία του είναι σε φθορά εάν δεν καθυποτάσσει. Ο θρησκευματικός φανατισμός αποτελεί την αληθινή απόσταση μεταξύ πλειονότητας και μειονότητας. Είναι το σημείο συνάντησής τους.
Τον φανατισμό της θρησκευτικής κοινωνίας τον θρέφει ο ίδιος ο θρησκευτικός φανατισμός από την επιθετικότητα που υπάρχει στην ψυχή του πιστού, όπως μπορούμε να παρατηρήσουμε. Εγώ ισχυρίζομαι ότι ο χριστιανισμός, αυτός καθεαυτός, δηλαδή στις πρώτες πηγές, δεν κρατάει την παραμικρή εχθρότητα για κανένα. Στα πιο σκληρά λόγια που απηύθυνε ο Κύριος στους Φαρισαίους, δεν υπάρχει κανένα ίχνος απέχθειας. Όταν είπε: «ουαί υμίν γραμματείς και φαρισαίοι υποκριταί» (Ματθ. 23:13), ή όταν είπε: «ουαί υμίν οδηγοί τυφλοί» (Ματθ. 23:16) καθόταν στην κορυφή της αγάπης. Επίσης όταν μίλησε για τους Ιουδαίους λέγοντας ότι «ο Θεός τετύφλωκεν αυτών τους οφθαλμούς και πεπώρωκεν αυτών την καρδίαν» (Ιωαν. 12:40), ο Δάσκαλος ήταν σε κατάσταση μεγάλης ευσπλαγχνίας. Εάν ο χριστιανισμός είναι η πιστότητα στην αλήθεια τότε είναι η απόρριψη του ψεύδους. Εάν ο χριστιανισμός είναι «έθνος άγιον» (Εξ.19:6) τότε είναι απομακρυσμένος από τους μιαρούς και τους κακοδόξους, «εξάρατε τον πονηρόν εξ υμών αυτών» (Α’ Κορ 5:13). Ο χριστιανισμός δεν είναι μόνο να ευφραίνεσαι με τον Ιησού τον Ναζαρηνό. Αλλά να Τον παραλαμβάνεις με όσους σε κάθε γενιά πορεύονταν με Αυτόν. Είναι, να προσκολληθείς στους μάρτυρές του και σε όσους μαρτυρούν στην ιερότητα του δικαίου. Δεν παίρνεις αυτό που θέλεις από την πίστη και αυτό που δεν θέλεις το παρατάς. Εξ ου και ο πιστός εξευγενίζεται, αποκρούει, νουθετεί, ψέγει, αγκαλιάζει και σκληραγωγεί, διότι την πίστη την μεταφέρουν τα συναισθήματα και την μεταφέρει ο λόγος· ο λόγος ενός ανθρώπου που έχει το νευρικό και το συγκινητικό του σύνολο, εφόσον δεν έφθασε στην τελειότητα, η οποία θα τον καταστήσει ικανό να συμπεριλάβει μόνο τον θείο λόγο και να αιχμαλωτιστεί απ’ αυτόν. Τα συναισθήματα του ανθρώπου, το κοινωνικό περιβάλλον που περικλείνεται μέσα του, και το επίπεδο της μόρφωσης και της ευσέβειάς του, όλα αυτά προσλαμβάνουν την πίστη και την μεταφέρουν.
Στην πραγματικότητα σε κανενός την καρδιά δεν μένει ο λόγος του Θεού γυμνός. Ο άνθρωπος έχει την δική του ερμηνεία γιατί όποιος διαβάζει ερμηνεύει. Γι’αυτό μπορεί ο άνθρωπος αυτός να απομακρύνει από την Εκκλησία εκείνον που δεν απομάκρυναν οι προκαθήμενοι. Και η μετάσταση από το μίσος της αίρεσης στο μίσος του αιρετικού είναι πολύ εύκολη. Ο θρησκευόμενος που έχει ελάχιστη σχέση με τα δόγματα συνηθίζει να μετατρέπει τις απόψεις του σε δόγμα. Ο άνθρωπος συνηθίζει να διαμορφώνει ένα σύνολο δογμάτων, γιατί ό,τι διαμορφώνει τον προστατεύει.

Στον χριστιανισμό δεν υπάρχει εχθρότητα, εσύ όμως δεν συναντάς τον χριστιανισμό αλλά χριστιανούς. Από αυτούς κάποιοι κοντεύουν να φτάσουν το ήθος του Χριστού και σ’αυτούς μεταμορφώνεται, και άλλοι φέρουν το σκοτάδι της ψυχής τους και σ’αυτούς ο Χριστός ενταφιάζεται. Και αν θελήσουμε να εισχωρήσουμε πιο βαθιά θα έλεγα ότι εσύ δεν αντιμετωπίζεις έναν αιώνιο χριστιανισμό, αλλά ερμηνευόμενο. Ο χριστιανισμός, στην ερμηνεία του, είναι ο καρπός μιας ιστορίας και μιας μελέτης ανθρώπων. Ο χριστιανισμός δεν είναι μια ελιά «ούτε ανατολική ούτε δυτική», αλλά δυο ελιές όπου η μία είναι ανατολική και η άλλη δυτική. Το λάδι της πρώτης σχεδόν φωτίζει και της δεύτερης ακόμα λιγότερο σε ό,τι αφορά την ελευθερία. Και η διαφορά μεταξύ των χριστιανών της Ανατολής και των χριστιανών της Δύσης έγκειται στο ότι η Βυζαντινή Αυτοκρατορία – και όχι η Βυζαντινή Εκκλησία – κατέπνιξε τους αιρετικούς, τους φυλάκισε, ή τους εξόρισε, ενώ η Δυτική Εκκλησία κάλεσε στις σταυροφορίες, και κάλεσε στον ιερό πόλεμο· και η ίδια αρνήθηκε επίσημα την ελευθερία των μη καθολικών πριν τη Δεύτερη Βατικανή Σύνοδο, και μακροθύμησε μακροθυμία μεγάλη και τους άφησε να ζουν γιατί δεν είναι τόσο βλαβεροί όσο ο φόνος τους. Ο ιστορικός χριστιανισμός, είτε τον μετέφερε η Αυτοκρατορία των Ρωμιών είτε η Καθολική Εκκλησία, ήταν επιθετικός. Ο χριστιανισμός, ωστόσο, παραμένει μια προσπάθεια και μια ελπίδα. Ο ένας χριστιανισμός είναι αγάπη που δεν εχθρεύεται διότι είναι ο χριστιανισμός των καρδιών, όπως πραγματικά είναι μια καρδιά.
Η καρδιά όμως μπορεί και να συγχωρεί και να σκοτώνει. Συγχωρεί όσο υψηλοφρονεί, με την καλή έννοια, και σκοτώνει όταν παρατάει την υψηλοφροσύνη και προσκολλάται στον εαυτό της. Η καρδιά είτε εξαφανίζει τα πάθη της, είτε τους άλλους εν δυνάμει ή εν ενεργεία. Γενικά όμως παραβλέπει όποιον, σαν κι αυτή, είναι με τον Χριστό μέχρι που τον πνίγει. Φυσικά η εξόντωση των άλλων σχετίζεται με την ιδέα της απολυτότητας της αλήθειας ή με τον δογματισμό. Όντως αποκλείεται να υπάρχει θρησκεία χωρίς την απολυτότητα της αλήθειας, που απορρίπτει το λάθος. Γιατί η θρησκευτική σκέψη δεν μπορεί να είναι μόνο μια ιστορική σκέψη ή μια σχετικιστική σκέψη. Ο πιστός δεν είναι ιστοριογράφος ούτε ασχολείται με την συγκριτική δογματική. Και η θρησκεία δεν είναι μια κοινωνιολογία της θρησκείας. Η θρησκεία ζει σε μια διαλεκτική κίνηση που επιβάλλει πρώτα μια απομάκρυνση, επιβάλλει όμως μετέπειτα την συμφιλίωση έχοντας για πρώτο βήμα ό,τι συναθροίζει. Το δόγμα δεν ωθεί αναγκαστικά να γίνεσαι σκληρός ενώπιον του άλλου. Τα νεύρα μετατρέπουν το δόγμα σε φόνο ή σε σχέδιο φόνου. Μια καρδιά όμως μπορεί να περιλάβει το ορθό δόγμα και όποιον αποκλίνεται από αυτό. Και όσο αποδεχόμαστε τον άλλον πρέπει να διαβλέπουμε το δόγμα του για να δούμε αυτό που αρμονίζεται με την πίστη μας. Ο πεφωτισμένος χριστιανός κατέχει έναν οικουμενισμό και διάλογο χωρίς συγκρητισμό και σχετικισμό.Και εδώ δεν βλέπω ότι η ανθρωπότητα αναγκάζεται να επιλέξει μεταξύ δογματικής ή ιστορικής σκέψης. Η τελευταία όμως περιορίζεται στο να είναι παρατηρητής· αυτό δεν την αποκλείει να είναι και δογματικός παρατηρητής, διότι η ιστορική σκέψη, η εξελικτική, εξ αιτίας της σχετικότητας δημιουργεί φανατισμό για την σχετικότητα που δεν είναι λιγότερο επικίνδυνο από τον δογματισμό, γιατί μπορεί η σχετικότητα να καταστή δόγμα. Εδώ έρχεται η στάση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τους χριστιανούς. Αυτοί ήταν άπιστοι, επειδή δεν πίστευαν στην πολυθεΐα. Και η μονοθεΐα δεν ήταν πιο φανατική από τον παγανισμό ή την πολυθεΐα. Στο τέλος η ρωμαϊκή θρησκεία βρέθηκε καταπιεστική διότι ο χριστιανισμός ήταν κάτι «άλλο». Το παλαιό καταδιώκει το καινό και το καινό μπορεί να καταδιώκει το παλαιό γιατί το «εγώ» έχει την προδιάθεση να είναι ενάντια στο «εσύ», διότι η ύπαρξη δεν δέχεται το δυασμό αφού δεν δέχεται το αντικρίσμα. Η δυσκολία βρίσκεται στο να κατευθύνεται το πρόσωπο στο πρόσωπο, και να κρατήσει την ελευθερία του ο καθένας.
Υπάρχει αντίκρισμα χωρίς αντιμετώπιση (αντίκρουση), δηλαδή χάρη για την αποδοχή του άλλου παρ’ότι είναι άλλος. Υπάρχει μια προετοιμασία για να ακούσεις αυτό που θραύει την ακοή σου χωρίς να κόβεις την γλώσσα που θραύει. Μπορώ να φανταστώ έναν χριστιανό που κρατάει την πίστη του και ζεί μέσα στη δικαιοσύνη και αφορίζει (δεν υπάρχει πίστη χωρίς αφορισμό), αλλά δεν μισεί ούτε προσχεδιάζει μια γενοκτονία, ή κυριαρχία, ή αποσιώπηση, ούτε ζητά εξουσία ή συμφέρον, ή προνόμιο, ή εξασφάλιση διότι όλα αυτά δεν πηγάζουν από το δίκαιο.
Δεν υπάρχει σωστός θρησκευτισμός όταν εξισώνονται όλα τα δόγματα και θρησκεύματα του ενός χριστιανισμού. Ο πιστός δεν σιωπά ούτε παζαρεύει, διότι η παράβλεψη των διαφορών είναι μωρολογία εάν μείνουμε στο επίπεδο της λογικής. Όμως το ίδιο το μυαλό εάν δει τις διαφορές κατέρχεται στην καρδιά για να δει τα πρόσωπα και τα γλυκαίνει γιατί τα καταβρέχει με την αγάπη. Ο πιστός είναι και στο καλούπι των δογμάτων και στη διάδοση της αγάπης. Αυτά τα δύο μπορούν να γίνουν ταυτοχρόνως ανάλογα με την ικανότητά μας να δούμε τον Χριστό στη διαύγειά Του. Μπορείς καθώς παραμένεις στο δόγμα σου να συνοικείς με τον Κύριο μέχρι το μυαλό σου να είναι φωτισμένο και η καρδιά σου ζεστή. Ο πόνος μας προέρχεται από το ότι συμβιώνουμε με την ιστορία στις πτώσεις της και με τον Θεό στην αιωνιότητά Του. Ο Θεός κατοικεί στους ανθρώπους όπως είναι οι ίδιοι. Ο μεν φανατικός κάνει τον Θεό φυλακισμένο της καρδιάς του, ο δε μεγάλος πιστός Τον αποδέχεται ως ελευθερία για την καρδιά του. Ο Κύριος είναι αιχμάλωτος του ανθρώπου. Αυτό είναι η τραγωδία του Θεού. Και ο Θεός χρειάζεται τους εκλεκτούς για να βγάλει από την ανθρωπότητα τον τυφλό της φανατισμό και να τη βάλει στην αιώνια αγάπη.

"ΝΑ 'ΣΑΙ ΑΤΕΓΚΤΟΣ, ΠΕΡΗΦΑΝΟΣ, ΝΑ ΥΠΟΦΕΡΕΙΣ ΣΙΩΠΗΛΑ"

Το πρωί διάβασα στα ΝΕΑ την κριτική του Κώστα Γεωργουσόπουλου για την παράσταση. Απόψε το βράδυ στάθηκα τυχερός, βρήκα εισιτήριο και την παρακολούθησα. Στο γνώριμο από τα φοιτητικά μου χρόνια θέατρο της οδού Κεφαλληνίας. Στη Νέα Σκηνή του Λευτέρη Βογιατζή.
«Η Ήμερη» του Ντοστογέφσκι. Ένα διήγημα που διασκεύασε ο Λ. Βογιατζής σ’ ένα βαθύ υπαρξιακό μονόλογο για ...υποψιασμένους θεατές. Παίζει και σκηνοθετεί ο ίδιος.
Κι ενώ αρχίζει η παράσταση, μια βιντεοσκοπημένη δεύτερη «φωνή» - επιτυχημένο για μένα σκηνικό εύρημα - απαγγέλει στίχους από το ψαλτήριο του Δαβίδ. Και αμέσως σκέφτηκα αυτό που έγραψε ο Γεωργουσόπουλος: «Το κείμενο του Ντοστογέφσκι αν δεν αναγνωστεί με γνώμονα την ορθόδοξη θεολογία καταντάει ένα συγκεχυμένο ψυχολογικό αίνιγμα». Οι ψαλμικοί στίχοι επανέρχονται κατά διαστήματα για να υπομνηματίσουν την ανθρώπινη περιπέτεια.
Ο Ντοστογέφσκι προς τους αναγνώστες του διηγήματος: «Φανταστείτε ένα σύζυγο, και σ’ ένα τραπέζι απάνω να κάθεται η γυναίκα του που αυτοκτόνησε, παν κάτι ώρες, πηδώντας απο το παράθυρο. Είναι ανάστατος, δεν μπορεί να μαζέψει το μυαλό του. Πηγαινοέρχεται από τη μια κάμαρα στην άλλη πασχίζοντας να συλλάβει το τι έγινε, να μαζέψει τις σκέψεις του σ’ ένα σημείο. Χώρια όλα τ’ άλλα, έχουμε να κάνουμε και μ’ έναν αρρωστημένο υποχόνδριο, από εκείνους που μιλάνε μόνοι τους με τον εαυτό τους. Και να τον που μονολογεί, ξετυλίγει την όλη υπόθεση, την ξεδιαλύνει ο ίδιος στον εαυτό του».
Ο λόγος του ήρωα δεν είναι ασυνάρτητος. Βρίθει όμως αντιφάσεων που κινούνται ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα. Αναλύοντας τις αναμνήσεις του φτάνει στο ζητούμενο: την αλήθεια σε ό,τι αφορά τουλάχιστον τον ίδιο.
Το κείμενο αναδεικνύει τον Ντοστογέφσκι όπως πραγματικά είναι, το γράφει εύστοχα και ο Γεωργουσόπουλος: «Μυστικός, ορθόδοξος και αναρχικός»! Πρόκειται για εκρηκτικό μίγμα που διαλύει συμβατικότητες, στερεότυπα, αυτονόητα και αυθεντίες. «Ζήτω ο ηλεκτρισμός της ανθρώπινης σκέψης»!
Το φινάλε του έργου είναι η πεμπτουσία της ζωής: ''Οι άνθρωποι στη γη, παντέρημοι – αυτή ‘ναι η δυστυχία!.. Λένε πως ο ήλιος δίνει ζωή στην οικουμένη. Ο ήλιος θα βγει, και, κοιτάχτε τον, μήπως κι αυτός δεν είναι νεκρός; Όλα πεθαμένα – παντού νεκροί. Άνθρωποι παντέρημοι κι ολόγυρα σιωπή – να η γη! Άνθρωποι, αγαπάτε αλλήλους ποιος το είπε αυτό; Τίνος είναι αυτή η υποθήκη;"

Oι φωτογραφίες είναι από το πρόγραμμα της παράστασης

Η ΑΛΛΗ ΠΑΤΡΑ!

Ξέρετε, αγαπητοί μου φίλοι της Ιδιωτικής Οδού, εκτός από την Πάτρα του Πατρινού Αντιδημάρχου Πολιτισμού κ. Σκαρμέα (Ρουβάς, Θώδη κ.ο.κ.) υπάρχει και η Πάτρα του Θεσσαλονικιού κ. Βύρωνα Φιδετζή, διευθυντού της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών (φωτό). Σήμερα είχα την τιμή να τον συναντήσω στην Αθήνα και να μιλήσουμε για τους Πατρινούς συνθέτες, τους οποίους η Πάτρα πεισματικά περιφρονεί.

Στις Ελληνικές Μουσικές Γιορτές (Τέταρτος Κύκλος) που θα διοργανώσει η ΚΟΑ (1-7 Απριλίου, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) θα συμμετάσχει η Ορχήστρα Πατρών υπό τον Δημήτρη Μποτίνη και στις 4 Απριλίου η ΚΟΑ θα παρουσιάσει έργα τριών Πατρινών συνθετών: Δ. Λιάλιου, Α. Νεζερίτη και Θ. Μικρούτσικου.

Η σχετική συνέντευξη τύπου, όπου θα ανακοινωθεί το αναλυτικό πρόγραμμα, θα δοθεί την προσεχή Τετάρτη 27 Φεβρουαρίου στο Μέγαρο.

Είναι πλέον γνωστή η μανία μου με τους πατρινούς συνθέτες και η σταθερή ενασχόλησή μου με τη ζωή και το έργο τους. Και είναι για μένα μεγάλη χαρά το γεγονός ότι η αξία τους αναγνωρίζεται εκτός Πατρών. Γιατί εντός...

Τρεις διδακτορικές διατριβές βρίσκονται εν εξελίξει αυτή τη στιγμή για ισάριθμους Πατρινούς συνθέτες: Της Ευτυχίας Ταλακούδη (μουσικός της ΚΟΘ) για τον Δ. Λιάλιο, του πιανίστα Θανάση Τρικούπη για τον Α. Νεζερίτη και του μουσικολόγου Απόστολου Αρμάγου για την Ελένη Οικονομοπούλου. Προσθέτω και αυτή του πιανίστα Απόστολου Παληού για τον Αιγιώτη Λώρη Μαργαρίτη.

Έξω πάμε καλά, όπως βλέπετε. Άρα δεν υπάρχει πρόβλημα. Όπως λέω συχνά το έργο τέτοιων δημιουργών δεν χάνεται. Κι αν περιπέσει στη λήθη, η ιστορία θα το ανασύρει. Ενώ οι των Πατρέων Αντιδήμαρχοι Πολιτισμού; Ευτυχώς έχουν τον περιπτερά της γειτονιάς τους. Και πολύ τούς είναι.-

ΔΕΝ ΘΑ ΣΑΣ ΜΑΘΩ ΕΓΩ ΤΩΡΑ!

Mεταμεσονυκτίως χθες έγραφα δυο λόγια για κάποιες κινήσεις του νέου Αρχιεπισκόπου που εύχομαι να έχουν διάρκεια. Σήμερα, ο γνωστός συγγραφέας Κωστής Παπαγιώργης, από τη μόνιμη στήλη του στην εφημερίδα Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΠΕΝΔΥΤΗ, εξαίρει την απλότητα του Αρχιεπισκόπου: "Στον Ιερώνυμο αναγνωρίζουμε κάτι στέρεο, αμιγώς αρβανίτικο. Εκεί που ακούγαμε ποταμούς ψευτορητορίας, τώρα με πέντε λόγια η τελετή λήγει". Ο Ιερώνυμος δεν έχει ούτε το ύφος ούτε τη νοοτροπία τού "θα σας μάθω εγώ τώρα". Αλλά εκεί που μας εκπλήσσει ο Παπαγιώργης είναι όταν διατυπώνει κατ' εξοχήν θεολογικές σκέψεις, πρακτικού περιεχομένου: "Η Εκκλησία είναι κοντά στο ποίμνιο όταν μπορεί να κρατά κάποια διακριτική απόσταση. Δεν θέλουμε ιερείς στην τηλεόραση, στα γήπεδα και στα αναψυκτήρια. Ο χώρος τους είναι άλλος".

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Κ. Παπαγιώργης γνωρίζει καλά ότι αυτή η τακτική δεν αρέσει στους κάθε λογής υπερφίαλους που αφθονούν στον εκκλησιαστικό χώρο και νιώθουν κάποιος να τους τραβάει το χαλί κάτω απ' τα πόδια τους. Γι' αυτό και κλείνει το σημείωμά του ως εξής: "Ευχόμαστε σθένος στον Ιερώνυμο και γερό στομάχι διότι οι "αντιδράσεις" δεν θα αργήσουν να φανούν".

ΜΑΚΑΡΙ!

- Μπήκε ξαφνικά στο ναό του Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη, την ώρα νεανικής σύναξης, και μίλησε με τους νέους σε τόνο ανθρώπινο και πνευματικό. Συνάντηση ουσιαστική.

- Στέγασε αμέσως Κούρδους μετανάστες που υπέφεραν από το πολύ κρύο. Κίνηση δυναμική.

- Δεν χρησιμοποιεί αστυνομική φρουρά και άλλα προνόμια του αξιώματός του. Ζωή φυσιολογική.

- Έδωσε εντολή, έτσι τουλάχιστον γράφτηκε, να καταργηθούν τα βάθρα που υπερύψωναν τον Αρχιεπίσκοπο στην αίθουσα συνεδριάσεων της Ι. Συνόδου. Απόφαση απολύτως λογική.

- Δεν σπεύδει να μιλήσει δημόσια για τα "εθνικά θέματα", παρ' ότι πολλοί τον καλούν να το πράξει. Στάση συνετή.

- Απουσιάζει από τα κανάλια! Υπόθεσις εγκωμίου!

- Δεν ομιλεί με τον συνήθη εκκλησιαστικό στόμφο. Ανθρώπινη φωνή.

Μακάρι!

Η ΑΠΑΝΘΡΩΠΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΩΝ

Απόψε στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν, στο θρυλικό Υπόγειο που συνειρμικά με παραπέμπει πάντα στο ομώνυμο έργο του Ντοστογιέφσκι, είδα την παράσταση «Η μέθοδος Γκρόνχολμ», σε σκηνοθεσία Διαγόρα Χρονόπουλου. Το εργασιακό αυτό «θρίλερ» του Ισπανού Τζόρντι Γκαλθεράν, έχει παιχτεί σε 21 χώρες στην Ευρώπη και την Αμερική, έχει αποσπάσει περισσότερα από είκοσι βραβεία, έχει γίνει ταινία το 2003 και φέτος παρουσιάζεται από το Θέατρο Τέχνης με πρωταγωνιστές τους Γιώργο Καραμίχο, Χρήστο Σαπουντζή, Βίκυ Παπαδοπούλου και Πέτρο Λαγούτη.
Ο ίδιος ο συγγραφέας σημειώνει για το έργο του: «Αποπειράται να μιλήσει για τη σκληρότητα στις εργασιακές σχέσεις. Και θέλησα να το κάνω αυτό με αφορμή μία από τις πλέον απάνθρωπες διαδικασίες που υφίστανται στον εργασιακό χώρο: την επιλογή προσωπικού.
Η υπόθεση είναι απλή. Οι τέσσερις τελευταίοι υποψήφιοι για μια θέση ανωτάτου στελέχους πολυεθνικής εταιρείας συναντώνται και υποβάλλονται στις τελευταίες δοκιμασίες της διαδικασίας επιλογής. Δοκιμασίες οι οποίες, ακροβατώντας στο παράλογο, δε φαίνεται να έχουν καμία σχέση με αυτή καθεαυτή τη θέση εργασίας».

Η ιδέα για το έργο γεννήθηκε από μια πραγματική ιστορία. Το ενδιαφέρον είναι ότι τελικά οι ήρωες του έργου, και της ζωής προσθέτω, είναι έτοιμοι να υποστούν μικρότερες ή μεγαλύτερες ταπεινώσεις προκειμένου να πιάσουν μια δουλειά. Γι’ αυτό ο Γκρόνχολμ λέει πως τελικά «δεν έχει σημασία ποιοι είμαστε ούτε πώς είμαστε, αλλά ποιοι φαινόματε ότι είμαστε. Η πραγματική μας ταυτότητα δεν ενδιαφέρει κανέναν, ούτε καν εμάς τους ίδιους».

ΕΛΕΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΥ Η ΥΜΝΩΔΟΣ (1912 - 1999)

Την Τετάρτη 21 Νοεμβρίου 2007 η Ορχήστρα Πατρών παρουσίασε και στην Πάτρα (μετά το Φεστιβάλ Θρησκευτικής Μουσικής Πάτμου) δύο αποσπάσματα από τα έργα της Πατρινής συνθέτριας Ελένης Οικονομοπούλου «Ο Πρωτόκλητος» (Τρανός ο λόγος σου Κύριε) & «Ο Κοινωνικός» (Άκτιστε Λόγε και Συνάναρχε), σε ενορχήστρωση της πιανίστριας Βίκυς Στυλιανού. Τραγούδησε η γνωστή μεσόφωνος Μαργαρίτα Συγγενιώτου. Την ορχήστρα διηύθυνε ο μαέστρος Δημήτρης Μποτίνης.
Την ώρα που η Πάτρα έχει ξεχάσει την συνθέτρια η οποία τίμησε την πόλη της, μουσικοί και μουσικολόγοι ασχολούνται με το έργο της. Εκτός από τις διάφορες μεταγραφές μερών των ορατορίων της, μία διδακτορική διατριβή, αυτή του μουσικολόγου Απόστολου Αρμάγου, για τη ζωή και το έργο της βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη.
Ποια είναι, λοιπόν, αυτή η συνθέτρια για την οποία ο Κωστής Στεφανόπουλος δήλωσε τον Ιούλιο του 2000: «Τι να πω εγώ για την Ελένη, που την αγαπούσα τόσο πολύ! Είχε μια γλυκύτητα που νομίζω ότι την έχουν όλοι οι άνθρωποι που ζουν πνευματική ζωή».
Διευθύντρια χορωδιών και συνθέτρια, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1912 και πέθανε στις 28 Απριλίου 1999. Ήταν το πέμπτο παιδί μιας εξαμελούς οικογένειας η οποία ανήκε στην περίφημη αστική τάξη που κυριαρχούσε στην Πάτρα των αρχών του 20ου αιώνα (ο πατέρας της ήταν μεγαλέμπορος). Έτσι, σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα που επικρατούσαν την εποχή εκείνη, η μόλις εξάχρονη Ελένη στάλθηκε ως οικότροφος στις Ουρσουλίνες, καθολικές μοναχές, στο Ναύπλιο. Για κάποιους λόγους, διέκοψε την φοίτηση στις Ουρσουλίνες και τελείωσε το Δημοτικό και το Γυμνάσιο στο Αρσάκειο Πατρών. Από μικρή παρακολούθησε μαθήματα πιάνου, αρχικά στο σπίτι, έπειτα στο Ωδείο Πατρών και τέλος στο Ωδείο Αθηνών.
Το 1937 ιδρύθηκε το Πατραϊκό Ωδείο από τον ιερέα Ευθύμιο Ντρέκη σε συνεργασία με τον Μανώλη Καλομοίρη. Η Ελένη Οικονομοπούλου συμμετείχε στην επιτροπή κυριών της Πάτρας που συστήθηκε με σκοπό την αδιάκοπη λειτουργία του Ωδείου και στα χρόνια της Κατοχής και προσέφερε τις υπηρεσίες της ως καθηγήτρια, πάντα σε εθελοντική βάση.
Στις 14 Νοεμβρίου 1938 παίρνει την απόφαση να αφιερωθεί δια βίου στην αδελφότητα «Ευσέβεια», η οποία ως κλάδος της αδελφότητας θεολόγων «ΖΩΗ», ασκούσε έργο εσωτερικής ιεραποστολής, δηλαδή διαδόσεως του χριστιανικού μηνύματος σε όλα τα στρώματα της ελληνικής κοινωνίας. Ένα έργο που προσέλαβε μεγάλης σημασίας διαστάσεις μετά την απελευθέρωση από την Γερμανική Κατοχή.
Η Ελ. Οικονομοπούλου προπολεμικά δίδαξε για κάποιο διάστημα και στο Ωδείο του Αιγίου, ενώ με την κήρυξη του πολέμου εντάχθηκε στο εθελοντικό σώμα του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού υπηρετώντας σε διάφορα νοσοκομεία (1940-41). Το 1943 εγκαθίσταται οριστικά στην Αθήνα. Κατά τα Δεκεμβριανά (1944) τραυματίστηκε στο πόδι από όλμο που έπεσε μέσα στο δωμάτιό της, στο κτήριο που στεγαζόταν τότε η αδελφότητα στην πλατεία Κάνιγγος.
Στις 5 Οκτωβρίου 1945 κυκλοφορεί σε χιλιάδες αντίτυπα, μαζί με το πρώτο τεύχος του περιοδικού «Η Ζωή του Παιδιού», η πρώτη τυπωμένη εργασία της, το τραγούδι «Η δύναμις της πίστεως» («Μή φοβηθείς»), σε στίχους Ιωάννη Πολέμη. Από τότε άρχισε να γράφει συστηματικά τραγούδια για διάφορες γιορτές και εκδηλώσεις της αδελφότητας, τα οποία ξεπερνούν τα εκατό και απαρτίζουν τις συλλογές «Το αστέρι της Αυγής» (έκδ. 1952), «Φως και τραγούδι» (έκδ. 1954) «Ας τραγουδήσουμε» (έκδ. 1962). Όλα τα τραγούδια που περιλαμβάνονται στις συλλογές αυτές (με χορωδία και πιάνο) είναι βέβαιο ότι έχουν γραφτεί αρκετά χρόνια πριν εκδοθούν, αφού γράφονταν για να παρουσιαστούν στις εκδηλώσεις της «Ευσέβειας» και δημοσιεύονταν αρχικά στο περιοδικό «Η Ζωή του Παιδιού». Σίγουρο είναι επίσης το γεγονός ότι η Ελ. Οικονομοπούλου παράλληλα με τα τραγούδια και τα ορατόρια που ακολούθησαν, συνέθετε και ερμήνευε και κλασσικά κομμάτια, τα οποία παρουσιάζονταν σε διάφορες, πολιτιστικού περιεχομένου, εκδηλώσεις. Σε μουσική εκδήλωση της «Χριστιανικής Ενώσεως Επιστημόνων» (2 Μαρτίου 1947), η Ελ. Οικονομοπούλου παρουσιάζει τραγούδια της διευθύνοντας την χορωδία της αδελφότητας «Ευσέβεια», αλλά και παίζει η ίδια στο πιάνο – με τη σύμπραξη ενός ή δύο βιολιστών – έργα Bach, Beethoven καθώς και το έργο Variations του C. Saint-Saens (πάνω σε θέμα του Μπετόβεν) για δύο πιάνα à quatre mains.
Η Ελ. Οικονομοπούλου ήταν, δηλαδή, δασκάλα και σπουδαία σολίστ πιάνου. Ήταν και εμπνευσμένη διευθύντρια της χορωδίας της «Ευσέβειας», που διηύθυνε από το 1943 και με αυτή ταξίδεψε σχεδόν σε όλη την Ελλάδα παρουσιάζοντας θρησκευτικά τραγούδια δικά της και άλλων, ξένων συνθετών. Ο μαέστρος Δημήτρης Κανάρης παρατηρεί: «Είχε μια στιβαρότητα μοναδική για γυναίκα διευθυντή χορωδίας»! Ήταν, φυσικά, και συνθέτρια. Καθοριστικό ρόλο στη συνθετική της δημιουργία έπαιξε ο μεγάλος συνθέτης Κωνσταντίνος Κυδωνιάτης, τον οποίο η Οικονομοπούλου θεωρούσε δάσκαλό της. Ο Κυδωνιάτης συνέβαλε αποφασιστικά στο μεγάλο συνθετικό βήμα της, τα ορατόρια.
Ο μαέστρος Αντώνης Κοντογεωργίου υπογραμμίζει με έμφαση ότι η Οικονομοπούλου «υπήρξε η πρώτη Ελληνίδα μουσικός που συνέθεσε μεγάλα ορατόρια, με ό,τι αυτό προϋποθέτει από πλευράς κατάρτισης και αξιοσύνης». Τα Ορατόρια αυτά, κατά χρονολογική σειρά, είναι:
α. «Ο Κοινωνικός» (1949). Αφιερωμένο στη Θεία Κοινωνία. Για σοπράνο, άλτο και γυναικεία χορωδία σε κείμενο Γεωργίου Βερίτη. «Ενορχήστρωση Κ. Π. Κυδωνιάτης (1967). Η πρώτη παρουσίαση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις 18 Απριλίου 1950. Η ηχογράφηση πρωτοκυκλοφόρησε σε δίσκο στην επέτειο των είκοσι χρόνων από τον θάνατο του ποιητή του «Κοινωνικού» Γ. Βερίτη (1968) και επανεκδόθηκε σε ψηφιακή μορφή μαζί με το ποιητικό κείμενο (2003) από τις εκδόσεις «ΖΩΗ». Εκτός από πολλές παρουσιάσεις του έργου σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι το ορατόριο αυτό παρουσιάστηκε στην Αυστραλία το 1985 από τον μαέστρο John Apeitos.
β. «Θεοφάνεια» (1963). Για σολίστ (σοπράνο, κοντράλτο) και γυναικεία χορωδία, σε κείμενο Ρόδης Ερμά. Ενορχήστρωση Κ. Π. Κυδωνιάτης (1970). Το θέμα του ορατορίου είναι η Βάπτιση του Χριστού. Το έργο παρουσιάστηκε στον Πειραιά στις 20 Ιανουαρίου 1964 και απέσπασε εξαιρετικές κριτικές. Στην ηχογράφηση του έργου (διπλός δίσκος σε βινύλιο), που έγινε στα στούντιο της Columbia, έπαιξαν μέλη της «Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών» και διηύθυνε η ίδια η Οικονομοπούλου.
γ. Ελωί – Ελωί (Γολγοθάς, 1964) σε στίχους Στέφανου Μπολέτση. Ημιτελές. Η Έφη Αγραφιώτη θεωρεί ότι «ο απώτερος μουσικός στόχος της συνθέτριας ήταν να αποδώσει με τον ήχο της Βυζαντινότροπο χρώμα. Εκτός της πρόθεσής της, όμως, που διαφαίνεται σε σελίδες χειρόγραφων σημειώσεων και δύο σελίδες με τοποθέτηση βασικών συγχορδιακών στηριγμάτων για το πρώτο μέρος του έργου, τίποτε άλλο δεν συνετέθη» (Ε. Αγραφιώτη, Η μουσική δεν είναι γένους θηλυκού; σ. 160, έκδ. 2004).
δ. Ο Πρωτόκλητος (1974). Για πέντε σολίστ, μεικτή χορωδία, δύο αφηγητές, δύο αφηγηματικούς χορούς (γυναικείο και ανδρικό) και συμφωνική ορχήστρα. Το έργο είναι γραμμένο σε μουσική συνεργασία Κ. Π. Κυδωνιάτη και Ε. Οικονομοπούλου αναφέρεται στον πολιούχο της Πάτρας Απόστολο Ανδρέα τον Πρωτόκλητο. Το κείμενο ανήκει στην συγγραφέα Φανή Παπαγεωργίου, παιδική φίλη της Οικονομοπούλου από το οικοτροφείο των Ουρσουλίνων στο Ναύπλιο. Η διάρκεια του έργου είναι περίπου 90΄. Το Λειτουργικό αυτό δράμα υπήρξε καρπός της γόνιμης συνεργασίας δασκάλου και μαθήτριας. Ο ίδιος ο Κυδωνιάτης σημειώνει: «σε συνεργασία με την Ελένη Οικονομοπούλου» (βλ. Χρήστος Ηλ. Κολοβός, Χρονολογικός Κατάλογος Έργων Κωνσταντίνου Κυδωνιάτη, περιοδικό «Πολυφωνία», τεύχος 4, σελ. 142, 2004). Στα προηγούμενα ορατόρια ο Κ. Κυδωνιάτης έκανε την ενορχήστρωση. Στον «Πρωτόκλητο», του οποίου τη σύνθεση άρχισε η Οικονομοπούλου κατόπιν παροτρύνσεώς του, ο Κ. Κυδωνιάτης φαίνεται πως θέλησε να συν-δημιουργήσει. Το αποτέλεσμα εντυπωσιακό! Το έργο έχει μεγάλες καλλιτεχνικές απαιτήσεις και η παρουσίασή του είναι δύσκολη και πολυδάπανη γι’ αυτό δεν έχει παρουσιαστεί μέχρι σήμερα ολοκληρωμένο. Στο πρόγραμμα συναυλίας της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ (19-12-1996) που διηύθυνε ο μαέστρος Angelo Cavallaro, περιλαμβανόταν ένα απόσπασμα από τον «Πρωτόκλητο»: η «Άρια της Μυροφόρου», την οποία τραγούδησε η σοπράνο Μάρθα Αράπη. Ας σημειωθεί επίσης ότι στη βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών υπάρχει η παρτιτούρα του ορατορίου «Ο Πρωτόκλητος» και σε μεταγραφή για πιάνο.
Τέλος υπάρχουν δύο ακόμα έργα της Οικονομοπούλου για τρίφωνη γυναικεία χορωδία: η Θ. Λειτουργία του Ιωάννου Χρυσοστόμου και το κοντάκιον Τη Υπερμάχω.
Την πλήρη εργογραφία της Ελ. Οικονομοπούλου έχει συντάξει η μουσικολόγος Δώρα Παναγοπούλου, η οποία αναδίφησε στο αρχείο της συνθέτριας που φυλάσσεται στην αδελφότητα «Ευσέβεια». Η εργογραφία έχει δημοσιευθεί στο βιβλίο της κ. Ευαγγελίας Π. Γεωργουλέα «Ελένη Ν. Οικονομοπούλου, η μουσουργός (1912-1999)», εκδ. ΚΑΛΑΜΟΣ, 2000. Το βιβλίο αποτελεί πραγματικά πολύτιμη μονογραφία για το έργο της συνθέτριας. Παρτιτούρες έργων της Ελ. Οικονομοπούλου υπάρχουν επίσης στην βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών και στους φακέλους 317 («Ο Κοινωνικός») και 318 («Φως και Τραγούδι») του Μουσικού Αρχείου Σπύρου Μοτσενίγου στην Εθνική Βιβλιοθήκη.
Σε μια προσπάθεια να γίνουν γνωστά σήμερα τα δημοφιλή στην εποχή τους έργα της Ελ. Οικονομοπούλου, το «Πατραϊκό Ωδείο», σε συνεργασία με την ανιψιά της συνθέτριας Ευδοκία, διοργάνωσε εκδήλωση τιμής και μνήμης στις 5 Απριλίου 2001 στην γενέτειρά της. Τραγούδια και αποσπάσματα από το ορατόριο για τον Άγιο Ανδρέα διασκεύασε για εκκλησιαστικό όργανο και παρουσίασε στην αίθουσα εκδηλώσεων του ωδείου η διευθύντρια κ. Άσπα Ντρέκη-Βικάτου.
Ο γράφων, σε σχετική πρότασή του προς τον Θάνο Μικρούτσικο - στο πλαίσιο του φορέα «Πάτρα Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης 2006» - για την έκδοση ψηφιακού δίσκου με έργα Πατρινών συνθετριών, συμπεριέλαβε και την Ελένη Οικονομοπούλου. Η πρόταση εγκρίθηκε και η πιανίστρια Καλλιόπη Γερμανού μπήκε στο στούντιο και άρχισε να ηχογραφεί. Μεταξύ αυτών και την εισαγωγή από το Ορατόριο «Θεοφάνεια» της Οικονομοπούλου. Ο δίσκος δεν ολοκληρώθηκε με ευθύνη των διαδόχων του Θ. Μικρούτσικου, οι οποίοι ουδέποτε έδωσαν την παραμικρή εξήγηση για τη μη παραγωγή ενός cd που θα αποτελούσε συμβολή στην πατρινή ιστορία, αλλά και την ιστορία της νεοελληνικής μουσικής.
Η συνθετική εργασία της Οικονομοπούλου εντάσσεται στη «δυτικότροπη» αντίληψη. «Η μουσική της σκέψη δεν φαίνεται να ανεγνώριζε συγγένεια προς την Εθνική Σχολή – κυρίαρχο μουσικό ρεύμα της εποχής» (Μιχ. Αδάμης). Η μουσική της γλώσσα ερείδεται στη βάση των κλασσικών Θεωρητικών, αλλά η μουσική της έκφραση, λόγω της αυθεντικότητάς της, καθίσταται διαχρονική. Το έργο της αποτελεί ουσιαστικά, έναν ύμνο στην φωνητική και χορωδιακή μουσική. Μέλημά της η μελωδική συνύπαρξη λόγου και μουσικής, η οποία οδηγεί σε ανώτερες σφαίρες, σ’ έναν Θεανθρώπινο μουσικό κόσμο! Ίσως γι’ αυτόν τον μεγαλόπνοο οραματισμό η Σοφία Σπανούδη έγραψε ότι η Οικονομοπούλου «κάποιες στιγμές διακατέχεται από μπετοβενικής συλλήψεως έμπνευση».

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΣ

Από το υπό έκδοσιν έργο «Λεξικό Πατρινών Συνθετών»

ΝΙΚΟΣ ΣΚΑΛΚΩΤΑΣ - ΕΝΑΣ ΕΛΛΗΝ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΣ

Πριν σχεδόν εξήντα χρόνια ο μέγιστος μουσικοκριτικός Μίνως Δούνιας έγραφε στην Καθημερινή (22-10-1949), μετά τον θάνατο του Νίκου Σκαλκώτα:
"Παραμένει εκπληκτικό το γεγονός ότι οι μουσικοί ηγέται και τα καλλιτεχνικά ιδρύματα του τόπου μας τόσο λίγο ενδιαφέρθησαν να προσφέρουν πνευματική υποστήριξη, θετική, ουσιαστική βοήθεια σ’ ένα ταλέντο τόσο ιδιότυπο, το σπανιώτερο ίσως που έχει αναδείξει ως τώρα ο τόπος μας".
Η καλλιτεχνική και η πνευματική ηγεσία δηλαδή, αντιμετώπισαν τον Σκαλκώτα με πρωτοφανή περιφρόνηση, ως μη υπάρχοντα. Και επειδή εκείνος δεν ανήκε στην τάξη των επιτηδείων και των κάθε λογής καιροσκόπων που διεκδικούν το δίκιο τους κι όταν έχουν άδικο, δεν επολέμησε για την επιβολή της τέχνης του. Εστράφη εις εαυτόν, μακριά από κάθε μάταιη επιδίωξη. Άλλωστε σε όλη του τη ζωή υπήρξε εχθρός της επιδείξεως και της ματαιοδοξίας. Το μεγαλείο της ψυχής του επιβεβαιώνει εμφαντικά ο Μίνως Δούνιας: «Ωστόσο, δεν έτρεφε κακία για κανένα. Ποτέ μου δεν τον άκουσα να επικρίνει συναδέλφους του. Αντίθετα, για όλους, και τους πιο ασήμαντους ακόμη, είχε να πει έναν καλό λόγο. Πρόσφερε σ’ όλους τη στοργή που ο σκληρός αυτός τόπος του είχε αρνηθεί».
Ο Νίκος Σκαλκώτας έζησε και δημιούργησε αρχοντικά. Ως γνήσιος Έλλην, με οικουμενικές διαστάσεις. Σήμερα έργα του ερμηνεύουν Γερμανοί, Σουηδοί, Ρώσοι, Κινέζοι, άπαντες. Δεν υπάρχει μεγάλος μουσικός, όπου γης, που να μη γνωρίζει τον Σκαλκώτα. Τα έργα του ηχογραφούνται από Έλληνες και ξένους ερμηνευτές. Τα πλέον έγκριτα παγκόσμια μουσικά λεξικά τον αναφέρουν ως ένα από τους μεγαλύτερους συνθέτες του 20ου αιώνα. Η επιστήμη της μουσικολογίας ίσταται ενεή και εκπληττομένη μπροστά στον εξόχως διαχρονικό χαρακτήρα της μουσικής του δημιουργίας.
Όμως και ως άνθρωπος και ως συνθέτης μας διδάσκει το μάθημα της όντως ζωής: Ειλικρίνεια προθέσεων, αφέλεια της δημιουργίας, προσήλωση σ’ ένα μακάριο κόσμο, λυτρωμένο από κάθε εμπορικό υπολογισμό, μεστωμένη σκέψη, συνοχή νοημάτων, συναρπαστικός ρυθμός και αληθινή συγκίνηση από τη μουσική του, η οποία είναι «φυσικά δύσκολη», αφού η μεγάλη τέχνη δεν μπορεί να είναι εύπεπτη.
Ο Νίκος Σκαλκώτας είναι εθνικός συνθέτης! Γι’ αυτό ακριβώς τον αγνοεί η συντριπτική πλειοψηφία των νεοελλήνων. Ευτυχώς που ο Σκαλκώτας εκτός από εθνικός είναι και οικουμενικός! Καλούμαστε να τον ανακαλύπτουμε συνεχώς. Ποιος μας καλεί; Η Ιστορία! Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Γιατί; Διότι απλούστατα η μουσική του είναι ακριβώς όπως τη χαρακτήρισε Γερμανός κριτικός το 1953: κοιτίδα χρυσού!!!

Το μικρό αυτό κείμενό μου αφιερώνεται στον φίλο της Ιδιωτικής Οδού allos tassos, γιατί το σχετικό, μέσω σχολίου αίτημά του, με… πρόλαβε. Ο Σκαλκώτας κατέχει περίοπτη θέση στην προσωπική μου μυθολογία!

ΟΙ ΙΣΤΟΛΟΓΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΥΜΝΟΛΟΓΟΙ

Θαυμάσια τα γράφει σήμερα στην πατρινή εφημερίδα ΣΗΜΕΡΙΝΗ ο εκδότης της Α. Χριστόπουλος. Εκφωνεί λόγον εναντίον της ανωνυμίας των ιστολόγων. Και αναδεικνύεται πρόμαχος της επωνυμίας! Μόνο που αγαπητέ μου κ. Χριστόπουλε, έχω στον H/Y μου αρκετές επιστολές που σας έστειλα, επωνύμως φυσικά, και δεν έτυχαν δημοσιεύσεως. Κατανοώ… Δέχεστε πιέσεις και μάλιστα από εκκλησιαστικούς άνδρες, στους οποίους, προφανώς, αποδίδετε ούτως τον πρέποντα σεβασμό. Απλά το καταγράφω. Στο επώνυμο ιστολόγιό μου! Τελικά δεν αρκεί να είσαι επώνυμος σε καιρούς …ανωνυμίας. Πρέπει να είσαι και αρεστός στα, ας πούμε, «κέντρα εξουσίας».

- Και από τους ιστολόγους στους υμνολόγους! Τους σους υμνολόγους Σεβασμιώτατε, θίασον συγκροτήσαντας, δοξαστικόν στερέωσον! Υμνολογήματα ου τυχόντα τα του τ. βουλευτού και της «Σπαρτιάτιδος» εφημερίδος! Με… γνώμη και καλλιέπεια! Αν ήμουν Δεσπότης θα εξέδιδα τα μετ’ επιμελείας συντεθέντα δι’ εμέ υμνολογικά αναθήματα, προς δόξαν μου και δόξαν των απανταχού… Αφγανών!

Η ΣΙΩΠΗ ΔΕΝ ΣΥΓΧΩΡΕΙΤΑΙ

Στους φίλους της Ιδιωτικής Οδού που "έχουν λογισμούς" πως είμαι ιεροκατήγορος και φροντίζουν με τις προτροπές τους για τη σωτηρία της ψυχής μου, αφιερώνω ένα σημείωμα του Μητροπολίτου Θηβών και Λεβαδείας κ. Ιερωνύμου, νυν Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, το οποίο δημοσιεύει η εφημερίδα ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΚΟΣΜΟΣ (18-2-08). Το ιδιόχειρο σημείωμα αφορά στην αποχώρησή του από την διαδικασία εκλογής του Μητροπολίτου Κορίνθου και έχει ως εξής:

Μακαριώτατε,

Σεβασμιώτατοι,

Ο Επίσκοπος όταν συκοφαντείται και διασύρεται σιωπά και συγχωρεί. Όταν όμως αλλοιώνεται το πολίτευμα της Εκκλησίας η σιωπή δεν συγχωρείται. Τότε διαμαρτύρεται και διαχωρίζει την θέση του. Αυτό το νόημα έχει και η αποχώρησίς μου από την σημερινή συνεδρία.

Είναι τραγικό να διαπιστώνει κανείς Ιεράρχες να ξεπουλάνε την ελευθερία τους για ένα κομμάτι ...ψωμί.

10/10/2006

Ο Θηβών και Λεβαδείας Ιερώνυμος

ΦΕΝΙΑ ΠΑΠΑΔΟΔΗΜΑ: Από τη Ραψωδία στο Ραπ

Την γνώρισα ως Νάστενκα στις «Λευκές Νύχτες» του Ντοστογιέφσκι και ως Μαργαρίτα στον «Φάουστ», δύο παραγωγές του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας. Μετά την είδα να τραγουδάει Μαρία Πολυδούρη σε ρυθμούς …μπλούζ και Όμηρο σε ρυθμούς …ραπ! Η φίλη Φένια Παπαδόδημα, ως ηθοποιός και μουσικός, προτείνει μια τελείως διαφορετική ανάγνωση των «κλασσικών», που αγγίζει, όμως την ουσία του λόγου: αρχαιοελληνικού και σύγχρονου.
Γι’ αυτό παραθέτω εδώ ένα απόσπασμα διαχρονικής συνέντευξης που μου παραχώρησε για το περιοδικό «το δόντι».

- Στο Θέατρο «Φούρνος» προτείνεις μια «αιρετική» μουσική παράσταση, βασισμένη στη «Νέκυια», στη γνωστή μετάφραση του Δημήτρη Μαρωνίτη. Αφηγείσαι μουσικά Όμηρο χρησιμοποιώντας αφρικάνικη μουσική! Πραγματικά, εξαιρετικά απίθανη μίξις…

ΑΠ: Η μουσική αφήγηση που ήταν αποκλειστική υπόθεση των ραψωδών στην αρχαιότητα, διασώζεται σήμερα μόνο στην Αφρική από τους αφρικανούς παραμυθάδες griots. Αυτοί είναι σχεδόν ημίθεοι, οι οποίοι μεταφέρουν την ιστορία των γενεών μέσα από την προφορική παράδοση, με τη συνοδεία της αφρικανικής άρπας cora. Με αυτόν τον τρόπο μεταφέρεται η ιστορία των λαών αυτών. Πρόκειται για λόγο έμμετρο, όπως και στην Οδύσσεια. Εκεί έχουμε δακτυλικό εξάμετρο. Στην Αφρική τα 6/8 των griots είναι ουσιαστικά το ίδιο, αρκεί ο λόγος να τοποθετηθεί σε μια διαφορετική ταχύτητα. Στον δυτικό πολιτισμό –στην προκειμένη περίπτωση έχει επικρατήσει η γερμανική αντίληψη- κυριαρχεί η άποψη ότι ο λόγος της ραψωδίας ήταν αργός και στομφώδης. Δηλαδή το δακτυλικό εξάμετρο «μεταφράστηκε» σε κάτι βαρετό. Έτσι όμως δεν μπορεί ν’ ακούσει κανείς ραψωδία και σκεφθείτε ότι οι αρχαίοι σε μια βραδυά έλεγαν τρεις ραψωδίες!

- Προτείνεις, λοιπόν, λόγο, ρυθμό και μελωδία σε μια αρμονική συνύπαρξη για την απόδοση της ραψωδίας.

ΑΠ: Ο ίδιος ο Όμηρος δίνει την απάντηση, όταν βάζει τον Αλκίνοο να λέει στον Φήμιο: «ξέρεις να ιστορείς σαν αοιδός με άρτια γνώση». Η ιστόρηση είναι καθαρά ρυθμική και μουσική δουλειά. Ο ραψωδός ήταν πιο κοντά στον μουσικό παρά στον ηθοποιό. Σήμερα προσεγγίζουν τα κείμενα αυτά κυρίως οι ηθοποιοί, δυστυχώς, και τα αντιμετωπίζουν με τρόπο ψυχολογικό, που δεν έχει σχέση με την τέχνη του αοιδού. Ρυθμός και μουσική γεννάει τη συγκίνηση και αυτή είναι η ιδιαιτερότητα των αρχαίων Ελλήνων. Στα αρχαία η γραμματική ήταν άμεσα συνδεδεμένη με τη μουσική, ενώ στα λατινικά η δομή έχει να κάνει με τα μαθηματικά. Δεν μου είχε περάσει από το μυαλό το μεγαλείο αυτό! Οι ίδιες οι λέξεις έχουν ρυθμό και μουσικότητα μέσα τους, αρκεί να το ανακαλύψεις αυτό. Άρα όλη αυτή η υπόθεση δεν είναι θέατρο, είναι μουσική.

- Και χρησιμοποιείς την αφρικανική ραπ γιατί νομίζεις ότι είναι πιο κοντά στην αρχαιοελληνική αντίληψη για τη μουσική αφήγηση; Ο H. Eideneir λέει ότι το ραπ θα μπορούσε να είναι μια συντόμευση του «ραψωδία» και να αποτελεί τη συνέχεια της σύνθεσης λέξης, μέλους και ρυθμού.

ΑΠ: Οι griots διηγούμενοι την ιστορία των προγόνων πηγαίνουν από το λόγο στο τραγούδι, δηλαδή η αφήγηση περιέχει εναλλαγή ρυθμών. Ρυθμός και μουσικότητα καθοδηγούν τη συγκίνηση. Στην παράσταση που ανεβάζουμε υπάρχει αναφορά στη ραπ. Πρέπει εδώ να εξηγήσω πώς προκύπτει. Στη Σενεγάλη όταν κάποιος άνθρωπος έχει ψυχική αρρώστια με συνέπεια την κοινωνική του απομόνωση, η οικογένειά του ή ο ίδιος, αποφασίζει την θεραπεία του μ’ ένα παράδοξο για μας όσο και πολυδάπανο τρόπο: Γίνονται για τον ασθενή θεραπευτικές τελετές για μία εβδομάδα, μέσα από τις οποίες αυτός αρχίζει να επικοινωνεί –διά της ιστορίας- με τα πνεύματα των προγόνων. Πρόκειται για μια διαδικασία εκδήλωσης της φωνής των προγόνων, στην οποία συμμετέχει και το σώμα. Το πνεύμα που εκδηλώνεται, εκφράζεται μέσα από τα σώματα των ανθρώπων για να εξισορροπήσει τη θέση του ατόμου στην κοινωνία, κι αυτό είναι ραπ.

- Άρα rap και griots βρίσκονται σε άμεση σύνδεση και η μέθοδος θεραπείας των ανθρώπων είναι η αφήγηση της ιστορίας. Εκπληκτικό!

ΑΠ: Ακριβώς. Τίποτα εδώ δεν είναι τυχαίο. Τίποτα δεν είναι στα χέρια κάποιου ακαδημαϊκού, εγκεφαλικού ερευνητή, ο οποίος αποφαίνεται για πράγματα που υπερβαίνουν τους ανθρώπους. Αυτό θέλω να βροντοφωνάξω με την παράστασή μου. Ότι όλα αυτά δεν έχουν καμία σχέση με τη δυτική διανοητική αντίληψη των πραγμάτων.

- Το λές αυτό εσύ που σπούδασες στο Παρίσι και εκεί ήρθες για πρώτη φορά σε επαφή, με την αφρικανική παράδοση… Αυτό το είδος θεάτρου, της μουσικής αφήγησης, δεν το εισήγαγε στην Ευρώπη ο μεγάλος Πήτερ Μπρούκ;

ΑΠ: Αυτός μας έχει εμπνεύσει! Έφερε στην Ευρώπη ανθρώπους από όλα τα μέρη της γης, προσπαθώντας να διασώσει την επαφή μας με μεγάλες παραδόσεις, στον αντίποδα του ψυχρού, καπιταλιστικού κόσμου. Και μας εκπλήσσει η σεμνότητα που τον διακρίνει ενώ κάνει τόσο σπουδαία πράγματα!

- Το θέμα της «Νέκυιας» είναι το ταξίδι του Οδυσσέα και των συντρόφων του στον Άδη. Δεν νιώθεις βάρος που επιλέγεις να διαχειριστείς το θέμα της καθόδου στον Άδη;

ΑΠ: Αυτή η κάθοδος συνδέεται, κυρίως, με την κατάδυση στο υποσυνείδητο του καθενός από μας. Δεν πρόκειται για τον βιολογικό θάνατο, αλλά για πνευματικό, θα λέγαμε, θάνατο που αφορά στην συνειδησιακή κατάσταση του ανθρώπου. Είναι ένα είδος ψυχανάλυσης που συνδέεται άμεσα με τους ζώντες και τεθνεώτες, με όλα τα όντα που μας αφορούν.

ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΦΩΤΕΙΝΟΣ - ΕΝΑΣ ΦΑΝΑΡΙΩΤΗΣ ΕΚ ΠΑΛΑΙΩΝ ΠΑΤΡΩΝ

Ο εκ Παλαιών Πατρών Φαναριώτης λόγιος, ιστοριογράφος, ποιητής και μουσικός Διονύσιος Φωτεινός έδρασε στη Ρουμανία στις αρχές του 19ου αιώνος.
Για την πατρινή καταγωγή του μας πληροφορεί ο ίδιος ο Φωτεινός, όταν στον πρόλογο του έργου του «Νέος Ερωτόκριτος» υπογράφει ως «ελάχιστος ομογενής Διονύσιος Φωτεινός, ο εκ Παλαιών Πατρών της εν Πελοποννήσω Αχαΐας». Με ανάλογο τρόπο, που δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης της καταγωγής του, ο Φωτεινός υπογράφει και διάφορα μουσικά του χειρόγραφα: «Παρ’ εμού Διονυσίου Βατάχου του εκ Παλαιών Πατρών της εν Πελοποννήσω Αχαΐας» και σε άλλο μουσικό του χειρόγραφο: «Τόδε υπάρχει σύνθεμα εμού Διονυσίου εκ των Πατρών της πόλεως, του Πελοποννησίου».
Γεννήθηκε στην Πάτρα, λοιπόν, το έτος 1777. Πρόκειται για χρονολογία στην οποία καταλήγουν νεώτερες έρευνες, καθώς παλαιότερα είχε υιοθετηθεί από Ρουμάνους, αλλά και Έλληνες ιστορικούς, όπως ο Νίκος Σβορώνος, το έτος 1769 ως χρονολογία γέννησης του Φωτεινού. Σίγουρη είναι η ημερομηνία και χρονολογία θανάτου του Φωτεινού: 10 Οκτωβρίου του 1821, ημέρα Δευτέρα, στο Βουκουρέστι, πάνω στην ακμή της ηλικίας του, 44 ετών.

Ο πατέρας του Διονυσίου ήταν ο περίφημος ψάλτης και ιατρός Αθανάσιος Φωτεινός, καταγόμενος από τα Νεζερά της Αχαΐας. Ο Αθανάσιος άσκησε την ψαλτική του τέχνη και την ιατρική επιστήμη, για ένα μεγάλο διάστημα στην Κωνσταντινούπολη. Επειδή, μάλιστα, γνώριζε την τουρκική γλώσσα, εισχώρησε στους κοσμικούς κύκλους της Πόλεως και πέτυχε να προσληφθεί ως επίσημος ιατρός του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ (1778-1789). Μετά τον θάνατο του Σουλτάνου, για άγνωστους ακόμα λόγους, επέστρεψε με την οικογένειά του στην Πελοπόννησο και «έζη βίον ευδαιμονέστατον».

Η Κωνσταντινούπολις, όμως, φαίνεται ότι ήταν το σημείο αναφοράς της οικογένειας Φωτεινού, γι’ αυτό ο Διονύσιος μετέβη εκεί από την Πάτρα για ευρύτερες σπουδές. Δεν έχουμε ένδειξη του χρόνου της μετάβασής του στην Πόλη. Καθ’ ον χρόνον διέμενε εκεί σπουδάζοντας –ο Ρουμάνος ιστορικός Victor Papacostea υποθέτει ότι εφοίτησε στην Πατριαρχική Σχολή–πέθανε ο πατέρας του Αθανάσιος, καθώς τραυματίστηκε σοβαρά το πόδι του σε κυνηγετικό ατύχημα.
Η μητέρα του Διονυσίου Διαμάντα, επειδή δεν είχε πλέον κανένα προστάτη, αφού ο γιος της ήταν στην Κωνσταντινούπολη, πάντρεψε την κόρη της Πασχαλίτσα, μεταξύ των τέκνων της οποίας ήταν και ο Ηλίας Φωτεινός, ανιψιός του Διονυσίου, ο οποίος μας έχει διασώσει πολύτιμες πληροφορίες για τον θείο του.
Στην Πόλη ο Διονύσιος τελειοποίησε την μουσική του κατάρτιση –είχε μυηθεί στην εκκλησιαστική μουσική από τον πατέρα του– κοντά στους μεγάλους διδασκάλους Ιάκωβο Πρωτοψάλτη και Πέτρο Βυζάντιο, «των οποίων υπήρξε μιμητής», όπως σημειώνει ο μετέπειτα Ρουμάνος μαθητής του Anton Pann.
Όμως ο Διονύσιος δεν έμεινε πολύ στην Κωνσταντινούπολη. Πήγε στην Βλαχία, όπου τότε ήκμαζαν τα ελληνικά γράμματα και γι’ αυτό μετανάστευαν εκεί πολλοί σύγχρονοί του. Στην Βλαχία πρέπει να έφθασε περί το 1797 και αρχικά εργάστηκε ως ψάλτης και διδάσκαλος της εκκλησιαστικής μουσικής. Γνώριζε, επίσης, την ανατολική ενόργανη μουσική, αλλά έπαιζε και κλειδοκύμβαλο (πιάνο), το οποίο μόλις είχε εισαχθεί στην Βλαχία.

Ως καλός μουσικός, ιστοριογράφος, ευφάνταστος ανεκδοτολόγος και συνθέτης επιγραμμάτων πολιτικού περιεχομένου, ο Διονύσιος κατέκτησε την συμπάθεια της κοινωνίας του Βουκουρεστίου και μπήκε στην φαναριώτικη αυλή ως Βατάχος (έπαρχος, επιθεωρητής) υπό την προστασία του μεγάλου μπάνου (κυβερνήτη) Δημητράκη Γκίκα, στο σπίτι του οποίου διέμεινε ως δάσκαλος των παιδιών του. Συν τω χρόνω κατέλαβε αξιόλογα αξιώματα στην χώρα και το 1812 διετέλεσε ισπράβνικ (νομάρχης) στην Γιαλομίτζα της Βλαχίας. Ο ηγεμόνας της Βλαχίας Ιωάννης Καρατζάς, ο οποίος φοβόταν μήπως γράψει μελανές σελίδες γι’ αυτόν ο Φωτεινός στο έργο του «Ιστορία της Δακίας», του απένειμε το 1818 το αξίωμα του μεγάλου σερδάρη (το οποίο έφερε ο αρχηγός του ιππικού).
Ο Φωτεινός μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία, πιθανώς από τον στενό του φίλο Ιακωβάκη Ρίζο Νερουλό, και πολλές φορές στα έργα του στιγματίζει την τουρκική τυραννία. Κάποιοι Ρουμάνοι ερευνητές προσπάθησαν να τον εμφανίσουν ως αντίθετο στην Ελληνική Επανάσταση του 1821, πράγμα που δεν ευσταθεί. Στην πραγματικότητα ο Φωτεινός υπήρξε γνήσιος Φαναριώτης και πατριώτης.
Ο Φωτεινός παντρεύτηκε την 1η Ιουνίου 1820 «μίαν κακοαναθρεμμένην και ασελγή κόρην», όπως την χαρακτηρίζει ο ανιψιός του Ηλίας, η οποία «διά τας κακάς επιθυμίας της επιβουλεύθη και την ιδίαν αυτού ζωήν και εκατώρθωσε να τον ποτίση μυστικώς δηλητήριον». Ο Διονύσιος πέθανε ένα χρόνο και τέσσερις μήνες μετά το γάμο του, αφού έζησε λίγο καιρό και με τους δικούς του ανθρώπους, την μητέρα του και την αδελφή του, που ήλθαν από την Πελοπόννησο λόγω της κήρυξης εκεί της Επανάστασης. Κηδεύθηκε με επισημότητα στον ναό «των Αγίων» στο Βουκουρέστι.

Όσο είναι περίεργο ότι ο Διονύσιος Φωτεινός ως μεγάλος μουσικός δεν είναι μέχρι σήμερα γνωστός, άλλο τόσο «είναι απορίας άξιον», σημειώνει ο ιστορικός Θωμόπουλος, «ότι ούτε ο Κ. Σάθας εις την Νεοελληνικήν Φιλολογίαν του, ούτε ο επανορθώσας τας ελλείψεις του Ανδρόνικος Δημητρακόπουλος έγραψάν τι περί του Φωτεινού». Ο δεινός φιλόλογος, ο μεγάλος ιστορικός, ο εξαιρετικός μελοποιός, ο σατιρικός ποιητής, αυτός λοιπόν ο ευρυμαθέστατος και πολυγραφότατος Πατρινός, ίσταται πάντοτε μπροστά μας προς ανακάλυψιν. Το πολυσχιδές έργο του περιμένει τους μελετητές που θα το ερευνήσουν και θα το δημοσιεύσουν ανασύροντάς το από την αφάνεια.
Θεωρώ πως η περίπτωσή του είναι μοναδική και γι’ αυτό πρέπει να προβληθεί όχι απλώς ως Πατρεύς λόγιος τους 18ου αι., αλλά ως Πατρινός λόγιος με διεθνή ακτινοβολία, που μπορεί μάλιστα να αποτελέσει και συνδετικό κρίκο μεταξύ ημών και των Ρουμάνων, οι οποίοι τον τιμούν εξαιρετικά ως μέγα διδάσκαλό τους και πηγή των ρουμανικών γραμμάτων.

Απόσπασμα από υπό δημοσίευσιν εργασία του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου για τη ζωή και το έργο του Διονυσίου Φωτεινού.

ΔΡΟΜΑΙΟΣ 13 - ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΕΝΕΚΕΝ

Η Ιδιωτική Οδός ανήρτησε αμέσως προχθές την είδηση ότι ο Δήμος, δια του Αντιδημάρχου Πολιτισμού, ζητούσε την δια των σχολείων ενημέρωση των μαθητών για την συναυλία του Σάκη. Σήμερα βλέπω δημοσιευμένη στον Τύπο ανακοίνωση της παράταξης Δημοτική Αγωνιστική Συνεργασία "Πάτρα Μπροστά" όπου σημειώνονται μεταξύ άλλων τα εξής:

''Με έκπληξη πληροφορηθήκαμε ότι ο αντιδήμαρχος “Πολιτισμού”, Α. Σκαρμέας, έστειλε επιστολή στην διεύθυνση της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης για να ενημερώσει για το πανάκριβο “πολιτιστικό” γεγονός της συναυλίας του Ρουβά και το πότε θα πραγματοποιηθεί. Με μεγαλύτερη όμως έκπληξη πληροφορηθήκαμε την ανταπόκριση του Διευθυντή της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, ώστε να το ανακοινώσει στα σχολεία... Έτσι θέλουν τη νέα γενιά: αποχαυνωμένη και χωρίς δικαιώματα..."

Θα πει κανείς ότι δεν είναι φοβερό αυτό που έγινε. Τόσα πια συμβαίνουν. Όμως δεν μπορώ να παραβλέψω τον Ελύτη: "Μια νομοθεσία εντελώς άχρηστη για τις Εξουσίες θα 'τανε αληθινή σωτηρία".

- Η εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ δημοσιεύει σήμερα επιστολή γονέων που τα παιδιά τους συμμετείχαν στην παράσταση του Καρναβαλικού Κομιτάτου, με την οποία απαντούν σε όσα έγραψε η δημοσιογράφος Α. Μπακοπούλου και είχε σχολιάσει το παρόν ιστολόγιο. Στους γονείς απαντά ο Κ. Μάγνης. Νομίζω ότι το θέμα δεν θα έχει συνέχεια.

Πάντως ας κρατήσουμε το ουσιώδες. Κάθε δημόσια τοποθέτησή μας μπορεί και πρέπει, προσθέτω, να έχει και τον αντίλογό της ή τον επ' αυτής διάλογο. Αυτό ισχύει για όλους μας. Σε μια μόνο περίπτωση "επιτρέπεται" ο μονόλογος. Τη λέει πάλι ο Ελύτης: "Να πετύχεις μονόλογο σ' όλες τις διαλέκτους του τρεχούμενου νερού".

ΣΙΔΕΡΟΦΡΑΚΤΗ ΠΑΤΡΑ!

Η αρχιτέκτων - πολεοδόμος κ. Χαρά Παπαδάτου - Γιαννοπούλου, η οποία έχει εγνωσμένη προσφορά στα κοινά και γνώση της Πατρινής ιστορίας, διαμαρτύρεται για την "σιδερόφρακτη" Πάτρα, που απερίσκεπτα οικοδομείται. Σε σύντομη επιστολή της που δημοσιεύεται σήμερα στην εφημερίδα ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ, αναφέρει τα εξής:

Η αέναη κατάρρευση της αισθητικής της πόλεως των Πατρών. Ένα σιδερόφρακτο κατασκεύασμα τοποθετήθηκε μπροστά στο Δημοτικό Θέατρο, καλύπτοντάς το εντελώς από τα μάτια του κόσμου.

Έκρυψαν, σαν να ντρέπονται, το σημείο με την υψηλότερη αισθητική και την συσσωρευμένη ιστορική μνήμη της πόλεως.

Σιδερόφρακτες εξέδρες, σιδερόφρακτα θέατρα, σιδερόφρακτα γλυπτά.

Η νέα αισθητική της γενιάς των νέων σταυροφόρων.

Τι το θέλουμε το θέατρο του Τσίλλερ;

Και δεν ντρέπονται, αγαπητή κ. Χαρά! Ο Δήμος οφείλει αμέσως να κρύψει την ασχήμια. Το θέατρο του Τσίλλερ δεν τον έφτιαξαν οι ευκλεείς Πατρινοί του 19ου αιώνα για να το διαχειρίζεται σήμερα ο κάθε κ. Σκαρμέας όπως του αρέσει. Διαχειριστές της πόλεως, αφού δεν καθίστανται ανακαινιστές, πρέπει να είναι οι τοπικοί άρχοντες. Αν δεν ξέρουν την ιστορία της πόλεως, να πάνε να τη μάθουν. Αν δεν έχουν αισθητική, τουλάχιστον μη μας επιβάλουν την ασχήμια.

Το θέατρο ΑΠΟΛΛΩΝ δεν χτίστηκε, αγαπητοί, για να κάνει έμπροσθέν του συναυλία ο Ρουβάς και να το καταστρέφει με τα ντεσιμπέλ του. Χρόνια ακούγεται, λέγεται, συζητιέται επισήμως, ότι το ΑΠΟΛΛΩΝ πρέπει να κλείσει για να ανακαινιστεί. Άλλωστε είναι επιτακτική ανάγκη! Κάτι τέτοιο όμως δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα. Παρήλθε και η πολύφερνος "Πολιτιστική" και μηδέν εις το πηλίκον. Διάβασα ότι ο Δήμαρχος αποφάσισε να κάνει αλλού τον καρναβαλικό χορό του, για να δώσει το "καλό παράδειγμα". Να μην επιβαρύνει το ΑΠΟΛΛΩΝ. Και η "σιδεροφρίκη" κύριε δήμαρχε; Δεν πληγώνει το μνημείο;

Σίδερα παντού... Στα μνημεία, στις πλατείες και στις ψυχές μας...

ΛΕΠΤΟΣ, ΙΔΙΟΡΡΥΘΜΟΣ, ΠΑΝΤΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ

EDVARD GRIEG (1843-1907)

Το έτος Grieg (2007: 100 χρόνια από τον θάνατο του συνθέτη) μπορεί να πέρασε, αλλά ο Grieg είναι εδώ ολοζώντανος, για να φωτίζει την Ιδιωτική Οδό μας...

Ο Grieg είναι ο πιο σημαντικός Σκανδιναβός μουσικός του 19ου αιώνα, ο οποίος έγραψε κατά την ρομαντική περίοδο, αλλά τελειοποίησε το προσωπικό συνθετικό του ύφος χρησιμοποιώντας ως «πρώτη ύλη» τη λαϊκή νορβηγική μουσική. Η μουσική του Grieg χαρακτηρίζεται από τον εκλεπτυσμένο λυρισμό της. Οι ζωντανοί και πνευματώδεις ρυθμοί του συνδέονται συχνά με τα λαϊκά τραγούδια. Οι αρμονίες του – εξέλιξη του τελευταίου ρομαντικού ύφους – θεωρήθηκαν πρωτότυπες. Συνέθεσε μεγάλο αριθμό τραγουδιών και σύντομων κομματιών για πιάνο, το σπουδαίο κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα σε λα ελάσσονα, την μουσική για το περιπετειώδες δράμα του Ίψεν Peer Gynt, τρεις σονάτες για βιολί και πιάνο, μία για τσέλο, διασκευές νορβηγικών χορών και τραγουδιών κ.α.
Ο Grieg διαμόρφωσε ένα στυλ που συχνά, κυρίως στα πιανιστικά του έργα, έχει μεγάλη φρεσκάδα. Ο μεγάλος Γάλλος συνθέτης Gabriel Faure είπε αποφθεγματικά για την συνθετική γραφή του Grieg: “Είναι λεπτός, ιδιόρρυθμος, πάντα ανεξάρτητος».
Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι η σπουδαία Πατρινή πιανίστρια και συνθέτις Αντιγόνη Παπαμικροπούλου (1889-1980) σύμφωνα με δημοσίευμα εφημερίδας της εποχής (1920) ερμήνευσε στο Duke’s Hall του Λονδίνου το δημοφιλές κοντσέρτο για πιάνο του Grieg (1843-1907) «τη συνοδεία ορχήστρας εξ εκατόν οργάνων. Η μαγική δύναμις της τέχνης της Ελληνίδος Καλλιτέχνιδος άφησεν ανεξαλείπτους εντυπώσεις εις το φλεγματικόν αγγλικόν ακροατήριον». Επίσης, η Α. Παπαμικροπούλου σε μια διάλεξή της στον Εισαγωγικό Σύλλογο Πατρών, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Νεολόγος (3-4-1915) υπεραμυνόταν του ιδρυτή της Εθνικής Μουσικής Σχολής Μανώλη Καλομοίρη. Θεωρούσε ότι ο Καλομοίρης έκανε έργο ανάλογο με αυτό του Grieg και του Liszt, οι οποίοι διασκεύαζαν αριστοτεχνικά πρωτότυπους νορβηγικούς ήχους και ουγγρικές μελωδίες αντίστοιχα, δημιουργώντας νέες «συνθέσεις αίτινες εκτιμώνται ανά την υφήλιον ως αριστουργήματα». Χαρακτηρίζει μάλιστα τον Καλομοίρη «Grieg της Ανατολής»! Από τα προαναφερθέντα αντιλαμβάνεται κανείς την βαθιά επίδραση της μουσικής του Grieg σε Έλληνες συνθέτες και ερμηνευτές.
Η σουίτα Holberg (εντάσσεται στη γενιά των σειρών από χορούς που έγραψαν ο Bach και ο Handel) δημιουργείται το 1884 με την ευκαιρία του εορτασμού των 200 χρόνων από τη γέννηση του Δανού φιλοσόφου Λούντβιχ Χόλμπεργκ. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό δείγμα της σκανδιναβικής ευαισθησίας πλασμένο από χρώματα σκοτεινά, ενώ ταυτόχρονα αποτίει ένα φόρο τιμής στην εποχή του Μπαρόκ.
Το δημοφιλέστερο έργο του Grieg είναι το Peer Gynt, δηλ. η μουσική που συνέθεσε ο για την παράσταση του ομώνυμου θεατρικού δράματος του συμπατριώτη του, μεγάλου θεατρανθρώπου, Ερρίκου Ίψεν. Αν ακούσει κανείς στην ολότητά της (23 κομμάτια) τη μουσική του Grieg, θα διαπιστώσει ότι το μεγάλο χάρισμα του συνθέτη είναι ότι συμπυκνώνει σε λίγες μόνο φράσεις έναν χαρακτήρα και μια δραματική κατάσταση ή ότι αναδεικνύει τις υπερφυσικές και μυστικιστικές όψεις του Peer Gynt (ο οποίος είναι ένα είδος βορείου Δον Ζουάν).

Τέλος, οι δύο Νορβηγικές μελωδίες είναι εξόχως εκφραστικές και χαρακτηριστικές της λαϊκής νορβηγικής παράδοσης. Ο ίδιος ο συνθέτης όταν πρωτοανακάλυπτε αυτόν τον πλούτο έλεγε: «…Έμαθα να γνωρίζω τις βόρειες λαϊκές μελωδίες και την ίδια μου τη φύση».

ΡΥΘΜΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΟΣ ΕΝΟΣ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟΥ

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος

Παρουσίαση του βιβλίου του Κώστα Λογαρά
Στη χώρα του Νεντίμ μύριζε πεύκο (εκδ. Μεταίχμιο)
Το Οδοιπορικό συνοδεύουν 12+1 φωτογραφίες του Νίκου Οικονομόπουλου

«Νοείται ο ρυθμός με αισθητήρια τρία· με την όψιν μεν, καθώς εις τον χορόν· με την ακοήν δε, καθώς εις το μέλος· και με την αφήν, καθώς εις τους σφυγμούς των αρτηριών». Αυτή η απόπειρα ορισμού του ρυθμού από τον Χρύσανθο τον Μαδυτινό μάς οπλίζει ρυθμικά, για να συνοδοιπορήσουμε με τον συγγραφέα σε μέρη ανατολικά. Γιατί η οδοιπορία απαιτεί ρυθμό. Τόσο από τον οδοιπόρο, όσο και από τον συνοδίτη. Προκειμένου να εισέλθουν αμφότεροι στους μυστικούς και ακατάγραφους ρυθμούς μιας ζωής ολότελα διαφορετικής από τη δική τους, που δεν την είχαν υποπτευθεί, αλλά ασμένως θα την αποδεχθούν όταν αυτή τούς αποκαλυφθεί.
Αύγουστος. Έξω από τα τείχη της Καισάρειας. «Είχαμε ακουμπήσει σε μια πέτρα κι ακούγαμε έναν αμανέ. Έβγαινε ο ήχος σαν από κλαρίνο. Ένας λυγμός παραπονιάρικος· απ’ τον Σαλέα, λες, από βυζαντινές ψαλμωδίες ή ρεμπέτικα. Ένιωθα πως ήμουν στην πατρίδα μου και ανατρίχιασα». Ο οδοιπόρος ακούει έναν τούρκικο αμανέ κι αμέσως ο νους του πηγαίνει πίσω στο Βυζάντιο, αλλά και στο πρόσφατο ρεμπέτικο παρελθόν. Ένιωσε πως ήταν στην Ελλάδα. Σωστά. Γιατί οι Έλληνες έκαναν δικό τους τον αμανέ. Στίχος του είναι πάντα ο ελληνικώτατος δεκαπεντασύλλαβος. Τούρκικο αμανέ άκουγε ο οδοιπόρος, αλλά ο ελληνικός τον συνείχε: «Πονώ βαθειά μεσ’ στην καρδιά, μα δεν μπορώ να γειάνω / και λίγο-λίγο φθείρομαι και την ζωή μου χάνω».
Εκεί ακριβώς εμφανίζεται ο Μούτλο. Ο νεαρός μουσουλμάνος που επιμένει να ξεναγήσει οδοιπόρο και συνοδίτη στην υπόγεια πόλη. Η νύχτα τούς παρασύρει στους δικούς της ρυθμούς. Σε υπόγειες διαδρομές που φαντάζουν επικίνδυνες, αλλά τελικά δεν είναι. Ο Μούτλο κερνάει τσάι τους δύο ξένους και τους πουλάει την πραμάτεια του: κιλίμια ανατολίτικα. Οι ρυθμοί της νύχτας καταλαγιάζουν.
Τα χαράματα της άλλης μέρας οι ασυνήθιστοι λαρυγγισμοί του μουεζίνη καλούν τους κατοίκους της πόλης σε δημόσια προσευχή. Ο οδοιπόρος τινάζεται πάνω πανικόβλητος. Ξένον άκουσμα! «Έκτοτε», λέει ο ίδιος, «η φωνή του μουεζίνη, άλλοτε ανυπόφορη κι άλλοτε γοητευτική, ήταν στ’ αυτιά μας». Τούς συνόδευε δηλαδή ένας ήχος μακρόσυρτος, που είχε τον δικό του ρυθμό και μέλος αυτοσχέδιο. Μιας και ο αυτοσχεδιασμός στη μουσική και τη ζωή είναι ίδιον της Ανατολής, όπου ζωή και μουσική προγραμματική δε χωρούν.
Στα πετρομονάστηρα της Καππαδοκίας ο οδοιπόρος ακούει ένα τραγούδι να βγαίνει από τις τρύπες των λαξεμένων βράχων. Είναι τραγούδι ακριτικό. Το έψαλλαν οι ακρίτες μοναχοί που ζούσαν ζωή τρωγλοδυτική, ώστε να τους επισκεφθεί η χάρις η θεϊκή. Ο οδοιπόρος συλλογιέται: «τα δύο χιλιάδες μοναστήρια μαρτυρούν έναν πολιτισμό που πέρασε απ’ αυτή την ξεραϊλα και άνθισε». Οι τοιχογραφίες στα πετρομονάστηρα έχουν ένα ρυθμό αφηγηματικό· «κυκλικό», όπως τα τραγούδια του Διγενή Ακρίτα. Όπως λέει ο Σεφέρης, στο δικό του οδοιπορικό στα μοναστήρια της Καππαδοκίας: «Είναι μια τέχνη που αναπτύσσεται στις άκρες· επομένως δεν είναι κλειστή· δέχεται πρόθυμα και ξέρει να επεξεργαστεί τις ιδέες που τής έρχονται από τις τέσσερεις γωνιές του κόσμου. Άλλωστε, δεν το ξεχνούμε, η Ελλάδα ολόκληρη είναι, από πολλές απόψεις, μία άκρη».
Ο οδοιπόρος μέμφεται τον εαυτό του γιατί κάποτε είχε εξορίσει από τη μνήμη του την μεγάλη βυζαντινή παράδοση που τώρα ορθώνεται μπροστά του ολοζώντανη σ’ αυτά τα κομμένα με μαχαίρι κάθετα, αφιλόξενα βράχια, που αναδείχθηκαν τόποι ασκήσεως κι ελπίδας. Συνειδητοποιεί αυτό που πάλι λέει ο Σεφέρης: «Ο ένδοξός μας βυζαντινισμός δεν είναι ένα ιερατικό σχήμα απολιθωμένο, αλλά μια αδιάκοπη κίνηση ιδεών και διαφορετικών ορμεμφύτων, μια ζύμωση, ένα διυλιστήριο».
Κι από το κέντρο του ορθόδοξου ησυχασμού ο οδοιπόρος φτάνει στο κέντρο του σουφισμού, δηλαδή του ισλαμικού μυστικισμού. Ικόνιο. Ολόκληρη η πόλη μοιάζει σαν να περιδινίζεται σ’ ένα χορό σαμά, τον κυκλικό χορό των Μεβλεβήδων. Στην μονή των Μεβλεβήδων «συνυπάρχει η λιτότητα με το μετρημένο πάθος». Ο έρωτας κι ο θάνατος παντοτινοί συντρόφοι. Εκεί κοιμάται ο ιδρυτής του τάγματος Τζελαλεντίν Ρουμί και δίπλα του είναι θαμμένος ο Πέρσης φίλος του, ο Ήλιος του Ταμπρίζ.

Οι στίχοι του Ρουμί σκίζουν τον αέρα:

«Νοστάλγησα μιαν έρημο
να περπατήσω σε μιαν άδεια απεραντοσύνη
ειρήνη χωρίς καμιάν εξήγηση.
Η αγάπη μού άναψε φωτιά
κι άφησα ό,τι δεν είναι αγάπη
διανόηση φιλοσοφία βιβλία και σχολές.
Ποίηση θέλω τώρα μόνον.
Ο μύστης χορεύει σε μουσική
που δεν ακούν οι άλλοι».

Ο γλυκύς ήχος του νάι απλώνεται παντού. Ο ρυθμός του εσωτερικός. Οι μουσικές του μισές βυζαντινές, μισές παραπονιάρικες. «Άσμα μελιχρόν, αβρόν, μεθυστικόν», όπως θα ’λεγε κι ο

κυρ-Αλέξανδρος. Ο οδοιπόρος συναντάει τον Νεντίμ. Ένα νέο είκοσι χρονών, ο οποίος τον παρασύρει στην οδό ονείρων. Κι ενώ ο Νεντίμ ακολουθούσε τους ρυθμούς του αργόσυρτου ήχου με το κεφάλι του, ξαφνικά ακούστηκε η κραυγή του νάι οξύτατη. Οι ρυθμοί της μουσικής έγιναν βαρείς, ζεϊμπέκικοι. Κι ο Νεντίμ συνεπαρμένος άρχισε να δονείται ολόκληρος. Ο οδοιπόρος βλέπει εκστατικός το κορμί τού νέου να συσπάται, ενωμένο με κάτι έξω απ’ αυτόν κι όμως απόλυτα δικό του. «Δεν ήταν ζεϊμπέκικος χορός αυτός, ήταν μια παθιασμένη προσευχή ανθρώπου που μίλαγε με το Θεό του».
Μια ανάλογη σκηνή εκτυλίσσεται παράλληλα σ’ ένα πλοίο που ταξιδεύει για την Πόλη. Ο οδοιπόρος Γιάννης Τσαρούχης περιγράφει: «Ο νεαρός χόρεψε πάνω στο κατάστρωμα. Μόλις άρχισε να κινείται, πραγματικά μετεμορφώθη. Δεν ήταν πια το ίδιο πρόσωπο. Την ανδρεία του συνεπλήρωνε περίεργα ένα είδος ταπεινότητος και ένα είδος ευγνωμοσύνης, που δεν ήταν γνωστό σε ποιον απευθύνεται και ήταν σαν να ευγνωμονεί με πολλή σεμνότητα ένα Θεό, για το θαύμα που είναι η ζωή. Αληθινή θυσία αινέσεως. Έρωτας και αντρειοσύνη και μαζί κάτι σαν αίσθηση του θανάτου».
Τότε ο οδοιπόρος ξύπνησε. Μάζεψε τα όνειρά του κι έφυγε απ’ το Ικόνιο.
Στον επόμενο σταθμό, στην Αττάλεια, ο οδοιπόρος αρνείται να μπει στους τουριστικούς ρυθμούς της πόλης. Στέκεται μόνο στο ιστορικό της κέντρο, γύρω απ’ το λιμάνι, που παραμένει αναλλοίωτο. Το συγκινητικό μέλος αυτού του χώρου συνθέτουν «τα βλέμματα των ανθρώπων που διασπαθίζονται ερωτικά στον υγρό αέρα».
Στην ξακουστή Ιεράπολη ο οδοιπόρος συνειδητοποιεί τις διαδοχικές επιστρώσεις της Ιστορίας στο ναό του Απόλλωνα, που είναι και ο χώρος μαρτυρίου του Αγίου Φιλίππου! Οι πέτρες διηγούνται ακατάπαυστα, αιώνες τώρα, όσα η λήθη ή η άγνοια η δική μας θέλει να θάψει. Γιατί οι πατρίδες είναι σαν τους ανθρώπους: πεθαίνουν από τη στιγμή που αρχίζουμε να τις ξεχνάμε.
Στην πόλη τη χτισμένη προς τιμή της Αφροδίτης το τοπίο μυρίζει Ελλάδα. Ο οδοιπόρος περιπλανιέται στην έρημη πόλη, που την φαντάζεται σαν ένα ιερό πορνείο. Οι χριστιανοί τη βάφτισαν Σταυρούπολη, σκέφτεται, μπας και ξορκίσουν το κακό, αλλά αυτή τίποτα. Έμεινε στην Ιστορία ως Αφροδισία. Εδώ και στην Έφεσο, όπου πηγαίνει τώρα ο οδοιπόρος, συλλογάται πως είναι Χριστιανός αλλά και Έλληνας. Εθνικός. Δεν τού αρέσει καθόλου πως ο Παύλος ζήτησε από τους Εφεσίους να αποκηρύξουν την Άρτεμη. Λες και θα μπορούσε να τους πει κάτι πιο ανώδυνο... Πού να ήξερε ο οδοιπόρος ότι σ’ αυτήν την ερειπωμένη αλλά ζωντανή πόλη, θα επέστρεφε πριν λίγο καιρό ο Ρωμηός Πατριάρχης για να συνομιλήσει μυστικά με τους πρώτους εκείνους χριστιανούς στους οποίους απευθύνθηκε ο Παύλος. Έτσι, η Ιστορία. Σκληρή! Και να πραγματώνει τα αδύνατα...

Στη Σμύρνη, την πόλη των κραυγαλέων αντιθέσεων, κυριαρχούν ρυθμοί έντονοι και μέλη εξωστρεφή. Μέχρι την καταστροφή εκεί στα στενά της Σμύρνης έσμιγαν παλιές αιγαιοπελαγίτικες μπαλάντες με ιταλικές καντσονέτες, γαλλικές μελωδίες του συρμού, ρουμάνικες χόρες με σέρβικους σκοπούς και τούρκικα σαρκιά. Λέγεται πως ο ρουμανικής καταγωγής βιολιστής Γιοβανίκας ή Βλάχος είναι ο συνθέτης του περίφημου «Μινόρε της αυγής». Ο οδοιπόρος βλέπει νοερά όλο αυτό το βουητό ρυθμών και μελών να κοπάζει τον Αύγουστο εκείνο του ’22, όταν οι Ρωμηοί κρέμονταν απ’ τα σκοινιά των καραβιών ή έπεφταν στη θάλασσα για να σωθούν.

Τότε συναντάει την Σέλμα και τον Νεντίμ. Ένα ζευγάρι Τούρκων με τους οποίους συζητάει τελικά τις σχέσεις των δύο χωρών. Ήπιαν «στη φιλία τους». Μια φιλία που δεν έχει σχέση με διακηρύξεις ή εξορκισμούς γύρω από την ελληνοτουρκική φιλία. Αλλά έχει σχέση με πρόσωπα με τα οποία δέθηκε ο οδοιπόρος και τα κουβαλάει μέσα του.

Το βιβλίο του Κώστα Λογαρά μάς καλεί σε μια οδοιπορία μνήμης και αίσθησης ακριβής. Δεν διδάσκει, δεν καθοδηγεί, δεν παρηγορεί, δεν νοσταλγεί. Απλά υπάρχει για να μάς δίνει τον ρυθμό ενός μέλους αρχαίου που φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Κι ακόμα, ενός χορού, σαν τον ζεϊμπέκικο του Νεντίμ, νοσηρού μα κι ευγενικού. Ο τόπος που μάς ταξιδεύει ο συγγραφέας δεν είναι απλά ένας τόπος μνήμης και ιστορίας για τους Έλληνες. Δεν είναι φυσικά ούτε το ένδοξο παρελθόν. Είναι ο τόπος που πνέουν ακόμα οι άνεμοι της οικουμένης. Κι ακούγεται ρυθμικά το αείποτε μέλος της Ρωμηοσύνης.

ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΣΤΗΝ ΟΜΟΡΦΙΑ ΙΖ'

π. ΜΙΧΑΗΛ ΚΑΡΔΑΜΑΚΗΣ

«Αν αρνούμαστε την αποστολή μας, αυτό που αποτελεί ελπίδα για τον κόσμο, τότε το κρίσιμο, πραγματικό σκάνδαλο για τον χριστιανό άνθρωπο δεν είναι ο κόσμος στην οποιαδήποτε τραγωδία του. Είναι η ίδια η Εκκλησία, στην άρνηση της αποστολικής κλήσεώς της, και μάλιστα στη διαρκή αλλοτρίωσή της, που την καθιστά αγνώριστη στον Κύριο και άγνωστη στους ανθρώπους. Και εννοούμε την αλλοτρίωσή της από το πρώτο και το έσχατο της υπάρξεώς της, που είναι η αγάπη, στην οποία καλείται να αποκαλυφθεί όλη η δικαιοσύνη του Θεού για τον κόσμο. Πόσο απελπιστικό θα μπορούσε να αποβεί για τον άνθρωπο, η ίδια η Ορθόδοξη Εκκλησία, η Εκκλησία της Φιλοκαλίας, της αγάπης προς την ομορφιά, όταν δεν είναι ο μάρτυρας της σωτηριώδους ομορφιάς, της αλήθειας που τελειώνεται στην αγάπη, σ’ ένα κόσμο αυξανόμενης ασχήμιας· όταν δεν γίνεται ο υπερασπιστής της κακοποιούμενης και διωκώμενης ωραιότητος στα πρόσωπα των ανθρώπων και στην εικόνα της κτίσεως. Η Εκκλησία, κυρίως δια του Κλήρου της, οφείλει να νικά κάθε πειρασμό υποκρισίας και ασχήμιας, αποφεύγουσα τον σκανδαλισμό παντός ανθρώπου, πιστή στις εσχατολογικές εμπειρίες της χριστιανικής ζωής ή του ορθοδόξου ήθους».

ΔΡΟΜΑΙΟΣ 12 - ΟΛΑ ΣΤΑ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ!

Η Ιδιωτική Οδός, αγαπητοί διαβάτες της, έθεσε το πρώτον μερικά θέματα τοπικού, ήτοι πατρινού ενδιαφέροντος, τα οποία, αν και… διαβόητα, δεν έβλεπαν το φως μιας ευρύτερης του στενού κουτσομπολιού δημοσιότητος. Όμως το blog, παρά το της ανωνυμίας μειονέκτημα – δια τούτο είμεθα και επώνυμοι, παρέχει την δυνατότητα κοινοποιήσεως γεγονότων που άπτονται του δημοσίου βίου.
Τέσσερα θέματα που θίξαμε ήταν η... μυστική αποχώρηση των Δ. Καρατζά και Α. Δρουκόπουλου από τον πολιτιστικό τομέα του Δήμου Πατρέων, η συνακόλουθη (;) «φωτογραφική» προκήρυξη του συμβούλου επί των εκκλησιαστικών – πολιτιστικών του Δήμου, η Αλεκοποίηση της τοπικής εκκλησίας – μεγίστη μάστιγα – και ο καλός διπλοθεσίτης «συνάδελφος» ιεροψάλτης.
Σήμερα, τα θέματα αυτά φιγουράρουν πολύ πιο αποκαλυπτικά απ’ ότι στην Ιδιωτική Οδό σε τουλάχιστον τρία πατρινά ιστολόγια, δυστυχώς ανώνυμα…
Το καταγράφω για να διευκρινίσω ότι πρόκειται για αδιαμφισβήτητα γεγονότα, που δεν έχουν να κάνουν με «προσωπικές διαφορές», αλλά αφορούν στην τοπική κοινωνία. Φερ’ ειπείν, μου τηλεφώνησαν πολλοί φίλοι που ασχολούνται με τα πολιτιστικά για να μου πουν ότι δεν θα επιτρέψουν την ευόδωση της «φωτογραφικής» προκήρυξης. Άλλοι, από τον εκκλησιαστικό χώρο, που θεωρούν πρόκληση και ίππειον θράσος την παρουσία του… Μεγάλου… Αλεξάνδρου στα της τοπικής εκκλησίας κ.ο.κ.

Προσωπικά έχω χαράξει την Ιδιωτική Οδό μου και πορεύομαι αναλόγως. Το επ’ εμοί…

Το εφ’ υμίν…