ΜΙΚΡΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟ ΦΛΩΡΟ

Π.Α. Ανδριόπουλος

Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Φλώρος εκπροσωπεί την ...άλλη Ελλάδα. Αυτήν της οικουμενικότητας, της σοβαρότητας, της επιστημονικής εργασίας που μένει εις τον αιώνα. 

Ο Κ. Φλώρος είναι πολύ λίγο γνωστός στην Ελλάδα κι αυτό είναι ένα πρόβλημα της χώρας μας. Ακόμα δεν γνωρίζει τους Έλληνες που την τιμούν με το παραπάνω ανά την οικουμένη. 

Επιχειρούμε ένα ελάχιστο αφιέρωμα σε πτυχές μόνο του πολυσχιδούς έργου του. 

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στα 1930. Μετά από σπουδές νομικής στην Ελλάδα, σπούδασε στη Βιέννη μουσικολογία, ιστορία της τέχνης, φιλοσοφία και ψυχολογία. Διδακτορική διατριβή στα 1955. Διπλώματα σύνθεσης (Α. Uhl) και διεύθυνσης ορχήστρας (Η. Swarovsky, G. Kassowitz) στα 1953. Υφηγεσία στα 1961 στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, με τρίτομη εργασία για τα Κοντάκια της μεσοβυζαντινής περιόδου. Από το 1967 έως το 1995, Καθηγητής Μουσικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Στην αρχή της δεκαετίας του 1960 κατάφερε να αποκρυπτογραφήσει πρώτος τις πιο παλιές βυζαντινές και σλαβικές σημειογραφίες. Συμμετοχή στα συμπόσια «Μουσικής Ερμηνευτικής» (από το 1990). Το 1998 ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου Η Ελληνική Παράδοση στις Μουσικές Γραφές του Μεσαίωνα, Εισαγωγή στη Νευματική Επιστήμη των εκδόσεων Ζήτη, Θεσσαλονίκη 1998, σε μετάφραση Κώστα Κακαβελάκη, που έγινε υπό την επίβλεψη του συγγραφέα, αποτελεί αναμφισβήτητα σταθμό! Πρόκειται για το πρώτο βιβλίο του Κ. Φλώρου στα ελληνικά. Άλλωστε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του παραμένει ακόμα άγνωστο στο ελληνικό κοινό. 

Στο βιβλίο αυτό, ο Κ. Φλώρος επιχειρεί να καταδείξει με τρόπο επιστημονικό, μακρυά από θρησκευτικές ιδεοληψίες και εθνικιστικές κορώνες, την ιστορική πορεία των ελληνικών νευμάτων και πώς πάνω σ’ αυτά βασίστηκαν οι παλαιοσλαβικές σημειογραφίες, αλλά και ολόκληρο το γρηγοριανό μέλος. Το συμπέρασμα που προκύπτει από τις αποδείξεις που προσφέρει η συστηματική σύγκριση ανατολικών και δυτικών σημειογραφιών είναι ότι «η Ρώμη πήρε τη χορική της σημειογραφία, με ορισμένες αλλαγές, απευθείας από το Βυζάντιο».

Παραθέτουμε στη συνέχεια μια ιστορική - πλέον - εκπομπή του Κωνσταντίνου Κακαβελάκη, ο οποίος συνομιλεί με τον καθηγητή ιστορικής Μουσικολογίας του πανεπιστημίου του Αμβούργου Κωνσταντίνο Φλώρο για θέματα της μακρόχρονης έρευνας του πάνω στην συγκρισιολογία των νευματικών σημειογραφιών και τις αλληλεπιδράσεις τους, αλλά και για άλλα σημαντικά θέματα.

   

Ο μουσικολόγος Κωνσταντίνος Φλώρος, υπήρξε μεγάλος μαλεριστής και έγραψε πέντε τόμους για τον μεγάλο αυστριακό συνθέτη. Στις 7 Μαρτίου 2010, η Διεθνής Εταιρεία Γκούσταβ Μάλερ της Βιέννης (Internationale Gustav Mahler Gesellschaft) του απένειμε το Χρυσό Μετάλλιο Μάλερ ως αναγνώριση του έργου του.

Από τις εκδόσεις Νεφέλη κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά (2010) στα ελληνικά, το βιβλίο του Κωνσταντίνου Φλώρου με τίτλο Gustav Mahler, οραματιστής και δυνάστης, σε μετάφραση Ιωάννη Φούλια. 
Σε συνέντευξή του στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία" (που δεν υπάρχει πια) και τον Γιάννη Τριανταφύλλου ο Κωνσταντίνος Φλώρος μας λέει τα εξής ενδιαφέροντα:

Γιατί χαρακτηρίζετε τον Μάλερ οραματιστή και δυνάστη;
«Ο Μάλερ ζούσε κυρίως για τον εσωτερικό του κόσμο, για την τέχνη του, αλλά ταυτόχρονα, θεωρώντας την κάτι το ιερό και καταβάλλοντας μεγάλες προσπάθειες για ν' αγγίξει το τέλειο μέσα από αυτήν, γινόταν και δυνάστης. Ηταν πολύ αδιάλλακτος όταν ήταν αρχιμουσικός στο Αμβούργο ή αργότερα γενικός διευθυντής της Αυτοκρατορικής Οπερας της Βιέννης. Δεν έδειχνε την παραμικρή συγκατάβαση. Οποιος δεν ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του, έφευγε».

Μπορεί να θεωρηθεί ιδιοφυΐα της μουσικής;
«Από μικρό παιδί έπαιζε φυσαρμόνικα και πιάνο, ενώ άρχισε πολύ νωρίς να συνθέτει. Υπάρχει η εμφάνιση μιας μεγάλης ιδιοφυΐας αλλά συγχρόνως και μιας τεράστιας πειθαρχίας. Για να γράψει κανείς τέτοιες συμφωνίες και τραγούδια, απαιτείται συνεχής απασχόληση. Η τραγωδία του ήταν η εξής: ήθελε να γίνει συνθέτης αλλά δεν μπορούσε να ζήσει από την σύνθεση. Επρεπε λοιπόν να γίνει διευθυντής ορχήστρας, ξεκινώντας από τις μικρές πόλεις. Αργότερα, στη Βιέννη, ασχολούνταν με διοικητικά θέματα. Δυσφορούσε με όλα αυτά γιατί μπορούσε να συνθέσει μόνο κατά τους θερινούς μήνες όταν είχαν διακοπές τα θέατρα. Πήγαινε σε διάφορα σπίτια απομονωμένα, έχτιζε σπιτάκια μέσα στο δάσος για να μην τον ενοχλούν οι θόρυβοι και συγκεντρωνόταν στο έργο του. Το χειμώνα, το πρωί πριν πάει στην όπερα και το βράδυ όταν επέστρεφε, τελειοποιούσε τις παρτιτούρες του».

Η ερωτική του ζωή συνδέεται με την προσωπικότητά του και τη λατρεία του για τη μουσική;
«Ο Μάλερ ελκόταν από μορφωμένες, πνευματώδεις γυναίκες. Γνώρισε στο Αμβούργο την Αννα Φον Μίλντενμπουργκ και είχε μια ερωτική σχέση μαζί της, η οποία όμως χάλασε επειδή η Αννα θεωρούσε την εργασία του αντίζηλό της. Ανάλογα ισχύουν και για το γάμο του με την Αλμα, μια πολύ προικισμένη συνθέτρια. Της απαγόρευσε να συνθέτει, γιατί νόμιζε ότι δεν γίνεται να υπάρχουν σε μια οικογένεια δύο συνθέτες. Βέβαια, τότε ήταν το πατριαρχικό σύστημα και ίσχυαν πράγματα ακατανόητα για μας. Η Αλμα θεωρούσε τον εαυτό της παραμελημένο ενώ και σεξουαλικά δεν αισθανόταν ικανοποιημένη. Και άρχισε μια σχέση με τον αρχιτέκτονα Βάλτερ Γκρόπιους. Ο Μάλερ καταβαραθρώθηκε. Σ' αυτά τα βιώματά του οφείλουμε τη δεκάτη συμφωνία του, την οποία δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει αφού τον επόμενο χρόνο πέθανε. Το έτος 1907 είναι πολύ κρίσιμο στη ζωή του. Ηταν 47 ετών και το ένα κοριτσάκι του πέθανε ενώ ένας γιατρός τού διέγνωσε καρδιακή πάθηση. Ο Μάλερ ήταν σπόρτσμαν, έκανε αναβάσεις σε όρη, διέσχιζε μεγάλες αποστάσεις με το ποδήλατο, οπότε πλέον άλλαξε η ζωή του. Παρ' όλα αυτά εξακολουθούσε να διευθύνει πολύ εντατικά ακόμη και στην Αμερική, στη Μετροπόλιταν Οπερα, στο Κάρνεγκι Χολ. Πέθανε το 1911, πριν συμπληρώσει το 51ο έτος της ηλικίας του».

Θα μπορούσε να θεωρηθεί επίκαιρος σήμερα; Θα μπορούσε να συνθέσει το σάουντρακ της εποχής μας;
«Η αναγέννηση του Μάλερ άρχισε το 1960, έπαιξε ρόλο και "Ο θάνατος στη Βενετία" του Βισκόντι, το βιβλίο του Αντόρνο και πολλά άλλα. Στην εποχή μας πολλοί ταυτίζονται με την προσωπικότητά του. Πρώτον, γιατί ήταν ουσιαστικά άπατρις. Είχε γεννηθεί στη Βοημία, ζούσε στην Αυστρία αλλά δεν θεωρούσε τον εαυτό του πολίτη κάποιας χώρας, επειδή ήταν Εβραίος. Σ' αυτό το θέμα της μετακινήσεως, του γκλομπαλισμού είχε ήδη εντρυφήσει. Πίστευε, μάλιστα, ότι ο καλλιτέχνης τις ώρες της έμπνευσής του γίνεται προφήτης. Πραγματικά, η έκτη του συμφωνία είναι ένα έργο που δείχνει την καταστροφή. Πολλοί λένε ότι διαισθάνθηκε και τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Μέσα στο έργο και στην ψυχή του υπάρχουν πολλές αντιφάσεις, επίσης χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής μας. Δεν υπάρχει σήμερα κανείς μεγάλος συνθέτης που να μην αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα του Μάλερ, ενός πειραματιστή που αγωνιζόταν να φτάσει η μουσική του στον πολύ κόσμο».

Δύο σημαντικές επανεκδόσεις για τον Άγιο Ανδρέα παρουσιάζονται στη Στοά του Βιβλίου

Με τίτλο «Άγιος Ανδρέας: ο Πρωτόκλητος Απόστολος, σε δύο αναγνώσεις», οι εκδόσεις «Το Δόντι» διοργανώνουν την Παρασκευή 14 Σεπτεμβρίου, 8.00 μ.μ. στη Στοά του Βιβλίου (Πεσμαζόγλου 5 & Σταδίου, Αθήνα) την παρουσίαση δύο σημαντικών επανεκδόσεων που μόλις κυκλοφόρησαν.

Πρόκειται για το βιβλίο «Ο Απόστολος Ανδρέας» του σπουδαίου ιστορικού Στέφανου Θωμόπουλου, το οποίο εκδόθηκε το 1899, καθώς και το βιβλίο του υμνογράφου Ηλία Μπογδανόπουλου «Ιερά Ακολουθία εις την επανακομιδήν της Τιμίας Κάρας του Αποστόλου Ανδρέου». 

Στην εκδήλωση θα μιλήσουν οι: 

- π. Νικόλαος Ιωαννίδης, αρχιμανδρίτης, ομ. Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών

- Κώστας Μπογδανόπουλος, οδοντίατρος 

- Ανδρέας Τσιλίρας, εκδότης 

Ο Στέφανος Θωμόπουλος (1859-1939), μια μεγάλη μορφή της τοπικής ιστοριογραφίας της Αχαΐας εξέδωσε το βιβλίο για τον Άγιο Ανδρέα το 1899 «προς όφελος του εν Πάτραις ναού του Πρωτοκλήτου». Το βιβλίο αποτελεί μια πλήρη βιογραφία του Αποστόλου Ανδρέα, με έμφαση στη σχέση του με την Πάτρα. Σε μια πρώτη μορφή το κείμενο είχε διαβαστεί στην Πάτρα, στην «εν Πάτραις Σχολή του Λαού» στις 30 Νοεμβρίου 1896. Η επανέκδοση περιλαμβάνει ακριβή ανατύπωση της πρώτης έκδοσης, κυκλοφορεί σε επιμέλεια του Δημήτρη Τερζή και πρόλογο του Μητροπολίτη Πατρών κ. Χρυσοστόμου, με τη σημαντική υποστήριξη ιδιωτών χορηγών, ενώ τα καθαρά έσοδα από την κυκλοφορία του θα διατεθούν για κοινωφελείς σκοπούς. 

Ο Ηλίας Μπογδανόπουλος (1912-1978), δικηγόρος – Άρχων Υμνογράφος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, αποτέλεσε μια ξεχωριστή προσωπικότητα στον χώρο της Εκκλησίας, τόσο για το υμνογραφικό του έργο, όσο και για τον σημαντικό ρόλο που έπαιξε στην επανακομιδή της Κάρας του Αγίου Ανδρέα στην Πάτρα το 1964. Η επανέκδοση της Ακολουθίας (πρώτη έκδοση: 1968) κυκλοφορεί με την άδεια και την επιμέλεια των απογόνων του υμνογράφου και εντάσσεται σε μια γενικότερη προσπάθεια ανάδειξης του έργου του Ηλ. Μπογδανόπουλου και αξιοποίησης του πλούσιου αρχείου του, στο πλαίσιο της οποίας το βιβλίο θα εκδοθεί και σε δίγλωσση έκδοση (ελληνικά – ρωσικά).

Ηλίας Μπογδανόπουλος 

Ο Μaurice Jaubert του Μάνου Χατζιδάκι

Π.Α. Ανδριόπουλος

"Οι Μύθοι μιας γυναίκας" Έργο 47 (1988) είναι ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και ένα της Αγαθής Δημητρούκα. Τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη.
Πέρασαν κιόλας τριάντα χρόνια από τότε...
Είναι η συνεργασία του Χατζιδάκι με την μούσα των νεανικών του χρόνων Ν. Μούσχουρη, μετά από σχεδόν τρεις δεκαετίες! 

Απ' αυτόν τον κύκλο επιλέγουμε "Τα λόγια που περίμενα", που είναι εκ μέρους του Χατζιδάκι "Ένα τραγούδι για τον Μaurice Jaubert". 

Γράφει ο συνθέτης στο εσώφυλλο του δίσκου: 

"Το θέμα της εισαγωγής ανήκει στον Jaubert και είναι από την ταινία του Μαρσέλ Καρνέ Quai De Brumes. To βρήκα να ταιριάζει και στην ατμόσφαιρα των στίχων και στο αφιέρωμα που επιθυμούσα να πραγματοποιήσω για το συγγενή μου αυτόν συνθέτη".
Ο Χατζιδάκις θεωρούσε τον Jaubert "συγγενή" του συνθέτη, γιατί σε μια συνέντευξή του στην εκπομπή "Παρασκήνιο" στα 1979, εξομολογήθηκε τον θαυμασμό του για τον σπουδαίο αυτό γάλλο συνθέτη του Μεσοπολέμου, τις μουσικές του οποίου άκουγε από 13 ετών και μετά τις έπαιζε στο πιάνο. Άλλωστε ο Jaubert ανήκε στις μουσικές ακροάσεις της οδού Μάνου 3, στο Παγκράτι των νεανικών χρόνων του Χατζιδάκι, και στην νεανική του δισκοθήκη.

Στο γνωστό βιβλίο του "Ο καθρέφτης και το μαχαίρι", ο Χατζιδάκις συμπεριλαμβάνει και την φωτογραφία του αγαπημένου του συνθέτη, γράφοντας: 

"Ο Μωρίς Ζωμπέρ. Πολύ φίλος μου. Μου γνώρισε την Γαλλία και τον πατέρα μου. Δεν κατάλαβα γιατί παντρεύτηκε και γιατί πέθανε τόσο νέος, στις αρχές του πολέμου. Βέβαια η Γαλλία του δεν επιζεί. Μα μήπως επιζεί η δικιά μου Ελλάδα; Βλέποντας την άτυχη περίπτωσή του, φρόντισα ν' αποσυνδέσω τον εαυτό μου από την κάθε Ελλάδα και να ενωθώ μόνο με τα βιώσιμα στοιχεία της. Και σήμερα ακόμα συνηθίζει να τριγυρνά στην γειτονιά του Μπομπούρ, εκεί που ήταν κάποτε η λαϊκή αγορά. Και συναντιόμαστε κάθε φορά που πηγαίνω στο Παρίσι."

Ο Μωρίς Ζωμπέρ πέθανε σε ηλικία 40 ετών το 1940. Ο Χατζιδάκις ήταν 15 ετών. Δεν τον συνάντησε ποτέ. Μα τον έφερε πάντοτε μέσα του ως "μουσική ποιητική". Οι μουσικές του Μ. Ζωμπερ για τον γαλλικό κινηματογράφο, σημάδεψαν τον Χατζιδάκι ...ανεπανόρθωτα. 

Γι' αυτό ας ακούσουμε το τραγούδι - αφιέρωμα του Χατζιδάκι στον Μωρίς Ζωμπέρ της προσωπικής του μυθολογίας. 

ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΜΕΝΑ

Του χωρισμού θ' αρχίσω το τραγούδι 
σε κάβους ν' ακουστεί και σε νησιά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουνα λουλούδι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα δροσιά. 

Φωτιές ο ήλιος γύρω μας ανάβει 
και σπέρνει στον αφρό χρυσά φλουριά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουνα καράβι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα στεριά. 

Μου φώναξες δε σ' άπλωσα το χέρι 
σου φώναξα δεν έβγαλες μιλιά. 
Τι κρίμα που δεν ήσουν περιστέρι 
τι κρίμα που δεν ήμουνα φωλιά. 

Γλυκό ψωμί σου ζύμωνα 
για να ξεχνάς τις λύπες 
τα λόγια που περίμενα 
ποτέ δε μου τα είπες...

Η ΑΛΑΖΟΝΕΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗΣ ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΜΠΛΑΝΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Επειδή για μένα το κάθε θέμα δεν το τελειώνει η αδηφάγος επικαιρότης, επανέρχομαι στην υπόθεση του μεταφραστή Γιώργου Μπλάνα, η περίπτωση του οποίου απασχόλησε τα ΜΜΕ τον περασμένο Απρίλιο, λόγω της ανάθεσης σ’ αυτόν τεσσάρων μεταφράσεων αρχαίας τραγωδίας και κωμωδίας στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. 

Ο καθηγητής Θεόδωρος Κ. Στεφανόπουλος, σε αποκαλυπτικό και τεκμηριωμένο κείμενό του, υποστήριξε πως ο Μπλάνας χρησιμοποιεί το αρχαίο κείμενο ως αφορμή, αν όχι ως πρόσχημα, και παράγεται ένα κείμενο ερήμην του πρωτοτύπου που στην πραγματικότητα μαρτυρεί την άγνοια της αρχαίας γλώσσας. Για τον καθηγητή Θ. Στεφανόπουλο το μεταφραστικό εγχείρημα Μπλάνα ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ, αλλά συνιστά ΦΕΝΑΚΗ.
Κάποιοι άλλοι είπαν, όμως, πως πρόκειται για μα «μια εναλλακτική, λιγότερο αυστηρή μετάφραση, που όμως λειτουργεί θεατρικά». Κι αυτή η «θεατρική λειτουργία» με «ποιητικές πινελιές» είναι που δίνει «άφεση αμαρτιών» στον Γ. Μπλάνα. 

Βέβαια, ξεκίνησε μια μεγάλη συζήτηση γύρω από το πώς μεταφράζουμε σήμερα τα αρχαία κείμενα και πόσο μας ενδιαφέρει η πιστότητα σε αυτά ή μια πιο ελεύθερη απόδοση, που μπορεί να είναι πιο ελκυστική για τους θεατές κυρίως. 

Το θέμα είναι διαχρονικό, αλλά επανέρχεται μετ’ επιτάσεως κατά καιρούς λόγω, ακριβώς, της συγκεκριμένης κάθε φορά νέας πραγματικότητας. 

Διάβασα στην «Καθημερινή» την κριτική της Ματίνας Καλτάκη για τον «Ορέστη» του ΚΘΒΕ, όπου γράφτηκαν τα εξής για την μετάφραση Μπλάνα: 

«Ο «Ορέστης» του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος, που σκηνοθέτησε ο Γιάννης Αναστασάκης, ήταν μία πολύ καθαρή ανάγνωση του έργου που βασίστηκε στην πιστή και ταυτόχρονα ελεύθερη απόδοση του Γιώργου Μπλάνα. Πώς γίνεται αυτό; Οντας ο ίδιος ποιητής, ο Μπλάνας διαχειρίστηκε ποιητικά το πρωτότυπο, προσθέτοντας στίχους με τους οποίους εξηγεί, αναλύει και ερμηνεύει τους πρωτότυπους, παραμένοντας ταυτόχρονα –ποιητικώ τω τρόπω– πιστός στο πνεύμα του. Για παράδειγμα, οι 7 στίχοι με τους οποίους απαντά η Ηλέκτρα για πρώτη φορά στην Ελένη (81-87), γίνονται 17 από τον Μπλάνα. Κι όμως, νιώθεις να ρέει ο λόγος, χωρίς εσωτερικές αντιστάσεις, σαφής και ποιητικός την ίδια στιγμή, γραμμένος για να ακουστεί. Πράγματι «μιλήθηκε» θαυμάσια από τους ηθοποιούς που ήταν με ελάχιστες αντιρρήσεις εξαιρετικοί.» 

Οι απορίες είναι αυτόματες: Πόσο πιστή μπορεί να είναι μία μετάφραση που ταυτόχρονα είναι και «ελεύθερη απόδοση». Πώς μένει «πιστός» στο πνεύμα του πρωτοτύπου ο Μπλάνας, όταν «ποιητική αδεία» προσθέτει στίχους για να ερμηνεύσει και να αναλύσει τους πρωτότυπους. Είναι η μετάφραση ταυτόχρονα και ένα υπόμνημα; Και σ’ αυτή την διαδικασία δεν υπάρχει ίχνος αυθαιρεσίας, αλλά μόνο «ποιητικός τρόπος»; Κι ακόμα μπορεί να δικαιολογηθεί ο Μπλάνας όταν κάνει τους 7 στίχους, με τους οποίους απαντά η Ηλέκτρα για πρώτη φορά στην Ελένη (81-87), 17; Υπερδιπλασιάζει το πρωτότυπο κι αυτό το βαφτίζουμε «σαφή και ποιητικό» λόγο; 

Να, όμως, που η ίδια δημοσιογράφος - κριτικός, η Ματίνα Καλτάκη, έρχεται με νέα κριτική της να αποδομήσει τον «ελευθέριο» τρόπο του Μπλάνα. 

Η Ματίνα Καλτάκη θεωρεί υπεύθυνο τον Γ. Μπλάνα για την μη πρόσληψη από το κοινό των λυρικών μερών της τραγωδίας Ο «Αγαμέμνων», από την «Ορέστεια» του Αισχύλου, όπως τη σκηνοθέτησε ο Τσέζαρις Γκραουζίνις για το φετινό Φεστιβάλ Επιδαύρου. 

Γράφει η Ματίνα Καλτάκη, κάνοντας και την αυτοκριτική της, τρόπον τινα: 

«Κι αν για την παράσταση του «Ορέστη» (του ΚΘΒΕ) έγραψα ότι οι δραστικές επεμβάσεις του στο πρωτότυπο ήταν ποιητικώ τω τρόπω κοντά στο πνεύμα του έργου, εδώ η εντύπωση αλλάζει κάθετα. Ισως γιατί η υψηλής ποίησης τραγωδίες του Αισχύλου δεν έχουν τα «μεταμοντερνιστικά» χαρακτηριστικά των έργων του Ευριπίδη και δεν «σηκώνουν» αυθαίρετες προσθήκες, επεξηγήσεις και φλυαρίες. Είναι τουλάχιστον παράδοξο αυτό που διαπιστώνεις μελετώντας την απόδοσή του, που εκδόθηκε και κυκλοφορεί (εκδ. Γαβριηλίδη, 2018) μαζί με το αρχαίο κείμενο. Κοιτάς έναν στίχο στο αρχαίο, αναζητείς τη νεοελληνική απόδοσή του και διαπιστώνεις ότι... δεν υπάρχει σχέση! Και πώς να υπάρχει, όταν για τους 1.673 στίχους του πρωτοτύπου ο Μπλάνας χρειάστηκε 1.901 στίχους; Η σπουδαία απόδοση (με τον ίδιο ακριβώς αριθμό στίχων) του «Αγαμέμνονα» από τον Κώστα Γεωργουσόπουλο (Αισχύλου Ορέστεια, εκδ. Εστία, 1989) λειτουργεί σαν μέτρο για την αλαζονεία της μετάφρασης του Μπλάνα» 

Άρα η Ματίνα Καλτάκη όχι απλώς θεωρεί ότι εδώ ο Μπλάνας λειτούργησε με «αυθαίρετες προσθήκες» και «φλυαρίες», αλλά ότι η μετάφρασή του όζει «αλαζονείας»! Μας καταθέτει ότι, αντιπαραβάλλοντας το πρωτότυπο με τη νεοελληνική απόδοσή του, «διαπιστώνεις ότι… δεν υπάρχει σχέση!». 

Δεν θα σταθώ στις οικονομικές παραμέτρους του θέματος, ότι δηλ. ο Γ. Μπλάνας πληρώνεται πολύ ακριβά για να συντηρεί την αλαζονεία του, αλλά θα επισημάνω, απλώς, ότι ο Γ. Μπλάνας απτόητος, ξανά προς τη δόξα τραβά. Τι κι αν αυθαιρετεί; Είναι πλέον ο αδιαφιλονίκητος «εθνικός» μας μεταφραστής.

ΑΝΤΩΝΗΣ ΤΣΙΛΙΓΙΑΝΝΗΣ: "Οι καταστρεπτικές πυρκαγιές απέδειξαν πόσο μικρή σημασία έχει στην Ελλάδα ο πολεοδομικός και αστικός σχεδιασμός"

Π.Α. Ανδριόπουλος 

Στον εξαίρετο νέο αρχιτέκτονα και πολεοδόμο Αντώνη Τσιλιγιάννη, η «Ιδιωτική Οδός» οφείλει ένα θαυμάσιο κείμενο, το οποίο έχει γνωρίσει μεγάλη διάδοση: Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ. Το κείμενο, γραμμένο πριν έξι χρόνια, διαβάζεται ακόμα από όσους διαθέτουν ευαισθησία και φιλοκαλία. 

Είχα την ευκαιρία να καταγράψω συνοπτικά, σε μιαν ανάρτηση, την παρουσίαση της διπλωματικής εργασίας του Αντώνη Τσιλιγιάννη στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, που απέσπασε διθυραμβικές κριτικές. 

Ο Αντώνης Τσιλιγιάννης, εκπρόσωπος της …άλλης Ελλάδας, απέδρασε στο εξωτερικό, προκειμένου να συνεχίσει να δουλεύει με σοβαρότητα και αποτελεσματικότητα πάνω στην επιστήμη του. Δοκιμάστηκε με επιτυχία στο Παρίσι και σήμερα είναι ο υπεύθυνος σχεδιασμού δημόσιου χώρου και έργων υποδομής στον Δήμο της Ixelles, στο Βέλγιο. Έτσι, είναι πλέον κάτοικος Βρυξελλών. 

Στο σημερινό (Κυριακή 9-9-2018) «Κ», το περιοδικό της εφημερίδας «Η Καθημερινή», διαβάζουμε ένα αφιέρωμα στο οποίο έξι νέοι Έλληνες που εργάζονται και δημιουργούν στο εξωτερικό απαντούν στο ερώτημα: «Εσείς θα επιστρέφατε;». 

Παραθέτω στη συνέχεια την απάντηση του Αντώνη Τσιλιγιάννη - ενός από τους νέους που φιλοξενεί το αφιέρωμα - η οποία διακρίνεται για τον ρεαλισμό και την αλήθεια της. 

Ευχόμενος στον φίλο Αντώνη πάντα ψηλότερα κι ας είναι εκτός Ελλάδος. Εκείνος την Ελλάδα την φέρει μέσα του.

ΜΑΝΩΛΗΣ ΧΑΤΖΗΜΑΡΚΟΣ / ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΣ - 37 ΧΡΟΝΙΑ ΠΡΙΝ (Ηχητικό ντοκουμέντο)

Ιερός Ναός Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου, πολιούχου Αθηνών. 

Θεία Λειτουργία της εορτής του Γενεσίου της Υπεραγίας Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου 1981). 

Ψάλλει ο αείμνηστος πρωτοψάλτης Μανώλης Χατζημάρκος. 

Βοηθός του ο 14χρονος Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος.

Ένα ηχητικό ντοκουμέντο 37 ετών.

Ο ΜΑΝΟΣ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ ΜΠΡΑΜΣ (ΒΙΝΤΕΟ)

Π.Α. Ανδριόπουλος

Στις 23 Νοεμβρίου 1989, πριν 29 χρόνια, έκανε την πρεμιέρα της στην Αθήνα της εποχής, στο παλιό «Παλλάς» επί της Βουκουρεστίου, η Ορχήστρα των Χρωμάτων του Μάνου Χατζιδάκι, που δυστυχώς δεν υπάρχει πιά. 

Το εναλλακτικό πρόγραμμα της πρώτης συναυλίας περιλάμβανε ένα κοντσέρτο του Βιβάλντι, μια συμφωνία του Γιόχαν Κρίστιαν Μπαχ, το τελευταίο κοντσέρτο για πιάνο του Μότσαρτ (με σολίστ την Ντόρα Μπακοπούλου) και την Σερενάτα σε λα μείζονα, για μικρή ορχήστρα, έργο 16, του Γιοχάνες Μπραμς. 

Βρήκα στο αρχείο μου αυτό το τελευταίο έργο της συναυλίας, που κάλυπτε το δεύτερο μέρος της βραδιάς, και το δημοσιεύω από μια αναμετάδοση του mega channel. 

Ένα έργο που ξανάπαιξε αργότερα ο Χατζιδάκις με την Ορχήστρα των Χρωμάτων και το οποίο είναι αντιπροσωπευτικό του ώριμου ύφους του Μπραμς. Σχεδόν πολυρυθμικό σε πολλά σημεία, με επιρροές ουγγρικού και τσέχικου φολκλόρ, αλλά και βιεννέζικου βαλς, με συμμετρία ύφους και ρυθμικής αγωγής, με μορφολογικά τεχνάσματα του ώριμου Μπραμς. 

Την ίδια εποχή άκουγα εκπομπές του Χατζιδάκι στην «ελεύθερη» τότε – δηλ. ιδιωτική – ραδιοφωνία, όπου έβαζε πολύ Μπραμς! 

Ας ακούσουμε την Σερενάτα Νο2 του Μπραμς από την Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό την διεύθυνση του Μάνου Χατζιδάκι. 

Τα μέρη: 

Allegro moderato 

Scherzo 

Adagio ma non tropo 

Quasi menuetto 

Rondo

ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΘΕΟΜΗΤΟΡΙΚΑ ΑΠΟ ΤΟΝ π. ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΦΙΡΦΙΡΗ

Μία ανέκδοτη ηχογράφηση του αείμνηστου π. Διονυσίου Φιρφιρή (1912-1990), του ονομαστού πρωτοψάλτη του Πρωτάτου του Αγίου Όρους, με θεομητορικούς ύμνους. 

Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε στο κελί του γέροντα, στις Καρυές του Αγίου Όρους. 

Αναλυτικά ο π. Διονύσιος ψάλλει: 

- Τρία Μεγαλυνάρια από τον Παρακλητικό Κανόνα προς την Υπεραγία Θεοτόκο, σε ήχο πλ. δ’ τρίφωνο (Γα) 

Την υψηλοτέραν των ουρανών 

Από των πολλών μου αμαρτιών 

Άλαλα τα χείλη των ασεβών 

- Εξαποστειλάρια από τον Παρακλητικό Κανόνα, σε ήχο γ’ 

Απόστολοι εκ περάτων 

Ο γλυκασμός των Αγγέλων 

- Χαίρε νύμφη ανύμφευτε, από τον Ακάθιστο Ύμνο, σε ήχο πλ. δ’ 

- «Άγγελος πρωτοστάτης…», ο Α’ Οίκος του Ακαθίστου Ύμνου, εμμελής απαγγελία

ΑΡΧΕΙΟ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΑΝΤ. ΑΝΔΡΙΟΠΟΥΛΟΥ

"The Pagan’s Prayer" του Charles Baudelaire σε μουσική Λ. Κανάρη με την Δάφνη Πανουργιά

Ο συνθέτης, κιθαριστής και καθηγητής μουσικής Λεωνίδας Κανάρης είναι αναμφισβήτητα από τους πιο αξιόλογους συνθέτες της γενιάς του στο χώρο της σύγχρονης μουσικής. 'Ενα αντιπροσωπευτικό δείγμα της δουλειάς του περιέχεται στον δίσκο - προσωπογραφία One night when... (Sabways) διάρκειας 75 λεπτών. 

Έργα για σόλο πιάνο, για διάφορους συνδυασμούς οργάνων, για φωνητικό σύνολο, καθώς και δέκα μελοποιήσεις του πάνω σε ποίηση Σαρλ Μπωντλαίρ, Κωνσταντίνου Καβάφη, Κώστα Καρυωτάκη και Θέμη Τασούλη, ερμηνευμένα από τους Δάφνη Πανουργιά (σοπράνο), Νικόλ Καραλή (πιάνο), Στέλλα Τσάνη (βιολί), Λευκή Κολοβού (τσέλο), Έλενα Χούντα (πιάνο), Γκέρτα Σινάι (βιόλα) και με τη συμμετοχή του Slowind Wind Quintet, του Μιχάλη Τρανουδάκη (αφήγηση) και του φωνητικού συνόλου Εμμέλεια, υπό τη διεύθυνση του Βαλέρι Ορέσκιν. 

Ο ίδιος ο συνθέτης σημειώνει για τη μουσική του στο ένθετο του δίσκου: 

Θεμελιώδης οδηγός στη σύνθεση της μουσικής μου είναι ο καθορισμός και η οργάνωση των εντυπώσεων, έως και των επιδράσεων που αυτή μπορεί να προκαλέσει στην ανθρώπινη διάθεση και ψυχισμό. Αυτό γίνεται τόσο με καθαρά μουσική σκέψη, όσο και με εξωμουσική (ψυχολογία, αισθητική, ρητορική, εσωτερισμός κ.ά.). Κεντρικό αποδέκτη των έργων μου θεωρώ τον μέσο ‘μυημένο’ ακροατή στην έντεχνη δυτικότροπη μουσική. Η μουσική μου όμως εκφράζει πρώτιστα τις δικές μου ανησυχίες, τις οποίες με μία ‘ψυχαναλυτική’ πρόθεση αισθάνομαι την ανάγκη να κοινοποιήσω και να μοιραστώ με άλλους, σαν ένας τρόπος έκφρασης και επικοινωνίας με ‘μηνύματα’ που μόνο η μουσική με τον δικό της τρόπο μπορεί να μεταφέρει. Γενικότερα η μουσική αποτελεί για μένα την ατραπό για τη γνώση και την αυτογνωσία. 

Στον δίσκο περιέχονται τρία τραγούδια σε ποίηση Charles Baudelaire: 
-The Pagan’s Prayer 
-The Possessed 
-One Night When…

Εδώ παραθέτουμε το τραγούδι The Pagan’s Prayer με την σοπράνο Δάφνη Πανουργιά και την Νικόλ Καραλή στο πιάνο.  

Π.Α.Α.

«Η Προσευχή ενός Ειδωλολάτρη»
Α! μη τις φλόγες σου τις λιγοστεύεις!
πάλι την κρύα μου ζέστανε ψυχή,
εσύ ηδονή που τις καρδιές παιδεύεις!
Ω! Diva, supplicem exaudi!

Θεά πού είσαι στ' αγέρι σκορπισμένη,
φλόγα στο σπήλαιό μας το κρυφό,
άκουσε μιά ψυχή παγωμένη,
που ύμνο σου προσφέρει από χαλκό.

Γίνου ηδονή, μόνη μου βασίλισσα!
Σειρήνας μάσκα φόρεσε, θεά μου,
με σαρκοβελούδινη ομορφιά,

ή δώσε τις βαρύπνιες σου σ' εμένα
μέσ' τα άυλα κρασιά τα μαγεμένα,
ω ηδονή, άπιαστη εσύ σκιά!

Ο ΟΚΤΑΗΧΟΣ ΠΟΛΥΕΛΕΟΣ "ΕΞΟΜΟΛΟΓΕΙΣΘΕ ΤΩ ΚΥΡΙΩ" ΤΟΥ ΠΕΤΡΟΥ ΕΦΕΣΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΑΤΘΑΙΟ ΤΣΑΜΚΙΡΑΝΗ

Στα 1993 ο Μανόλης Χατζηγιακουμής ηχογράφησε τον έντεχνο οκτάηχο πολυέλεο « Εξομολογείσθε τω Κυρίω» του Πέτρου Εφεσίου, με ερμηνευτή τον αείμνηστο πρωτοψάλτη Καβάλας Ματθαίο Τσαμκιράνη (1925-†2006). 

Συμμετείχα σ’ εκείνη την ηχογράφηση ως ισοκράτης και απόλαυσα το τελικό αποτέλεσμα που ήταν η οιστρηλατούμενη ερμηνεία του Ματθαίου Τσαμκιράνη, σε ένα μάθημα αρκούντως «εξωτερικό». Παραθέτω εδώ το φινάλε του Πολυελέου «Ο διδούς τροφήν πάση σαρκί», με το καταληκτικό «Αλληλούια», σε ήχο α’, που αποκαλύπτουν μιαν ιδιαίτερη και δεξιοτεχνική ερμηνεία. 

Στα 2003 κυκλοφορήθηκε ο δίσκος με τον Πολυέλεο του Εφεσίου, από το Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, σε επιμέλεια Μανόλη Χατζηγιακουμή, στη σειρά «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής» και στο σώμα πρώτο «Οκτάηχα μέλη και συστήματα». 

Γράφει σχετικά ο Μ. Χατζηγιακουμής, για τον πολυέλεο και την ερμηνεία του Μ. Τσαμκιράνη: 

«O οκτάηχος αυτός Πολυέλεος του Πέτρου Εφεσίου, άγνωστος και λανθάνων, αναδημοσίευτος από την πρώτη δημοσίευσή του, είναι ένα λαμπρό και ιδιαίτερα χαρακτηριστικό μέλος, όχι μόνο στο συγκεκριμένο μουσικό είδος των πολυελέων, αλλά και στο καθόλου ρεπερτόριο της εκκλησιαστικής σύνθεσης. Πολλά είναι τα στοιχεία που συνθέτουν την ιδιαιτερότητα και τη σημασία του. Από αυτά ως σπουδαιότερα πρέπει να θεωρηθούν. 1) Η οκτάηχη φόρμα, ασυνήθιστη σε είδος πολύστιχων μελών, και ειδικότερα των Πολυελέων. Αν εξαιρέσει κανείς τον παρόντα και τον αρχαίο του “Κουκουμά” δεν υπάρχει άλλος οκτάηχος πολυέλεος στη γενικότερη ιστορία της εκκλησιαστικής μουσικής. 2) Η αναλυτική και πεποικιλμένη μελωδική γραφή, αντίθετη από την πυκνή και λιτή των σύγχρονων πατριαρχικών μουσικών και δασκάλων, και η οποία μάλιστα, στην αυτοσχέδια έκδοση του Εφεσίου (η οποία αποτελεί οιονεί αυτόγραφο), σημαίνεται με ποικίλα ειδικά σύμβολα, άγνωστα και ασυνήθιστα στην τρέχουσα μουσική τυπογραφία της εποχής (συχνά δίγοργα, διπλά παρεστιγμένα, κλπ.). Η έντεχνη αυτή και πλουσιότατη μελισματική ανάπτυξη αποτελεί ένα από τα πιο σπουδαία συστατικά του λαμπρού αυτού μέλους. 3) Το ιδιάζον εξωστρεφές και αστικότροπο ύφος, το οποίο αντικατοπτρίζει άριστα ένα αντίστοιχο, προφανώς, ιστορικό και κοινωνικό περιβάλλον της ευρύτερης οθωμανικής Κωνσταντινούπολης των αρχών του 19ου αι. Πρόκειται, στην ουσία, για μέλος δοξαστικό και χαρμόσυνο, με πλούσια στοιχεία οίστρου που κορυφώνονται έντονα σε ορισμένους κυρίως ήχους (στον γ΄, στον πλ δ΄, και στον τελικό α΄ ήχο της επανόδου). O διθυραμβικός ευφρόσυνος χαρακτήρας του μέλους εξαίρεται ιδιαίτερα με τη συμπλεκόμενη αλληλουχία υψηλών θέσεων (που αγγίζουν συχνά τον άνω Βου και τον άνω Γα). O οκτάηχος αυτός Πολυέλεος του Πέτρου Εφεσίου αντιπροσωπεύει ένα από τα ωραιότερα εξω-λειτουργικά δείγματα του νεώτερου εκκλησιαστικού μέλους. 

Στην παρούσα δημοσίευση τον Πολυέλεο ψάλλει ο πρωτοψάλτης Καβάλας Ματθαίος Τσαμκιράνης. Η επιλογή του συγκεκριμένου ψάλτη (ηχογράφηση Μάϊος 1993) έχει δικαιωθεί απόλυτα από το λαμπρό αποτέλεσμα. Η στιβαρή και ηχηρή ηδυφωνία, το πλούσιο λαϊκό υπόστρωμα, ο δυναμισμός και η έμφαση, όλα συνεργούν στο να αναδειχθεί έξοχα ο ουσιαστικός και βαθύτερος χαρακτήρας του μέλους. Έτσι, η ερμηνεία του Πολυελέου ηχεί παντού εύστροφη, σχεδόν οργανική, με φαντασία, οίστρο και έμπνευση, ακόμη με ηχοχρωματική διαύγεια και με ιδιαίτερη (εσωτερική) συναισθηματική ένταση. Ειδικότερα, πρέπει να τονισθεί ο στιβαρός και έγχρονος ρυθμός, η δεξιοτεχνική διατύπωση των πεποικιλμένων μουσικών γραμμών και φράσεων, πάνω απ’ όλα η αυθόρμητη φυσική απόδοση του αστικότροπου χαρακτήρα και του ύφους του Πολυελέου. Το τελευταίο είναι από τις σπουδαιότερες αρετές του όλου ερμηνευτικού εγχειρήματος. Η εκτέλεση αυτή του Ματθαίου Τσαμκιράνη στον συγκεκριμένο Πολυέλεο πρέπει να θεωρηθεί μια από τις ωραιότερες και χαρακτηριστικότερες, όχι μόνο στην παρούσα εκδοτική Σειρά των Oκτάηχων Μελών και Συστημάτων, αλλά και, γενικότερα, στην όλη σύγχρονη εκκλησιαστική δισκογραφία και ερμηνευτική πρακτική. Έτσι, ένα άγνωστο, και εδώ, ξεχασμένο και “νεκρό” εκκλησιαστικό μέλος, αναγεννησιακό ωστόσο, ριζοσπαστικό και πρωτότυπο, βρίσκει πράγματι, με την ερμηνεία αυτή, τη φυσική του θέση και σειρά μέσα στην πλούσια χορεία των μεγάλων εκκλησιαστικών μελών και συνθέσεων.»

"Η ΣΟΝΑΤΑ ΤΟΥ ΣΕΛΗΝΟΦΩΤΟΣ" ΤΩΝ Γ. ΡΙΤΣΟΥ - Θ. ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟ ΒΟΥΤΣΙΝΟ

Άφησέ με να 'ρθω μαζί σου. Τι φεγγάρι απόψε!
Είναι καλό το φεγγάρι, - δε θα φαίνεται
που άσπρισαν τα μαλλιά μου. Το φεγγάρι
θα κάνει πάλι χρυσά τα μαλλιά μου. Δε θα καταλάβεις.
Άφησέ με να 'ρθω μαζί σου...

Ο Φραγκίσκος Βουτσίνος (1936-1999) ήταν ένας σπουδαίος έλληνας βαθύφωνος με αξιοζήλευτη διεθνή καριέρα, που έφυγε νωρίς...
Νομίζω πως πρέπει να τον ανακαλύψουμε εκ νέου. Ήταν ένας λυρικός τραγουδιστής με ρόλους κλασικού ρεπερτορίου στο ενεργητικό του, μα και με έντονη παρουσία στην ελληνική μουσική.
Η σύνθεση του Θάνου Μικρούτσικου στον συλλογικό, θα λέγαμε, δίσκο  "Αντιθέσεις" (1985) - περιλαμβάνει και έργα του Μιχάλη Γρηγορίου και του Γερμανού avant garde συνθέτη Wilhelm Zobl (1950-1991) - είναι η μελοποίηση αποσπάσματος από το περίφημο ποίημα του Γιάννη Ρίτσου "Η Σονάτα του σεληνόφωτος". Μια σύνθεση γραμμένη στη λιτή φόρμα του lied για βαθύφωνο και πιάνο. Ερμηνεύει ο Φραγκίσκος Βουτσίνος με τη συνοδεία του συνθέτη στο πιάνο. Αυτή είναι η πρώτη εκτέλεση του έργου, είκοσι περίπου χρόνια πριν από την επανεκτέλεση του Κώστα Θωμαΐδη (2004).
Θεωρώ εμπνευσμένη την ερμηνεία του Φ. Βουτσίνου στη Σονάτα των Ρίτσου - Μικρούτσικου, στιβαρή, πεπληρωμένη και εν ταυτώ ερωτική, γι' αυτό και παραθέτω το Άφησέ με να 'ρθω μαζί σου! Την σπαρακτική επωδό της Σονάτας... Μαζί και το "Βαθύ βαθύ το πέσιμο", "ανάσα ωκεανού..."

΄

"ΚΟΡΗ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΤΑΜΙΑ" ΜΕ ΤΗΝ ΔΑΦΝΗ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ

Ένα τραγούδι απ' τα ...παλιά...

"Κόρη στην ακροποταμιά" σε μουσική και στίχους του Λουδοβίκου των Ανωγείων. Περιλαμβάνεται στον δίσκο του Λουδοβίκου "Χαϊνης" που εκδόθηκε στα 1990 από τον Σείριο του Μάνου Χατζιδάκι. Άλλωστε από τον Χατζιδάκι μάθαμε τον Λουδοβίκο, όταν μας πρότεινε τον δίσκο "Ο Έρωτας στην Κρήτη είναι μελαγχολικός" (1988).

Το τραγούδι ερμηνεύει η Δάφνη Πανουργιά, ιδανική για τον Λουδοβίκο εκείνου του καιρού... 

Παραθέτουμε το τραγούδι από ένα βίντεο συναυλίας στο παλιό "Παλλάς", εκεί γύρω στα 1989. Μια συναυλία με μουσικές του "Σείριου" που επιμελήθηκε ο Μάνος Χατζιδάκις και έπαιζαν οι ...θρυλικοί μουσικοί του.
Η εναρμόνιση και η ενορχήστρωση ήταν του Γιώργου Αντ. Παυλάκου, σε συνεργασία με τον ήδη ενορχηστρωτή του Μ. Χατζιδάκι, Νίκο Κυπουργό.  
Παίζουν οι μουσικοί: Μιχάλης Βοριάς - βιολί, Νίκος Γκίνος - κλαρινέτο, Στέλλα Κυπραίου - κιθάρα, Γιώργος Παυλάκος - πιάνο, Βαγγέλης Ζωγράφος - κοντραμπάσο και Αλέκος Χρηστίδης- κρουστά. 
Το μουσικό σύνολο διευθύνει ο Γιώργος Παυλάκος.

Παραθέτουμε το τραγούδι και από την ηχογράφηση του δίσκου. 

Καθισμένη μόνη σ' ακροποταμιά

με μαγιάτικο στεφάνι στα μαλλιά

λίκνιζε τις σκέψεις μέσα στο νερό

με το τρυφερό της πόδι το γυμνό.

Λύνει τα μαλλιά της γύρω στο λαιμό

ρίχνει το στεφάνι μες στον ποταμό

κι άνοιγαν οι κύκλοι στα ήσυχα νερά

κι ένα αηδόνι επέταξε μες στην καλαμιά.

Καθισμένη μόνη σ' ακροποταμιά

και το μυστικό της παίρνουν τα νερά.

Ο ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΣ ΜΑΡΤΥΣ ΒΑΒΥΛΑΣ ΤΟΥ Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο ιερομάρτυς Βαβύλας, επίσκοπος Αντιοχείας, του οποίου η Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη στις 4 Σεπτεμβρίου, μαρτύρησε επί βασιλείας του αυτοκράτορα Νουμεριανού (3ος αι.) και ετάφη στην πόλη της Αντιοχείας. 

Για τον βίο του και το μαρτύριο του, έγραψε δύο ομιλίες ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, γεγονός που αποδεικνύει την τιμή που απολάμβανε ο άγιος αυτός στους πρώτους χριστιανικούς χρόνους. 

Στις μέρες μας ο άγιος Βαβύλας δεν είναι ευρύτερα γνωστός στους πιστούς. Κάποιοι …υποψιασμένοι τον γνώρισαν από ένα ποίημα του Καβάφη, ο οποίος αποδίδει στον άγιο την αρχαία του αίγλη: «ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα, ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας». 

Ο ποιητής Κ.Π. Καβάφης λίγους μήνες πριν πεθάνει, συγκεκριμένα μεταξύ Νοεμβρίου 1932 και Απριλίου 1933 (πέθανε στις 29 Απριλίου 1933, ημέρα των γενεθλίων του) έγραψε το τελευταίο ποίημα της ζωής του, το οποίο δεν πρόλαβε να το δημοσιεύσει σε μονόφυλλο, όπως συνήθιζε, με τον τίτλο "Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας". 

Το τελευταίο ποίημα του Αλεξανδρινού αναφέρεται σε ιστορικό περιστατικό του 362 μ.Χ., όπως μας το παραδίδουν εκκλησιαστικοί ιστορικοί (όπως ο Σωκράτης) του 4ου μ.Χ. αιώνα. Ο Ιουλιανός επισκέπτεται την Αντιόχεια ως αυτοκράτωρ, όταν μαθαίνει πως οι ιερείς του Απόλλωνα δεν θέλουν να δώσουν χρησμό, γιατί εκεί κοντά στο άλσος της Δάφνης, προάστιο της Αντιόχειας, ήταν θαμμένος ο μάρτυρας και επίσκοπος της Αντιόχειας Βαβύλας. Εκνευρισμένος ο Ιουλιανός διατάζει να μεταφέρουν οπωσδήποτε σε άλλο μέρος το λείψανό του. Πραγματικά οι χριστιανοί μεταφέρουν αλλού το λείψανο του μάρτυρα Βαβύλα. Όμως μέσα στη δίνη εκείνων των γεγονότων συνέβη κάτι αναπάντεχο: ξέσπασε μία μεγάλη φωτιά. Ο Ιουλιανός διέδωσε πως οι χριστιανοί έβαλαν τη φωτιά όμως ο Καβάφης παίρνει το μέρος των χριστιανών: «Aς πάει να λέει. / Δεν αποδείχθηκε· ας πάει να λέει. / Το ουσιώδες είναι που έσκασε».

Αξίζει εδώ να δούμε τι λέει για το ποίημα ο Γιώργος Σεφέρης. 

Στη διαμάχη Ιουλιανού-Βαβύλα, όπως τη χαρακτηρίζει ο Γιώργος Σεφέρης, ο νομπελίστας παρατηρεί πως ο Καβάφης τάσσεται αναμφισβήτητα με τον Βαβύλα (Σεφέρης, Γ. Δοκιμές. Τόμος Α΄. Αθήνα: Ίκαρος, σ. 456.). Όμως γιατί ο Σεφέρης υποστηρίζει την άποψη πως ο Αλεξανδρινός θεωρεί τον Βαβύλα δικό του; Η απάντηση του είναι ξεκάθαρη. Το λείψανο του μάρτυρα Βαβύλα του θυμίζει έντονα την τραγική κατάληξη της ζωής που δεν είναι άλλη από το θάνατο. Οι στίχοι Τὸ πήραμε, τὸ πήγαμε τὸ ἅγιο λείψανον ἀλλοῦ· /Τὸ πήραμε, τὸ πήγαμε ἐν ἀγάπη κ’ ἐν τιμῆ είναι για τον Σεφέρη «οι μόνοι μη ειρωνικοί μέσα σε τούτο το ποίημα· οι μόνοι ατόφια συγκινημένοι, οι στίχοι που μιλούν για το λείψανο του “θαυμαστού”, του “καλλίνικου” Βαβύλα· γι’ αυτόν που “αινίττονταν ο ψευτοθεός”, ο αντίπαλος… τώρα απόμεινε ένα λείψανο (ενν. ο Βαβύλας) που το ’παιρναν και το πήγαιναν αλλού. Συλλογιζόμουν» γράφει ο Σεφέρης «τον τελευταίο καιρό του Καβάφη καθώς τριγύριζε από εξάντληση σε εξάντληση, ή από νοσοκομείο σε νοσοκομείο· όχι πια ένα γερασμένο σώμα, αλλά ένα λείψανο, ένας Βαβύλας. Κανείς δεν ξέρει με τι παράξενα αποθέματα μέσα στο θάλαμο ή έξω από το κατώφλι της συνείδησης γίνεται ένα ποίημα».

Άρα μόνο με αυτήν τη συμφωνία κατά τον Γιώργο Σεφέρη ο Καβάφης τάσσεται με το μέρος του Βαβύλα. Με τη συμφωνία ότι θα βρει μία ακόμα αφορμή, μοιραία την τελευταία της ζωής του, για να μιλήσει για την φθαρτότητα και την ματαιότητα της ζωής. 

Ο Καβάφης γράφει το τελευταίο του ποίημα για τόπους και πρόσωπα αγαπημένα που ποτέ δεν είδε και δεν γνώρισε. Η Αντιόχεια τον συνέχει, αλλά δεν την επισκέφθηκε ποτέ. Ο Ιουλιανός, ως ιστορική μορφή τον απασχολεί πάντα, αλλά πάντα σε σχέση με τους χριστιανούς! Ο άγιος Βαβύλας ήταν και γι’ αυτόν άγνωστος, αλλά έγινε τόσο οικείος ως υπόθεση του ποιήματός του. Ενός ποιήματος που μοιάζει με θεατρική παράσταση, με αναφορά στο πρώιμο Βυζάντιο. 

Κι εδώ θυμάμαι τον Γ.Π. Σαββίδη: «... νομίζω πως δεν χωρεί πια καμιά επιφύλαξη και πως είμαστε υποχρεωμένοι να διαβάζουμε με αναδρομικό χριστιανικό φωτισμό κάθε ποίημα του Καβάφη που έχει σχέση με τη θρησκεία, παγανιστική είτε Χριστιανική» (Μικρά Καβαφικά. Αθήνα: Ερμής, 1985).
Ο Καβάφης ήξερε πολλά… Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας όπου τριγυρνούσε, λίγο πριν ξεψυχήσει… 

Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας 

Σαστίσαμε στην Aντιόχειαν όταν μάθαμε 

τα νέα καμώματα του Ιουλιανού.

Ο Aπόλλων εξηγήθηκε με λόγου του, στην Δάφνη! 

Χρησμό δεν ήθελε να δώσει (σκοτισθήκαμε!), 

σκοπό δεν τόχε να μιλήσει μαντικώς, αν πρώτα 

δεν καθαρίζονταν το εν Δάφνη τέμενός του. 

Τον ενοχλούσαν, δήλωσεν, οι γειτονεύοντες νεκροί. 

Στην Δάφνη βρίσκονταν τάφοι πολλοί.— 

Ένας απ’ τους εκεί ενταφιασμένους 

ήταν ο θαυμαστός, της εκκλησίας μας δόξα, 

ο άγιος, ο καλλίνικος μάρτυς Βαβύλας. 

Aυτόν αινίττονταν, αυτόν φοβούνταν ο ψευτοθεός. 

Όσο τον ένοιωθε κοντά δεν κόταε 

να βγάλει τους χρησμούς του• τσιμουδιά. 

(Τους τρέμουνε τους μάρτυράς μας οι ψευτοθεοί.) 

Aνασκουμπώθηκεν ο ανόσιος Ιουλιανός, 

νεύριασε και ξεφώνιζε: «Σηκώστε, μεταφέρτε τον, 

βγάλτε τον τούτον τον Βαβύλα αμέσως. 

Aκούς εκεί; Ο Aπόλλων ενοχλείται. 

Σηκώστε τον, αρπάξτε τον ευθύς. 

Ξεθάψτε τον, πάρτε τον όπου θέτε. 

Βγάλτε τον, διώξτε τον. Παίζουμε τώρα; 

Ο Aπόλλων είπε να καθαρισθεί το τέμενος.» 

Το πήραμε, το πήγαμε το άγιο λείψανον αλλού• 

το πήραμε, το πήγαμε εν αγάπη κ’ εν τιμή. 

Κι ωραία τωόντι πρόκοψε το τέμενος. 

Δεν άργησε καθόλου, και φωτιά 

μεγάλη κόρωσε: μια φοβερή φωτιά: 

και κάηκε και το τέμενος κι ο Aπόλλων. 

Στάχτη το είδωλο• για σάρωμα, με τα σκουπίδια. 

Έσκασε ο Ιουλιανός και διέδοσε— 

τι άλλο θα έκαμνε— πως η φωτιά ήταν βαλτή 

από τους Χριστιανούς εμάς. Aς πάει να λέει. 

Δεν αποδείχθηκε• ας πάει να λέει. 

Το ουσιώδες είναι που έσκασε.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΖΙΑΣ: Η ΕΚΛΟΓΗ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ

Η ΕΚΛΟΓΗ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ 

Ο Οδυσσέας είναι αυτός που δεν θέλει να γυρίσει 

Γ. ΜΑΝΙΑΤΗΣ 

Στο γυμνό του στήθος κρεμόταν 

η ξύλινη πινακίδα: Λιποτάχτης. 

Το πλήρωμα του καραβιού αναστατώθηκε. 

Οι ναύτες προσπαθούν 

να ηρεμήσουν τον αγριεμένο άνδρα. 

«Μην κάνεις έτσι πατριώτη!», του έλεγαν. 

Βλαστημούσε τον τόπο του. Άφριζε. 

Τέλος, διέφυγε στο κατάρτι μαινόμενος. 

* Πεδίον ρίψεων, Γιώργος Κοζίας, Στιγμή, 2001 

* Φωτό: Το βλέμμα του Οδυσσέα, 1995, Θόδωρος Αγγελόπουλος

Ο νεοφανής άγιος της Αυστρίας Φραντς Γαιγκερσταίτερ

Φραντς Γαιγκερσταίτερ (1907-1943) 

ΣΤΑΥΡΟΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ 

Η Καθημερινή

Μ​​εταφράστηκαν φέτος στη γλώσσα μας και εκδόθηκαν δύο πολύ καλά μυθιστορήματα, που φωτίζουν με δυνατό φως, όπως μόνο το μυθιστόρημα μπορεί να κάνει, την Προσάρτηση της Αυστρίας στο Γ΄ Ράιχ, το Ανσλους. Οι συγγραφείς τους είναι σχεδόν συνομήλικοι, ο ένας Γάλλος, ο άλλος Αυστριακός: 

α) Ερίκ Βυϊγιάρ (γενν. 1968), «Ημερήσια διάταξη» (Πόλις, 1η γαλλική έκδοση 2017). 

β) Ρόμπερτ Ζέεταλερ (γενν. 1966), «Ο καπνοπώλης» (Ποταμός, 1η γερμανική έκδοση 2012). Η «Ημερήσια διάταξη» αποτυπώνει με εξαιρετική ιστορική ακρίβεια και λογοτεχνική συμπύκνωση τα γεγονότα που οδήγησαν τελικά στην Προσάρτηση, με αφετηρία την 20ή Φεβρουαρίου 1933, όταν συγκεντρώθηκαν 24 κορυφαίοι βιομήχανοι της Γερμανίας στο μέγαρο του Προέδρου της Βουλής. Ο «Καπνοπώλης» αφηγείται την ενηλικίωση ενός χωριατόπαιδου στη Βιέννη, την εποχή του Ανσλους, του αντισημιτικού μίσους και της ναζιστικής βίας. Δεν είναι ίσως τυχαίο που δυο πενηντάχρονοι συγγραφείς στρέφουν ξανά σήμερα το βλέμμα τους στο Ανσλους και θέλουν να φωτίσουν το μοιραίο γεγονός: στις 12 Μαρτίου 1938 η Βέρμαχτ διασχίζει τα αυστριακά σύνορα, στις 13 ανακηρύσσεται η Προσάρτηση και στις 15 Μαρτίου ο Χίτλερ απευθύνεται από τον εξώστη του αυτοκρατορικού παλατιού σε εκατοντάδες χιλιάδες παραληρούντες Αυστριακούς. 

Οι συνέπειες της εθελούσιας εντέλει Προσάρτησης είναι υπαρκτές μέχρι σήμερα. Η Αυστρία από συνεργάτης του Γ΄ Ράιχ και θύτης μαζί του της Ευρώπης εμφανίστηκε μετά το τέλος του πολέμου, με τις ευλογίες και των Συμμάχων, ως θύμα, η αυστριακή κοινωνία στο σύνολό της δεν είδε ποτέ αυτοκριτικά τη στάση της στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γι’ αυτό και μπόρεσε να εκλέξει ανένοχα τον ναζί Κουρτ Βαλντχάιμ ως πρόεδρό της (1986-1992) και σήμερα να κυβερνιέται από ακροδεξιούς. Δεν είναι βεβαίως η σημερινή ακροδεξιά άβυσσος ίδια με τη ναζιστική, μα καταπώς γράφει ο Βυϊγιάρ στην τελευταία σελίδα του μυθιστορήματός του: «Δεν πέφτουμε ποτέ δυο φορές στην ίδια άβυσσο. Αλλά πέφτουμε πάντα με τον ίδιο τρόπο, με γελοιότητα και τρόμο». Με τη σειρά μου, τούτες τις μέρες του θεομητορικού Αυγούστου, που γράφεται αυτό το κείμενο, στρέφω και εγώ ευλαβικά το βλέμμα μου στον Franz Jägerstätter (Φραντς Γαιγκερσταίτερ), άγιο της Καθολικής Εκκλησίας, που μαρτύρησε στις 9 Αυγούστου 1943. Ανακηρύχθηκε μακάριος (beatus) το 2007, με πρωτοβουλία του Πάπα Βενέδικτου ΙΣΤ΄. Είναι από τους λίγους αγίους της Καθολικής Εκκλησίας που είχε γυναίκα και παιδιά. 

Για να νομιμοποιηθεί η Προσάρτηση, οργανώνεται στις 10 Απριλίου του 1938 δημοψήφισμα. Οι πάντες, ιερείς, επίσκοποι, δάσκαλοι, επιχειρηματίες, σοσιαλδημοκράτες, καλούν τον κόσμο να ψηφίσει υπέρ. Αποτέλεσμα: 99,75% υπέρ της Προσάρτησης. Στο χωριό Σανκτ-Ράντεγκουντ της Ανω Αυστρίας, στα σύνορα με τη Βαυαρία, θα βρεθεί αναπάντεχα μία αρνητική ψήφος. Ανήκει στον αγρότη Φραντς Γαιγκερσταίτερ. Δεν είναι πολιτικοποιημένος, δεν ανήκει σε καμία πολιτική οργάνωση, είναι πιστός χριστιανός, που τοποθετεί καθημερινά τον εαυτό του και τα έργα του ενώπιον του Θεού. Η βαθιά πίστη του θα τον οδηγήσει το 1943 να αρνηθεί να υπηρετήσει στον ναζιστικό στρατό και να συμπολεμήσει με τους ναζήδες σε έναν άδικο πόλεμο. Τη στάση του δεν την καταλαβαίνει κανείς απολύτως, κληρικοί, συγχωριανοί, φίλοι, η ίδια η γυναίκα του, κανείς. Ολοι προσπαθούν να τον μεταπείσουν με διάφορους τρόπους. Εκείνος όμως μένει αμετάπειστος, θεωρεί ότι υπάρχουν στιγμές στη ζωή, και τώρα είναι μια τέτοια ακριβώς στιγμή, που είναι καλύτερα να υπακούς στον Θεό παρά να ακούς τους ανθρώπους. Ο Φραντς Γαιγκερσταίτερ παίρνει τοις μετρητοίς την εντολή της αγάπης για τον πλησίον και δεν παίζει με τη μέλλουσα κρίση του Θεού. Το στρατοδικείο τον καταδικάζει σε θάνατο και η ποινή εκτελείται, με γκιλοτίνα, στη φυλακή Μπράντενμπουργκ, στο Βερολίνο. Πεθαίνει άφοβα για την πίστη του, μαρτυρεί ως χριστιανός, όχι ως πολιτικός αγωνιστής. Εχει τρία μικρά παιδιά, κορίτσια, το μεγαλύτερο έξι χρόνων. 

Μετά το τέλος του πολέμου, η Αυστρία τιμά ως ήρωες τους στρατιώτες που γυρίζουν πίσω στην πατρίδα, αφού έκαναν το πατριωτικό καθήκον τους. Ποιο καθήκον; Το ότι πολέμησαν μαζί με τους Γερμανούς ναζί εναντίον των λαών της Ευρώπης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον μια περίπτωση σαν και αυτή του Φραντς Γαιγκερσταίτερ δεν είναι απλώς ακατανόητη, είναι και ενοχλητική. Πρέπει να ξεχαστεί. Από τη γυναίκα του ζητούν να μην πολυμιλάει για τον άντρα της. Ο π. Ζήγκφριντ Λόχνερ (Siegfried Lochner), στρατιωτικός ιερέας της Βιέννης, το 2007, την εποχή της beatificatio του Γαιγκερσταίτερ, θα δηλώσει, ενάντια στην πρωτοβουλία του ίδιου του Πάπα: «Ο Γαιγκερσταίτερ δεν υπήρξε μάρτυρας της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά αξιολύπητο θύμα της πλανημένης συνείδησής του».

Σήμερα η κατάσταση έχει αλλάξει: έχουν εκδοθεί βιογραφίες του, έχουν εκδοθεί τα γράμματά του από τη φυλακή (υπάρχει και μετάφρασή τους στα αγγλικά), έχουν γυριστεί ταινίες και ντοκιμαντέρ, κάθε χρόνο, την ημέρα του αποκεφαλισμού του, στις 9 Αυγούστου, τιμάται πανηγυρικά η μνήμη του στον καθεδρικό ναό του Λιντζ, με πρωτοβουλία της χριστιανικής οργάνωσης Pax Christi. Ωστόσο, παρά τα όσα έχουν γίνει, ο Φραντς Γαιγκερσταίτερ εξακολουθεί να μην είναι γνωστός ούτε καν στους πιστούς Καθολικούς. Προσδοκώ ότι η ταινία του Αμερικανού Τέρενς Μάλικ «Radegund», που θα προβληθεί τους προσεχείς μήνες σε όλο τον κόσμο –ελπίζω και στην Ελλάδα–, θα συμβάλει στη διάδοση της μνήμης του νεοφανούς αγίου.

ΣΤΟ ΑΒΑΛΟΝ ΤΩΝ ΤΕΧΝΩΝ "ΤΑ ΠΟΛΥΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΕΩΝ"

Ολοκληρώθηκε στο site Άβαλον των Τεχνών η δημοσίευση σε τέσσερις συνέχειες της διάλεξής μας «Τα Πολυχρόνια των Βασιλέων», που πραγματοποιήσαμε στην Μουσική Βιβλιοθήκη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (11-1-2017).  

Ευχαριστώ θερμά τον Γιώργο Πισσαλίδη, τον φιλόπονο διαχειριστή του Άβαλον των Τεχνών, για την τόλμη του να ανεβάσει ένα τόσο ειδικό και …περίεργο θέμα, αλλά και για την εξαιρετική επιμέλειά του. 

Μπορείτε να δείτε: 
Α' Μέρος 
Β' Μέρος
Γ' Μέρος 
Δ' Μέρος

Δημοσιεύουμε και έναν Πολυχρονισμό του Βασιλέως Παύλου, σε ήχο πλ.β', όπως τον αποδίδει έντεχνα, ο αείμνηστος πρωτοψάλτης Δημήτριος Σουρλαντζής. 

ΤΟ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ 2018 ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΑΖΙΩΤΗ

Ο ΣΥΜΕΩΝ Ο ΣΤΥΛΙΤΗΣ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ ΚΑΙ ΤΟΥ ΤΕΝΝΥΣΟΝ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Την 1η Σεπτεμβρίου η Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη του Αγίου Συμεών του Στυλίτη. 
Το ποίημα Συμεών (1917) του Κ.Π. Καβάφη, από τα Κρυμμένα αναφέρεται στον γνωστό χριστιανό ασκητή Συμεών τον Στυλίτη τον Πρεσβύτερο (περίπου 389-459), τον σημαντικότερο εκπρόσωπο αυτής της ασκητικής ακρότητας, του Στυλιτισμού.
Ο ποιητής εστιάζει στο γεγονός της παραμονής του ασκητή πάνω σε ένα στύλο, για τριάντα πέντε χρόνια, το οποίο και αποτελεί στοιχείο που τον εκπλήσσει και τον εντυπωσιάζει: «… τριάντα πέντε χρόνια, σκέψου − / χειμώνα, καλοκαίρι, νύχτα, μέρα, τριάντα πέντε /χρόνια επάνω σ’ έναν στύλο ζει και μαρτυρεί. / … πριν γεννηθούμ’ εμείς, φαντάσου το, / ανέβηκε ο Συμεών στον στύλο /κ’ έκτοτε μένει αυτού εμπρός εις τον Θεό…». 
Ο Καβάφης σημειώνει κι ένα άλλο στοιχείο, που αναφέρεται στο Συναξάρι του Αγίου: τους πιστούς Χριστιανούς οι οποίοι συγκεντρώνονταν κάτω από τον στύλο του Αγίου για να τον δουν και να παρηγορηθούν πνευματικά.
Ο Καβάφης γνωρίζει το συναξάρι του Αγίου. Άλλωστε, στο προσωπικό του αρχείο υπάρχει ο Συναξαριστής του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου.
Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι ο Καβάφης γνωρίζει την περίπτωση του κορυφαίου εκπροσώπου των στυλιτών Αγίων, του Συμεών, και τον εντάσσει μέσα στην προσωπική του θα λέγαμε «μυθολογία». Πάντως η Diana Haas παρατηρεί για το ποίημα ότι ο Καβάφης «στη σκηνοθεσία του “Συμεών”, το κέντρο του ενδιαφέροντος έχει μετατεθεί, από το μεταφυσικό “ύψος” του ασκητή αγίου στο εγκόσμιο επίπεδο των ανθρώπινων ασχολήσεων και “μικροτήτων” (στ. 8)• μεταφορικά, δηλαδή, αλλά και κυριολεκτικά έχει προσγειωθεί» .

Στα Καβάφεια 2017, που πραγματοποιήθηκαν στην Αλεξάνδρεια, η νεαρή δρ συγκριτικής φιλολογίας Κική Δημουλά στην εισήγηση της έθεσε ερωτήματα για τη σχέση Χριστιανισμού και σάρκας στο έργο του Καβάφη και, μεταξύ άλλων, παρατήρησε: «Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Καβάφης προσπαθεί να συλλάβει έναν Χριστιανισμό χωρίς σάρκα, όπως στο «Συμεών» ή μια σάρκα χωρίς Χριστιανισμό, όπως στην όψιμη ερωτική του ποίηση. Όμως και αυτή κάποιες φορές προδίδει σβησμένα ίχνη Χριστιανικών αναφορών». 

Το ποίημα Συμεών το παρουσιάσαμε με το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" στην εκδήλωση που πραγματοποιήσαμε στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος για τους Χριστιανούς της Μέσης Ανατολής (Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 1 Ιουλίου 2015). 

Ο Λιβανέζος φιλόλογος, θεολόγος και μεταφραστής Roni Bou Saba μετέφρασε το ποίημα ειδικά για την εκδήλωση αυτή και το απήγγειλε για πρώτη φορά στα αραβικά, με τον Γιώργο Γενναίο να τον συνοδεύει στο λαούτο.
Το ποίημα στα αραβικά απήγγειλε και στην εκδήλωση που πραγματοποιήσαμε στο "Αγγέλων Βήμα" (14 Οκτωβρίου 2015), με θέμα "Ο Καβάφης της Συρίας και της Μέσης Ανατολής", με μουσικές γέφυρες που έγραψε για πιάνο ο συνθέτης Λεωνίδας Κανάρης.
Αλλά ας δούμε πώς ο Συμεών συνδέει τον Καβάφη και τον Τέννυσον. 

Ο άγγλος ποιητής Άλφρεντ Λορντ Τέννυσον (1809-1892) έγραψε τον δραματικό μονόλογο “Άγιος Συμεών ο Στυλίτης” το 1833, σε ηλικία 24 ετών, και τον συμπεριέλαβε στη συλλογή του Ποιήματα που εξέδωσε το 1842. Να πούμε εδώ ότι στυλίτες λέγονταν στους πρώτους αιώνες της Εκκλησίας μοναχοί που ζούσαν πάνω σε μια μικρή εξέδρα στην κορυφή ενός στύλου. Ο στυλίτης κήρυσσε στους πιστούς από ψηλά. Ο πρώτος που εισήγαγε αυτού του είδους τον μοναχισμό ήταν ο Συμεών από την Κιλικία. Ο Συμεών έγινε αντικείμενο λατρείας από χιλιάδες πιστούς και η φήμη του ως αγίου έφτασε στα πέρατα της οικουμένης. 

Ο Άρης Μπερλής παρατηρεί σχετικά: "Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Τέννυσον έμαθε για τον Συμεών διαβάζοντας την Ιστορία της Παρακμής και Πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Γίββωνα (κεφ. 37ο), όπου ο μεγάλος Άγγλος ιστορικός έχυσε πολλή χολή εναντίον του πρωτοπόρου μοναχού."

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, προσεκτικός αναγνώστης της ποίησης του Τέννυσον και επηρεασμένος βαθιά από αυτόν, πίστευε πως το ποίημα τούτο του Τέννυσον «δεν είναι άξιον του θέματος», πως ο δραματικός μονόλογος χρησιμοποιήθηκε «με τρόπο κοινό, σχεδόν τυχαίο», και πως μολονότι περιέχει «μερικούς καλοφτιαγμένους στίχους πέφτει ως προς τον τόνο». (Βλ. Κ. Π. Καβάφης, Κρυμμένα Ποιήματα, επιμέλεια Γ. Π. Σαββίδη, Ίκαρος 1993, σ. 184-87.) Μπορούμε να πούμε ότι ο Συμεών του Καβάφη είναι η απάντηση του Αλεξανδρινού στον μεγάλο Άγγλο τεχνίτη του στίχου. 

Παραθέτουμε στη συνέχεια τον Συμεών του Τέννυσον (σε μετάφραση Άρη Μπερλή) και του Καβάφη.

Symeon Tennyson Kavafis

   

Στη συνέχεια παραθέτουμε το ποίημα του Καβάφη και την πρώτη μετάφραση του στα αραβικά από τον Λιβανέζο φιλόλογο Roni Bou Saba. 

Η παραπάνω μετάφραση του ποιήματος "Συμεών" από τον Roni Bou Saba, δημοσιεύθηκε αργότερα, στις 11 Δεκεμβρίου 2017, στην μεγάλης κυκλοφορίας αραβική εφημερίδα alaraby. 

Τέλος, παραθέτουμε την διάλεξη της Ευγενίας Σηφάκη, Λέκτορα Θεωρίας της Λογοτεχνίας,  στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, με τίτλο: "Συμεών". Η Ε. Σηφάκη αναλύει το ποίημα του Καβάφη και το σχετίζει με κείμενα όπως του Τέννυσον, στο πλαίσιο διαλέξεων που διοργάνωσε το 2017 το Αρχείο Καβάφη, του Ιδρύματος Νιάρχος. 

 

Καβάφης - Έργο του Ιωάννη Πορφύριου Καποδίστρια