"Ετσι κοιμάται ολόγυμνη μέσα στις άσπρες κερασιές μια τρυφερή μου αγάπη, ένα κορίτσι αμάραντο σα μυγδαλιάς κλωνάρι..."

Αμοργός, Ίκαρος 1997

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Η Αμοργός, έργο 46 (1970 - 1987) του Μάνου Χατζιδάκι, είναι μια καντάτα βασισμένη στο ομώνυμο ποίημα του Νίκου Γκάτσου, για μια γυναικεία φωνή, δυο ανδρικές, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα.

H μουσική σχέση του Μάνου Xατζιδάκι μ' αυτό το μοναδικό ποίημα του Γκάτσου δεν θα μπορούσε να ερμηνευθεί παρά μόνο μέσω της σχέσης του με τον Nίκο Γκάτσο, σχέσης πολυετούς, βαθιάς, σχέσης ζωής. Όταν πρωτογνωρίστηκαν, ο Χατζιδάκις ήταν δεκαεπτά ετών και ο Γκάτσος εικοσιοκτώ. 

Παρά το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις απέφυγε, από πεποίθηση,  - με λίγες εξαιρέσεις - τη μελοποίηση ποιητικών έργων, ασχολήθηκε με την Αμοργό, την οποία θεωρούσε "ένα ελληνικό ποίημα, με χρήση κάποιων υπερρεαλιστικών στοιχείων, τα οποία όμως υπάρχουν στην ίδια την ελληνική παράδοση. Γι αυτό και ο Γκάτσος δεν δυσκολεύτηκε να τα μεταφέρει στο νεοελληνικό τραγούδι, δίνοντας μια καινούργια αίσθηση, αλλά στην ουσία επαναφέροντας τα διαχρονικά στοιχεία που περιείχε η ελληνική παράδοση".

Παρά την μακρόχρονη σχέση του με το ποίημα και τις επανειλημμένες εξαγγελίες ολοκλήρωσης του, στην πράξη ο Χατζιδάκις αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεσή του σε δύο συγκεκριμένες χρονικές περιόδους:

H πρώτη ήταν το καλοκαίρι του 1972 στη Nέα Yόρκη, λίγο πριν την επιστροφή του στην Eλλάδα. Στην πρώτη εκείνη μορφή του έργου προβλέπονταν αφηγηματικά μέρη ανάμεσα στα τραγούδια, με τον Aλέξη Mινωτή ως αφηγητή, και τον Δημήτρη Χορν στο ρόλο του Βυζαντινού χρονογράφου.

Δεκαπέντε χρόνια μετά, το 1986 γράφει το Πόσο πολύ σ’ αγάπησα, και σχεδιάζει κάποιες μελωδίες για μερικούς από τούς τελευταίους στίχους του ποιήματος: Xρόνια και χρόνια πάλεψα. Tον Mάιο και τον Iούνιο του 1987 καταπιάνεται για τελευταία φορά με το έργο. 

Το 1981, καλεί τον Νίκο Κυπουργό από το Παρίσι να αναλάβει την ενορχήστρωση του έργου, υπό την καθοδήγησή του, ώστε εκείνος να αφοσιωθεί αποκλειστικά στην ολοκλήρωση της μελοποίησης, εν όψει της επικείμενης εκτέλεσης του έργου στα πλαίσια του Mουσικού Aυγούστου στο Hράκλειο Kρήτης. Tελικά, υπό την πίεση του χρόνου, στην Kρήτη αρκέστηκε να παρουσιάσει έξι από τα τραγούδια που ήδη είχε συνθέσει στην Aμερική, για φωνή (Σπύρος Σακκάς) και πιάνο (ο ίδιος ο Χατζιδάκις). 
Να σημειώσουμε εδώ ότι στην πρώτη μορφή του έργου, όπως την είχε συλλάβει ο Χατζιδάκις, προβλέπονταν δύο τραγουδιστές (ο Σπύρος Σακκάς και η Φλέρυ Nταντωνάκη), χορωδία και «μικρή ομάδα μουσικών». 
Αυτά τα έξι τραγούδια της Αμοργού (για φωνή και πιάνο) τα άκουσα σαν ήμουν νέος φοιτητής από το Γ' Πρόγραμμα, από την εκπομπή του Βασίλη Νικολαϊδη, τα ηχογράφησα - σε μια κασέτα τότε - και τα έκανα κτήμα μου.

Πολύ αργότερα, τo καλοκαίρι του 2003, η Αμοργός παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο Hρώδειο (26 Iουνίου) και κυκλοφόρησε δυο χρόνια μετά από τον Σείριο (σε ενορχήστρωση - αναπροσαρμογή Νίκου Κυπουργού), παραμένοντας ανολοκλήρωτο ως έργο του Χατζιδάκι.

Επιλέγω από την Αμοργό να σας παρουσιάσω το τραγούδι - ποίημα Έτσι κοιμάται ολόγυμνη, το οποίο ανήκει στην ομάδα των πρώτων έξι τραγουδιών που μελοποίησε ο Χατζιδάκις στην Αμερική το 1972. 
Έτσι κοιμάται ολόγυμνη μέσα στις άσπρες κερασιές 
μια τρυφερή μου αγάπη, 
Ένα κορίτσι αμάραντο σα μυγδαλιάς κλωνάρι 
Με το κεφάλι στον αγκώνα της γερτό και την παλάμη 
πάνω στο φλουρί της 
Πάνω στην πρωινή του θαλπωρή όταν σιγά-σιγά σαν 
τον κλέφτη, 
Από το παραθύρι της άνοιξης μπαίνει ο αυγερινός να την 
ξυπνήσει!

 

Το τραγούδι έχει γνωρίσει τρεις επίσημες - ας τις πούμε έτσι - εκτελέσεις και ηχογραφήσεις. Οι δύο ιστορικές!

Μία με τον ίδιο τον Χατζιδάκι να παίζει πιάνο και να τραγουδάει, η οποία περιλαμβάνεται στον δίσκο Μάνος Χατζιδάκις 2000Μ.Χ. Η ερμηνεία του συνθέτη είναι καταλυτικά αυθεντική. Μόνον εδώ, πριν ο Χατζιδάκις αρχίσει να τραγουδάει το Έτσι κοιμάται ολόγυμνη, προτάσσονται σε ρετσιτατίβο οι στίχοι:

Έτσι σ’ ένα πιθάρι βαθύ το σταφύλι ξεραίνεται και στο

καμπαναριό μιας συκιάς κιτρινίζει το μήλο

Έτσι με μια γραβάτα φανταχτερή

Στην τέντα της κληματαριάς το καλοκαίρι ανασαίνει

Με τον Σπύρο Σακκά και τον συνθέτη στο πιάνο από ρεσιτάλ στον Μουσικό Αύγουστο το 1981.

Κι ακόμα, αυτή του Δώρου Δημοσθένους που περιέχεται στο cd με την Αμοργό που επιμελήθηκε ο Νίκος Κυπουργός.

 

Κι ακόμα, η Αγαθή Δημητρούκα διαβάζει το ποίημα. 

Η καθεμιά από τις εκτελέσεις του τραγουδιού αυτή είναι εντελώς διαφορετική από την άλλη. Τις παραθέτουμε εδώ για να καταλάβει ο καθείς τη δύναμη αυτού του τραγουδιού, που μπορεί να μας συγκινεί με τον βαθύ ερωτισμό του χωρίς να τον…διαλαλεί.
Το τραγούδι παίχτηκε και σε μια εκδοχή για δύο κιθάρες και φωνή: με την Αγγελική Ιονάτου και την Κατερίνα Φωτεινάκη. 

Kι ακόμη μία: Η Κατερίνα Φωτεινάκη στην κιθάρα και στο τραγούδι και ο Στάμος Σέμσης στη βιόλα. 

Το νεο-Ρεμπέτικο του Ξαρχάκου μάλλον δεν χρειαζόταν

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Γράφοντας προ ετών για τον Επιτάφιο του Μ. Θεοδωράκη και τις ποικίλες εκτελέσεις του, είχα αναφερθεί και στην κατά Σταύρο Ξαρχάκο ερμηνεία, με την Κρατική Ορχήστρα Ελληνικής Μουσικής (ηχογράφηση από το Ηρώδειο, 2-10-2000). Μια ερμηνευτική πρόταση που προσωπικά δεν με αγγίζει, παρ' ότι χαρακτηρίστηκε ως "ρέκβιεμ". Την θεωρώ βερμπαλιστική, χωρίς να παραθεωρώ την εξαιρετική Μαρία Σουλτάτου ως ερμηνεύτρια. 

Ο αναμφισβήτητα σημαντικός Σταύρος Ξαρχάκος στις δουλειές που κάνει με λαϊκές ορχήστρες, έχει μια ροπή προς την υπερβολή. Από το αφιέρωμα του στον Τσιτσάνη, για παράδειγμα, μέχρι το …νέο Ρεμπέτικο από τον ίδιο. Οι ενορχηστρώσεις του είναι έως και εξεζητημένες και η εκτέλεση πολλές φορές μοιάζει επιτηδευμένα παθιασμένη. Σα να …εκβιάζεται το πάθος. 

Πρόσφατα αναρτήθηκε στο διαδίκτυο η νέα εκδοχή του περίφημου Ρεμπέτικου σε μουσική Ξαρχάκου και στίχους Νίκου Γκάτσου. Μια θρυλική μουσική, για μια ταινία – σταθμό του Κώστα Φέρρη. Η νέα εκδοχή του Ρεμπέτικου έρχεται 40 χρόνια μετά από την πρώτη παρουσίαση – δίσκο του 1983. 

Σε σχετικό δελτίο τύπου διαβάζουμε: «Ο Σταύρος Ξαρχάκος παρουσιάζει το θρυλικό «Ρεμπέτικο», το σπουδαίο έργο που αγαπήθηκε, τραγουδιέται και συνεχίζει να περνάει από γενιά σε γενιά, 40 χρόνια μετά την πρώτη κυκλοφορία του, μέσα από ένα live album που ηχογραφήθηκε στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού. Στο album «Ρεμπέτικο (40 Χρόνια Μετά) Live», που κυκλοφορεί από την Panik Oxygen στα ψηφιακά καταστήματα μουσικής καθώς και σε φυσικό προϊόν, αποτυπώνονται οι τρεις ιστορικές sold out βραδιές όπου το Ωδείο Ηρώδου Αττικού μεταμορφώθηκε σε πάλκο και πάνω από 10.000 θεατές συγκινήθηκαν και συγκλονίστηκαν με το «Ρεμπέτικο», σε μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου και στίχους του Νίκου Γκάτσου, από την ομώνυμη ταινία του Κώστα Φέρρη. Ο Σταύρος Ξαρχάκος με τη «ρεμπέτικη κομπανία» του (20 μουσικούς, τραγουδιστές και ψάλτες) μεταφέρουν τη συγκίνηση, τον διονυσιασμό, το φως και τα γοητευτικά σκοτάδια των ορχηστρικών και των τραγουδιών του εμβληματικού δίσκου. Όλοι μαζί παίζουν και τραγουδούν, δημιουργώντας μια ρεμπέτικη λειτουργία που καθηλώνει. Ο ίδιος ο Σταύρος Ξαρχάκος ερμηνεύει το «Πρακτορείο», ενώ τα υπόλοιπα τραγούδια ερμηνεύουν η Ηρώ Σαΐα και ο Ζαχαρίας Καρούνης». 

Ο ίδιος ο Ξαρχάκος δήλωσε γι’ αυτή τη νέα προσέγγιση στο έργο: «Φυσικά χαίρομαι ιδιαίτερα που η μουσική αυτή μπήκε στη ζωή και στις καρδιές του κόσμου, που αγαπήθηκε και που 40-41 χρόνια μετά έχω τη χαρά να την παρουσιάζω για πρώτη φορά ολόκληρη, με τα ορχηστρικά και τα τραγούδια της, δίνοντάς της όμως έναν ήχο ακόμα πιο βυζαντινό και ενορχηστρώνοντας διαφορετικά, με τη σημερινή μου ματιά». 

Ακούγοντας προσεκτικά αυτή τη διασκευή του …εαυτού του, θα λέγαμε, διαπιστώνω πως ο Σταύρος Ξαρχάκος φόρτωσε το έργο του τόσο ώστε να μας θυμίζει την περίφημη ρήση του Σεφέρη: 

«Γιατί και το τραγούδι το φορτώσαμε με τόσες μουσικές που σιγά σιγά βουλιάζει 

και την τέχνη μας τη στολίσαμε τόσο πολύ που φαγώθηκε από τα μαλάματα το πρόσωπό της». 

Σε κάποια σημεία το θρυλικό «Ρεμπέτικο» είναι, δυστυχώς, παρα – μορφωμένο, έχοντας χάσει την αυθεντικότητά του και τον οίστρο που απολαμβάνουμε στην πρώτη εκτέλεση. 

Κατανοώ τον Ξαρχάκο που θέλει «έναν ήχο ακόμα πιο βυζαντινό», αλλά αυτό το πέτυχε στον απόλυτο βαθμό με τον Νίκο Δημητράτο. Η νέα εκδοχή δεν μας πείθει. Μπορεί να είναι …διεγερτική, αλλά δεν είναι αληθινά παθητική, δηλαδή δεν συμβάλλει στον μετεωρισμό νου και καρδιάς. 

Ακόμα και το «Πρακτορείο» που ερμηνεύει και πάλι ο ίδιος ο συνθέτης, ακούγεται με φωνή ασθμαίνουσα και όχι «βασιλεύουσα», όπως στην πρώτη εκτέλεση. 

Ο αξεπέραστος στίχος του Νίκου Γκάτσου μερικές φορές μοιάζει σαν …περιτύλιγμα μιας πλουμιστής ενορχήστρωσης, όταν στην πρώτη ηχογράφηση κυριολεκτικά «σαρκωνόταν» από τη μουσική. 

Ο Σταύρος Ξαρχάκος αφιέρωσε τη διασκευή του αυτή στους πρώτους διδάξαντες. Πολύ σωστά! Γιατί εκείνοι, προφανώς και σε μια «θεϊκή» συγκυρία, διακόνησαν πιστά και μοναδικά την ρεμπέτικη λειτουργία. Η νέα εκδοχή του Ρεμπέτικου ήταν μάλλον …αχρείαστη.

ΤΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ "Η ΦΑΤΝΗ" ΤΩΝ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΚΑΙ ΣΩΚΡΑΤΗ ΒΕΝΑΡΔΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Σωκράτης Βενάρδος (1927-1983), με καταγωγή από τη Σμύρνη, υπήρξε πρωτοψάλτης στην Μονή Πετράκη, λογοτέχνης, καθηγητής μουσικής και συνθέτης θρησκευτικών έργων. Στη δισκογραφία έχει καταθέσει μερικές αξιόλογες εργασίες, όπως η "Φάτνη" (1971), ο "Ύμνος της αγάπης" (1977), το ορατόριο "Κοσμάς ο Αιτωλός" (1980), αλλά και το εθνικοπατριωτικό λαϊκό ορατόριο "Εθνεγερσία" (1973). Έγραψε, επίσης, μουσική για αρχαίες τραγωδίες, όπως την «Μήδεια», μετά από προτροπή του Γιάννη Τσαρούχη, αλλά και μουσική για ταινίες μικρού μήκους. 

Αξίζει να σημειωθεί πως ο Σωκράτης Βενάρδος διηύθυνε την "Κασσιανή" και κάποια ακόμα πρώιμα εκκλησιαστικά έργα του Μίκη Θεοδωράκη, για τετράφωνη μικτή χορωδία και ορχήστρα (ενορχήστρωση Σ. Βενάρδου), που κυκλοφόρησαν σε δίσκο βινυλίου το 1978. 

Η «Φάτνη» είναι ένα λαϊκό ορατόριο του Σωκράτη Βενάρδου για σόλο φωνές, αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα. Βασίζεται σε κείμενο του Καταλανού ποιητή Joan Alavedra (1896-1981) μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον ποιητή Νίκο Γκάτσο. Μάλιστα το ίδιο κείμενο έχει μελοποιηθεί στην πρωτότυπη (καταλανική) γλώσσα και από τον μεγάλο Ισπανό τσελίστα και συνθέτη Pablo Casals. Το έργο αποτελεί ύμνο στην ειρήνη και ως τέτοιο παρουσιάστηκε και στην Αθήνα, στο πλαίσιο του Ελληνικού Φεστιβάλ στα 1966.

Ο Γκάτσος μετέφρασε το ποίημα κατόπιν παραγγελίας και το διασκεύασε, συμπτύσσοντας ή περικόπτοντας μέρη, προκειμένου να μελοποιηθεί από τον Σωκράτη Βενάρδο σε μορφή λαϊκού ορατορίου με στοιχεία βυζαντινής και δυτικής μουσικής. 

Το θέμα του έργου αναφέρεται στη γέννηση του Χριστού και στο προσκύνημα των βοσκών και των Μάγων δοσμένο με μια λαϊκή απλοϊκότητα. Το ίδιο απλή είναι και η μουσική προσέγγιση του Σωκράτη Βενάρδου, η οποία κινείται από τα καθαρά λαϊκά μονοπάτια μέχρι τις παρυφές της δυτικότροπης λόγιας μουσικής με αρκετές καλές στιγμές μελωδικού λυρισμού, αλλά και στομφώδεις εξάρσεις χορωδιακής μεγαλοπρέπειας. 

Αφηγητής είναι ο Ιορδάνης Μαρίνος. Τα σολιστικά μέρη αποδίδουν μέλη της χορωδίας και μεταξύ αυτών ο βαρύτονος Θόδωρος Δημήτριεφ, ο οποίος «στοίχειωσε» με την ερμηνεία του το «Άξιον εστί» των Οδυσσέα Ελύτη – Μίκη Θεοδωράκη. 

Στην «Φάτνη» συμμετέχουν, επίσης, δυο καινούργιοι τότε λαϊκοί ερμηνευτές, ο Μανώλης Μητσιάς και η Δήμητρα Γαλάνη, στην πρώτη τους δισκογραφική εμφάνιση ως καλλιτεχνικό δίδυμο. Επίσης, συμμετέχει, ως σολίστ, ο πρωτοψάλτης Γιώργος Λαμπρόπουλος, στενός συνεργάτης του Σωκράτη Βενάρδου, και στα άλλα ορατόρια του. 

Εδώ δημοσιεύουμε το κείμενο του Ν. Γκάτσου, όπως δημοσιεύτηκε στον τόμο «Νίκος Γκάτσος – Όλα τα τραγούδια» (εκδόσεις Πατάκη, 2018, σ. 529-535).
Η Αγαθή Δημητρούκα, που επιμελήθηκε την αναθεωρημένη έκδοση του τόμου, έχει πει σε συνέντευξή της για το συγκεκριμένο έργο: «Για τη «Φάτνη» δεν υπήρχαν πουθενά οι στίχοι, οπότε έκανα απομαγνητοφώνηση. Για να μη χάσω, ας πούμε, τους στίχους στα χορωδιακά μέρη, επεξεργάστηκα το υλικό σε στούντιο. Είναι εξαφανισμένο το έργο αυτό κι εγώ το έχω σε ένα και μοναδικό βινύλιο. Έπρεπε, επίσης, να κάνω την παραβολή με το καταλανικό κείμενο και να το χωρίσω σε στίχους, έχοντας την αίσθηση του μέτρου.» 

Το κείμενο του Γκάτσου δημοσιεύεται σε συνεχή ροή με διακριτές τις ενότητες στίχων. 

Το παραθέτουμε στη συνέχεια όπως δημοσιεύεται, για πρώτη φορά, στον τόμο «Όλα τα τραγούδια».

 

Ο Σωκράτης Βενάρδος έγραψε για την «Φάτνη»: 

«Στο αποκορύφωμα της βρισκόταν μια σύγκρουση που από πολύ παλιά με συγκλονίζει, όταν μου εμπιστεύθηκε το κείμενο του Ορατορίου ο Νίκος Γκάτσος. Δύο λάτρεις μέσα μου, χρόνια δε λένε να μονοιάσουν: Η μελωδία της Βυζαντινής Μουσικής, που από παιδί της έδωσα την ψυχή μου και η Αρμονία της Ευρωπαϊκής, που αργότερα με κατέκτησε. Με τη «Φάτνη» διστακτικά δώσανε τα χέρια οι δύο τους και μια ελπίδα χάραξε πως κάτι καινούριο ξεπροβάλλει. Οι αναζητήσεις δεν τελείωσαν, μα πολλά βγήκαν συμπεράσματα: Μέχρι πόσο μπορεί κανείς να προχωρήσει στην εναρμόνιση των ήχων τις Βυζαντινής μουσικής χωρίς να χάσουν τον χαρακτήρα και το ήθος τους, και μέχρι πόσο μπορεί η Αντίστιξη και η Αρμονία να προσφέρονται χωρίς να προβάλλονται; H «Φάτνη» έχει μια βαριά κληρονομιά Τη μελοποίηση την άρχισα το καλοκαίρι του 1969 στους δρόμους της Πεντέλης. Μια αφηρημάδα μου έμεινε από τότε για κάθε τι που ήταν άσχετο με το έργο. Μου μιλούσαν για άλλα, σοβαρά θέματα κι εγώ τραγούδαγα τους σκοπούς και ξεδιάλεγα νέες ιδέες. Οι πρώτες μου εμπνεύσεις, γράφτηκαν στην Βυζαντινή μουσική φυσικά πάνω σε περιθώρια εφημερίδων, σε πακέτα που κράταγα, σε μικρά πρόχειρα χαρτάκια. Μα η μεγάλη δυσκολία και το αίσθημα της ευθύνης ορθώθηκαν μπροστά μου αργότερα, στην ενορχήστρωση. Γύρευα σώνει και καλά να πάρω ότι γινόταν απʼ τη δυτική τέχνη σαν υλικό μόνο, για να κτίσω οικοδόμημα καθαρά Ελληνικό, Βυζαντινό. Τώρα, όλο τον μόχθο μου τον προσφέρω. Δεν ξέρω πόσους θα συγκινήσει. Θα ήθελα πολλούς! Δεν με ενδιαφέρει καθόλου το αν “πιάσει” το έργο. Ο Τσαρούχης μου φωνάζει απʼ το Παρίσι: – Δεν είναι κέρδος να βγει στην πιάτσα της Αθήνας ένας ακόμη μουσικός που να προσφέρει είδη ευρείας καταναλώσεως. Δύο δόξες υπάρχουν: Η Δόξα της «Κόκα-Κόλα», να φτιάχνεις δηλαδή και να πουλάς ότι ζητάει η κατανάλωση, και η Δόξα του Δημιουργού, που βγάζει ανόθευτα και ανυστερόβουλα μέσα απʼ την ψυχή του αυτή την ασίγαστη δύναμη για να την προσφέρει στον Άνθρωπο.» 

Οι πωλήσεις του δίσκου όπως σωστά προέβλεψε και ο συνθέτης ήταν απογοητευτικές και αυτό μπορούμε να το λάβουμε υπ’ όψιν και από την σπανιότητα του. 

Ο Μανώλης Μητσιάς λέει σε μια συνέντευξή του γι’ αυτή τη δουλειά: «Αυτό ήταν ένα πράγμα λίγο βυζαντινό, ας πούμε. Το είχε ξεκινήσει ο Βενάρδος, με παρακάλεσε ο Γκάτσος και πήγα την τελευταία στιγμή. Απ’ αυτό έχω μόνο το εξώφυλλο, τον δίσκο κάπου τον έχω δώσει και δεν μου τον επιστρέψανε…» 

Παραθέτουμε το τραγούδι που ερμηνεύει στον δίσκο ο Μανώλης Μητσιάς.

Ο δίσκος κυκλοφόρησε αρχικά από την Columbia, το 1974 επανεκδόθηκε από την ίδια εταιρεία με διαφορετική ετικέτα και το 1980 ξανακυκλοφόρησε από την «Ωδή» του Σωκράτη Βενάρδου. Όπως σημείωνε ο συνθέτης στο οπισθόφυλλο αυτής της έκδοσης: 

«H “ΩΔΗ” δεν είναι μια εταιρεία δίσκων. Είναι μια φίρμα που χρησιμοποιείται για να προσφέρονται στους φίλους έργα με θρησκευτικό, κοινωνικό και πατριωτικό περιεχόμενο. Τέτοιου είδους έργα δεν τα αναλαμβάνουν οι εταιρείες, γιατί τα θεωρούν “αντιεμπορικά” και, φυσικά, δεν προβάλλονται από τα μέσα ενημερώσεως. Έτσι, μοναδικός τρόπος για να γίνουν γνωστά, μένει η διάδοσή τους μεταξύ των φίλων. Μόνο με τον τρόπο αυτό αντιμετωπίζεται σταδιακά ένα μέρος από τα δυσβάστακτα έξοδα, εξασφαλίζεται η συνέχεια και – το κυριότερο – δικαιώνεται ο μόχθος και οι θυσίες που απαιτούνται για την πραγμάτωσή τους». 

Ας κλείσουμε την αναφορά μας στην «Φάτνη» των Γκάτσου – Βενάρδου, με το φινάλε του έργου, που παραπέμπει στον αγγελικό ύμνο των Χριστουγέννων: 

Δόξα εν Υψίστοις! 

Τον Κύριον αινείτε εν τοις Υψίστοις! 

Επί γης ειρήνη! 

Ειρήνη στους καλούς της γης ανθρώπους 

Τι σώθηκε για πάντα τώρα ο κόσμος απ’ το κακό 

Ειρήνη στους καλούς ανθρώπους 

Ο πόλεμος για πάντα θα αφανιστεί 

Ειρήνη!

ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ - ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ: Τι να μου κάμει η σταλαγματιά που λάμπει στο μέτωπό σου;

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Νίκος Γκάτσος αναχώρησε για τ' άστρα σαν σήμερα, 12 Μαΐου 1992, δηλ. πριν 33 χρόνια. 

Η Αμοργός, έργο 46 (1970 - 1987) του Μάνου Χατζιδάκι, είναι μια καντάτα βασισμένη στο ομώνυμο ποίημα του Νίκου Γκάτσου, για μια γυναικεία φωνή, δυο ανδρικές, μικτή χορωδία και συμφωνική ορχήστρα. 

H μουσική σχέση του Μάνου Xατζιδάκι μ' αυτό το μοναδικό ποίημα του Γκάτσου δεν θα μπορούσε να ερμηνευθεί παρά μόνο μέσω της σχέσης του με τον Nίκο Γκάτσο, σχέσης πολυετούς, βαθιάς, σχέσης ζωής. Όταν πρωτογνωρίστηκαν, ο Χατζιδάκις ήταν δεκαεπτά ετών και ο Γκάτσος εικοσιοκτώ. 

Παρά το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις απέφυγε, από πεποίθηση, - με λίγες εξαιρέσεις - τη μελοποίηση ποιητικών έργων, ασχολήθηκε με την Αμοργό, την οποία θεωρούσε "ένα ελληνικό ποίημα, με χρήση κάποιων υπερρεαλιστικών στοιχείων, τα οποία όμως υπάρχουν στην ίδια την ελληνική παράδοση. Γι' αυτό και ο Γκάτσος δεν δυσκολεύτηκε να τα μεταφέρει στο νεοελληνικό τραγούδι, δίνοντας μια καινούργια αίσθηση, αλλά στην ουσία επαναφέροντας τα διαχρονικά στοιχεία που περιείχε η ελληνική παράδοση". 

Θυμάμαι, αίφνης, ότι μετά από μια συναυλία της Ορχήστρας των Χρωμάτων στο "Παλλάς", εκεί γύρω στο 1990, τον πλησίασε μια ομάδα νέων με αληθινές ανησυχίες. Κι εκείνος τους συνέστησε πρωτίστως την Αμοργό του Γκάτσου. 

Παρά την μακρόχρονη σχέση του με το ποίημα και τις επανειλημμένες εξαγγελίες ολοκλήρωσης του, στην πράξη ο Χατζιδάκις αφιερώθηκε αποκλειστικά στη σύνθεσή του σε δύο συγκεκριμένες χρονικές περιόδους: Στη Ν. Υόρκη, εκεί γύρω στο 1970-72 και αργότερα, μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα 1986-87. 

Από την πρώτη περίοδο της Ν. Υόρκης, έχουμε - ευτυχώς! - μια συγκλονιστική ηχογράφηση, από εκείνες τις ιδιωτικές, στο σπίτι του Χατζιδάκι. Κάποια στιγμή κυκλοφορούσε στο διαδίκτυο...
Στίχοι από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου, που τραγουδάει η μαγική Φλέρυ Νταντωνάκη. Ιέρεια με όλη τη σημασία της λέξης. Ιέρεια του τραγουδιού, του Μάνου Χατζιδάκι και της ίδιας της τής ζωής. Τη σκέφτομαι πάντα με αγάπη κι ευγνωμοσύνη για τους πολύτιμους μαργαρίτες που μας άφησε.

Τι να μου κάμει η σταλαγματιά που λάμπει στο μέτωπό σου;
Το ξέρω πάνω στα χείλια σου έγραψε ο κεραυνός τ' όνομά του,
το ξέρω μέσα στα μάτια σου έχτισε ένας αϊτός τη φωλιά του.

Μα εδώ στην όχτη την υγρή μόνο ένας δρόμος υπάρχει
μόνο ένας δρόμος απατηλός και πρέπει να τον περάσεις,
πρέπει στο αίμα να βουτηχτείς πριν ο καιρός σε προφτάσει.

Και να διαβείς αντίπερα να ξαναβρείς τους συντρόφους σου,
άνθη πουλιά ελάφια.
Να βρεις μιαν άλλη θάλασσα μιαν άλλη απαλοσύνη.

Όμως το τραγούδι αυτό υπάρχει ηχογραφημένο και με τη φωνή του Μάνου Χατζιδάκι (ιδιωτική ηχογράφηση, 1972). Μια τρυφερή ερμηνεία του συνθέτη. 

Και τέλος, μια σπουδαία ακόμα ερμηνεία από την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγούδησε και στον δίσκο "Αμοργός" που εκδόθηκε μετά τον θάνατο του Μ. Χατζιδάκι, σε επιμέλεια Νίκου Κυπουργού. 

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Το πιο γνωστό τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι για τον Μάη, είναι σε στίχους από την Αμοργό του Νίκου Γκάτσου. 

Ήταν του Μάη το πρόσωπο 

του φεγγαριού η ασπράδα 

ένα περπάτημα ελαφρύ 

σα σκίρτημα του κάμπου 

Κι αν θα διψάσεις για νερό 

θα στίψουμε ένα σύννεφο 

κι αν θα πεινάσεις για ψωμί 

θα σφάξουμε ένα αηδόνι 

Το τραγούδησε για πρώτη φορά η Νάνα Μούσχουρη το 1960, στο ντοκιμαντέρ του Wolfgang Mueller - Sehn, "Ελλάς, η χώρα των ονείρων". Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε πολύ αργότερα στη "Ρωμαϊκή Αγορά", με ερμηνεύτρια την Μαρία Φαραντούρη, η οποία το τραγουδάει και στον δίσκο με την ΑΜΟΡΓΟ του Χατζιδάκι - όση πρόλαβε να μελοποιήσει - που κυκλοφόρησε μετά το θάνατό του.
Εδώ παραθέτουμε βίντεο με την πρώτη διδάξασα Νάνα Μούσχουρη. Είναι από μια ιστορική πια συναυλία του Μάνου Χατζιδάκι στο ακριτικό Καστελόριζο στις 22 Αυγούστου 1991. Την Ορχήστρα των Χρωμάτων διευθύνει ο ίδιος ο συνθέτης και ιδρυτής της.

Στον δίσκο του με τον τίτλο Αθανασία (1976), σε στίχους Νίκου Γκάτσου, ο Χατζιδάκις μας δίνει την "Παράξενη Πρωτομαγιά", με ερμηνευτές τους Δήμητρα Γαλάνη και Μανώλη Μητσιά.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ' αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ήρθ' ο καιρός του "έχε γεια"
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
ο ήλιος καίει το πέλαγο στη δύση
μα της καρδιάς την πυρκαγιά
πού θα βρεθεί ποτάμι να την σβήσει.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Το περίφημο "Μέρα Μαγιού" από τον "Επιτάφιο" των Μ. Θεοδωράκη - Γ. Ρίτσου, ίσως δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι το τραγούδησε σε πρώτη εκτέλεση η Νάνα Μούσχουρη, στην ιστορική, πρώτη ηχογράφηση του Επιταφίου από τον Μάνο Χατζιδάκι, που κυκλοφόρησε το φθινόπωρο του 1960.
Παραθέτουμε εδώ την ερμηνεία της Ν. Μούσχουρη, κατά Μ. Χατζιδάκι.

Όμως, ο "Επιτάφιος" του Μ. Θεοδωράκης απασχόλησε τον Μάνο Χατζιδάκι και στα χρόνια της Αμερικής. Εκεί δοκιμάζει ασυστόλως με την Φλέρυ Νταντωνάκη εκδοχές ρεμπέτικων, δικών του τραγουδιών αλλά και του "Επιταφίου" για φωνή και πιάνο. 

Παραθέτουμε εδώ το "Μέρα Μαγιού" με την Φλέρυ και τον ίδιο τον Χατζιδάκι στο πιάνο, από ανέκδοτη ηχογράφηση, θυμίζοντας ότι ο "Επιτάφιος" του Γιάννη Ρίτσου, αποσπάσματα του οποίου μελοποίησε ο Μ. Θεοδωράκης, είναι εμπνευσμένος από τον θρήνο μιας μάνας για το νεκρό παιδί της, καταμεσίς του δρόμου, τον Μάιο του 1936, στην Θεσσαλονίκη. 

Ο Μάνος Χατζιδάκις γράφει λίγο μετά το Μάη του ’68, στη Νέα Υόρκη όπου βρίσκεται, ένα ποίημα για τους νέους που επαναστατούν. 

Οι Γάλλοι νέοι 

Που επαναστατούν 

Στους δρόμους 

Στα δημόσια πάρκα 

Και στις ιστορικές πλατείες 

Δεν κάμουν Ιστορία. 

Τραγουδούν 

Καθώς παλειά οι Προχριστιανοί 

Την γέννηση ενός κόσμου που θα ’ρθεί  

Για να ξεπλύνει τούτη τη γη 

Από χιλιάδων χρόνων 

Σκόνη 

Μίσος 

και Μωρία. 

Οι Γάλλοι νέοι Δεν επαναστατούν 

Εγκαινιάζουνε απλώς 

Μιαν εντελώς 

Καινούργια Ιστορία.

Το 1988 ο Μάνος Χατζιδάκις δήλωνε: «Ποτέ οι επαναστάτες και οι ανατροπείς δεν υπήρξαν μεγάλοι καλλιτέχνες. Οι μεγάλοι καλλιτέχνες δεν επιφέρουν επαναστάσεις. Αρνούνται την κατάσταση και δημιουργούν την αναγκαιότητα της επανάστασης. Κι επιτέλους πρέπει κάποτε αυτά τα πράγματα να αποσαφηνιστούν. Αυτοί που ταλαιπωρούνται κάνοντας επανάσταση δεν έχουν καιρό να κάνουν διαχρονική τέχνη» (περ. «Διαβάζω», τ. 196).

Πρωτομαγιάτικο στεφάνι Σπύρου Βασιλείου 

Πρωτομαγιά 

με το σουγιά 

χαράξαν το φεγγίτη 

και μια βραδιά σαν τα θεριά 

σε πήραν απ' το σπίτι.

.........

Στίχοι: Νίκος Γκάτσος. 

Μουσική: Σταύρος Ξαρχάκος. 

Πρώτη εκτέλεση: Βίκυ Μοσχολιού στον δίσκο «ΝΥΝ και ΑΕΙ» (1974). 

Οι σκηνές στο βίντεο που παραθέτουμε εδώ είναι από την εκπομπή «πρόβα» της Λιλάντας Λυκιαρδοπούλου.

Μέσα απ' τη ζέστα του σφαγείου και με στεφάνια δροσερά 
Θ' ανταμωθούμε μια τρελή πρωτομαγιά...

Από τον δίσκο του Διονύση Σαββόπουλου "Τραπεζάκια έξω" (1983).

O πίνακας με τον τίτλο Πρωτομαγιά στην Κέρκυρα του Κερκυραίου ζωγράφου Χαράλαμπου Παχή (1844-1891) θεωρείται ως ένα από τα χαρακτηριστικά έργα της Επτανησιακής Σχολής στην ελληνική ζωγραφική. Ο καλλιτέχνης αναπαριστά με ρεαλισμό μία «ζωντανή» σκηνή από τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς που διαδραματίζεται σε κεντρικό δρόμο της πόλης της Κέρκυρας. 

Λουκάς Γεραλής, Πρωτομαγιά. 
Ιδιωτική Συλλογή. Σε κλειστό χώρο η κόρη ετοιμάζει με προσοχή το πρωτομαγιάτικο στεφάνι. Στο καρεκλάκι που βρίσκεται δίπλα της βλέπουμε ένα καλάθι με λουλούδια.

Ο Λουκάς Γεραλής γεννήθηκε στη Γέρα Λέσβου το 1875. Τα πρώτα μαθήματα σχεδίου τα πήρε στη Σμύρνη από το Θεόδωρο Αντωνιάδη. Στη συνέχεια σπούδασε ζωγραφική στο Σχολείο των Τεχνών της Αθήνας από το 1896. Πέθανε στην Αθήνα το 1958.

Απόστολος Γεραλής (Μυτιλήνη 1886 – Αθήνα 1983)
Το μαγιάτικο στεφάνι

Ιδιωτική Συλλογή. Στην αυλή ενός αγροτικού σπιτιού η γυναίκα κάνει το πρωτομαγιάτικο στεφάνι με λουλούδια που βρίσκονται στον πάγκο.
Ο Α. Γεραλής σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας με δασκάλους τους: Δ. Γερανιώτη, Σπ. Βικάτο, Γ. Ροϊλό και Γ. Ιακωβίδη. Αργότερα με υποτροφία φοίτησε στη Σχολή Julienne στο Παρίσι. Τα έργα του με θέματα κυρίως από την καθημερινή ζωή χαρακτηρίζονται για έναν υπαιθρισμό που διέπεται από ακαδημαϊκές αρχές.

Μίκης Θεοδωράκης, Πρωτομαγιά (από τα Παιδικά Τραγούδια)
Ποίηση: Διονύσιος Σολωμός, από το ποίημα Η τρελή μάνα [ή] Το κοιμητήριο

Αύριο θα κόψουμε κάτι λουλούδια,
αύριο θα ψάλουμε κάτι τραγούδια
εις την πολύανθη Πρωτομαγιά.
Νά, που δροσόβολη αύρα ξυπνάει,
και ψιθυρίζοντας μοσχοβολάει
από τα αρώματα τα αυγερινά·
στα φύλλα επέρναε και της καρδίας,
σαν τα κινήματα της φαντασίας,
που ζωγραφίζουνε την ευτυχιά.

Γιάννης Τσαρούχης, Σπουδή για το μήνα Μάϊο, 1967

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΙΝΟΣ: "ΕΛΑ ΣΕ ΜΕΝΑ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Γιώργος Μαρίνος: "Έλα σε μένα" του Μάνου Χατζιδάκι, σε στίχους Νίκου Γκάτσου. 

Με αυτό το τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι ο Μαρίνος έκανε την έναρξη της παράστασής του στο ιστορικό κέντρο "Μέδουσα"  στις αρχές του 1970. Πρόκειται για ζωντανή ηχογράφηση. 

   

 Το ίδιο τραγούδι από το Ηρώδειο το 2008 με τον Γιώργο Μαρίνο επί σκηνής.

 

Η "ΜΥΡΤΙΑ" ΜΕ ΤΗΝ ΔΑΦΝΗ ΠΑΝΟΥΡΓΙΑ (ΒΙΝΤΕΟ 1994)

Από την βραδιά με τίτλο ''Το τραγούδι του Ορφέα'' που συνέθεσε και οργάνωσε ο Σπύρος Σακκάς στο Δημοτικό θέατρο Πειραιά σε συνεργασία με την γενική διεύθυνση μουσικών συνόλων ΕΡΤ, το 1994.

"Η Μυρτιά" με την Δάφνη Πανουργιά. 

Μεταδόθηκε ζωντανά από την ΕΤ2. 

Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης 

Στίχοι: Νίκος Γκάτσος 

Δεύτερη φωνή: Σπύρος Σακκάς 

Συνοδεύουν: Φοίβος Δεληβοριάς, Σαββίνα Γιαννάτου, Λουδοβίκος των Ανωγείων, Ηλίας Λιούγκος Σκηνοθεσία: Θάνος Χρυσοβέργης 

Διεύθυνση φωτισμού: Γιάννης Λαζαρίδης 

Ηχοληψία: Κώστας Αναλογίδης, Ανδρέας Μαυρίδης

"ΑΓΙΕ ΝΙΚΟΛΑ ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΣΕ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ

π.α. ανδριόπουλος
Το τραγούδι των Μάνου Χατζιδάκι και Νίκου Γκάτσου Με την Ελλάδα καραβοκύρη και με τη γνωστή επωδό "Άγιε Νικόλα παρακαλώ σε στα πέλαγα όλα λουλούδια στρώσε", μάλλον δεν είναι γνωστό στους πολλούς ότι περιλαμβάνεται στην περίφημη Μυθολογία των δύο δημιουργών, που εκδόθηκε στα 1965 και τραγουδήθηκε από τον θρυλικό, θα λέγαμε σήμερα, Γιώργο Ρωμανό.
Κάποια στιγμή, πολύ αργότερα, ο Χατζιδάκις, όταν έκανε την Μυθολογία με τη Νένα Βενετσάνου αφαίρεσε - όπως έλεγε - τα τέσσερα τραγούδια που ήταν απαραίτητα για να "γεμίσει" ο δίσκος, και ερμήνευε σε συναυλίες μόνο τα οκτώ.
Όμως, ανάμεσα στα τέσσερα ήταν και το Με την Ελλάδα καραβοκύρη, που τελικά παίζεται πιο πολύ ακόμα, απ' όσο ολόκληρη η Μυθολογία. Το τραγούδι αυτό (όπως και το Αερικό) "αυτονομήθηκε" και έκανε τη δική του ...καριέρα. Μέχρι που τραγουδιέται χωρίς την απαιτούμενη συστολή...
Ο Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε και στη "Λαϊκή Αγορά/30 Τραγούδια 1959-1975", όπου το τραγούδησε ο Βασίλης Λέκκας.
Οι στίχοι του Ν. Γκάτσου έχουν ως εξής: 
Με τη φουρτούνα
και το σιρόκο
ήρθε μια σκούνα
απ' το Μαρόκο.

Με τον αγέρα
και με τ' αγιάζι
πάει μια μπρατσέρα
για τη Βεγγάζη.

Άγιε Νικόλα
παρακαλώ σε
στα πέλαγα όλα
λουλούδια στρώσε.

Με τον ασίκη
τον μπουρλοτιέρη
ήρθ' ένα μπρίκι
από τ' Αλγέρι.

Με την Ελλάδα
καραβοκύρη
πάει μια φρεγάδα 
για το Μισίρι.
Οι στίχοι του Γκάτσου μυρίζουν θαλασσινή Ελλάδα, η οποία …απλώνεται στο Μαρόκο, τη Βεγγάζη και το Μισίρι. Η ευχή προς τον Άγιο Νικόλαο, τον προστάτη των ναυτικών και των θαλασσών, αυτονόητη: «στα πέλαγα όλα, λουλούδια στρώσε». Ένας από τους ωραιότερους στίχους του Γκάτσου.
Το τραγούδι έχει πάμπολλες ερμηνείες. Εδώ προτείνουμε αρχικά την Φλέρυ Νταντωνάκη από τον δίσκο Ο κύκλος του CNS - Ο Καπετάν Μιχάλης - Οι Γείτονες του Φεγγαριού.

Στη συνέχεια, προτείνουμε την ερμηνεία της Μαρίας Φαραντούρη, η οποία το έχει τραγουδήσει σε διάφορες συναυλίες και περιέχεται στον δίσκο της "Η Μαρία Φαραντούρη τραγουδά Μάνο Χατζιδάκι". Η εκτέλεση που παραθέτουμε είναι από την συναυλία-αφιέρωμα στον Νίκο Γκάτσο, με αφορμή τα 100 χρόνια από την γέννηση του, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Το Μουσικό σύνολο διευθύνει ο Μίλτος Λογιάδης. Μαζί με τη Μαρία Φαραντούρη, ο Αλκίνοος Ιωαννίδης. 

Κι ακόμα μια εξαιρετική ερμηνεία του μεγάλου Γιώργου Μούτσιου από τον δίσκο "Χατζιδάκις με αγάπη". 

Τέλος, μια διασκευή του τραγουδιού για πιάνο και ακορντεόν, με τους Μίλτο Λογιάδη και Χρήστο Ζερμπίνο, από την δουλειά τους πάνω σε 17 τραγούδια του Μ. Χατζιδάκι «Από τα πλήκτρα στην καρδιά».

ΟΙ ΠΟΙΗΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΑΝΕΝΔΕΕΙΣ – ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΑΝΑΓΚΗ ΤΑ ΠΤΥΧΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

mikropragmata

Διαβάζουμε την ….περίεργη είδηση: 

«Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου Αθηνών κατόπιν εισήγησης της Συνέλευσης της Νομικής Σχολής και αφού έλαβε υπόψη τη φοίτηση στη Νομική Σχολή των βραβευθέντων με το Νόμπελ Λογοτεχνίας Οδυσσέα Ελύτη και Γεωργίου Σεφέρη και τη σπουδαία προσφορά τους στη χώρα μας, αποφάσισε σε πρόσφατη συνεδρίασή της ομόφωνα να απονείμει τίτλους πτυχιούχων Νομικής ως δείγμα τιμής για τη σπουδαία προσφορά τους στην τέχνη, τον πολιτισμό και το ελληνικό έθνος». 

Ελύτης και Σεφέρης δεν είχαν πάρει πτυχίο από τη Νομική Σχολή, αλλά, φυσικά, αυτό δεν στάθηκε εμπόριο από το να πάρουν Νόμπελ Λογοτεχνίας. Έτσι, κατέρριψαν, θα λέγαμε, τον «μύθο» του πτυχίου, τουλάχιστον στην εποχή τους. 

Είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο το γεγονός ότι ο Σεφέρης έκανε μια μεγάλη και σημαντική διπλωματική καριέρα χωρίς πτυχίο Νομικής. Σήμερα αυτό είναι παράνομο, αλλά τότε ήταν άλλες εποχές. 

Αλλά ποια η σημασία της «απονομής» πτυχίου - ….πολύ μετά θάνατον – στους δύο νομπελίστες μας; Πραγματικά καμία! Μάλλον η εν λόγω απόφαση είναι εντελώς ανώφελη. 

Ο Γιώργος Σεφέρης, τέτοιες μέρες πριν 40 χρόνια, στις 16 Απριλίου 1964 (λίγους μήνες μετά το Νόμπελ) αναγορεύεται σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης, ενώ το καλοκαίρι του ίδιου έτους αναγορεύεται σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και τον Ιούνιο του 1965 επίτιμος διδάκτωρ του Πρίνστον. 

Κατόπιν αυτών και πολλών άλλων, τι νόημα έχει η «απονομή πτυχίου» στον ποιητή 53 χρόνια μετά το θάνατό του; Απολύτως κανένα! 

Ο Ελύτης, ήδη ένα χρόνο πριν το Νόμπελ, το 1978, αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Την απονομή του Νόμπελ ακολούθησαν τιμητικές διακρίσεις εντός και εκτός Ελλάδας. Μεταξύ αυτών και η απονομή φόρου τιμής σε ειδική συνεδρίαση της Βουλής των Ελλήνων, η αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Σορβόνης τον Φεβρουάριο του 1980 και τον Νοέμβριο του 1981 επ. διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Το 1987 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου La Sapienza της Ρώμης και του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (που θέλει τώρα να του δώσει πτυχίο!). 

Ακόμα, τιμητικές διακρίσεις για τον Ελύτη ήταν η ίδρυση έδρας νεοελληνικών σπουδών με τίτλο «Έδρα Ελύτη» στο Πανεπιστήμιο Ρούτγκερς του Νιου Τζέρσεϊ, καθώς και η απονομή του αργυρού μεταλλίου Benson από τη Βασιλική Φιλολογική Εταιρεία του Λονδίνου. 

Τι νόημα έχει, λοιπόν, η «απονομή πτυχίου» στον ποιητή, 30, σχεδόν, χρόνια μετά το θάνατό του; Απολύτως κανένα! 

Ο Νίκος Γκάτσος το 1930 πήγε στην Αθήνα από την Αρκαδία, φοίτησε για δύο έτη στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και μετά διέκοψε. Πρέπει να του απονεμηθεί πτυχίο, έναν αιώνα μετά την διακοπή της φοίτησής του; 

Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης προσπάθησε να γίνει ηθοποιός, ελλείψει όμως γυμνασιακού απολυτηρίου δεν έγινε αποδεκτός από το Εθνικό Θέατρο. Έτσι αφοσιώθηκε στο γράψιμο. Ο Καμπανέλλης έγινε Ακαδημαϊκός! Ίσως ο μοναδικός στην ιστορία της Ακαδημίας Αθηνών χωρίς απολυτήριο Γυμνασίου! Μήπως να τού απονεμηθεί απολυτήριο γυμνασίου μετά θάνατον; Γενικώς, όλη αυτή η «λογική», είναι παράλογη και δεν οδηγεί πουθενά! 

Οι ποιητές δεν έχουν ανάγκη ούτε πτυχία ούτε τιμές μετά θάνατον, πολλές από τις οποίες αρνήθηκαν και εν ζωή. 

Ο Κάλβος, ο Σολωμός και ο Καβάφης, έγραψε ο Σεφέρης, είναι οι τρεις μεγάλοι πεθαμένοι ποιητές μας που δεν ήξεραν ελληνικά! Για πτυχίο ούτε λόγος! 

«Τ’ ανώτερα μαθηματικά μου τα έκανα στο Σχολείο της θάλασσας», έγραψε ο Ελύτης. Αυτή, ίσως, είναι η απάντηση σε πτυχία και τίτλους και ακαδημαϊκά ιδρύματα που θέλουν τυλίξουν τους ποιητές σε μια …κόλλα χαρτί.

"Ο ΣΤΑΥΡΟΣ" ΤΩΝ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Π.Α. Ανδριόπουλου

"Οι Μύθοι μιας γυναίκας" Έργο 47 (1988) είναι ένας κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους του Νίκου Γκάτσου και ένα της Αγαθής Δημητρούκα. Τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη. Είναι η συνεργασία του Χατζιδάκι με την μούσα των νεανικών του χρόνων Ν. Μούσχουρη, μετά από σχεδόν τρεις δεκαετίες!
Το εξώφυλλο του δίσκου είναι του Γιάννη Μόραλη. 

Επιλέγουμε σήμερα τον "Σταυρό", σε στίχους Ν. Γκάτσου, που όπως σημειώνει ο Χατζιδάκις είναι "ένας ευφυής κι αισθαντικός μελωδισμός σε 5/8, κατάλληλος για ένα διάλογο με τον εσταυρωμένο. Τον κάθε εσταυρωμένο". 

Στο εσώφυλλο του δίσκου υπάρχει το πεντάγραμμο που παραθέτουμε εδώ κι ο Χατζιδάκις σχολιάζει: "Έτσι αρχίζει η ατμόσφαιρα που περιβάλλει αυτόν τον μονόλογο περισσότερα παρά διάλογο, μια και τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα. Λέει ο ποιητής, "κι αν ξανακατέβει εδώ στη Γη, πάλι ένα δέντρινο σταυρό θα του έχουν ετοιμάσει".
Το μουσικό θέμα του τραγουδιού είναι από τη μουσική που είχε συνθέσει ο Μάνος Χατζιδάκις για το ντοκιμαντέρ του Ζακ Υβ Κουστώ "Αναζητώντας την Ατλαντίδα" (1978).
Ο Νίκος Κυπουργός στο site του σημειώνει ότι είναι δική του η ενορχήστρωση στο τραγούδι "Ο Σταυρός", όπως και σε τέσσερα ακόμα τραγούδια του δίσκου. Η ένδειξη αυτή δεν αναγράφεται στον δίσκο, αλλά, όπως και να 'χει, η ενορχήστρωση είναι χατζιδακική. 

Ήταν μεσημέρι στα ρολόγια τ' ουρανού
ήτανε σκοτάδι στα μεσάνυχτα του νου
τότε που σε πήραν κι ήρθα πρώτη να σε βρω
καρφωμένο απάνω σ' ένα δέντρινο σταυρό.

Γύρω σου ποτάμια, κυπαρίσσια και βουνά
σού 'δειχναν το δρόμο που δε βγάζει πουθενά.

Ήμουνα για σένα και γυναίκα και αδερφή
πότε Παναγιά σου πότε λύκαινα κρυφή
μού 'δινες μαχαίρι να μοιράσω το ψωμί
χάρη δε ζητούσες δε ζητούσες πληρωμή.

Τώρα είσαι ξένος τα πουλιά δε χαιρετάς
σ' άλλα περιβόλια φτερουγίζεις και πετάς.

Γράφω τ' όνομά σου στ' ασημένιο το νερό
τι να περιμένω πες μου τι να καρτερώ
ξέρω πως αν ήταν και ξυπνούσες μιαν αυγή
πάλι το σταυρό σου θά 'χαν έτοιμο στη γη.

Παραθέτουμε και μία ανέκδοτη ζωντανή ηχογράφηση του τραγουδιού με την Αλίκη Καγιαλόγλου, από την παρουσίαση του κύκλου "Οι μύθοι μιας γυναίκας" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, την Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 1994. Ερμηνεύει η Ορχήστρα των Χρωμάτων υπό τη διεύθυνση του Μίλτου Λογιάδη.

"Η ΠΟΛΚΑ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΤΗΣ ΠΡΑΓΑΣ" ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ ΚΑΙ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΜΕ ΤΗ ΝΑΝΑ ΜΟΥΣΧΟΥΡΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

"Οι Μύθοι μιας Γυναίκας" του Μάνου Χατζιδάκι (έργο 48, 1988) σε στίχους Νίκου Γκάτσου. Τραγούδι: Νάνα Μούσχουρη. 

Πρόκειται για την πρώτη - και τελευταία - συνεργασία του Μ. Χατζιδάκι με την Νάνα Μούσχουρη, από την εποχή της δεκαετίας του '60. Το αποτέλεσμα του δίσκου ...μυθικό! Τα δώδεκα τραγούδια που περιέχει "συνθέτουν τους πολλούς μύθους μιας Γυναίκας. Είτε αυτή είναι Μητέρα, είτε Ερωμένη, είτε Αδελφή", έγραφε ο Μάνος Χατζιδάκις στο σημείωμα του δίσκου. 

Μέσα στα τραγούδια του δίσκου και «μια παγωμένη πόλκα και αργή σαν εμβατήριο θανάτου». 

Γράφει στο εσώφυλλο του δίσκου ο Μάνος Χατζιδάκις: 

«Οι Εβραίοι υπέφεραν πρώτοι τη βαρβαρότητα του Ναζισμού με τις εξαθλιωμένες αντισημιτικές ιδεοληψίες. Και η ατμόσφαιρα της Πράγας, μια παγερή τοιχογραφία καταδίωξης και απειλής. Οι επιζήσαντες Εβραίοι γέννησαν παιδιά που σπάνε σήμερα με πέτρες τους καρπούς και τις κλειδώσεις νεαρών Παλαιστινίων. Όμως οφείλουμε να μην αγανακτούμε φαρισαϊκά. Γιατί ο φασισμός δεν είναι ιδεολογία. Είναι και συνθέτει το υποανάπτυκτο κομμάτι του εαυτού μας. Μια ευκαιρία χρειάζεται για να φανερωθεί. Οι Εβραίοι σήμερα. Χτες κι αύριο και πολλές φορές, εμείς». 

Εδώ ο Χατζιδάκις μας παραπέμπει, θα λέγαμε, στο μετέπειτα κείμενό του που αρχίζει ακριβώς έτσι: 

«Ο νεοναζισμός, ο φασισμός, ο ρατσισμός και κάθε αντικοινωνικό και αντιανθρώπινο φαινόμενο συμπεριφοράς δεν προέρχεται από ιδεολογία, δεν περιέχει ιδεολογία, δεν συνθέτει ιδεολογία. Είναι η μεγεθυμένη έκφραση-εκδήλωση του κτήνους που περιέχουμε μέσα μας χωρίς εμπόδιο στην ανάπτυξή του, όταν κοινωνικές ή πολιτικές συγκυρίες συντελούν, βοηθούν, ενισχύουν τη βάρβαρη και αντιανθρώπινη παρουσία του». 

Και καταλήγει ο Χατζιδάκις: 

«Βιώνουμε μέρα με τη μέρα περισσότερο το τμήμα του εαυτού μας – που ή φοβάται ή δεν σκέφτεται, επιδιώκοντας όσο γίνεται περισσότερα οφέλη. Ώσπου να βρεθεί ο κατάλληλος «αρχηγός» που θα ηγηθεί αυτό το κατάπτυστο περιεχόμενό μας. Και τότε θα ‘ναι αργά για ν’ αντιδράσουμε. Ο νεοναζισμός είμαστε εσείς κι εμείς – όπως στη γνωστή παράσταση του Πιραντέλο. Είμαστε εσείς, εμείς και τα παιδιά μας. Δεχόμαστε να ‘μαστε απάνθρωποι μπρος στους φορείς του AIDS, από άγνοια αλλά και τόσο «ανθρώπινοι» και συγκαταβατικοί μπροστά στα ανθρωποειδή ερπετά του φασισμού, πάλι από άγνοια, αλλά κι από φόβο κι από συνήθεια. Και το Κακό ελλοχεύει χωρίς προφύλαξη, χωρίς ντροπή. Ο νεοναζισμός δεν είναι θεωρία, σκέψη και αναρχία. Είναι μια παράσταση. Εσείς κι εμείς. Και πρωταγωνιστεί ο Θάνατος». 

Πρόκειται για το περίφημο κείμενο στο πρόγραμμα αντιναζιστικής συναυλίας που είχε δώσει η Ορχήστρα των Χρωμάτων στις 22 Φεβρουαρίου 1993, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. 

Ήταν η τελευταία του. Το άλλο πρωί η είδηση ήταν ότι ο Χατζιδάκις έπαθε έμφραγμα και ήταν στην εντατική! Άντεξε, με αναλαμπές, για ενάμισι χρόνο ακόμα. Στις 15 Ιουνίου 1994 απέδρασε... 

Το κείμενό του για το φαινόμενο του νεοναζισμού προφητικό, μα και η διαθήκη του! 

Ο Νίκος Γκάτσος δεν επέλεξε, νομίζω, τυχαία την Πράγα για να γράψει την «πόλκα» του. 

Η Πράγα αποτέλεσε ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα εβραϊκά κέντρα της Κεντρικής Ευρώπης. Ήδη από τον 10ο αιώνα μαρτυρείται στην πόλη παρουσία εβραίων, η οποία παρά τους κατά καιρούς διωγμούς και καταστροφές, παρέμεινε αδιάλειπτη επί χίλια και πλέον χρόνια και δημιούργησε σημαντικά θρησκευτικά και πολιτιστικά επιτεύγματα. 

Πριν τη ναζιστική κατοχή, στην Βοημία και Μοραβία ζούσαν περί τους 120.000 εβραίους, εκ των οποίων ο μεγαλύτερος αριθμός στην Πράγα, στην οποία μάλιστα αποτελούσαν το 1/5 του συνολικού πληθυσμού. Από αυτούς, γύρω στις 26.000 κατάφεραν να διαφύγουν πριν το Ολοκαύτωμα. Από τους υπόλοιπους ο συντριπτικός αριθμός συγκεντρώθηκε στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Τερεζίν, Άουσβιτς, Μαϊντάνεκ, Τρεμπλίνκα και Σόμπιμπορ. Περίπου 78.000 εβραίοι της Μοραβίας και Βοημίας χάθηκαν σε αυτά τα στρατόπεδα. 

Στο πλαίσιο της Τελικής Λύσης και για να μνημονεύσει το κατόρθωμά του, ο Χίτλερ ήθελε να δημιουργήσει στην Πράγα ένα Μουσείο για την Εξαφανισμένη Φυλή των Εβραίων, όταν θα ολοκλήρωνε τα σχέδιά του. 

Αλλά ας δώσουμε το λόγο στον Μάνο Χατζιδάκι και τον Νίκο Γκάτσο. 

 

Πρωί πρωί 

παλιοζωή 

μες στου κόσμου τη χλαλοή 

παιδιά γυμνά 

κορμιά σεμνά 

με τραγούδια κι ωσαννά. 

Τραβάν γραμμή 

για το ψωμί 

δε ζητάν άλλη πληρωμή. 

Σκληρή δουλειά 

χωρίς μιλιά 

με τη Βίβλο αγκαλιά. 

Ποιος ειν’ αυτός 

που πάει σκυφτός 

σα να γυρεύει μια χαμένη γη 

έχω σκοπό 

να σας το πω το βράδυ στη συναγωγή. 

Και μια χρονιά 

στην παγωνιά 

είδαμ’ όλοι μας το φονιά 

πρώτη φορά 

να προχωρά 

στου Μολδάβα τα νερά. 

Παντού κραυγές 

και προσταγές 

της Ευρώπης μας οι πληγές. 

Κι εμείς πουλιά 

χωρίς φωλιά 

με τη Βίβλο αγκαλιά. 

Χτες και προχτές 

βραδιές φριχτές 

με του Ραβίνου την πικρή φωνή 

να λέει πολλά 

και να μιλά 

για κάποια γη παντοτινή. 

Πρωτοχρονιά 

στην παγωνιά 

είδαμ’ όλοι μας το φονιά 

πρώτη φορά 

να προχωρά 

στου Μολδάβα τα νερά.