Αέρας Πεχλιβάνης ως Βραχνός Προφήτης

Του Χρήστου Γκουνέλα, PhD Θεολογίας, MSc Μουσικολογίας

Σαν άλλος Αέρας Πεχλιβάνης ήρθε πριν λίγους μήνες το ομότιτλο βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσάβαλου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, βραχνά προφητικό στην ολότητά του. Ήρθε να μας υπενθυμίσει μέσα από τις σελίδες του τη συνύπαρξη ανθρώπων (μιας παρέας που έγραψε ιστορία), μουσικών και ποιητικών δημιουργών για να σκαρωθεί ο περίφημος δίσκος του Θανάση Παπακωνσταντίνου υπό τον τίτλο Βραχνός Προφήτης. Ο εμβληματικός αυτός δίσκος, ακόμη και μετά από 26 χρόνια δημιουργίας του, συνεχίζει (και θα συνεχίζει) να αποτελεί τομή στα μουσικά πράγματα της νεότερης ελληνικής μουσικής τόσο λόγω της υψηλής ποιητικής του όσο και της ώσμωσης ανθρώπων, μουσικών οργάνων και ήχων, εικόνων, ιστορίας και μύθων. Είναι ο δίσκος με το εξώφυλλο μιας μυστηριακής μορφής ενός τελάλη, Βραχνού Προφήτη, που συνάντησε φωτογραφικά ο αξεπέραστος Λαρισαίος φωτογράφος των στιγμών της θεσσαλικής υπαίθριας καθημερινότητας Τάκης Τλούπας. Αυτή τη σχεδόν μεταφυσική μορφή με τα σφιχτά χείλη και ένα βλέμμα απλανές μεταξύ απόγνωσης και προσμονής επιλέγει και ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος να τη βάλει να προφητεύσει στο εξώφυλλο του βιβλίου του ανάμεσα στους τοίχους ενός σπηλαίου σαν αυτό του Πλάτωνα και δύο ανθρώπινων σκιών-μορφών. 

Διαβάζοντας το βιβλίο και ακούγοντας παράλληλα κάποια από τα τραγούδια του Βραχνού Προφήτη, αναδύεται δυνατή η μυρωδιά του χώματος των βουνών των Χασίων στα βορειοδυτικά της Θεσσαλίας, εκεί όπου ακόμη οι γριές μονολογούν «αλλιώς τα περιμέναμε και αλλιώς μας ήρθαν» και οι μυθιστορίες για τον λήσταρχο Θωμά Γκαντάρα λέγονται από στόμα σε στόμα. Εκεί όπου τα πηγάδια καπνίζουν από τις φωτιές του Kάτω Kόσμου λιώνοντας το χιόνι, όπως τα είδε ποιητικά ο αείμνηστος Χρήστος Μπράβος, και το σκυλί προφητεύει πένθιμα όταν αλυχτάει σαν τον λύκο. Είναι ο ίδιος τόπος από όπου ο Θανάσης κάνει επίκληση σε έναν Αέρα Πεχλιβάνη να κατεβεί από τα βουνά και να έρθει να παλέψει με τον κυρ Αριστοτέλη τον πατέρα του σε μία πάλη υπαρξιακή. 

Άλλωστε, και ο ίδιος ο Θανάσης είναι ένας Πεχλιβάνης της ύπαρξης που παλεύει διαρκώς με τις σκέψεις του «όταν χαράζει», τα βάζει με τη «βαθιά πληγή» που του κλέβει τη μιλιά και πίνει από τα δάκρυά του και βλέπει «τις όμορφες στιγμές σαν χέλια πως γλιστράν». Αλλά, είναι και Βραχνός Προφήτης στις άγριες εποχές που ζούμε επιμένοντας να δείχνει την αξία των μικρών πραγμάτων, αφού εν τέλει «το πιο γλυκό βιολί το παίζει ο θάνατος». 

Ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος συνάντησε τον Θανάση Παπακωνσταντίνου και όλους όσοι συνετέλεσαν στον δίσκο (τραγουδιστές, μουσικοί, τεχνικοί κ.ά.) και του αφηγήθηκαν ολόκληρο το ταξίδι του δίσκου από την αρχική ιδέα έως την τελική δημιουργία του. Για το κάθε τραγούδι του Βραχνού Προφήτη γίνεται μία εισαγωγική αναφορά από τον Κωνσταντίνο Τσάβαλο και ακολουθούν οι αφηγήσεις των συντελεστών και βασικά του ίδιου του Θανάση Παπακωνσταντίνου. Πρόκειται για τη μεταφορά στο χαρτί ζωντανών αφηγήσεων με αμεσότητα, συναίσθημα, χιούμορ αλλά και μουσικά τεχνικά θέματα, ως επί το πλείστον κατανοητά από τον μέσο αναγνώστη. Απαραίτητο δε συμπλήρωμα μεταξύ των αφηγήσεων τα λεγόμενα του Θανάση μέσα από διάφορες κατά καιρούς συνεντεύξεις του. 

Ο Κωνσταντίνος Τσάβαλος εργάστηκε πραγματικά μεθοδικά και κατόρθωσε να τιθασεύσει και να βάλει σε αλληλουχία ένα μεγάλο υλικό από πολλές και ποικίλες πηγές. Ο αναγνώστης μελετώντας αυτό το βιβλίο αποκτά μία πλήρη γνώση για τον δίσκο του Βραχνού Προφήτη. Θα λέγαμε πως τίποτα δεν διέλαθε της προσοχής του συγγραφέα δίνοντας την ίδια ακριβώς έμφαση τόσο στα μεγάλα όσο και στα μικρά. Αυτό που απομένει σαφώς ανοιχτό είναι και πάλι η μουσική και η ποίηση του δίσκου, τα οποία περιμένουν να ενωθούν με τις ψυχές και το μυαλό των ακροατών και να δημιουργήσουν μέσα τους ίδια αλλά ακόμη περισσότερο και διαφορετικά βιώματα φυσικά ή και άλλα, που τα λέμε «μεταφυσικά». Άξιο λόγου επίσης είναι το κλείσιμο του βιβλίου με την εξέταση της θέσης του Βραχνού Προφήτη στην παγκόσμια και ελληνική δισκογραφία καθώς και το βαθύ αποτύπωμα που άφησε και αφήνει στην ιστορία της μουσικής. 

Τέλος, ο αναγνώστης είναι αδύνατον να μην παρατηρήσει τον λεπτό χειρουργικό τρόπο προσέγγισης του θέματος του βιβλίου μέσα από τον πρόλογο του Άρη Δημοκίδη. Πρόκειται για έναν πρόλογο διαθλαστικό, βαθύ και πολυφωνικό όπως θα ταίριαζε άλλωστε σε ένα τέτοιο μοναδικό συγγραφικό έργο.

Θυσία ή εξουσία;

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Θεολογίας 

Παρότι βρισκόμαστε στην αρχή της τρίτης μετά Χριστόν χιλιετίας, η ανθρωπότητα δεν δείχνει να έχει διδαχτεί τίποτα από τη μακραίωνη ανθρώπινη ιστορία. Και για να κυριολεκτούμε, όχι τόσο η ανθρωπότητα στο σύνολό της αλλά οι επί το πλείστον ηγεσίες της. Ζούμε ίσως τα πιο ανασφαλή χρόνια της παγκόσμιας ιστορίας και αυτό οφείλεται στον φόβο των ηγετών. Δεν πρόκειται για έναν φόβο χωρίς όνομα αλλά συγκεκριμένα για τον φόβο του θανάτου ο οποίος περιέχει όλους τους επιμέρους φόβους. Ωστόσο, η συμπαντική ιστορία αλλά και αυτή η ανθρώπινη ιστορία βασίζονται πάνω στην εντελέχεια της θυσίας, της ζωής που πεθαίνει κενωτικά και αναγεννιέται, της θυσίας η οποία είναι συνυφασμένη με την αγάπη και την ελευθερία. 

Στον αντίποδα της θυσίας κείται η εξουσία, η οποία ως τρόπος ερείδεται στον φόβο και τον εγκλωβισμό, συμπτώματα τα οποία χαρακτηρίζουν έντονα τη σύγχρονη τοπική και παγκόσμια κοινωνία μας. Είναι δηλωτικό το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια η πολιτική δεν κινείται μόνο γύρω από την οικονομία αλλά έχει αποδυθεί και σε μία κούρσα εξοπλισμών. Ακόμη και αφοπλισμένα έως χθες κράτη όπως η Γερμανία έχουν αρχίσει να εξοπλίζονται. Οι δε ηγέτες Αμερικής και Ρωσίας απειλούν πλέον ανοιχτά, από την αρχή του ρωσοουκρανικού πολέμου, ο ένας τον άλλον (και όλους τους υπόλοιπους) με πυρηνικό πόλεμο. Καίτοι ο Πρόεδρος Τραμπ πολεμά το Ιράν λόγω της ανάπτυξης του πυρηνικού του προγράμματος, όπως διατείνεται. 

Είναι φανερό ειδικά στις μέρες μας ότι αυτός ο κόσμος ρέπει προς την αυτοκαταστροφή του. Ένας κόσμος χαοτικός με το δίκαιο του ισχυρότερου να βασιλεύει, χωρίς να υπάρχει καμία σοβαρή παρέμβαση θεσμικών οργάνων. Ενώ από την άλλη, η υποχώρηση θεωρείται αδυναμία και ο διάλογος όταν δεν είναι προσχηματικός καταλήγει σε εκατέρωθεν απειλές. Το μέλλον αναδύεται, εν τέλει, εξαιρετικά αβέβαιο και για τους… ισχυρούς. Πόσες αλαζονικές αυτοκρατορίες, άραγε, κατάπιε η ιστορία; 

Σε όλο αυτόν τον κυκεώνα η πατρίδα μας προσπαθεί να σταθεί όρθια. Αλλεπάλληλες κρίσεις την δέρνουν αλύπητα. Κρίση θεσμών, οικονομική κρίση, κοινωνική κρίση εναλλάσσονται σε έναν φαύλο κύκλο ο οποίος δεν λέει να σταματήσει. Δυστυχώς καθημερινά αποδεικνύεται ότι η πολιτική και άλλες εξουσίες βρίσκονται σε ένα ατέρμονο τέλμα. Καμία εξουσία δεν μπορεί πλέον να εμπνεύσει γιατί ως τέτοια έχει απομακρυνθεί από τον λαό και γιατί απλά δεν θυσιάζεται για αυτόν. Άτομα (όχι πρόσωπα) εξουσίας τραγικά, φοβικά, ναρκισσευόμενα, υπερφίαλα. Ζούνε ξέχωρα από τον λαό, μακριά από τις πλατείες, τα μέσα μαζικής μεταφοράς και τους χώρους εργασίας. Κλεισμένοι στο αποστειρωμένο περιβάλλον της αυλής και των αυλικών όταν δεν διαγκωνίζονται για μία φωτογραφία σε κάθε είδους εκδηλώσεις. Ο τρόπος πολιτείας τους εξαντλείται στους εξυπνακισμούς και τις φτηνές ατάκες. 

Σαφώς, ωστόσο, υπήρξαν και υπάρχουν φωτεινές εξαιρέσεις της ιστορίας οι οποίες δυστυχώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα, ως ήλιοι και όχι ως πυροτεχνήματα. Τι να πούμε για τον τρόπο ζωής αλλά και θανάτου προσωπικοτήτων όπως του Ιωάννη Χρυσοστόμου, του Μεγάλου Βασιλείου, του Ιωάννη Καποδίστρια, του Νικολάου Πλαστήρα; Πριν λίγες ημέρες πέρασε ένας χρόνος που έφυγε από τη ζωή ο Χοσέ Μουχίκα, ο Ελ Πέπε του λαού, ο αγρότης και πολιτικός και διατελέσας Πρόεδρος της Ουρουγουάης (2010-2015). Ο τρόπος της πολιτείας αυτού του ανθρώπου έδειξε πραγματικά στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία για το ποιος χρειάζεται να είναι ο τρόπος του αληθινού ηγέτη. Αυτού του τρόπου που ο Χριστός περιγράφει με τη φράση: «Εἴ τις θέλει πρῶτος εἶναι, ἔσται πάντων ἔσχατος καὶ πάντων διάκονος». Μία απόφαση ελευθερίας είναι.

Ημερίδα για το νέο μάθημα της «Ηθικής»

Διαδικτυακή ημερίδα με θέμα το νέο, εναλλακτικό σε σχέση με τα Θρησκευτικά, μάθημα της «Ηθικής» διοργανώνει ο Σύμβουλος Εκπαίδευσης κλ. ΠΕ01 Θεολόγων Λάρισας, Μαγνησίας και Τρικάλων Δρ. Νίκος Παύλου, σήμερα Τετάρτη, 29 Απριλίου 2026, στις 6.30 μ.μ. 

Για το νέο θεσμικό πλαίσιο του μαθήματος και τη διδασκαλία του από εκπ/κούς κλ. ΠΕ01 θα μιλήσουν ο Σύμβουλος Θεολόγων και ο Δρ. Χάρης Ανδρεόπουλος, θεολόγος, Δ/ντής του Προτύπου Γενικού Λυκείου Λάρισας, ενώ θα γίνει και παρουσίαση σεναρίων διδασκαλίας από διδακτικές ενότητες (Δ.Ε.) του μαθήματος. Θα ακολουθήσει συζήτηση. 

Η ημερίδα θα πραγματοποιηθεί μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας: 

https://minedu-secondary2.webex.com/meet/npavlou 

Στους συμμετέχοντες θα δοθεί Βεβαίωση Παρακολούθησης και το υλικό της ημερίδας.

«Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» στη Θεσσαλονίκη

Μέσα σε κλίμα αναστάσιμης συγκίνησης παρουσιάστηκε στη Θεσσαλονίκη το νέο βιβλίο της Μαρίας Χατζηαποστόλου «Ο Μάνος Ελευθερίου του τόπου και της ουτοπίας» από τις εκδόσεις Μετρονόμος, στο cafe «Ζώγια – Βιβλίο - Tσάι και συμπάθεια», το βράδυ του Σαββάτου 18 Απριλίου 2026. 

Για το βιβλίο μίλησαν οι: Βασίλης Βασιλειάδης, Επίκουρος Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Α.Π.Θ., Αναστασία Γρηγοριάδου, Δημοσιογράφος 9,58 FM – ΕΡΤ3 και Ανθή Ουρούμη, Εκπαιδευτικός – Θεολόγος, ενώ τραγούδια σε στίχους του Μάνου Ελευθερίου ερμήνευσε η Δέσποινα Παγιούλα, με τον Θανάση Μπιλιλή να τη συνοδεύει στο πιάνο. 

Ανθή Ουρούμη, Εκπαιδευτικός-Θεολόγος 

Υπάρχουν στιγμές στην πνευματική διαδρομή ενός τόπου, που ο λόγος παύει να είναι μία απλή περιγραφή της πραγματικότητας και μετατρέπεται σε γεγονός ζωής, σε μία συνάντηση οντολογική που υπερβαίνει τα στενά όρια του χρόνου, της φθοράς και της ατομικότητας. Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, όχι απλά για μία τυπική παρουσίαση βιβλίου, αλλά για να γίνουμε κοινωνοί μίας σπάνιας πνευματικής συνάντησης, ήτοι της βαθιάς και αναστάσιμης θεολογικής σκέψης της Δρος Μαρίας Χατζηαποστόλου με τον προφητικό, αρχοντικό και συχνά σπαρακτικό κόσμο του Μάνου Ελευθερίου. Αν αναρωτηθεί κανείς, γιατί ένας άνθρωπος επιλέγει να γράψει, η απάντηση σπάνια βρίσκεται στη στεγνή λογική. Υπάρχουν δημιουργοί που γράφουν για να εξηγήσουν τον κόσμο και υπάρχουν κι εκείνοι που γράφουν, γιατί ο κόσμος δεν τους χωρά αν δεν τον μοιραστούν. Γράφουν, γιατί η σιωπή τούς πνίγει και η αλήθεια τούς καίει τα σωθικά. Η Μαρία ανήκει ακριβώς σε αυτήν την δεύτερη κατηγορία, την αναγκαία, την ιερή. 

Με την Μαρία Νεφέλη, με συνδέει μια μακρόχρονη αδελφική φιλία, μια «επιλεγμένη συγγένεια» κι ένας δεσμός που μου επιτρέπει να γνωρίζω καλά πως αυτό της το έργο δεν είναι μία απλή μελέτη. Είναι ένα ζωντανό κομμάτι από την ίδια της την ψυχή. Είναι ο άνθρωπος που σου θυμίζει ποιος είσαι, όταν η καθημερινότητα σε κάνει να το ξεχνάς. Η ευαισθησία της δεν είναι αδυναμία, αλλά μία δύναμη σχεδόν προφητική, μια «αρχοντιά» ψυχής που την κάνει να νιώθει τον πόνο του κόσμου σαν δικό της, μία γυναίκα που ζει την πίστη της, ως διαρκή χειρονομία αγάπης. 

Για την Μαρία, που γνωρίζει βιωματικά πως «εν αρχή ήν ο Λόγος» και πως ο Λόγος αυτός είναι Φως και Ζωή, η συγγραφή δεν είναι μία πολυτέλεια, αλλά μία πράξη αντίστασης στο μηδέν. Είναι η ίδια η βιολογική της ανάγκη να τακτοποιεί το χάος της ανθρώπινης οδύνης και να του δίνει σχήμα ελπίδας, μετατρέποντας το λευκό χαρτί σε μια προοπτική ελευθερίας. 

Στο νέο της βιβλίο, δεν πρόσθεσε απλώς μια μελέτη στη βιβλιογραφία μας. Κατάφερε κάτι πολύ πιο βαθύ: έγινε η «χρονοποιός» που μετέτρεψε την αγωνία του Μάνου Ελευθερίου σε αναστάσιμη ελπίδα. Η γραφή της είναι μια οντολογική κατάθεση, ένας λόγος που «καίει» και «φωτίζει» ταυτόχρονα.

Kατόρθωσε να διακρίνει πίσω από τους σπαρακτικούς στίχους του Μάνου τη δημιουργική αρχή του Σύμπαντος. Εκεί όπου οι άλλοι αντικρίζουν μόνο το «άδικο του κόσμου» και το «παράλογο του πολέμου», αυτή, με τη θεολογική της οξύνοια, ανακάλυψε τον Λόγο. Μας φανέρωσε πως η δική της σκέψη μπορεί να μετουσιώσει τον χρόνο από έναν «απειλητικό εχθρό» σε μια «αέναη κοινωνία» με το αιώνιο. 

Με θαυμαστό τρόπο πλησιάζει τον θάνατο μέσα από τη ματιά του Ελευθερίου, χαρακτηρίζοντάς τον ως την «κατεξοχήν κακοτεχνία της Δημιουργίας». Ταυτόχρονα μας προσφέρει μία αναστάσιμη προοπτική. Με τη γραφίδα της, ο Άδης του Μάνου έγινε πράγματι μαλαματένιος. Μας διδάσκει πως τίποτα αληθινό δεν σβήνει και πως η μνήμη, όταν ποτίζεται από την αγάπη, γίνεται «ανέσπερο φως». 

Η Μαρία, λειτουργεί ως «ακίνητος φρουρός σε μια σκοπιά αγρύπνιας». Ενώ το τρένο της Ιστορίας φεύγει στις οκτώ, αυτή μένει εκεί, για να διασώσει τη «φωτογραφία της στιγμής» και να μας θυμίσει ότι η αγάπη είναι η μόνη δύναμη κατά της φθοράς. 

Το βιβλίο της συνιστά μια άσκηση νήψης, μιας πνευματικής εγρήγορσης. Μας κάνει κοινωνούς των αρρήτων μυστηρίων, εκεί όπου οι «χρυσές σκιές του Άδη» παύουν να μας τρομάζουν, γιατί μας οδηγεί να τις κοιτάμε μέσα από το φως της Αγάπης. Είναι η δημιουργός που κατάφερε να ενώσει το κτιστό με το άκτιστο, τη λύπη της προσφυγιάς με τη χαρά του Παραδείσου. 

Δεν προσεγγίζει απλώς το έργο του Μάνου Ελευθερίου. Γίνεται η ίδια η φωνή που ερμηνεύει τη σιωπή των αγγέλων. Οι λέξεις της είναι μια πνευματική μυσταγωγία, ένας λόγος που ανυψώνεται ως «αετός χερουβικός» για να συναντήσει την ουσία της ύπαρξης. 

Μετατρέπει τη Θεολογία σε ποίηση ζωντανή. Έχει το σπάνιο χάρισμα να «πετά τις λέξεις σαν βέλη», όχι για να πληγώσει, αλλά για να καθαγιάσει τα σύμπαντα και να μας υπενθυμίσει πως ο άνθρωπος είναι μια «σπάνια μοναδικότητα», η κατεξοχήν μέριμνα της Παντοδυναμίας. 

Είναι συγκλονιστικός ο τρόπος που περιγράφει τους αγγέλους –τους αγγέλους του Μάνου που «περπατάνε στη γη μαζί με τους ανθρώπους». Μας φανερώνει ότι η δική της γραφή είναι αυτή η «μυστική πορτούλα» που οδηγεί στην ψυχή μας. Καταφέρνει να συμφιλιώσει τις αντιθέσεις, να μερώσει την αγριότητα και να μας πείσει πως η προσευχή των αγγέλων είναι μια ανοιχτή αγκαλιά για κάθε «γονατισμένο» άνθρωπο. 

Με τη δική της καθοδήγηση, νιώθουμε δέος απέναντι στον αόρατο κόσμο και πιστεύουμε ξανά στη νίκη του «άκτιστου Κάλλους» επί του σκότους. Το πόνημά της λειτουργεί ως μια πολύτιμη προσφορά που μας μυρώνει με ουράνιες δυνάμεις. Είναι η μυημένη που, μέσα από την οδύνη της πένας της, κατορθώνει να σώσει την ομορφιά του κόσμου. 

Κατάφερε η δική της ψυχή να γίνει ο καθρέφτης όπου ο «πρίγκιπας που δεν έγινε βασιλιάς» βρήκε επιτέλους τη δικαίωσή του. Με την πνευματική υφαντική της, οι «σπασμένες κλωστές του παρελθόντος» που άφησε ο Μάνος, ενώθηκαν ξανά σε ένα υφαντό μνήμης που δεν φθείρεται από τον χρόνο. 

Είναι ιδιαίτερα συγκινητικό το πώς αφουγκράζεται τη «χαρμολύπη» του Μάνου, αποκαλύπτοντας το φως εκεί που οι άλλοι βλέπουν μόνο το αδιέξοδο και φανερώνοντας ότι το θαύμα δεν είναι κάτι μακρινό, αλλά η ίδια της η ενσυναίσθηση, που την κάνει να «ασθενεί» μαζί με τον ασθενούντα και να ανασταίνεται μαζί με τον λυτρωμένο. 

Στον πυρήνα της σκέψης της, επισφραγίζει μια ιερή αποστολή. Πετυχαίνει το ακατόρθωτο: να ψηλαφήσει τη «γλυκιά μελαγχολία» του Χριστού μέσα από τα μάτια του Μάνου Ελευθερίου και να μας την παραδώσει ως βάλσαμο, ως μια ανθρωπολογία που δεν φοβάται τον πόνο, αλλά τον αγιάζει. Η σκέψη της σε αυτό το σημείο γίνεται προφητική. Ένιωσε σε βάθος πως ο Χριστός του Μάνου είναι ο Χριστός των απόκληρων, των «ερημιτών» και των αδικημένων. Με την καθαρή ματιά της, Τον έφερε ακόμα πιο κοντά μας, κάνοντάς Τον «φίλο» και συνοδοιπόρο στην προσωπική μας αγωνία. Μας θύμισε με τρόπο συγκλονιστικό ότι η ελευθερία μας δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά η νίκη επί του εσωτερικού μας φόβου –μια αλήθεια που η ίδια υπηρετεί με το πνεύμα και τη στάση ζωής της. 

Η Μαρία εξοφλεί ένα βαθύ πνευματικό χρέος δικαιοσύνης προς τον Μάνο Ελευθερίου. Τον ανέδειξε όχι απλώς ως έναν σπουδαίο στιχουργό, αλλά ως τον Άρχοντα των Ταπεινών και του περιθωρίου, που πραγματικά υπήρξε. 

Είναι εντυπωσιακός ο τρόπος που συνέδεσε την αγιότητα με την απλότητα της καθημερινής ζωής, με τα καφενεία και τα ξωκλήσια, αποδεικνύοντας ότι η ματιά της μπορεί να ανακαλύπτει το ιερό μέσα στο καθημερινό. Λειτούργησε ως ένας «παλμογράφος» της σκέψης του Μάνου, μεταφέροντας με ακρίβεια και ευαισθησία τον καημό του ποιητή για τον «όλο άνθρωπο». Ο αναγνώστης δεν διαβάζει απλώς για τον Ελευθερίου, αλλά «ταξιδεύει» μαζί του προς την αυτογνωσία. 

Μας φανέρωσε ότι ο Μάνος είναι «ψωμί και βροχή» για την ψυχή μας, περνώντας τον λόγο του μέσα από το δικό της φίλτρο: μια καρδιά που πάλλεται για την αλήθεια και τη δικαιοσύνη. Στο πρόσωπό της βρίσκουμε την αυθεντική ερμηνεύτρια, που ανασύρει στην επιφάνεια το καθολικό πνευματικό οικοδόμημα του Ελευθερίου, αποκαλύπτοντας τις πτυχές εκείνες που παραμένουν κρυμμένες πίσω από τη λάμψη των στίχων του. 

Η Μαρία μεταμορφώνει τον τόπο της φθαρτής μας οδύνης στην ουτοπία ενός ανέσπερου φωτός, αποδεικνύοντας πως το έργο του Μάνου δεν είναι απλώς ιστορία, αλλά μια αέναη άνοιξη της ψυχής. Μας υπενθυμίζει ότι ο τόπος που μας πληγώνει συναντά την ουτοπία που μας λυτρώνει, γιατί ο Παράδεισος αναπνέει εκεί όπου η αγάπη ορθώνει ανάστημα απέναντι στον θάνατο. 

Αγαπημένη μου Μαρία Νεφέλη, 

Είσαι η ζωντανή απόδειξη ότι η Θεολογία, όταν συναντά την Τέχνη και την αληθινή Αγάπη, μεταμορφώνεται σε Ανάσταση. Σε ευχαριστώ που έγινες η γέφυρα για να φτάσει το μεγαλείο του Μάνου στις καρδιές μας, γιατί δεν έγραψες απλώς για τον Μάνο Ελευθερίου, αλλά τον «ανέστησες» μέσα μας, κάνοντάς μας να αισθανθούμε πως κάθε μας στιγμή είναι ένα ατόφιο κομμάτι αιωνιότητας.

Σε ευχαριστώ που υπάρχεις και που δημιουργείς. Που λειτούργησες ως «Μυροφόρος των λέξεων» και μας προτρέπεις να βλέπουμε «ολάκερο τον Θεό μέσα στην ευωδία ενός λουλουδιού». Που με τη σκέψη σου μας επιτρέπεις να «αναπνέουμε Παράδεισο» και που μας θυμίζεις πως, όσο υπάρχει η δική σου φωνή, τίποτα αληθινό δεν πρόκειται να σβήσει. Δεν αφήνεις κανέναν «ανέστιο». 

Είσαι η «διαλεγμένη» γιατί κατάφερες να αποδείξεις πως η αγάπη είναι η μόνη κραταιά δύναμη που νικά τον θάνατο. Και το έκανες με μια σεμνότητα που θα έκανε τον Μάνο να χαμογελάει από των αγγέλων τα μπουζούκια, βλέποντας πως το «νήμα της ζωής» του βρίσκεται σε χέρια τόσο άξια και τόσο καθαρά και προτρέποντάς μας να πάρουμε μαζί μας το μόνο εφόδιο που έχει πραγματική αξία, όπως ο ίδιος ο Μάνος είπε, αφήνοντας μας την πιο ιερή του παρακαταθήκη: «Τώρα που θα φύγεις, πάρε μαζί σου και τον Χριστό».

Ανοιχτή Επιστολή στον Μάνο Ελευθερίου 

«Αναστήτω ο Θεός και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί Αυτού» 

Τη νύχτα της Ανάστασης ελευθερώνονται, λένε, οι ψυχές. Είναι η νύχτα που κοιτάμε λιγάκι πιο ψηλά για να συναντηθούμε και πάλι με τους αγαπημένους. Απόψε σε θυμήθηκα Μάνο. Που άναβες εκείνο το καντηλάκι κάθε Μεγάλη Παρασκευή. Που θυμιάτιζες τον αέρα. Που έσκυβες ευλαβικά την κεφαλή την ποιητική στη θέα του Επιταφίου. Που γνώριζες τους Ψαλμούς καλύτερα από εμένα. Κι ας είμαι θεολόγος. 

Εσύ Μάνο πηγαινοερχόσουν στων αγγέλων τα τάγματα, γιατί πιο γήινος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Στην Άβυσσο κατέβαινες, να συναντάς στον Άδη τις αλύτρωτες ψυχές. Γιατί πιο ουράνιος από σένα δεν υπήρξε κανείς. Βλέπεις οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν πως για ν’ αγγίξεις τον ουρανό, οφείλεις πρώτα να γευτείς τη γη. 

Γεννήθηκες στις 12 του Μάρτη για να μην πεθάνεις ποτέ. Στην αγαπημένη τη Σύρο των ανέμων και των νεοκλασικών, του θεάτρου και των προσφύγων της Ανατολής, των αρχοντικών και των καπηλειών. Είδες τις γειτονιές ν’ ανάβουν τις φωτιές, τα πρόσωπα να πορφυρίζουν απ’ της γιορτής την έκσταση, έζησες της στέρησης την αδικία, τη βία της φτώχιας, μα και την ευλογία, χτύπησες πόρτες σφαλιστές κι άλλες τις άνοιξες διάπλατα, μπήκες ενήλικος με δέος σε σπίτια μυθικά, για να θυμηθείς την ηλικία την παιδική της ανάμνησης που μύριζε ανθισμένες λεμονιές και χρυσάνθεμα. 

Όταν έγραφα το βιβλίο μου για σένα δεν ήμουν μόνη. Η αύρα σου μύρωνε τον αέρα. Εκείνες τις ατελείωτες νύχτες της αγρύπνιας σαν να σε άκουγα: «Βρε κορίτσι, μην ασχολείσαι μαζί μου. Πήγαινε να πιεις κάνα ποτό με την παρέα σου. Οι φίλοι μας είναι η αληθινή περιουσία μας». Ήξερες καλά από φίλους. Χάρηκες την κοινωνία των προσώπων τους. Μοιράστηκες μαζί τους την αγωνία σου. Απόψε, Μάνο, ήλθαν οι φίλοι σου. Σε γνωρίζουν καλά κι ας μην έτυχε ποτέ να συναντηθείτε. 

Και συναντήθηκα και πάλι με τα τραγούδια σου που είναι ανάσες του Θεού στον λυγμό του ανθρώπου. Οξυγόνο μέσα στην ασφυξία του. Αντίσταση του έρωτα σε ό,τι ανέραστο. Μάχη της μνήμης με τη λήθη. Φως εκ Φωτός. Γέννησες και μας χάρισες ένα σύμπαν. Κι ας εύρισκαν τα λόγια σου πολλές φορές «ώτα μη ακουόντων». Έκανες τον τόπο, ουτοπία. Γιατί στο σύμπαν το δικό σου κανείς δεν μένει ασκεπής. Οι ανέστιοι αποκτούν εστία, οι απόκληροι βρίσκουν μια μεγάλη αγκαλιά και όσοι δεν αγαπήθηκαν, βιώνουν την αγάπη που ποτέ δεν έζησαν. Κάθε κακό παύει, κάθε αδικία αποκαθίσταται. Οι ηττημένοι νικούν. Όλοι και όλα καθαγιάζονται. 

Μάνο χρονοποιέ, της μνήμης τρυγητή και των ψυχών μας υπερασπιστή, της συνείδησής μας φωνή και των στιγμών μας μεθυστή. Μάνο θαυματοποιέ, τώρα σ’ έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ. Όσο η βαρβαρότητα θα παρελαύνει με θρασύτητα στις λεωφόρους του κόσμου, τα μαλαματένια σου λόγια θα γίνονται ξόρκι στο κακό και φως ανέσπερο που θα διαλύει κάθε σκοτάδι που απειλεί να μας πνίξει από παντού. Είτε ως Άμλετ της Σελήνης, είτε Ντυμένος Άμλετ στη βροχή, είτε ως πατέρας του Άμλετ, θ’ αποκαλύπτεις τα προσωπεία μας, θα κουβαλάς το βάρος όλου του κόσμου και θα υπερασπίζεσαι το αίμα των αθώων που λέρωσε τον ουρανό. 

Αλλά το αύριο πώς θα ’ρθει ποιητή μέσα στο αίμα; Πάψαμε να πιστεύουμε στον Θεό, γιατί πάψαμε ν’ αγαπάμε τον άνθρωπο. Κι όμως, οι πασχαλιές ανθίζουν στη γη. Έαρ εσταυρωμένο, για τούτο και αναστάσιμο. «Ο Άδης επικράνθη». Μάρτυρας του Φωτός κι εσύ να διακηρύττεις την αλήθεια. Ανάσταση θα πει πως τίποτα δεν τελειώνει. Όλοι και όλα ξαναγεννιούνται από την αρχή. Mεταμορφωμένα, υπέροχα, ακέραια. 

Κοίτα Μάνο, η Άνοιξη είναι παρούσα. Η Ανάσταση ήλθε στη σταυρωμένη Καισαριανή. Είδαμε τα πρόσωπά τους. Εκείνα που εσύ έκανες αθάνατα. Γίναμε μάρτυρες της ένδοξης τραγωδίας. Πόσο ανυπότακτοι πορεύονται προς τον θάνατο, σαν σε γιορτή. Θα έγραφες και πάλι για εκείνους. Θα έγραφες και για τους άλλους που βρισκόταν πέρα από τον φράχτη και ύψωναν το δάχτυλο δίχως πρόσωπο. Θα έγραφες για όλους εκείνους που προσκυνούν τα ιερά και τα όσια της ζωής. Στο δικό σου αγιολόγιο όλοι αναπνέουν και οι πόρτες του Παραδείσου ορθάνοιχτες. Όλα τα χωρά η Ποίησή σου.

Μυροφόρα απόψε η νυχτιά. Το έαρ το γλυκύτατο κυρίαρχο παντού. Σαν τελετάρχης θα φορέσεις αργά τα ρούχα σου και θα τοποθετήσεις το δικό σου λιθαράκι σε ό,τι γκρεμίζουν οι βομβαρδισμοί και η αθλιότητα, θ’ ανάψεις ένα κεράκι να φωτίσεις την άβυσσο και να συντροφεύσεις κάθε άνθρωπο που διψά για λίγο ουρανό. Με την Ποίησή σου να κυοφορεί για πάντα την ομορφιά που θα σώσει τον κόσμο, την άνοιξη της ύπαρξης που θριαμβεύει ως νικηφόρα αγάπη που όλα τα μπορεί. Ένας κόσμος που δεν πεθαίνει ποτέ, γιατί η ομορφιά νικά πάντοτε. 

Μάνο δεν σε συνάντησα ποτέ από κοντά. Δεν ήπιαμε μαζί έναν καφέ. Δεν ακούμπησε το πρόσωπό μου το διαπεραστικό σου βλέμμα, ούτε το αινιγματικό σου μειδίαμα γέννησε μέσα μου την αμφιβολία: άραγε τώρα αστειεύεται ή μιλά σοβαρά; Τι σημασία έχει στ’ αλήθεια; Κάθε μέρα, κάθε στιγμή σ’ αισθάνομαι, σε νιώθω κοντά μου. Ακούω τα τραγούδια σου. Διαβάζω τον λόγο της αλήθειας σου. Μιλώ για σένα στους μαθητές μου. Το ξέρω. Εμπόδιο κανένα δεν υπάρχει μπροστά στη θέληση του ανθρώπου. Χώρος δεν υπάρχει στη Χώρα του Αχωρήτου. Χρόνος δεν υπάρχει μπροστά στην αιωνιότητα. Θάνατος δεν υπάρχει μπροστά στην αγάπη. Υπάρχεις εσύ. Το ξέρω πως μ’ ακούς. 

Στον Άδη τώρα σεργιανώντας, προσδοκάς Ανάσταση νεκρών. Τα χέρια σου μυρίζουν μοσκοκάρφι. Σκέπασε τους άστεγους και της πολιτείας τα αδέσποτα, με τα χερουβικά φτερά σου. Αρχάγγελε εσύ, απόστησον, φυγάδευσον του Άδου την ισχύ. Στέκεις τώρα νέος, ακέραιος και όμορφος στην άκρη του χρόνου. Στην άπειρη την αγκαλιά του σύμπαντος αναπνέεις. Θα σε ξανάβρω στους μαλαματένιους μπαξέδες του Παραδείσου Μάνο. Και θα ’ναι μια μέρα λουσμένη στο φως. Και δεν θα υπάρχει ούτε λύπη, ούτε πόνος, ούτε στεναγμός, αλλά χαρά ατελεύτητος. 

Δρ Μαρία Χατζηαποστόλου 

Θεσσαλονίκη, Ζώγια 18 Απριλίου 2026.

Ψηφιακά αθάνατοι ή αναστημένοι εκ νεκρών;

Του Χρήστου Γκουνέλα 

PhD Συστηματικής Θεολογίας, MSc in Bioethics 

Ήδη πανηγυρίσαμε την εκ νεκρών Ανάσταση του Χριστού ο οποίος πάτησε τον θάνατο με θάνατο. Η Ανάστασή Του ήταν και είναι για τους ακόλουθούς Του η απαρχή της δικής τους Ανάστασης όχι όμως με μεταφυσικό τρόπο (μαγικά) αλλά μέσα από την άσκηση της προσωπικής τους ελευθερίας. Δεν είναι τυχαίο που ο Χριστός ζητάει από τους πιστούς (ελεύθερους ανθρώπους) - και όχι οπαδούς (εγκλωβισμένους) - να ακολουθήσουν ελεύθερα τον δρόμο του Σταυρού και να πατήσουν όπως και ο Ίδιος τον θάνατο με θάνατο. Η Ανάσταση και η αθανασία των ανθρώπων για τον Χριστό ενέχει και την προσωπική ευθύνη και απόφαση του καθενός ανθρώπου. Επιπλέον ενέχει και την ελεύθερη εμπιστοσύνη στα λόγια και την πράξη του Χριστού. Δεν είναι λοιπόν δυνατόν να υπάρξει Ανάσταση και αιωνιότητα χωρίς ελευθερία. Το νόημα της κλήσης του Χριστού προς τον άνθρωπο είναι αυτός να είναι ελεύθερος τόσο από τη ζωή όσο και από τον θάνατο. Και αυτό γίνεται εν σχέσει. 

Χαρακτηριστική δε είναι η προσέγγιση του Νικολάου Καβάσιλα και άλλων Πατέρων της Εκκλησίας ότι όλοι οι άνθρωποι θα αναστηθούν (ανάσταση των πάντων ανεξαρτήτως της θέλησής τους, όπως άλλωστε γεννήθηκαν χωρίς να εξαρτάται από τη θέλησή τους) αλλά δεν θα ζήσουν όλοι αιώνια, σημειώνοντας έτσι την αξία της ελευθερίας σε σχέση με τα πρόσωπα και την αθανασία. Ζω σημαίνει αγαπώ και θυσιάζομαι ελεύθερα. Με άλλα λόγια, θα υπάρχουν (και υπάρχουν ήδη) δύο ειδών αθανασίες: Αυτή της ελεύθερα προσωπικής θυσιαστικής σχέσης και αυτή της απόλυτης μοναξιάς στην οποία ο άνθρωπος δεν θέλει και δεν μπορεί να αγαπά. Συνεπώς, το διακύβευμα δεν είναι η αθανασία και η αιωνιότητα αλλά η προσωπική σχέση με τον Θεό και τους άλλους ανθρώπους η οποία αθανατίζει αληθινά τα πρόσωπα. Η αθανασία είναι δώρο προς όλους, αλλά ο τρόπος που τη βιώνουμε εξαρτάται από εμάς. 

Και για να μιλήσουμε με όρους καθημερινούς και σύγχρονους, στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης οι άνθρωποι κερδίζουν ειδωλικές (καθρεπτικές) σταγόνες αθανασίας όταν οι άλλοι τους αποδέχονται και τους το δείχνουν ψηφιακά. Ο τρόπος λειτουργίας των μέσων αυτών εξυπηρετεί ακριβώς αυτή τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου για αθανασία η οποία περνά μέσα από τη σχέση. Μόνο που η σχέση αυτή είναι εικονική και όχι πραγματική. Ενώ επιπλέον βασίζεται στο γέμισμα του εγωισμού (ψευδαίσθηση αθανασίας) και όχι στο άδειασμα του εαυτού. Άλλο φιλία στον ψηφιακό κόσμο και άλλο φιλία στην καθημερινή πραγματική ζωή, η οποία φιλία απαιτεί θυσίες δηλαδή αληθινούς θανάτους του «εγώ». 

Ωστόσο, ο άνθρωπος πάντα ονειρευόταν μία ενθαδική αθάνατη ζωή και αφού αυτό αδυνατούσε να το επιτύχει μέσα στον ιστορικό χρόνο το ανήγαγε μεταφυσικά. Ειδικά δε κατά τους τελευταίους αιώνες και περισσότερο τα τελευταία χρόνια η εξέλιξη των επιστημών και της τεχνολογίας οδήγησε έναν ικανό αριθμό ανθρώπων να πιστεύουν ότι είναι δυνατόν να καταστούν αιώνιοι μέσα στην ιστορία ακριβώς μέσω της τεχνολογίας. Κάποιοι μάλιστα εξ αυτών διατείνονται ότι η αθανασία θα είναι ήδη πραγματικότητα σε ελάχιστα χρόνια από τώρα! Σε αυτή την περίπτωση η επιστήμη μετατρέπεται σε θρησκεία και, εκ των πραγμάτων, σε αυτοκτονικό εγκλωβισμό του ανθρώπου (κάθε θρησκεία και θρησκειοποίηση - θρησκευτική, πολιτική-ιδεολογική, επιστημονική, κοινωνική - εγκλωβίζει). Άλλωστε, ο Χριστός δεν ήρθε για να δημιουργήσει μία ακόμη νέα θρησκεία (ένα σύστημα), αλλά πρότεινε και προτείνει έναν τρόπο ζωής ο οποίος είναι η αγάπη και η ελευθερία. Ή αλλιώς, η ελεύθερη θυσία του εαυτού για χάρη του άλλου. Η προσωπική μου Ανάστασή και αθανασία ξεκινάει από αυτή τη ζωή και περνάει ελεύθερα μέσα από την προσωπική Ανάσταση και αθανασία του άλλου (παράδεισος). Δεν πρόκειται για μία ατομική υπόθεση. Τι αξία, λοιπόν, θα είχε μία αθανασία του ανθρώπου αν αυτή τον έκανε ανελεύθερο, φυλακισμένο στην ατομική του αθανασία (κόλαση); Η ελεύθερη θυσιαστική σχέση με τον οποιοδήποτε άνθρωπο και με τον εχθρό μου ακόμη με κάνει θνητό αθάνατο ή αλλιώς αθάνατο θνητό. 

Ευτυχώς (ή δυστυχώς για κάποιους) ο άνθρωπος πλάστηκε και παραμένει θνητός ή καλύτερα ταυτόχρονα θνητός και αθάνατος, πεπερασμένος και άπειρος και γι’ αυτό εν δυνάμει ελεύθερος. Η οντολογική και κοσμολογική συνύπαρξη της ύπαρξης και της ανυπαρξίας, της θνητότητας και της αθανασίας, της ζωής και του θανάτου, της φθοράς και της αφθαρσίας εξασφαλίζουν τόσο την ελευθερία του Θεού όσο και του ανθρώπου και της κτίσης ολόκληρης. 

Όσο λοιπόν κι αν υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι επιθυμούν και εργάζονται για μια ιστορική αθανασία ως ψηφιακά αθάνατοι (ψηφιακή μεταφόρτωση της συνείδησης κ.ά.) ή ως ενωμένοι με τις μηχανές ή ως εξέλιξή τους σε μηχανές, αυτό δεν πρόκειται να γίνει διότι η ζωή και ο θάνατος συνυπάρχουν θεμελιακά οντολογικά και είναι αδύνατον ο άνθρωπος αλλά και ο ίδιος ο Θεός να αποκόψουν το ένα από το άλλο. Ο Θεός είναι η ύπαρξη και η ανυπαρξία, το Είναι και το Μη Είναι, η αρχή και το τέλος, τα πάντα και το τίποτα. Και αυτό εικονίζει και ο άνθρωπος. Η υποθετική αποκοπή του ενός από το άλλο θα σήμαινε ανελευθερία τόσο για τον Θεό (δυνάμει και ενεργεία ελεύθερος) όσο και για τον άνθρωπο (δυνάμει ελεύθερος). Η επιθυμία όμως ανθρώπων να καταστούν ατομικά αθάνατοι φανερώνει τον εγωισμό τους ο οποίος εδράζεται στον φόβο του θανάτου και την ανασφάλεια που αυτός ο φόβος επιφέρει. Η συμφιλίωση με τον θάνατο (το πάτημα δηλαδή του θανάτου με θάνατο, «…θανάτῳ θάνατον πατήσας…») είναι και συμφιλίωση με τη ζωή. Ο φόβος του θανάτου είναι ταυτόχρονα και φόβος για τη ζωή. Και όπου υπάρχει φόβος δεν υπάρχει αγάπη και ελευθερία. Ο άνθρωπος δεν είναι καταδικασμένος να είναι ούτε μόνο θνητός ούτε μόνο αθάνατος, είναι όμως «καταδικασμένος» να είναι ελεύθερος (άρα εν σχέσει) και να πάσχει και να πασχίζει συνεχώς για την ελευθερία τη δική του αλλά και των άλλων.

ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΤΗΤΑ

Του Χρήστου Γκουνέλα, δρ Θεολογίας 

Ζούμε στην εποχή της εικόνας και δη της διαδικτυακής εικόνας και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Πάντα η εικόνα έπαιζε σημαντικό ρόλο στη δημόσια ζωή των ανθρώπων. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει ταυτιστεί με την ίδια την ύπαρξη: Ό,τι φαίνεται υπάρχει, ό,τι δεν φαίνεται είναι ανύπαρκτο. 

Όπως είναι λογικό, οι πολιτικοί λόγω της άμεσης εμπλοκής τους με τον δημόσιο βίο χρησιμοποιούν τη δύναμη της εικόνας, τις περισσότερες φορές χωρίς μέτρο. Από αυτή την εργαλειοποίηση της εικόνας δεν έχει ξεφύγει και η εικόνα του «πιστού πολιτικού». Έτσι, για παράδειγμα τη Μεγάλη Εβδομάδα που πέρασε είδαμε και πάλι στους ναούς μας πολιτικούς να κουβαλάνε τον (εκλογικό τους) σταυρό, τον (εκλογικό τους) επί-τάφιο και ασφαλώς την (εκλογική τους) εικόνα προσδοκώντας την (εκλογική τους) Ανάσταση. Εδώ δεν υπάρχει δεξιά, αριστερά και κέντρο αφού οι περισσότεροι των πολιτικών, όπου κι αν ανήκουν ιδεολογικά, μεταχειρίζονται την εικόνα του καλού καγαθού πιστού. Σχεδόν πάντα στέκονται μπροστά στο πρώτο στασίδι ξεχνώντας το ευαγγελικό «οι πρώτοι έσονται έσχατοι και οι έσχατοι πρώτοι», ενώ δεν είναι λίγες οι φορές όπου Μητροπολίτες και ιερείς τους θυμιάζουν (κυριολεκτικά και μεταφορικά) καλωσορίζοντάς τους (sic) και ευχαριστώντας τους (sic) για την παρουσία τους στον ναό. 

Θα αντιτείνει κάποιος και τι, θα κρατάμε πλέον «πιστόμετρο»; Και ποίοι είμαστε εμείς οι οποίοι θα κρίνουμε τους άλλους και δη επιφανείς προσωπικότητες του δημόσιου βίου; Δίκιο θα έχει! Όντως δεν είμαστε κριτές. Σκεφτόμαστε ωστόσο πως ο Χριστός αν ερχόταν στον ναό θα στεκόταν στο τέλος, μαζί με τον Τελώνη, να μην τους βλέπει κανένας. Και αφού προσεύχονταν και για τον εχθρό τους το ίδιο θα έκαναν και στο σπίτι στη μοναξιά του εαυτού τους κρυφά από τα βλέμματα των ανθρώπων. Προσευχή της ουσίας και όχι των τύπων. 

Και εν τέλει πώς γίνεται με τόσους καλούς καγαθούς και πάνω από όλα πιστούς άρχοντες και πολίτες εν γένει (σαφώς και οι απλοί πολίτες δεν είμαστε άμοιροι ευθυνών) να βιώνουμε καθημερινά μία σκληρή πραγματικότητα απόρροια της μεγάλης κρίσης θεσμών; Και οι θεσμοί είναι άνθρωποι και όταν γίνονται απρόσωποι σημαίνει ότι ήδη και οι άνθρωποι που τους απαρτίζουν είναι οι περισσότεροι εξ αυτών απρόσωποι. Δυστυχώς, εκ των πραγμάτων, η πολυετής κρίση στην πατρίδα μας δεν προσεγγίστηκε ως πνευματική ευκαιρία. Χάσαμε και χάνουμε την ουσία εμμένοντας σε «αδειανά πουκάμισα». Ας αφήσουμε όμως και πάλι τον Χριστό να μιλήσει, πίσω από το τελευταίο στασίδι: «…Οὐαὶ ὑμῖν, γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι ὑποκριταί, ὅτι παρομοιάζετε τάφοις κεκονιαμένοις, οἵτινες ἔξωθεν μὲν φαίνονται ὡραῖοι, ἔσωθεν δὲ γέμουσιν ὀστέων νεκρῶν καὶ πάσης ἀκαθαρσίας…».

ΕΡΩΣ ΘΕΟΥ ΑΧΡΙ ΘΑΝΑΤΟΥ

Του Χρήστου Γκουνέλα, Δρ Συστηματικής Θεολογίας 

Στο ερώτημα γιατί σταυρώθηκε ο Χριστός προσπάθησαν να απαντήσουν τόσο θεολόγοι και φιλόσοφοι όσο και απλοί πιστοί ή μη. Άλλοι λοιπόν μίλησαν για ανάγκη ικανοποίησης της θείας Δικαιοσύνης η οποία προσβλήθηκε από τους πρωτόπλαστους. Άλλοι πάλι ότι δια της σταύρωσης άνοιξε ο δρόμος της λύτρωσης και της επανόρθωσης ένεκα του αμαρτήματος του Αδάμ και της Εύας. Πάντως, είτε έτσι είτε αλλιώς πρόκειται για προοπτικές οι οποίες εστιάζουν στην προπατορική αμαρτία και εκ των πραγμάτων καταλήγουν σε ενοχικές και δικανικές προτάσεις. Υπάρχει όμως και μία άλλη προοπτική, αυτή του θείου Έρωτα για τον άνθρωπο και την κτίση. Ο Χριστός σταυρώνεται επειδή η αγάπη είναι πάντα θυσιαστική με το έσχατο σημείο της να είναι ο θάνατος. Ο Χριστός δεν σταυρώνεται και ανασταίνεται για να δείξει τη δύναμή Του, αλλά για να φανερώσει ότι Αυτός είναι ο δρόμος της αγάπης: η συνύπαρξη του Σταυρού και της Ανάστασης. Ακόμη και στη Δεύτερη Παρουσία Του θα προηγηθεί το τρόπαιο του Σταυρού (Κύριλλος Ιεροσολύμων) και θα ακολουθήσει ο Βασιλιάς με τα σημάδια των καρφιών πάνω Του. Για βασιλικό στέμμα θα έχει το ακάνθινο στεφάνι Του και αντί για δαχτυλίδια τις πληγές Του. Παράδοξο θέαμα. Για αυτό θα το ζήσουν μόνο οι τρελοί (άγιοι και μη) όπως και οι αμαρτωλοί («πόρνες και τελώνες»). Οι υποκριτές θα μείνουν έξω του νυμφώνος (νυφικό δωμάτιο) Χριστού, ως μη γνωρίζοντες από έρωτα επειδή οι ίδιοι δεν θέλησαν να Τον γνωρίσουν. 

Η παράδοση του Χριστού πάνω στον Σταυρό είναι η έσχατη ελεύθερη ερωτική Του πράξη για τον Θεό, τον άνθρωπο και ολάκερη την κτίση. Ενώθηκε («προσηλώθη») ως ερωτευμένος («Νυμφίος») με τον Σταυρό Του. Γυμνός πάνω στον σταυρό, όπως στον έρωτα («Ὁ ἐμὸς ἔρως ἐσταύρωται…», Ιγνάτιος ο Θεοφόρος). Χωρίς Θεό («ἵνα τί με ἐγκατέλιπες;»), χωρίς ανθρώπους, χωρίς είδωλα και ψευδαισθήσεις, χωρίς εαυτό, χωρίς θέλημα («να γίνει όπως Εσύ θέλεις»), χωρίς ρούχα… Κρέμεται από τον σταυρό… Ερωτευμένος με τον Σταυρό Του παραδίνεται και χάνεται κυριολεκτικά στην αγκαλιά Του. Ο ένας αγκαλιάζει τον άλλο: Χριστός και Σταυρός. Το όλα αγκαλιάζει το τίποτα και το τίποτα το όλα. 

Στην αγκαλιά του τίποτα που τα έχει όλα. Στην αγκαλιά του όλα που δεν έχει τίποτα. Ο Χριστός συναντά το τίποτα και ο Σταυρός το όλα. Χριστός και Σταυρός έγιναν ένα και ετέχθη η Ανάσταση. Η κατάφαση του θανάτου είναι κατάφαση της ζωής. Η άρνηση της ζωής είναι άρνηση του θανάτου. Στον Σταυρό του Χριστού ο έρωτας και ο θάνατος διασταυρώνονται. Ο Χριστός πάνω στον σταυρό μας λυτρώνει επειδή μας δείχνει τον δρόμο της ελευθερίας. Της ελευθερίας που προηγείται της αθανασίας. Είναι ελεύθερος για αυτό δεν τον κρατάει ούτε η ζωή ούτε ο θάνατος. Πεθαίνει ολόκληρος και πεθαίνει για όλους. Ζει ολόκληρος και ζει για όλους. Στον Σταυρό του Χριστού σταυρώνονται και πεθαίνουν περιληπτικά τόσο ο Πατέρας και το Άγιο Πνεύμα, όσο και ο άνθρωπος και η κτίση ολόκληρη. Στη δε Ανάστασή Του ανασταίνονται όλοι και όλα. Τίποτα και κανένας δεν μένει έξω από αυτόν τον έρωτα με τη ζωή και τον θάνατο.

Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ ΜΙΛΤΟΣ ΣΓΟΥΡΙΔΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ (ΒΙΝΤΕΟ)

Ο θεολόγος του Αρσακείου Σχολείου Ιωαννίνων Μίλτος Σγουρίδης, μιλάει για το νόημα του Πάσχα σε εκπομπή στον τηλεοπτικό σταθμό Ioanninatv.

 

Μύθοι, Τεχνητή Νοημοσύνη και Αθανασία

Του Χρήστου Γκουνέλα 

PhD Συστηματικής Θεολογίας, MSc in Bioethics 

Στην ανθρώπινη ιστορία, οι μύθοι συνυπάρχουν πολλές φορές με την ιστορική πραγματικότητα. Το ένα τροφοδοτεί το άλλο. Και τα δύο είναι αλληλοσυμπληρούμενα στοιχεία και εκ των πραγμάτων αναγκαία μεταξύ τους. Θα ήταν ερευνητικό λάθος αν προσπαθούσαμε να ξεκόψουμε το ένα από το άλλο ταυτίζοντας τον μύθο με το ψέμα και την ιστορία με την αλήθεια. 

Ήδη από τα πανάρχαια χρόνια η ιστορία συναντήθηκε με τους αρχέγονους μύθους. Πολλοί δε εξ αυτών συγκλίνουν στην ύβρι την οποία επιφέρει η γνώση στον άνθρωπο, ακολουθούμενη από τη νέμεσι και την τίσι των Θεών ή της φύσης. Δια της γνώσης, σύμφωνα με τους μύθους, ο άνθρωπος γνώρισε τον θάνατο, τον πόνο, την ασθένεια και τα γηρατειά. Δια της γνώσης, επίσης, απομακρύνθηκε από τους Θεούς και τη φύση ακολουθώντας τον δικό του δρόμο: της γνώσης η οποία θεοποιεί αλλά και δαιμονοποιεί, «του καλού και του κακού». 

Στην Παλαιά Διαθήκη ειδικότερα, ο άνθρωπος προσωποποιημένος από τον Αδάμ και την Εύα δοκιμάζει τον καρπό από «το δέντρο της γνώσης του καλού και κακού» σπάζοντας τα όρια που του έθεσε ο Θεός και έτσι απομακρύνεται από τον «παράδεισο» με άμεση συνέπεια τη γνώση του θανάτου, του πόνου και του κάματου που επιφέρει η καλλιέργεια της γης. Ο αρχέγονος μύθος της Παλαιάς Διαθήκης και η Αγροτική Επανάσταση φαίνεται, κατά τη γνώμη μας, να συμπλέκονται. Ο άνθρωπος δια της πρώτης μεγάλης Επανάστασης στην ιστορία του γίνεται από καρποσυλλέκτης καλλιεργητής της γης. 

Στη συνέχεια, ακολούθησαν και άλλες επαναστάσεις μέχρι να φτάσουμε σήμερα στην Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση (Industry 4.0), την Ψηφιακή Επανάσταση και λίγο πριν την έναρξη της Πέμπτης (Industry 5.0). Έτσι, με την πρώτη επανάσταση εισήλθε στην ιστορία το κακό ενώ με όλες τις επόμενες έως και ειδικά την ψηφιακή ο άνθρωπος προσπαθεί εμμέσως ή αμέσως πλέον να γίνει αθάνατος. Καίτοι οι αρχέγονοι μύθοι προσπάθησαν πρωταρχικώς να προσεγγίσουν την αιτία του θανάτου και του κακού εν γένει, οι σύγχρονοι επιστημονικοί μύθοι απεργάζονται την αθανασία. 

Αυτή την αρχέγονη δίψα του ανθρώπου για αθανασία και αιωνιότητα έρχονται να θεραπεύσουν τα σύγχρονα μυθοπλαστικά, αναφορικά με την αθανασία, κινήματα του ψηφιακού υπερανθρωπισμού και του τεχνικού ή του κριτικού μετανθρωπισμού. Ο ψηφιακός υπερανθρωπισμός (digital transhumanism) πρεσβεύει την αναβάθμιση της ανθρώπινης συνθήκης μέσω της γενετικής μηχανικής, της ρομποτικής, της πληροφορικής και της νανοτεχνολογίας. Για τους θιασώτες του, ο θάνατος, ο πόνος, τα γηρατειά και η ασθένεια αποτελούν τεχνικά προβλήματα τα οποία δύναται να εξαλείψει η επιστήμη ως ξένα στοιχεία και μη εναρμονιζόμενα με την ανθρωπότητα. 

Από την άλλη, ο τεχνικός μετανθρωπισμός (technical posthumanism) επιθυμεί τη μετεξέλιξη του ανθρώπου από τη βιολογική ανθρωπότητά του στην αμιγώς τεχνική. Κατά τον τεχνικό μετανθρωπισμό, ο άνθρωπος είναι ένα ενδιάμεσο στάδιο στην εξέλιξή του έως να κατορθώσει να γίνει μηχανή και να εκπληρώσει έτσι την αποστολή του για αθανασία, αιωνιότητα και εποικισμό του διαστήματος. Ο δε κριτικός μετανθρωπισμός (critical posthumanism) δεν εστιάζει μόνο στον άνθρωπο αλλά βλέπει ολιστικά τόσο τον ίδιο τον άνθρωπο όσο και τη φύση ως ανάγκη για μετεξέλιξη πέρα από διχαστικούς δυϊσμούς, όπως σώμα/ψυχή, άνθρωπος/φύση ή ύλη/πνεύμα. 

Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των κινημάτων είναι η επίκληση στην ανθρώπινη αυτονομία. Ειδικότερα δε ο θάνατος συνιστά για αυτά προσβολή της ανθρώπινης ελευθερίας και προσωπικότητας, απόρροια ίσως και της χριστιανικής διδασκαλίας. 

Στον αντίποδα κείται ο ψηφιακός ανθρωπισμός (digital humanism) ο οποίος υποστηρίζει τη χρήση της ψηφιακής, βιοεπιστημονικής και μηχανικής γνώσης για την ανθρώπινη ευδαιμονία με κέντρο πάντα τον άνθρωπο, την ανθρωπινότητα και την ανθρωπότητά του. Στο ίδιο μήκος κύματος εν γένει βρίσκεται και η ορθόδοξη θεολογία η οποία δεν θεωρεί τη σύγχρονη επιστήμη και γνώση a priori κακή. Αντίθετα, όταν αυτή υπερασπίζει τον άνθρωπο και τη φύση τότε δικαιολογεί αυτό για το οποίο υπάρχει. Κατά τη γνώμη μας, η προσπάθεια εξάλειψης του θανάτου με τεχνικά μέσα είναι εξ ορισμού ουτοπική. Ωστόσο, φανερώνει την ανθρώπινη οίηση (άμετρος συγκεκαλυμμένος φόβος του θανάτου) πως με τη δύναμη της επιστήμης μπορεί να λυθεί ακόμη και αυτό το πρόβλημα του θανάτου. Ακόμη όμως και να γινόταν αυτό, τότε ο άνθρωπος θα δημιουργούσε την οντολογική του φυλακή καταργώντας μια για πάντα την ελευθερία του προσώπου του. Εν τέλει, το διακύβευμα δεν (θα πρέπει να) είναι η αθανασία και η αιωνιότητα αλλά η ελευθερία. Η ζωή είναι συνυφασμένη οντολογικά με τον θάνατο, αφού αίτιος τόσο της ύπαρξης όσο και της ανυπαρξίας είναι ο ίδιος ο Θεός (Μάξιμος Ομολογητής). Χωρίς αυτή την οντολογική σύζευξη και ταυτόχρονη διάζευξη, δεν δύναται να υπάρξει ούτε η ελευθερία. Καταργώντας τεχνικά τον θάνατο, καταργείται και η ίδια η ζωή. Άλλωστε, ποια η αξία της ζωής αν δεν μπορεί ο άνθρωπος να τη θυσιάσει αγαπητικά και ελεύθερα και να μετέχει της θυσιαστικής αθανασίας και αιωνιότητας του Θεού και των άλλων ανθρώπων εντός του Μη Όντος; Χωρίς τον θάνατο πώς είναι δυνατόν να πονάς, να χαίρεσαι, να συμπονάς και να αγαπάς έως θανάτου; Αλλά και χωρίς τον θάνατο και τη φθορά πώς δύναται να υπάρξει πρόοδος; 

Προηγείται, μάλλον, η ελευθερία και έπεται η αθανασία και η αιωνιότητα. Η ελευθερία που σφυρηλατείται διαρκώς από την ανάγκη, το απρόσμενο και την απροσδιοριστία.

Ο Χρήστος Γκουνέλας για το βιβλίο του «Θεός. Απών ή παρών στην Ιστορία;»

Αδάμ, Εύα και η Τεχνητή Νοημοσύνη: Το νέο δέντρο της γνώσης 

O Λαρισαίος δρ. Θεολογίας Χρήστος Γκουνέλας μιλά στην «Ε» με αφορμή την έκδοση του νέου του βιβλίου με τίτλο «Θεός. Απών ή παρών στην Ιστορία;» 

«…ο γνωστός ιστοριόμυθος του Αδάμ και της Εύας στον Παράδεισο και η πτώση τους από αυτόν, μας δηλώνει πως η χρήση της γνώσης μπορεί να μας κάνει θεούς (άρα ανθρώπους με ανθρωπινότητα και ανθρωπιά), μπορεί όμως και να μας καταστρέψει. Ειδικά σήμερα μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε το πόσο δια της γνώσης είναι δυνατόν να προοδεύσουμε ή να αυτοκαταστραφούμε» τονίζει ο Λαρισαίος δρ Θεολογίας Χρήστος Γκουνέλας με αφορμή την έκδοση και κυκλοφορία του νέου του βιβλίου με τίτλο «Θεός. Απών ή παρών στην Ιστορία;» (Εκδόσεις Γρηγόρη). Ο κ. Γκουνέλας στη συνέντευξή του μιλάει για το αν και πόσο συμμετέχει ο Θεός στην ανθρώπινη ιστορία, αν ο άνθρωπος -στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης- αφήνει χώρο στον Θεό, αλλά και τη θέση της σύγχρονης θεολογίας έναντι της σύγχρονης ιστορίας. Ο Χρήστος Γκουνέλας αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «…ο Χριστός αποκάλυψε την αληθινή πλευρά της ζωής πως η «εξουσία» βρίσκεται στην αγαπητική θυσία και αυτό θα μπορούσε, όσο γίνεται, να εφαρμοστεί στην πολιτική, τον πολιτισμό και την κοινωνία μας». 

Συνέντευξη στον Θανάση Αραμπατζή 

Εφημερίδα «Ελευθερία» Λάρισας 

Συμμετέχει ο Θεός στην ανθρώπινη ιστορία; 

– Συμμετέχει ενεργά όσο του επιτρέπει ο άνθρωπος μέσα από τον ίδιο τον εαυτό του. Έτσι, διασφαλίζεται τόσο η ελευθερία του Θεού όσο και του ανθρώπου. Παράλληλα, συμμετέχει πραγματικά (όχι συμβολικά) εκεί όπου παθαίνει ο άνθρωπος: στον πόλεμο, στη φτώχεια, στην ασθένεια, στον πόνο, στον θάνατο. Η Ιστορία συμβαίνει μέσα στον Θεό και τον άνθρωπο. Η τραγική ιστορία του ανθρώπου είναι και τραγική ιστορία του θυσιαστικού Θεού, οποίος έφτασε και φτάνει μέχρι τον θάνατο για χάρη του ανθρώπου και της κτίσης, για να ενωθεί μαζί του και μαζί της στα άδυτα του μηδενός. 

Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία λειτουργεί με οικονομικούς όρους και αλγόριθμους, αφήνει άραγε χώρο για τον Θεό ο άνθρωπος; 

-Όσο υπάρχει περιθώριο για τον άνθρωπο, τον «άλλο εαυτό» του Θεού, όπως τον ονομάζει ο Νικόλαος Καβάσιλας, άλλο τόσο υπάρχει και για τον Θεό και αντίστροφα. Αν αφήνει ο άνθρωπος χώρο για τον άνθρωπο, τότε αφήνει και για τον Θεό. Ο θάνατος του Θεού εκ μέρους του ανθρώπου ισοδυναμεί εν τέλει με τον θάνατο του ανθρώπου. Άλλωστε, αυτό το γνώρισε ιστορικά η ανθρωπότητα τον προηγούμενο αιώνα με τους δύο Παγκόσμιους πολέμους, απόρροια ακριβώς της διακήρυξης του θανάτου του Θεού. Τα πάντα υπάρχουν και συμβαίνουν στο είναι και το μη είναι του Θεού, στην ύπαρξη και την ανυπαρξία του. Αυτό που ανήκει στον άνθρωπο είναι η θέλησή του και αυτό δεν είναι λίγο. Η θέληση η οποία είναι συνυφασμένη με την ανθρώπινη ελευθερία, η οποία κινείται μεταξύ της αυτοθυσίας και της αυτοκτονίας. 

Πώς φτάσαμε από την κυριαρχία του υλισμού ο σύγχρονος άνθρωπος να επιθυμεί και να έχει αρχίσει ήδη να κάνει πράξη μέσω της Τεχνολογίας την αϋλότητα; 

– Καταρχήν αυτό αποδεικνύει ότι η ριζική διάκριση ύλης και αϋλότητας η οποία μας έρχεται από τα αρχαία χρόνια είναι μία έωλη διάκριση. Χώρια το γεγονός ότι η αϋλότητα θεωρούνταν καλή και η ύλη κακή. Σήμερα που η ανθρωπότητα προχωρεί προς την αϋλότητα σημαίνει άραγε και την ηθική καλυτέρευσή της; Η ύλη και η αϋλότητα συνυπάρχουν, όπως ο χρόνος με την αχρονία ή το άπειρο με το πεπερασμένο ή, θεολογικά μιλώντας, το άκτιστο (αδημιούργητο) με το κτιστό (δημιουργημένο). Το πνεύμα δημιουργεί ύλη και η ύλη δημιουργεί πνεύμα. Ωστόσο, ειδικά ο δυτικός κόσμος είναι παιδί τόσο του Πλάτωνα όσο και του Αριστοτέλη. Από τη μία θεωρεί ότι ο άνθρωπος είναι εγκλωβισμένος στη γη και στο σώμα του (πλατωνική θεώρηση) και από την άλλη πιστεύει ό,τι βλέπει και αγγίζει (αριστοτελική θεώρηση). Είτε έτσι είτε αλλιώς υποβιβάζονται τόσο η ύλη όσο και το πνεύμα. Η δε θεολογία επηρεασμένη εν πολλοίς από την πλατωνική διδασκαλία θεωρεί τον άνθρωπο εξόριστο στη γη όπου εκτίει ποινή μετά την πτώση του από τον Παράδεισο. Μια τέτοια προσέγγιση απομακρύνει τον Θεό από τη γη και ο ενοχικός και φοβικός άνθρωπος είτε προσπαθεί να δημιουργήσει έναν παράδεισο στη γη είτε άλλοτε πάλι τον μεταθέτει στον ουρανό. Ο άνθρωπος είχε και έχει την τάση να σκέφτεται μοναδικά (μονοφυσιτικά) και λιγότερο δυαδικά, τριαδικά ή πολυεπίπεδα. Άλλωστε, έτσι γεννήθηκαν και οι χριστολογικές αιρέσεις, οι οποίες άλλες από αυτές αφαιρούσαν θεότητα από τον Χριστό και άλλες πάλι ανθρωπότητα. 

Ποια είναι η θέση της σύγχρονης θεολογίας έναντι της σύγχρονης ιστορίας; 

– Η θεολογία είναι ανάγκη να διαλέγεται με όλους και με όλα στο εδώ και τώρα και να δίνει το στίγμα της. Από την άλλη, είναι ανάγκη να επανερμηνεύσει, όπου χρειάζεται, την οντολογία, την ανθρωπολογία και την κοσμολογία της έτσι που να ανταποκρίνονται στα σημερινά ιστορικά δεδομένα και τις ανάγκες, αλλά και το σύγχρονο κοσμοείδωλο. Η αλήθεια είναι η ίδια πάντοτε, ωστόσο η προσέγγισή της, οι δρόμοι που οδηγούν σε αυτή, είναι δυνατόν να αλλάζουν χωρίς να απεμπολούμε τη σοφία του παρελθόντος. Για παράδειγμα, ο γνωστός ιστοριόμυθος του Αδάμ και της Εύας στον Παράδεισο και η πτώση τους από αυτόν, μας δηλώνει πως η χρήση της γνώσης μπορεί να μας κάνει θεούς (άρα ανθρώπους με ανθρωπινότητα και ανθρωπιά), μπορεί όμως και να μας καταστρέψει. Ειδικά σήμερα μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε το πόσο δια της γνώσης είναι δυνατόν να προοδεύσουμε ή να αυτοκαταστραφούμε. Αν ερμηνεύσουμε την πτώση του Αδάμ και της Εύας με κυριολεκτικό τρόπο εξαϋλώνουμε πλατωνικά και τον άνθρωπο και την ιστορία. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, μία ρεαλιστική θεολογία η οποία όμως θα αποκαλύπτει διαρκώς το θυσιαστικό μυστήριο του Θεού, του ανθρώπου και της κτίσης που δεν είναι άλλο από την ταπείνωση, την ελευθερία και την αγάπη. Λέξεις οι οποίες ηχούν τουλάχιστον περίεργα στα αυτιά του σύγχρονου ανθρώπου ο οποίος έχει ταυτίσει φοβικά την ευτυχία με τη δύναμη και συνεκδοχικά με το χρήμα. Ωστόσο, ο Χριστός αποκάλυψε την αληθινή πλευρά της ζωής πως η «εξουσία» βρίσκεται στην αγαπητική θυσία και αυτό θα μπορούσε, όσο γίνεται, να εφαρμοστεί στην πολιτική, τον πολιτισμό και την κοινωνία μας. Πρόκειται, θα λέγαμε, για μια άλλη προοπτική θέασης των πραγμάτων στον αντίποδα της κυρίαρχης προοπτικής, όπως πραγματώνεται στην ιστορία. 

«Θεός, απών ή παρών στην Ιστορία;»: Το νέο βιβλίο του Χρήστου Γκουνέλα

Η ΑΕΝΑΩΣ ΚΑΤΑΓΓΕΛΛΟΥΣΑ ΚΑΙ ΘΡΗΝΩΔΟΥΣΑ ΓΟΕΡΩΣ ΚΥΡΙΑ ΕΥΗ ΒΟΥΛΓΑΡΑΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Φαίνεται πως ο Ιούλιος …ταιριάζει στην θεολόγο κα Εύη Βουλγαράκη! Η διδάσκουσα στο Τμήμα Θεολογίας ανήρτησε πέρυσι (20 Ιουλίου 2024), στον προσωπικό της λογαριασμό στο facebook ένα …καυστικό σχόλιο που αφορούσε σε συναδέλφους θεολόγους, οι οποίοι φέρονται ως «στρατευμένοι» σε μια «ιδεολογική εκστρατεία» υπέρ της Ουκρανίας. 

Έγραφε επί λέξει η κα Βουλγαράκη: 

«Μετά δε τον πόλεμο στην Ουκρανία, έγινε επόμενη ρελάνς για να μας πείσουν ότι αυτός είναι ο δικός μας πόλεμος, είναι πόλεμος υπαρξιακής σημασίας για τον λεγόμενο free world, ότι είναι ανθρώπινο χρέος να μετατρέψουμε τη Ρωσία σε κράτος παρία και τους Ρώσους σε κοινωνικά απόβλητα, όλα αυτά για μια Ουκρανία που εκλέχθηκε ένας πρωθυπουργός μαριονέτα, βαθύτατα διεφθαρμένος, μετά από πραξικόπημα 200 τουλάχιστον νεκρών, υποκινούμενο από τις ΗΠΑ και τον κύριο Πάιατ προσωπικά. [Μέρες που είναι, 50 χρόνια από την προδοσία της Κύπρου, καιρός να θυμόμαστε αυτά που πρέπει να θυμόμαστε για προδοτικά πραξικοπήματα αμερικανοκινούμενα). Με μια κυβέρνηση που η ναζιστική της συνιστώσα είναι καθοριστική, που είναι εκεί μόνο για να υπηρετεί τις πολιτικές των αποικιακών δυτικών δυνάμεων, τις προσωπικές επενδύσεις του καταδικασμένου υιού Μπαϊντενάκη, την περιουσία της Blackrock (διαβάστε τι είναι) που ήδη διαθέτει το μεγαλύτερο μέρος της γης της Ουκρανίας. Μιας χώρας που είναι ήδη χρεωμένη για 77 γενιές με αποφάσεις της ηγεσίας της. Δυστυχώς τον χορό της ιδεολογικής αυτής εκστρατείας έσυραν και θεολόγοι, παίζοντας πρώτο βιολί σε μια ορχήστρα όπου ο καθένας είχε τον οργανικό του ρόλο. Αμείφθηκαν με ψίχουλα και δόξα, την οποία θα ακολουθήσει ανάλογη πτώση και χλεύη (πράγματα για τα οποία συνθλίβομαι και κλαίω, καθώς τους αγαπώ, αλίμονο!)». 

Όταν την προκάλεσα να μιλήσει καθαρά, μου απάντησε ως εξής: 

«Κατανοώ τις ανησυχίες σου Παναγιώτη, αλλά δεν θα ανταποκριθώ, μήτε θα χλευάσω εγώ. Αυτό θα είναι μια ιστορική αποτίμηση. Αν εσένα σε ζώνουν κάποιες ενοχές δεν θα έπρεπε να είναι για την όποια γνώμη σου, γιατί σέβομαι τη διαφορά γνώμης, αλλά για τις θλιβερές δημόσιες συκοφαντίες σου και μόνο. Και για το έλασσον, τις κατευχές. Δεν σε θεωρώ δούλο κανενός αυτοκράτορα, αλλά τον τίτλο του άρχοντα δικαιοκρίτη [σημείωση δική μου: Δικαιοφύλαξ] που σου έδωσε το σεπτό Πατριαρχείο φρόντισε να τον τιμάς. Και να μιλάς μόνο όταν γνωρίζεις τα θέματα με ασφάλεια». 

Επομένως, το σχόλιό της αφορούσε και μένα, αλλά αντιπαρήλθα το παραλήρημα της κας Βουλγαράκη, κατανοώντας την ως μαινάδα. 

Λίγο μετά η κα Βουλγαράκη επιτέθηκε, με ανάρτηση της, στους Άρχοντες του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αμερική (Τάγμα του Αγίου Ανδρέου), με αφορμή ένα βίντεο για τον Αλεξέι Ναβάλνι, που ετοιμάστηκε στο πλαίσιο της απονομής του Αθηναγόρειου Βραβείου 2024 στην χήρα του Ναβάλνι. 

Έγραφε επί λέξει: 

«Χθες στεναχωρήθηκα πάρα πολύ. Και εκτός από την ανάρτηση που ήδη έκανα στα αγγλικά (ολιγόλογη, ακριβώς από κάτω), θα γράψω δυο λόγια και στη μητρική μου γλώσσα, όπου είμαι περισσότερο βέβαιη ότι ο τόνος και το αίσθημα που βγαίνει είναι ακριβές και σωστό. Η αφορμή είναι ένα βίντεο για τον Ναβάλνι. Έναν άνθρωπο για τον οποίο προσωπικά δεν μπορεί να γνωρίζω τα πάντα, μήτε να επιλύσω τη διχογνωμία των απόψεων γύρω από το πρόσωπό του (αν είναι ένας ήρωας της ελευθερίας ή ένα ξένος πράκτορας που απεργάστηκε τη διάλυση της Ρωσίας, για να σχηματοποιήσω τις βασικές διιστάμενες απόψεις, ή (όπως μάλλον φαντάζομαι) κάτι λίγο από τα δύο). Σε κάθε περίπτωση λυπήθηκα πολύ για τη δηλητηρίασή του και ασφαλώς και για τον θάνατό του, πράγματα που φανερώνουν πόσο πάσχει το ρωσικό καθεστώς. Όμως το βίντεο αυτό δεν έγινε από κάποιον πολιτικό φορέα, έγινε (αλίμονο!) από τους άρχοντες του Οικουμενικού θρόνου. Σαν να μην φτάνει ο “άρχων” Ανδριόπουλος που περιλαβαίνει όποιον δεν του κάνει, ή δεν του κάθεται με συκοφαντικές και αλλεπάλληλες επιθέσεις επιπέδου κίτρινου τύπου, και ζητώντας διώξεις στη δουλειά των ανθρώπων, τώρα το σώμα των αρχόντων βγάζει ένα πολιτικό βίντεο για πολιτικό πρόσωπο, αναμειγνυόμενο ευθέως στα εσωτερικά ενός άλλου κράτους και σέρνοντας το Πατριαρχείο να γίνεται μέρος του προβλήματος. Εάν το Πατριαρχείο μας γκρεμιστεί από τον θεσμικό του ρόλο σε σχέση με την πίστη και την Ορθοδοξία και ευθυγραμμιστεί με την αμερικανική πολιτική αναθέρμανσης του ψυχρού πολέμου, τότε γκρεμίζεται η βάση μας και η ψυχή μας σωριάζεται σε χιλιάδες συντρίμια. Χρήμα, διασυνδέσεις, προγράμματα και (ψευτο-) κύρος συνοδεύουν τη ΝΑΤΟθεολογία των ημερών. Γνωρίζω, ή μάλλον υποψιάζομαι και περισσότερα για το πώς και το τι της δημιουργίας αυτού του βίντεο, που δεν φέρει υπογραφή δημιουργού, αλλά αντλεί κύρος από τον Οικουμενικό θρόνο. Βάλτε την υπογραφή σας, άνθρωποι. Το όνομά σας. Την υπογραφή του ακαδημαϊκού φορέα σας ή της εταιρείας σας. Της φυσικής ή θετής πατρίδας σας που είναι οι ΗΠΑ. Μην εμπλέκετε τον Οικουμενικό θρόνο, αλλοιώνοντας τη θεολογία τόσο πολύ όσο ακριβώς γίνεται στη Μόσχα. Μου έχει μαυρίσει η ψυχή, χάνεται το φως από τον ορίζοντα με τον προϊόντα υποχειριασμό της θεολογίας. Απλώς παρηγορούμαστε ότι διά του τάφου προς ζωήν η οδός, ο Χριστός». 

Τώρα, Ιούλιος 2025, η αενάως καταγγέλλουσα και θρηνωδούσα γοερώς κα Εύη Βουλγαράκη …περιέλαβε τον Διευθυντή της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, κ. Παντελή Καλαϊτζίδη, γράφοντας τα ακόλουθα: 

«Το σκέφτηκα μια νύχτα και ξεκινώ το πρωί μου με διαγραφή του Παντελή Καλαϊτζίδη. Ο λόγος είναι ότι σε κριτική μου απάντησε με απειλή για μηνύσεις. Καλώς να τις δεχτούμε και να τις αντιμετωπίσουμε. Αυτό που δεν γίνεται δεκτό είναι 1) η πολιτική ιδεολογικής τρομοκράτησης που ασκεί ο Καλαϊτζίδης όπως π.χ. για να μαζέψει υπογραφές για να υπηρετήσει τις ΝΑΤΟικές πολιτικές στην Ουκρανία και να βαθύνει το σχίσμα μεταξύ των Ορθοδόξων με γεωπολιτικά κριτήρια, 2) η βλάβη που έχει προξενήσει στην επαγγελματική πορεία ανθρώπων με τους οποίους διαφωνεί, πάντα κάτω από το τραπέζι, 3) η εργαλειοποίηση της Ακαδημίας για την προαγωγή εξωθεολογικής αντζέντας με πολύ συγκεκριμένα κριτήρια, και δ) οι πρακτικές (μη διαλόγου αλλά απειλών) που ακολουθεί για να αποσοβήσει κάθε κριτική σε όσα ο ίδιος γράφει,. Είναι θλιβερό ότι ο άνθρωπος που έστησε το ιδεολογικοθεολογικό του προφίλ πάνω στην κριτική του Γιανναρά, και γενικότερα της θεολογίας του 60 (εκτός συγκειμένου), ουδέποτε μπαίνει σε συνομιλία, μήτε δέχεται κριτική - βασική λειτουργία της δημοκρατίας- αλλά απαντά με απειλές, όπως χθες. ΑΠΕΙΛΕΣ ΔΕΝ ΔΕΧΟΜΑΙ. Η ανάρτηση στην οποία δέχτηκε κριτική ήταν μια γελοιογραφία που κοινοποίησε ο ίδιος, η οποία συνταύτιζε τον Μελανσόν με τον (όχι την) Λεπέν για να προάγει την ιδέα ότι είναι εξίσου αντισημίτες. Είναι πολύ έξυπνος ο Καλαϊτζίδης για να δεχτούμε ότι δεν ξέρει τι κάνει ή τι λέει ή ότι μπερδεύτηκε. Ξέρει πολύ καλά τι κάνει και μάλιστα σε ώρα που συντελείται μια γενοκτονία κατά την οποία όλη η ακροδεξιά, ευρωπαϊκή και αμερικανική, στηρίζει το Ισραήλ στις ναζιστικές του μεθόδους. Νομίζω ότι μετά από τόσες δεκαετίες ανοχής, έκανα μια κίνηση που θα μου επιτρέψει να ζήσω τη ζωή μου με λιγότερη θεολογική ασχήμια. Δεν θα μου λείψει η ρηχότητα της αποδομητικής και θλιβερής θεολογίας του, με την οποία κατά καιρούς μας αφήνει άναυδους σε φόρα όπου μπαίνει με όρους "ηγεμονικούς" χάρη σε ένα δίκτυο σχέσεων και αλληλεξαρτήσεων που έχει καλλιεργήσει. Με άλλους ανθρώπους με τους οποίους έχω σφοδρά διαφωνήσει και αντιπαρατεθεί στο πεδίο των ιδεών δεν έχω κανένα άλλο θέμα, πέρα από το αντικείμενο της διαφωνίας. Όπως είπα, απειλές δεν δέχομαι. Και σε αθέμιτες πρακτικές δεν υποτάσσομαι. Αρκετή πατρωνία έχουμε υποστεί από το άτομο αυτό. Αντιός. 

ΥΓ. Δεν περιμένω λάικ γι' αυτή τη θλιβερή ανάρτηση, αλλά πάντως είναι αναγκαία για να βγάλω ένα βάρος πάνω από το στήθος μου. Μήτε περιμένω την απάντηση του Καλαϊτζίδη εδώ, μήτε με αφορά πια το τι λέει ή τι κάνει, ακόμα και σε βάρος μου στον δικό του τοίχο. Δικός του τοίχος είναι να τον χαίρεται. Δεν είναι πια συνομιλητής μου». 

Θέλω να θυμίσω στην κα Βουλγαράκη ότι την έχω καλέσει επανειλημμένως σε δημόσιο διάλογο – όχι μέσω των social, αλλά πρόσωπο με πρόσωπο – και τον αποφεύγει επιμελώς. Επομένως, ας αφήσει την καραμέλα περί «απειλών», και ας προσέλθει στον διάλογο. Άλλωστε και με μένα αλλά και με τον κ. Καλαϊτζίδη, έχει συνυπάρξει σε ουκ ολίγες δημόσιες εκδηλώσεις. 

Καλό θα ήταν, λοιπόν, να αφήσει κατά μέρος τα φαντασιακά και τα αναφιλητά και να προσέλθει στον Διάλογο. Αν δεν το κάνει, ας συνεχίσει να ολοφύρεται κι εμείς θα την συμπαθούμε ως μια ψυχή στενάζουσα και τον αέρα δέρουσα.

Η ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΤΑΜΟΥΛΗ "MIND THE GAP" (ΒΙΝΤΕΟ)

Η Πρωτοβουλία για την Πρόληψη της Ενδοοικογενειακής Βίας του Ιδρύματος Νεότητος & Οικογένειας της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών και οι Εκδόσεις Αρμός διοργάνωσαν χθες, Δευτέρα 30 Ιουνίου 2025, την παρουσίαση του νέου βιβλίου του καθηγητή του ΑΠΘ Χρυσόστομου Σταμούλη Mind the Gap - Κείμενα για μια θεολογία στο ύψος της αγάπης, στο πατάρι των εκδόσεων "Αρμός", στο κέντρο της Αθήνας. 

Για το βιβλίο μίλησαν: 

- Μοναχή Φιλοθέη, Ηγουμένη Ιερού Ησυχαστηρίου Παναγίας Βρυούλων 

- π. Αντώνιος Καλλιγέρης, Συντονιστής της Πρωτοβουλίας για την Πρόληψη της Ενδοοικογενειακής Βίας του Ιδρύματος Νεότητος & Οικογένειας της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών, εκπαιδευτικός 

- Σταύρος Γιαγκάζογλου, Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής ΕΚΠΑ και 

- ο συγγραφέας του βιβλίου Χρυσόστομος Σταμούλης. 

Συντόνισε ο Βασίλης Χατζηιακώβου. 

Ακολούθησε μία πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με πρωταγωνιστές ξεχωριστούς ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών: Η ηθοποιός Ελένη Κοκκίδου, ο συγγραφέας Θανάσης Τριαρίδης, ο καθηγητής του ΕΚΠΑ Χαράλαμπος Βέντης, η θεολόγος Ντένια Αθανασοπούλου - Κυπρίου, η Έλση Δημουλά κ.α.

Mind the Gap 

Tόσο η θεολογία όσο και η Εκκλησία δεν μπορούν και δεν πρέπει να σταθούν απέναντι στην αλλαγή και στην εξέλιξη, την επιστήμη και τις ανακαλύψεις του ανθρώπου. Εξάπαντος δεν πρέπει να λειτουργήσουν με τη μορφή σέκτας και να μετακινηθούν στο περιθώριο της ιστορίας. Δεν είναι υποχρεωμένες, όμως, και να υποκύψουν δίχως όρους ενώπιον τούτης της «αναπαράστασης». Και τούτο διότι το «κενό» «δεν καταπίνει τα πάντα, αλλά η δύναμή του ξεπερνάει τη συνήθη φαντασία» και αποδεικνύει πως «τόσο η συμπαγής χυδαιότητα όσο και η υποτιθέμενη αιθέρια κομψότητα έχουν σχέση ζωτική και θανάσιμη» μαζί του. Η συζήτηση, συνεπώς, οφείλει να στοχεύει την ενίσχυση της δημιουργικότητας και την κριτική θέαση των υπερβολών της. Τη διαφύλαξη του νοήματος και τη στηλίτευση της κάθε απροϋπόθετης αποδοχής και ανέξοδης θριαμβολογίας, αλλά και της κάθε δομικής απαισιοδοξίας. Τη συμβολή στη δημιουργία ενός ανανεωμένου μαζί. 

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 

ΠΡΟΟΙΜΙΟ 

- «τη σάρκα σου φύλαξε: εξατμίζεται». Από τον υλικό στον άυλο κόσμο: Πώς φτάσαμε ως εδώ 

- Ένας απάνθρωπος και εχθρικός Χριστός: οι ποιμαντικές συνέπειες μιας παρεννοημένης θεολογίας 

- «Καὶ ἐν τῇ ἐκπλήξει καταπλήττεται καὶ καταποθεῖται ὁ νοῦς». Η σημασία της διδασκαλίας του Ισαάκ του Σύρου για τον σύγχρονο άνθρωπο 

- «τί καθέζῃ ἐνταῦθα; […] Οὐ καθέζομαι, ἀλλὰ ὁδεύω». Κόσμος και ακοσμία στον μοναχισμό της Ορθόδοξης Ανατολής 

- «Η δυνατότητα για το αδύνατο». Εκκλησία και βία 

- Πόσες γλώσσες μιλάει ο Θεός; Προλογικά σχόλια για το διάλογο της θεολογίας με την τέχνη 

- Οι νέοι ενώπιον μεγάλων επιλογών. Στάσεις ζωής 

- «Ανοιχτό παράθυρο». Προοπτικές για ένα σύγχρονο μάθημα των Θρησκευτικών 

- «Πώς να σε σώσω;». Η σωτηρία του Θεού στην ποιητική του Τάσου Λειβαδίτη 

- Ποια παράδοση; Σχόλια εισαγωγικά για τη μεγάλη παρεξήγηση «Να έχεις ή να είσαι;» Οι τρεις Ιεράρχες και το μυστήριο της πρόσληψης του αδελφού και του ξένου 

- «Είναι του δρόμου η χαρά» ή ο θεολόγος θεολογεί στο ύψος της αγάπης του 

- «Εν αρχή ο Θεός εποίησεν ένα χαμόγελο». Κυριάκος Χαραλαμπίδης ο μεθιστορικός ποιητής της φιλάνθρωπης τυραννίας τα «Αδέσποτα κορμιά» και η Άνοιξη της Θεσσαλονίκης. Μια παρέμβαση για τη συγ-χώρηση 

- Ένας αιφνιδιασμός είναι η ζωή. Ας παραδοθούμε χαμογελώντας. Μια αδημοσίευτη συνέντευξη 

- Η επιστήμη αποτελεί τη συνέχεια του δημιουργικού έργου του Θεού στον κόσμο. Μια συζήτηση με τον Κώστα Μπλιάτκα 

- Έως ότου το κάλλος μάς κατοικήσει 

- «Συγχωρήσωμεν πάντα τῇ Ἀναστάσει».