«Αντίο, πόλεμε» της Ντόχα Καχλούτ από τις εκδόσεις "Μασάρ"

"Με την ποίηση διέσχισα χώρες, και μόνο με την ποίηση επιστρέφω στη Γάζα, και μέσα από την ποίηση θα διαβάσετε για αυτήν. Μου έρχεται τώρα σαν χαστούκι, πιο αναπάντεχο από ποτέ, το ερώτημα του «γιατί». Ίσως το μόνο νόημα είναι ότι όταν πεθάνω, δεν θα λυπηθώ, γιατί δεν θα αφήσω πίσω μου τίποτα που δεν είπα. Η ποίηση είναι πίστη. Αυτό που μεταφράζεται σήμερα είναι το σύνολο όσων πίστεψα και γνώρισα με βεβαιότητα." (Ντόχα Καχλούτ, από το σημείωμα της ανθολογίας "Αντίο, πόλεμε", μτφ. Παρασκευή Ζέρβα, Μασάρ 2026). 

Οι εκδόσεις «Μασάρ» που επιμελείται ο φιλόλογος, μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας Ρόνι Μπου Σάμπα, είναι μια δυναμική παρουσία της αραβικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, με εκδοτικές προτάσεις που έχουν βάθος και πάθος. 

Το βιβλίο της Παλαιστίνιας συγγραφέως Ντόχα Καχλούτ, με τίτλο «Αντίο, πόλεμε», αποτελεί μια ποιητική και ανθρώπινη μαρτυρία που αναδεικνύει την αξία της ζωής, της μνήμης και της ελπίδας μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες. 

Το βιβλίο παρουσιάστηκε σε εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 9 Ιουνίου 2026 στην ταράτσα του Βιβλιοπωλείου Literature House (Ιωάννου Δροσοπούλου 67, Αθήνα). 

Στην εκδήλωση απηύθυνε χαιρετισμό ο Αχμάντ Χάσαν, μέλος της Παλαιστινιακής Παροικίας Ελλάδας και για το βιβλίο μίλησαν ο Σωτήρης Λίβας, Καθηγητής ΤΕΓΜΔ και η Θέμις Αμμάλου, Κριτικός Τέχνης. 

Την παρουσίαση πλαισίωσαν με μουσική και απαγγελίες ποιημάτων μέλη της χορωδίας Μασάρ, σε γενική επιμέλεια Ρόνι Μπου Σάμπα. 

 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΑ ΑΡΑΒΙΚΑ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΡΟΝΙ ΜΠΟΥ ΣΑΜΠΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο βιβλιογράφος, ποιητής, άοκνος μελετητής και κριτικός λογοτεχνίας Δημήτρης Δασκαλόπουλος, πέθανε σε ηλικία 87 ετών το μεσημέρι του Σαββάτου, 30 Μαΐου 2026. Υπήρξε, αναμφισβήτητα, μια σημαντική μορφή των ελληνικών γραμμάτων, με πολλές τιμητικές διακρίσεις. 

Γεννήθηκε στην Πάτρα το 1939 και σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας (ΕΚΠΑ). Εργάστηκε στην Εθνική Τράπεζα (1962-1996) και ήταν παντρεμένος με τη φιλόλογο και συγγραφέα Μαρία Στασινοπούλου. 

Οι ποιητικές του συλλογές είναι οι εξής: Απόπλους (ιδιωτική έκδοση, 1963), Επιστροφές (εκδ. Ίκαρος, 1973), Αλφαβητάρι, Εφτάστιχα γυμνάσματα (εκδ. Ολκός, 1976), Νέκυια (εκδ. ΕΛΙΑ, 1978), Γράμματα στον Ερμόλαο, (Δυσκολίες γραμματικού) (εκδ.ΕΛΙΑ, 1981), Φωνές της σιωπής, [Αλφαβητάρι-Νέκυια-Γράμματα στον Ερμόλαο], (εκδ. Γνώση, 1982), Κλειδούχος μοίρα (εκδ. Διάττων, 1993), Σκοτεινή πανσέληνος, Ποιήματα 1963-1993 (εκδ. Νεφέλη, 1999), Υπαινιγμοί (εκδ. Γαβριηλίδης, 2007), Με δίχτυ τον άνεμο (εκδ. Κίχλη, 2015), Τα χρόνια που θα’ ρθουν 1958-2018 (εκδ. Πατάκη, 2022). 

Με αφορμή την αναχώρηση του ποιητή, θυμόμαστε ότι στην μεγάλη αραβική εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed, δημοσιεύτηκαν στα αραβικά, ποιήματα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου. 

Τα ποιήματα μετέφρασε από τα ελληνικά στα αραβικά ο Λιβανέζος Ρόνι Μπου Σάμπα, πτυχιούχος Αραβικής Φιλολογίας και Θεολογίας, μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής Γλώσσας στο Διδασκαλείο Ξένων Γλωσσών του Πανεπιστημίου Αθηνών, υποψήφιος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνεργάτης της Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας και υπεύθυνος των εκδόσεων Μασάρ. 

Από την εποχή των σπουδών του στην Ελληνική Φιλολογία, στο Πανεπιστήμιο Πατρών, ο Ρόνι Μπου Σάμπα ασχολείται συστηματικά με τις μεταφράσεις ελλήνων ποιητών στα αραβικά και πολλές μεταφράσεις του δημοσιεύονται σε φιλολογικά περιοδικά και εφημερίδες. Συνεργάστηκε επί χρόνια με την ευρείας κυκλοφορίας στον αραβικό κόσμο εφημερίδα Al-Araby Al-Jadeed. 

Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας δημοσιεύτηκαν και τα ποιήματα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου τόσο στην έντυπη όσο και στην ηλεκτρονική μορφή της αραβικής εφημερίδας, με φωτογραφία του ποιητή. 

Μέχρι τώρα ο Ρόνι Μπου Σάμπα έχει δημοσιεύσει μεταφράσεις του στα αραβικά πολλών ελλήνων ποιητών. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι έχει δημοσιεύσει ποιήματα των: Νίκου Γκάτσου, Γιάννη Ρίτσου, Κωνσταντίνου Καβάφη, Οδυσσέα Ελύτη, Γιώργου Σεφέρη, Κικής Δημουλά, Τάσου Λειβαδίτη, Μανώλη Αναγνωστάκη, Μιχάλη Γκανά, Ιουλίτας Ηλιοπούλου, Κωστή Μοσκώφ, Τίτου Πατρίκιου, Μενέλαου Λουντέμη, Αργύρη Χιόνη, Σ.Σ. Χαρκιανάκη, π. Παναγιώτη Καποδίστρια, Άθω Δημουλά, Ματθαίου Μουντέ, Ολυμπίας Καράγιωργα, ένα άρθρο μελέτη για τον Λίβανο στο ημερολόγιο του Σεφέρη, το διήγημα του Αντώνη Σαμαράκη «Ζητείται ελπίς», κ.α. Επίσης, έχει δημοσιεύσει στα αραβικά ποιήματα των Πατρινών ποιητών: Μαρίας Λαϊνά, Έρσης Σωτηροπούλου, Διονύση Καρατζά, Βασίλη Λαδά, Αντώνη Σκιαθά, Γιώργου Κοζία, Κώστα Λογαρά και έπεται συνέχεια.

Το μεταφραστικό έργο του Ρόνι Μπου Σάμπα κορυφώνεται με την έκδοση Ποιητικής Ανθολογίας Ελλήνων Ποιητών στα αραβικά, από το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελλάδος, που έχει παρουσιαστεί σε διεθνείς εκθέσεις βιβλίου στον αραβικό κόσμο. 

Ο Ρόνι Μπου Σάμπα μετέφρασε και δημοσίευσε τα παρακάτω ποιήματα του Δημήτρη Δασκαλόπουλου. Εφήμερη αιωνιότητα, Προσωπογραφία, Τα χρόνια που θά 'ρθουν και Fragmenta 3 από τις συλλογές: Με δίχτυ τον άνεμο (2015), Επιστροφές (1973), Κλειδούχος μοίρα (1993), Απόπλους (1963) αντίστοιχα.

Σημειώνουμε ότι η μετάφραση ποιημάτων του Δ. Δασκαλόπουλου στα Αραβικά μας παραπέμπει στον Κ.Π. Καβάφη, που είναι αγαπημένος ποιητής του αραβικού κόσμου, και στον οποίο ο Δασκαλόπουλος είχε αφιερώσει πολλές μελέτες του. 

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΙΗΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΡΑΒΙΚΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΜΑΣΑΡ

Πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 15 Μαΐου 2026, μουσική και ποιητική βραδιά από τη χορωδία του Μασάρ, υπό τη διεύθυνση του μαέστρου Elias Semaan. 

Η δημιουργία της χορωδίας είναι μια πρωτοβουλία του ιδρυτή του πολιτιστικού φορέα Μασάρ, Ρόνι Μπου Σάμπα, δασκάλου της Αραβικής γλώσσας, μεταφραστή, φιλολόγου και θεολόγου. 

Η εκδήλωση περιλάμβανε αραβικά τραγούδια και απαγγελίες ποιημάτων του Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς, σε μετάφραση της Τζένης Καραβίτη. 

Η βραδιά εντάχθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης της εικαστικού και κεραμίστριας Πέλας Καλογήρου, με τίτλο «Η Παλαιστίνη μου», στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 24 Μαΐου και θα πλαισιωθεί και από άλλες εκδηλώσεις. 

Ευχαριστίες οφείλονται και στον Μιχάλη Θεολογίτη για τις φωτογραφίες. 

Ακολουθεί το καλωσόρισμα της χορωδίας: 

"Καλησπέρα σε όλες και όλους. Χαιρόμαστε βαθιά που βρισκόμαστε απόψε ανάμεσά σας, στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου, σε αυτόν τον χώρο που φιλοξενεί έργα αφιερωμένα στην Παλαιστίνη τα οποία φιλοτέχνησε η εικαστικός και κεραμίστρια Πέλα Καλογήρου. Η αποψινή συνάντηση γεννιέται από μια βαθιά ανάγκη: να κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη. Η χορωδία Μασάρ, που ιδρύθηκε μόλις τον Δεκέμβρη του 2025 εδώ στην Αθήνα, δημιουργήθηκε ακριβώς μέσα από αυτή την ανάγκη. Επαγγελματίες μουσικοί και ερασιτέχνες, άνθρωποι από διαφορετικές διαδρομές, συναντηθήκαμε για να προσεγγίσουμε την αραβική μουσική όχι μόνο ως αισθητική εμπειρία, αλλά ως φορέα πολιτισμού, ιστορίας και ταυτότητας. Υπό τη διεύθυνση του Σύρου μαέστρου Elias Semaan, επιχειρούμε να αποδώσουμε αυτή τη μουσική με σεβασμό και αγάπη. Στην ποίηση του μεγάλου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς, η μνήμη δεν είναι απλώς ανάμνηση· είναι πράξη αντίστασης. Ο Νταρουίς έγραφε για τη γη του_ την Παλαιστίνη, για το όνομά της που δεν σβήνεται, ούτε με τη γενοκτονία που διαπράττει μέχρι αυτή τη στιγμή η σιωνιστική οντότητα. Απόψε, οι στίχοι του Μαχμούντ Νταρουίς, λυρικοί και αντιστασιακοί συνομιλούν με τραγούδια από διάφορες αραβικές χώρες και τα έργα της Πέλας Καλογήρου που εκφράζουν με χρώμα και σχήμα όσα η σιωπή αδυνατεί να κρατήσει. Μέσα από αυτή τη συνομιλία αναδύεται κάτι κοινό: η επιμονή της τέχνης απέναντι στη λήθη. Γιατί όταν οι λέξεις συναντούν τη μουσική, τα σχήματα και τα χρώματα, γεννιέται ένας χώρος όπου η μνήμη δεν ξεθωριάζει, αλλά γίνεται συλλογική εμπειρία. Ευχαριστούμε την Πέλα Καλογήρου για την τιμητική πρόσκληση να ενώσουμε τη φωνή μας με όλους τους φορείς που συμμετέχουν στην έκθεση και τις παράλληλες δράσεις. Ευχαριστούμε και τον μουσικό Στέφανο Αγιόπουλο για τη φιλική συμμετοχή μαζί μας. Σας ευχαριστούμε που είστε εδώ για να μοιραστούμε αυτή τη στιγμή."

ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΡΟΝΙ ΜΠΟΥ ΣΑΜΠΑ ΣΤΟ PATRINORAMA

Ρόνι Μπου Σάμπα: Από το Λίβανο της σιωπής στην Ελλάδα του λόγου- Χτίζοντας γέφυρες ανάμεσα σε δύο κόσμους 

Μεγαλωμένος στον Λίβανο της δεκαετίας του ’80 και του ’90, ανάμεσα σε μνήμες εμφυλίου και μετεμφυλιακών στερήσεων, κουβαλά μέσα του εικόνες μιας πατρίδας πληγωμένης αλλά ζωντανής. Σήμερα, από την Ελλάδα, υπηρετεί τον λόγο ως φιλόλογος, θεολόγος, μεταφραστής και δάσκαλος της αραβικής γλώσσας μετατρέποντας τη μνήμη σε δημιουργία και τη γλώσσα σε γέφυρα πολιτισμών. Μιλάει σε μία συνέντευξη από καρδιάς στην δημοσιογράφο Ευτυχία Λαμπροπούλου και στο περιοδικό “πατρινόραμα-hellenic”. 

Η διαδρομή του δεν υπήρξε προσχεδιασμένη. Ξεκίνησε με την πρόθεση της επιστροφής, όμως οι συγκυρίες τον κράτησαν εδώ. Από τις αίθουσες διδασκαλίας έως τις ποιητικές μεταφράσεις και τις πολιτιστικές συμπράξεις, υπηρετεί με συνέπεια έναν διπλό πολιτισμικό ορίζοντα, φωτίζοντας τις διαχρονικές σχέσεις ελληνικού και αραβικού κόσμου. 

Σε μια εποχή όπου οι λέξεις συχνά χάνουν το βάρος τους, εκείνος επιμένει στην ουσία τους στην ετυμολογία, στη μουσικότητα, στη δύναμη της ερμηνείας. Γιατί, όπως λέει και το Ευαγγέλιο, «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». Και ίσως τελικά, μέσα από τον Λόγο, να μπορεί κανείς να ξαναχτίσει ακόμη και μια πατρίδα. 

Πώς ήταν να μεγαλώνετε στον Λίβανο της δεκαετίας του ’80 και του ’90; Ποια εικόνα της πατρίδας σας σας ακολουθεί μέχρι σήμερα; 

Ο Λίβανος τη δεκαετία του ’80 βρισκόταν ακόμη σε εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος έληξε το 1990. Η μετεμφυλιακή εποχή, ιδιαίτερα στα πρώτα της χρόνια, συνοδευόταν από πολλές δυσκολίες στην καθημερινή ζωή, όπως η έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος και νερού. Σε γενικές γραμμές, θυμάμαι κυρίως εκείνη την μετεμφυλιακή περίοδο, με πολλές εικόνες να με ακολουθούν μέχρι σήμερα. Από επιλογή, όμως, δίνω έμφαση στις όμορφες. 

Τι ήταν αυτό το καθοριστικό στοιχείο που σας έκανε να αφήσετε τον Λίβανο και να χτίσετε τη ζωή σας εδώ; 

Όταν ολοκλήρωσα τις σπουδές μου στη Φιλολογία (Αραβική) και αργότερα στη Θεολογία στον Λίβανο, ήρθα στην Πάτρα με σκοπό να συνεχίσω τις σπουδές μου και να επιστρέψω το συντομότερο. Ωστόσο, λίγο πριν αποφοιτήσω από το Τμήμα Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, μου προσφέρθηκε θέση στο Μορφωτικό Κέντρο της Πρεσβείας της Αιγύπτου, ως καθηγητή αραβικής γλώσσας. Σύντομα ακολούθησε και μια αντίστοιχη πρόταση από το Διδασκαλείο Ξένων Γλωσσών του ΕΚΠΑ. 

Αυτές οι δύο ευκαιρίες με οδήγησαν να στραφώ στη διδασκαλία της αραβικής ως ξένης γλώσσας, αντί να επιστρέψω στον Λίβανο για να διδάξω σε κάποιο σχολείο. Από την άλλη, τα ελληνικά δυστυχώς δεν είχαν —και εξακολουθούν να μην έχουν— την αναγνώριση που τους αξίζει, ώστε να αποτελέσουν για μένα κίνητρο να επιστρέψω και να συμβάλω στη διδασκαλία τους σε πανεπιστήμια ή κέντρα ξένων γλωσσών. Έτσι, η απόφαση να παραμείνω στην Ελλάδα δεν ήταν προσχεδιασμένη, αλλά διαμορφώθηκε μέσα από τις ίδιες τις συγκυρίες. 

Ζείτε και σκέφτεστε σε πολλές γλώσσες. Πώς επηρεάζει αυτό τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο;

Πολλές φορές αυτό περνά απαρατήρητο μέσα στο καθημερινό τρέξιμο. Άλλοτε πάλι, το παιχνίδι που δημιουργούν οι ετυμολογίες οδηγεί σε συγκρίσεις μεταξύ λέξεων διαφορετικής γλωσσικής προέλευσης. Η διαδικασία αυτή φωτίζει το σκεπτικό που κρύβεται πίσω από μια λέξη, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο ένας πολιτισμός περιγράφει λεκτικά μια συγκεκριμένη εμπειρία. 

Αν πάρουμε για παράδειγμα τη λέξη φίλος, στα αραβικά ετυμολογείται από τη λέξη ειλικρίνεια. Ο φίλος, στον αραβικό πολιτισμό, είναι εκείνος που μας μιλάει με ειλικρίνεια, που μας λέει την αλήθεια. Βέβαια, η ετυμολόγηση χρειάζεται προσοχή, γιατί κάποιες φορές προβάλλουμε στις λέξεις δικές μας, ανυπόστατες ή ωραιοποιημένες, ερμηνείες. 

Πώς ξεκίνησε η αγάπη σας για τη γλώσσα και τη φιλολογία; Ήταν έμπνευση από κάποιον δάσκαλο, οικογενειακή επιρροή ή κάτι εντελώς προσωπικό; 

Θα έλεγα ότι και οι τρεις λόγοι συνετέλεσαν στο να αγαπήσω τη γλώσσα και να προχωρήσω στη μελέτη της αραβικής, και αργότερα της ελληνικής, σε φιλολογικό επίπεδο. Ο πατέρας μου ήταν φιλόλογος· υπήρξε ο δάσκαλος και ο εμπνευστής μου, τόσο μέσα από τα μαθήματα που φρόντισε να μου κάνει στο σπίτι ήδη από το δημοτικό, όσο και μέσα από το παράδειγμά του ως αφοσιωμένου καθηγητή. 

Πόσο δύσκολο είναι για έναν Έλληνα να μάθει Αραβικά; Υπάρχουν παρεξηγήσεις γύρω από τη γλώσσα; 

Η εκμάθηση των αραβικών απαιτεί μια διαφορετική προσέγγιση για να είναι αποτελεσματική. Πρόκειται για μια γλώσσα που δεν συναντάμε στην καθημερινότητά μας: δεν ακούμε αραβικά τραγούδια, δεν παρακολουθούμε αραβικό κινηματογράφο, ενώ και η γραφή της είναι τελείως διαφορετική. Έτσι, όποιος θέλει να τη μάθει χρειάζεται να την εντάξει με κάποιον τρόπο στη ζωή του· από εκεί και πέρα, η πρόοδος έρχεται σταδιακά. 

Οι περισσότεροι που ενδιαφέρονται για τα αραβικά έχουν συχνά ελλιπείς ή ανακριβείς πληροφορίες. Για παράδειγμα, λίγοι γνωρίζουν ότι η γραπτή μορφή της γλώσσας είναι κοινή σε όλες τις αραβικές χώρες, αλλά η προφορική διαφέρει λίγο πολύ από τη κοινή γραπτή, και εκφράζεται με τοπικές διαλέκτους. Αυτό σημαίνει ότι ο μαθητής καλείται ουσιαστικά να εξοικειωθεί με δύο μορφές της γλώσσας: την επίσημη και την καθομιλουμένη. 

Τι σας εντυπωσιάζει περισσότερο από τους Έλληνες φοιτητές σας όταν διδάσκετε Αραβικά; 

Για τους Έλληνες μαθητές, οι κανόνες της αραβικής παρουσιάζουν μια οικειότητα. Πρόκειται για μια γλώσσα της οποίας τα μέρη του λόγου είναι κλιτά. Επίσης, το απαρέμφατο και οι μετοχές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στην αραβική. Τέτοια φαινόμενα και άλλα, που είναι γνωστά στους περισσότερους Έλληνες μαθητές, ακόμη και σε όσους δεν τα θυμούνται καλά από το σχολείο, καθιστούν την εκμάθηση των αραβικών πιο κατανοητή. 

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη μεταφορά του ελληνικού ποιητικού λόγου στα Αραβικά; Νομίζω ότι στη λογοτεχνία η πρόκληση αφορά κυρίως το φορμαλιστικό κομμάτι. Οι ιδέες, οι εικόνες κτλ. με τον έναν ή τον άλλον τρόπο θα αποδοθούν. Όμως η τεχνική διάσταση του κειμένου, σε μεγάλο βαθμό, χάνεται. Η μουσικότητα ενός ποιήματος για παράδειγμα δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια από τη μία γλώσσα στην άλλη· ο μεταφραστής καλείται να δημιουργήσει μια νέα μουσικότητα. Αυτή η πρόκληση αφορά τη μετάφραση όλων των γλωσσών. Ο τρόπος σύνθεσης λέξεων είναι ένα άλλο ζήτημα. Στα ελληνικά υπάρχουν πολλές σύνθετες λέξεις, στα αραβικά κατά κύριο λόγο αυτές θα αποδοθούν με δύο ή παραπάνω λέξεις, με επίπτωση στην οικονομία των λέξεων στον στίχο. 

Νιώθετε ότι με τη δουλειά σας χτίζετε «γέφυρες» ανάμεσα στον αραβικό και τον ελληνικό κόσμο; Νομίζω ότι οι γέφυρες υπήρχαν ανέκαθεν, αν αναλογιστεί κανείς τις πολυδιάστατες σχέσεις του ελληνικού πολιτισμού με τον αραβικό πολιτισμό από αρχαιοτάτων χρόνων. Εκείνο που κάνω εγώ είναι, ίσως, να διαφωτίσω την ύπαρξη αυτών των γεφυρών και να προσθέσω μερικά μικρά λιθαράκια. Μελετώντας την πρώτη μετάφραση της Ιλιάδας στα αραβικά που εκδόθηκε το 1904 και το ιστορικό των μεταφραστικών σχέσεων διαπίστωσα το εύρος τους και την ανάγκη συνέχισής τους. Προσπαθώ λοιπόν, στο μέτρο που μπορώ, να συνεχίσω αυτές τις μεταφράσεις και δη τις ποιητικές. Να επισημάνω εδώ έχω μεταφράσει για την πολιτιστική σελίδα της καθημερινής παναραβικής κυκλοφορίας εφημερίδας al-Araby al-Jadeed ποιήματα πολλών πατρινών ποιητών. Επιπλέον, συνεργάζομαι με την Βουλή των Ελλήνων και τον τηλεοπτικό σταθμό της ως μεταφραστής και διερμηνέας. Επιτρέψτε μου να κάνω ιδιαίτερη μνεία στη συμμετοχή μου με το καλλιτεχνικό σύνολο Πολύτροπον, του πατρινού μουσικού καθηγητή και φίλου Παναγιώτη Ανδριόπουλου, σε πρωτότυπες εκδηλώσεις που προωθούν τις σχέσεις μεταξύ των δύο πολιτισμών. Πρόσφατα ίδρυσα μια εταιρεία με το όνομα Μασάρ, για την προώθηση της αραβικής γλώσσας και του αραβικού πολιτισμού μέσω σεμιναρίων και εκδόσεων. Μάλιστα το πρώτο βιβλίο κυκλοφόρησε τον περασμένο Ιούνιο και πρόκειται για μια δίγλωσση (αραβικά-ελληνικά) ανθολογία ποιημάτων του μεγάλου Παλαιστίνιου ποιητή Μαχμούντ Νταρουίς σε μετάφραση της Τζένης Καραβίτη. 

Ποιες είναι οι μεγαλύτερες διαφορές που βλέπετε μεταξύ της ακαδημαϊκής κουλτούρας του Λιβάνου και της Ελλάδας; 

Ο Λίβανος δεν έχει ακόμη αναρρώσει από τον εμφύλιο. Η διαφθορά που καλλιεργήθηκε εκείνη την περίοδο δεν άφησε αλώβητο ούτε το πανεπιστήμιο. Οι καθηγητές μονιμοποιούνται όχι μόνο με βάση τα ακαδημαϊκά τους προσόντα, αλλά και ανάλογα με τη θρησκευτική τους ταυτότητα. Η σύγκλητος απαρτίζεται κατά το ήμισυ από χριστιανούς και κατά το ήμισυ από μουσουλμάνους. Το γεγονός αυτό, από μόνο του, αρκεί για να καταλάβει κανείς ότι απαιτούνται ακόμη πολλά βήματα, ώστε ο Λίβανος να αποκτήσει ένα πραγματικά σοβαρό πανεπιστημιακό σύστημα. 

Πώς συνδυάζεται η μελέτη της θεολογίας με την αγάπη για τις γλώσσες και τη λογοτεχνία; 

Θα μπορούσα να πω ότι το ίδιο το Ευαγγέλιο δίνει την απάντηση. Ενδεικτικά, κατά τη στιχομυθία του Χριστού με έναν νομοδιδάσκαλο, λέει: «ἐν τῷ νόμῳ τί γέγραπται; πῶς ἀναγινώσκεις;» (Λουκ. 10,26). Με άλλα λόγια, ο Χριστός ζητά από τον νομοδιδάσκαλο να εξηγήσει πώς ερμηνεύει το κείμενο του νόμου. Επιπλέον, το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ξεκινά με τον στίχο: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». 

Η φιλολογία παρέχει τα κατάλληλα εργαλεία για την ανάλυση κειμένων, συμπεριλαμβανομένων των θρησκευτικών. Σαφώς, δεν θα ήθελα να παρερμηνευτεί αυτό που λέω: η ερμηνεία δεν είναι ζήτημα μόνο τεχνικής, αλλά και βιοτής, ειδικά όταν πρόκειται για θρησκευτικά κείμενα. Η φιλολογία συμβάλλει ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση. 

Πώς βλέπετε τη σημερινή εικόνα της χώρας σας και τι σας λείπει περισσότερο από εκεί; 

Η χώρα μου βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση, καθώς η εκεχειρία που έχει υπογραφεί παραβιάζεται συνεχώς από την άλλη πλευρά. Εύχομαι να αντέξει και να μην καταρρεύσει από μέσα. Από εκεί μου λείπουν τα ανίψια μου, η νέα γενιά που καλείται να ζήσει όχι μόνο όσα έχουν βιώσει οι γονείς τους, αλλά και εκείνα που βίωσαν ακόμη και οι παππούδες τους. 

Αν μπορούσατε να αλλάξετε κάτι στον τρόπο που οι δύο πολιτισμοί γνωρίζονται μεταξύ τους, ποιο θα ήταν; 

Θα ήθελα να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην ουσία του πολιτισμού. Καλές είναι οι εμπορικές, οι τουριστικές και άλλες σχέσεις, αλλά η πραγματική καρδιά του πολιτισμού βρίσκεται αλλού: στον λόγο και στις διάφορες εκφάνσεις του. Γίνονται μεγάλες και σοβαρές μεταφραστικές προσπάθειες, πρωτοβουλία του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, όμως τα αραβικά κράτη δεν έχουν ανταποκριθεί όπως θα έπρεπε, παρά το γεγονός ότι διαθέτουν όλα τα απαραίτητα μέσα για να το κάνουν.

ΕΛΑ! ΣΕ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΕ ΤΩΡΑ!

"Δυο χιλιάδες χρόνια είναι μεγάλο χάσμα. 

Η όρασή μας έχει εξασθενήσει και δεν σε βλέπουμε πια. 

Η απόσταση είναι τεράστια. 

Πλησίασε και μπες. 

Αυτή είναι η ώρα σου. 

Καλύτερη δεν θα υπάρξει. 

Αν δεν έρθεις τώρα, μην έρθεις ποτέ. 

Σε χρειαζόμαστε τώρα." 

Ούνσι αλ-Χαζ

Μετάφραση: Roni Bou Saba

Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΑΡΑΒΩΝ ΣΤΟ ΘΕΑΤΡΟ - ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ "ΜΑΣΑΡ"

Μια ξεχωριστή εκδήλωση διοργάνωσαν οι εκδόσεις Μασάρ (υπεύθυνος: Roni Bou Saba), σε συνεργασία με το Κινηματικό Βιβλιοπωλείο Λούθιο, την Τετάρτη 17 Δεκεμβρίου 2025, στον Ελεύθερο Κοινωνικό Χώρο «αλτάι», στην πλατεία Εξαρχείων.

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με αφορμή την Ημέρα Αραβικής Γλώσσας, που έχει θεσπιστεί από την UNESCO στις 18 Δεκεμβρίου, και είχε ως θέμα: "Το θέατρο ως τόπος ώσμωσης και συνάντησης". 

Αληθεύει ότι οι πολιτιστικές σχέσεις μεταξύ του ελληνικού και του αραβικού κόσμου ξεκινούν τον 8ο αιώνα, με το μεταφραστικό κίνημα στη Βαγδάτη; Έπαιξε το θέατρο κάποιο ρόλο παλαιότερα; Υπήρξε ένας τόπος πολιτισμικής ώσμωσης και συνάντησης; Ποια είναι σήμερα η χρήση των ρωμαϊκών θεάτρων που βρίσκονται στις αραβικές χώρες και στα οποία παίζονταν έργα εμπνευσμένα από τις ελληνικές τραγωδίες; 

Σε αυτά και άλλα συναφή θέματα τοποθετήθηκε η θεατρολόγος Άρτεμις Παπαδάκη, προβάλλοντας πρωτότυπο οπτικό υλικό. 

Στην άλλη όχθη, στο ελληνικό θέατρο σήμερα, πώς παρουσιάζεται ο Άραβας; Ποιες ήταν οι αφορμές για να ανέβουν παραστάσεις με αναφορά στον αραβικό κόσμο; Πώς τα εξέλαβαν οι θεατές; Τι δυσκολίες αντιμετώπισαν οι σκηνοθέτες και οι ηθοποιοί για να γεφυρώσουν τους δύο κόσμους επί σκηνής; 

Σε αυτά τα ερωτήματα απάντησε ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Δημήτρης Γεωργαλάς μιλώντας για την εμπειρία του ενσαρκώνοντας τον Άραβα σε παραστάσεις που παίχτηκαν και παίζονται ακόμα στο ελληνικό θέατρο.

Ακολούθησε Ποιητικό αναλόγιο με ποιήματα του Μαχμούντ Νταρουίς στα ελληνικά. 

Τον συντονσμό της πραγματικά ουσιαστικής αυτής εκδήλωσης είχε ο Roni Bou Saba, φιλόλογος, μεταφραστής και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας. 

Το Σάββατο 20 Δεκεμβρίου, στις 6 μ.μ., θα πραγματοποιηθεί, στον ίδιο χώρο, εκδήλωση με θέμα: «Αραβικές λέξεις, ελληνικές αναγνώσεις: η μετάφραση της αραβικής λογοτεχνίας στα ελληνικά». 

Θα μιλήσουν ο Νασίμ Αλάτρας, δημοσιογράφος και μεταφραστής, η Ευτυχία Κατελανάκη, ποιήτρια και μεταφράστρια, και ο Κωνσταντίνος Κατσικέας, εκδότης (εκδόσεις ειρήνη).

Η ΑΝΘΟΥΛΑ ΔΑΝΙΗΛ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ ΣΤΑ ΑΡΑΒΙΚΑ

Ανθούλα Δανιήλ: Παναγιώτης Καποδίστριας, Μια ζωή σε Ονειροτροφείο -Μετάφραση: Ρόνι Μπου Σάμπα. Εκδόσεις Εν πλω 2025 

Ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας είναι ένας άνθρωπος με διπλή υπόσταση. Αφενός ασκεί τον ρόλο του ως εφημέριος στην Εκκλησία, αφετέρου στο γραφείο του ως ποιητής. Και τις δύο υποστάσεις του τις υπηρετεί σωστά έχοντας τα θεμέλιά του στα βουνά και τα βουνά σηκώνοντας στον ώμο του, όπως παρεμφερώς λέει ο Οδυσσέας Ελύτης στο Άξιον Εστί. Η πρώτη από της υποστάσεις του, η ιεροσύνη, υποθέτω, οφείλεται στην «Κλήση» που προφανώς έλαβε και φόρεσε το ευλογημένο ράσο. Η δεύτερη πηγάζει από την μεγάλη πνευματική παράδοση της Επτανήσου γενικώς, και του νησιού του ειδικώς, της Ζακύνθου, που γέννησε τον Διονύσιο Σολωμό και τον Ανδρέα Κάλβο, ανάμεσα σε πολλούς άλλους ακόμα, και σε όλες τις Τέχνες. Και αυτή η κληρονομιά είναι μεγάλο βουνό που όμως το σηκώνει στον ώμο του όπως ο «Κουροτρόφος», με αγάπη, σεβασμό και φροντίδα. 

Είναι δηλαδή παιδί της Ζακύνθου, από το Μπανάτο, όπου είδε το φως το 1961 και όπου κατοικεί μόνιμα. Σπούδασε Θεολογία στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο της Αθήνας και έλαβε Μάστερ Θεολογίας από το ΕΑΠ. Είναι Επίτροπος Αρχιερατικός της Μητροπόλεως Ζακύνθου σήμερα, και ήταν καθηγητής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, Τ.Ε.Ι Ιονίων Νήσων, για ένα διάστημα. Είναι ποιητής με πολλές ποιητικές συλλογές και επίτομη έκδοση με τίτλο Καμένες πεταλούδες (2010). Έχει τιμηθεί με βραβεία ποίησης, αλλά και από την Ακαδημία Αθηνών το 2004, από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, είναι Αντεπιστέλλον Μέλος του Φ.Σ. «Παρνασσός». 

Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, γερμανικά, ιταλικά και αραβικά, άλλα έχουν μελοποιηθεί από Έλληνες συνθέτες και άλλα έχουν παρουσιαστεί από την Ορχήστρα και Χορωδία της Βαυαρικής Ραδιοφωνίας (Μόναχο 2010). Δοκίμιά του, θεολογικά κα ιστοριοδιφικά, έχουν δημοσιευτεί αυτοτελώς ή σε περιοδικά. 

Ένα τέτοιο εργοβιογραφικό σημείωμα δεν μπορεί πάρα να δείχνει ποια είναι τα θεμέλιά του και πώς βλασταίνουν και καρποφορούν ακαταπαύστως τα δέντρα στον κήπο του. Ή με τα λόγια του αγαπημένου ποιητή Οδυσσέα Ελύτη 

Εύγε είπε και ανάγνωση γνωρίζεις… 

Η σημασία ενός εργοβιογραφικού σημειώματος είναι πολύ σημαντική υπόθεση, γιατί μας δείχνει πώς, με ποια όπλα και σε ποιες συνθήκες ο δημιουργός έγινε αυτό που γύρευε· πάλι μιλώ με λόγια ελυτικά και συγγνώμην που δεν έχω άλλον τρόπο και πάλι ελυτικά «κατά το στρείδι και το μαργαριτάρι του» θα προσθέσω. 

Είναι το περιβάλλον, με άλλα λόγια, μέσα στο οποίο μεγαλώνει και ανατρέφεται το μαργαριτάρι, το παιδί, ο άνθρωπος, ο ιερέας και ο ποιητής. Για τους δύο τελευταίους χρειάζεται κάποιο σημάδι άνωθεν … δεν είναι απλό πράγμα να ζεις σε Ονειροτροφείο, όταν όλη η ζωή γύρω σου μαίνεται σαν θηριοτροφείο. Όμως εκεί, η ζωή βρίσκει συχνά δικαίωση και λαβαίνουν εκδίκηση τα όνειρα. 

Το παρόν δίγλωσσο βιβλίο, με τον τίτλο Μια ζωή σε Ονειροτροφείο, μάς προσφέρεται στα ελληνικά, φυσικά, και σε μετάφραση στα αραβικά από τον Λιβανέζο Ρόνι Μπου Σάμπα. Η αραβική είναι και αυτή μια αρχαία γλώσσα πολύ σημαντική (όλες βεβαίως οι γλώσσες είναι σημαντικές ), η οποία μιλιέται από 400 εκατομμύρια ανθρώπους και έχει παίξει σπουδαίο ρόλο στον πολιτισμό. 

Την εισαγωγή του βιβλίου υπογράφει ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος, από την οποία σταχυολογώ τα ακόλουθα. 

«Ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας γράφει ποίηση μισόν αιώνα! Μια θητεία στην ομορφιά». Η Ποίησή του «δεν είναι συναισθηματική. Δεν είναι προβλέψιμη», είναι «αληθινή», «ερωτική», «ειρωνική», «ζακυνθινή και οικουμενική μαζί», έχει ρίζες εκκλησιαστικές «μελωδεί καθημερινά ως ιερέας τον Σολωμό και τον Κάλβο -τους οποίους δοξολογεί νυχθημερόν – ως τον Ελύτη, με τον οποίο ανδρώθηκε ποιητικά και είχε προσωπική επαφή» με δημοσιευμένη την αλληλογραφία τους, συμπληρώνω εγώ και προσθέτω πως ο ποιητής έχει διαλέξει τους ποιητικούς του προγόνους . Να κάτι που μπορεί κανείς να πετύχει, παραβλέποντας τους εξ αίματος συγγενείς… 

Ο Λιβανέζος μεταφραστής Ρόνι Μπου Σάμπα –πνευματικός συγγενής και «συνένοχος» της ευαισθησίας του Καποδίστρια -όπως θα έλεγε και ο Ελύτης- γοητεύτηκε από τα ποιήματα του και ανέλαβε το έργο της μεταφοράς του Ονειροτροφείου στην αραβική γλώσσα, για να δώσει τη χαρά της επικοινωνίας στους ομόγλωσσούς του. Το έργο είχε μακρά κύηση, η οποία όμως κατέληξε σε ένα τέλειο δημιούργημα. Να πούμε ότι είναι πολλά χρόνια που ο Ρόνι Μπου Σάμπα μεταφράζει τα ποιήματα του π. Καποδίστρια αλλά και τα τραγουδά στο μέλος της Μ. Παρασκευής. Παράδειγμα το ποίημα «Κανών ωφελιμότατος» από τη συλλογή «Της αγάπης μέγας χορηγός». Η σχέση του ποιητή με τον μεταφραστή είναι στενή, μακρόχρονη, υπόθεση ψυχική (θα έλεγε ο Σολωμός) και για τους δύο. 

Τα ποιήματα είναι είκοσι και μας προσφέρονται στα ελληνικά στην αριστερή σελίδα και στα αραβικά στη δεξιά. Είναι ποιήματα του 1998, 1999, 2000 και εξής. Τα τελευταία, του 2020, είναι στιγματισμένα από τον φονικό ιό που μας απομόνωσε στα σπίτια μας. 

Η συλλογή αρχίζει με το ποίημα «Έως θανάτου» και με την παρότρυνση: 

Τα πάντα όλα σπρώξε τα να 

γουρμάσουν 

έως θανάτου 

Αυτή είναι η “Μακαρία ὁδός, ᾗ πορεύει» τα πάντα, και τα πράγματα και οι άνθρωποι, κερδίζουν τη ζωή την επιούσια ζώντας κάθε μέρα αφαιρώντας του θανάτου. Απολογισμός θα γίνει στο τέλος, το οποίο έχει αρχίσει την πορεία του από την ώρα της γέννησης. Ένα ρέμα, ένα ποτάμι η ζωή, που παρασύρει τα πάντα, αλλά κάποιοι αντιστέκονται και ο ποιητής στους «εγκαταβιούντες» καθυστερεί τη δική του ροή, στον ρόλο του μέσα μονάζει, το ιερό του χρέος υπηρετώντας. 

Στο «Εκ προθέσως» ποίημα προαναγγέλλει την προσήλωση στον στόχο ή το παίζοντας «και με φως και με θάνατον ακαπαύστως», και με τη θέση και με την ανατροπή της, όταν «η ψυχή μου εκ προθέσεως/ στον πάτο εδώ του Άδη/ πάει περίπατο», γράφει. 

Στο «Έρως- Ήρος», που σαν τίτλος παπαδιαμαντικός μοιάζει, όχι ειδυλλιακός όμως, όπως του Σκιαθίτη, αλλά τραυματικός σαν εκείνου που ζει «άβυσσο διάπλατη/ γη που κοχλάζει τ’ άδικο» και «δεν αντέχεται». Οπότε και «Έίλωτας έρως καραδοκεί ν’ ανθίσει / ήρως έρωτας». 

Ο Καποδίστριας, ως Ζακύνθιος, ξέρει από πολιορκημένους έρωτες που παίζουνε θανάσιμα μ’ Απρίληδες και λούλουδα … Βλέπει τη ζωή από κοντά, αντιλαμβάνεται τα πάθη του καθενός και τα βιώνει σαν δικά του. ΟΜΩΣ δεν στέκεται· ανεβαίνοντας μερικά σκαλάκια, όπως τα πουλιά αλλάζουνε κλαδί στα δέντρα κι όπως τα λουλούδια υψώνουνε κεφάλι, έξω απ’ το χώμα, πάνω από τη γη, έτσι κι εκείνος αναστυλώνει το παράστημα και των αθώων μαζί του, για να προσφέρει μια ιαματική ματιά και να απαλύνει το πρόσωπο από το μαρτύριό του. Ωστόσο, συγκατανεύει «στα που φέρνει το ρέμα». 

Η ποίησή του έχει μια εγκαρτέρηση, ο κόσμος είναι αυτός και ανάγκη πάσα να τον αντικρύσει. Γι’ αυτό η προτροπή του είναι πάντα προς τη θετική πλευρά. Προς τον θησαυρό της υπομονής, προς τη Χαρά. Τα δάκρυα που χύνονται στη γη τρέφουν την αγάπη «το ελί-χρυσο θαύμα κρινάκι φύεται / για να μυρίζει ανόρθωση πενθούντων. Η φύση στέκεται και παραστέκεται για να παρηγορεί. Γι’ αυτό οι αναφορές του σ’ αυτήν, στις μυρωδιές και τη μετάπλασή τους σε συμβολισμούς μεταβάλλουν το καθημερινό σε υποφερτό. Η ελπίδα παρούσα, και το πάθος για το μέλλον παραμερίζει το τρόμο του παρόντος. 

Ως ποιητής παλεύει με την τρέχουσα γλώσσα, της οποίας τα υλικά αναβαθμίζει δίνοντάς τους μια δεύτερη ευκαιρία να δικαιώσουν την ύπαρξή τους και να φανερώσουν το αληθινό τους νόημα. Να δείξουν το τώρα και την πιθανή εξέλιξή του. Δεν είναι τυχαίο το παράδειγμα με το Afgan girl –λόγω National Geografic- που μας δείχνει ένα αδηφάγο τώρα που καταπόθηκε από το μετά. Όπως έκανε και ο Παπαδιαμάντης με τη δική του τη Μοσχούλα. Το κορίτσι από το Αφγανιστάν έχει ίσως όλα τα στοιχεία της Μοσχούλας από τη Σκιάθο. Άλλη εποχή και μοίρα, αλλά πέρα από τα φαινόμενα και τον χείμαρρο της ιστορίας, ο χείμαρρος του χρόνου μάλλον αποδεικνύεται χιονοστιβάδα. Ο Λεβιάθαν χρόνος κατάπιε το τότε. Ο κάποτε νεαρός βοσκός του Παπαδιαμάντη, μεμψιμοιρώντας πάνω στα πεπραγμένα του και το δικό του τώρα, υποθέτει –και σωστά υποθέτει- ότι η Μοσχούλα που δεν πνίγηκε τότε έζησε και τώρα θα έχει γίνει και αυτή «απλή θυγάτηρ της Εύας, όπως όλαι». Τέτοια «απλή θυγάτηρ της Εύας», «Γριά πολλών/ χειμώνων/ με τη μαντήλα να κρύβει τη γυναίκα» έγινε το κορίτσι με τα «μάτια ρουφηγμένα προς τα μέσα». Να αναρωτιέται άραγε κανείς ποιος είναι τελικά ο εχθρός; Ο πόλεμος ή ο χρόνος, η ζωή και το ρέμα της; «Όσα βλέπεις/ είναι δεν είναι αδιάφορο». Εξαρτάται από το ποιος και πώς βλέπει… τι έχει καταπιεί «ο Σεισμός και η Λήθη» και τι όχι… Χαρακτηριστικό το ποίημα «Δερμάτινοι χιτώνες»

Όλο συμμαζεμένο το Μεσημέρι 

στις φυλλωσιές 

στα κιονόκρανα βαστιέται 

ασθμαίνοντας 

ο Χρόνος 

σαύρα κολοβωμένη 

κι αν λίγο ξύσεις τα 

κεροσταλάγματα 

και την αχλύ των ημερών 

ορμές θα βρεις νωπές του 

Μεσονυκτικού 

θείων ερώτων. 

Τους δερμάτινους χιτώνες 

δεν τους πρόφτασε ο φακός. 

Βιώνοντας τις αλλαγές, σκεπτόμενος τα φαινόμενα και την αμείλικτη ροή, ζώντας «κατάσαρκα» τις λαβωματιές πάνω στο «μαστιγωμένο δέρμα» του, όπως έχει πει και ο Σεφέρης, νιώθει σαν τους θωρακοφόρους ιππότες και Αγίους τον δερμάτινο χιτώνα του. Πίσω όμως από τη δερμάτινη πανοπλία όλα είναι ζωντανά και την ώρα του Μεσονυκτικού ανασταίνονται. Ανάμεσα στο «Μεσημέρι», που σύμφωνα με τις λαϊκές παραδόσεις βγαίνουν τα δαιμόνια, και το «Μεσονυκτικό», όταν ξυπνά η συνείδηση, ο μοναχός ή ο πεθαμένος, ο άνθρωπος παλεύει να βγει από τις συμπληγάδες. Θα βγει, τελικά, αλλά δεν θα είναι αλώβητος. Δεν θα χρεωκοπήσει η μνήμη, θα ξεραθεί η μυγδαλιά, θα φύγει ο πατέρας, «σιωπώντας και πενθώντας», «χαρά χαράζει ο ουρανός… ελπίδα χαρίζοντας», άνοιξη λουλούδια και τάφος –κι ας μην κατονομάζεται ο Χάρος- όλα μέσα στην ίδια χοάνη θα ανακατευτούν. Ακίνητα τα αγάλματα με τα χαμόγελα που δεν προχωρούν, λέει ο Σεφέρης, ακίνητα και κλεισμένα στα πάθη τους τα «Αγάλματα» στο Μουσείο, λέει ο π. Καποδίστριας, διαπερνώντας το μάρμαρο των αγαλμάτων και διαβλέποντας τον ψυχικό αγώνα πίσω από την λαμπερή άκαμπτη επιφάνεια: 

Τα θερμομετρούν 

και δηλοί ο πυρετός 

διαιώνιση 

παθών κατεσταλμένων 

και πόθο σαρκοφάγο. 

Στα διαποτισμένα από τη θρησκευτική παράδοση, αλλά και την άγρια ανάγκη της περίστασης του 2020 – τα τελευταία ποιήματα της συλλογής –ο ποιητής νιώθει βαθιά μέσα του τη μοναξιά εκείνου που φεύγει προς τη «σπηλιά» του μόνος· «ούτε αγκαλιά/ μήτε κανάκια», παρακαλεί την «Ακάθιστη μάνα» που γνώρισε «τη ρομφαία στα σωθικά» της να συντρέξει με φως τις «μανούλες / τις παραλοϊσμένες» και να καλοδεχτεί «όσους πεθαίνουν μόνοι». Τέλος, «Ecce Homo»: 

Με νεραντζάνθια 

και κοκοράκια στολί- 

ζω τη δόξα σου 

να ’σαι ωραίος όταν 

κραυγάσουν: Ecce Homo! 

Αν σου φορέσω 

σπάργανα εντατικής 

θα σε αναγνωρίσουν; 

Έστω και με τη μάσκα 

δεν αλλάζει το Βλέμμα. 

Με «νερατζάνθια» και όχι αγκάθια στο κεφάλι. Με «κοκοράκια» για να σημάνουν την ανάσταση –Αν είναι να πεθάνεις πέθανε, αλλά κοίτα να γίνεις ο πρώτος πετεινός μέσα στον Άδη– έτσι λέει ο Ελύτης. Όμως και Εκείνος «Σωστός θεός…. έπινε το φαρμάκι του», λέει πάλι ο Ελύτης, και έτσι και ο κάθε άνθρωπος, με κεραστή τον Χάροντα ως κορονοϊό, θα χαθεί μες στην μεγάλη ανωνυμία του θανάτου. Όμως το «Βλέμμα», με κεφαλαίο το «Β», δεν αλλάζει και από όπου μπορεί μας Βλέπει -αυτή θέλω να πιστεύω πως είναι η επισήμανση- αυτό το Βλέμμα που δεν θα αφήσει την ελπίδα να χαθεί.

Η εικόνα της αραβικής εκδοχής των ποιημάτων, με την επιμελημένη αλλότρια καλλιγραφία της, μας άνοιξε ένα γοητευτικό παράθυρο στον άγνωστο κόσμο της, όπου ταξιδεύει το ελληνικό Ονειροτροφείο, προσφέροντας το δικό του Βλέμμα σε ένα άλλο αναγνωστικό κοινό. 

Ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας, απάλυνε την πληγή, έριξε φως στα «σκοτάδια της φοβέρας», εξομάλυνε την πορεία της ζωής που νομοτελειακά είναι μία και σε συγκεκριμένο όριο αδήριτα οδηγεί. Με αγάπη χριστιανική, με γνώση και αποδοχή, με ανθρώπινη απαντοχή μάς λέει πως κανείς μας δεν μπορεί να αποφύγει το ποτήριον τούτο. Αυτός είναι ο ρόλος ή η Μοίρα όποιου γεννιέται. Το Ονειροτροφείο «κάνει για λίγο να μη νοιώθεται η πληγή», για να θυμηθούμε και τον Καβάφη… και είναι εκεί, στην Τέχνη της Ποιήσεως και στα άγια της Εκκλησίας που ο π. Παναγιώτης Καποδίστριας έζησε επιμένοντας πεισματικά στο όνειρο…

περι ου

ΜΙΑ ΣΠΟΥΔΗ ΣΤOΝ ΑΘΩ ΔΗΜΟΥΛΑ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ "ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ" (ΒΙΝΤΕΟ)

Το Καλλιτεχνικό Σύνολο "Πολύτροπον" (υπεύθυνος: Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος) παρουσιασίασε την Τετάρτη 1 Οκτωβρίου 2025, στην Αίθουσα Διδασκαλίας της Μουσικής Βιβλιοθήκης του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ένα αφιέρωμα στον ποιητή Άθω Δημουλά (1921-1985), με αφορμή την συμπλήρωση 40 χρόνων από το θάνατό του. 

Ομιλητές ήσαν οι: 

Έλση Δημουλά 

Αντώνης Σκιαθάς 

Βασιλική Δημουλά 

Άθως Δημουλάς 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Ποιήματα του Άθου Δημουλά στα Αραβικά διάβασε σε δική του μετάφραση, ο φιλόλογος και δάσκαλος της Αραβικής γλώσσας, Roni Bou Saba. 

Παρουσιάστηκε για πρώτη φορά μελοποιημένη ποίηση του Άθου Δημουλά από τους συνθέτες: Δημήτρη Μηνακάκη, Θεοδώρα Μαγγίνα και Φένια Παπαδόδημα. 

Ερμήνευσαν: 

Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι 

Θεόδωρος Τοσουνίδης, φλάουτο 

Γιώργος Μαρκάλας, πιάνο 

Θεοδώρα Μαγγίνα, πιάνο - τραγούδι

Φένια Παπαδόδημα, πιάνο - τραγούδι

Δημήτρης Καραδήμας, απαγγελία

Παραγωγή: Καλλιτεχνικό Σύνολο «Πολύτροπον»

Artwork: Ιωάννης - Πορφύριος Καποδίστριας