ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ: ΕΠΙΡΡΟΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ

Του Παναγιώτη Αντ Ανδριόπουλου 

Από την έκδοση ΤΑ ΘΕΟΔΩΡΑΚΙΚΑ (Αθήνα, 2025) 

Ο Μίκης Θεοδωράκης έσκυψε με δέος πάνω στη βυζαντινή μουσική, η οποία τον ενέπνευσε με χίλιους τρόπους. Είτε μία φράση, ένα μέλισμα, μια μελωδική γραμμή είτε μια επεξεργασία του παραδοσιακού μέλους με σύγχρονο τρόπο. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» (στο βιβλίο Μουσική για τις μάζες, 1972, σ. 135–163), αναφέρει πολλά παραδείγματα επιρροής του από βυζαντινούς ύμνους, τους οποίους έχει καταγράψει στο πεντάγραμμο. 

Μας λέει ο ίδιος ότι «εκτός από το Τη Υπερμάχω και το Άλαλα τα χείλη των ασεβών υπάρχουν σειρά άλλες βυζαντινές μελωδίες που, επίσης, με επηρέασαν βαθειά, και προ πάντων, οι τρεις μελωδίες του Επιταφίου Θρήνου». Εννοεί τις τρεις στάσεις των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής (Όρθρος Μεγάλου Σαββάτου). Τον συγκινούν και οι μελωδίες των Χαιρετισμών, καθώς και «ο θαυμάσιος βυζαντινός ύμνος Την ωραιότητα της παρθενίας σου». 

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι παρατηρήσεις του Μίκη Θεοδωράκη για τους ύμνους της λατρείας που έχει καταγράψει: 

"Μεγάλη εντύπωση μου έχει κάνει ο δοξαστικός ύμνος «Ον παίδες ανυμνείτε» [καταληκτική φράση τροπαρίων της ζ΄ ωδής του Κανόνα «Κύματι θαλάσσης» του Μεγάλου Σαββάτου] για τον φωτεινό του μουσικό χαρακτήρα, καθώς και το «Ευαγγελίζου» [ειρμός θ΄ ωδής του Κανόνα του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου]. 

Η μελωδία Άγιος άγιος [Επινίκιος ύμνος Θείας Λειτουργίας] με γοητεύει γιατί έχει χαρακτήρα μεγαλοπρεπή. 

Την πρώτη Κυριακή της απομόνωσής μου στη Γενική Ασφάλεια (Αύγουστος ’67) το ραδιόφωνο μου ξαναθύμισε την παρακάτω μελωδία" [η οποία είναι το δημοφιλές τροπάριο της Παναγίας «Την τιμιωτέραν των χερουβείμ»]. 

Φυσικά, ο συνθέτης παραθέτει και τον αναστάσιμο παιάνα «Χριστός ανέστη». Μας διαφωτίζει ο Θεοδωράκης: 

"Σημείωσα πολύ πρόχειρα όσες βυζαντινές μελωδίες μου ήρθαν στο νου που έχουν παίξει κάποιο ρόλο στη διαμόρφωση της μελωδικής μου ομιλίας. Όμως για να ολοκληρωθεί η εικόνα θα παραθέσω μερικά ακόμη μουσικά παραδείγματα μιας και έχω την τύχη να βρίσκεται κοντά μου, στο Στρατόπεδο Ωρωπού όπου είμαι κλεισμένος (Μάρτης του 1970), ο καθηγητής κύριος Παρασκευάς Ζούζουλας που είναι υπέροχος ψάλτης και γνώστης της βυζαντινής μουσικής". 

Ο Θεοδωράκης καταγράφει στο πεντάγραμμο τους ακόλουθους ύμνους, ακολουθώντας τη σειρά της οκτωηχίας: 

- «Ερχόμενος ο Κύριος», ήχος α΄. Ο συνθέτης γράφει: «Των Βαΐων» (ειρμολογικόν Εσπερινού – έψαλε: Π. Ζούζουλας). Πρόκειται για ιδιόμελο των Αίνων του Όρθρου της Μεγάλης Δευτέρας, που ψάλλεται στην Ακολουθία του Νυμφίου την Κυριακή των Βαΐων εσπέρας. 

- «Άγιος ο Θεός». Η παραδοσιακή μελωδία του Τρισαγίου ύμνου σε ήχο β΄. 

- «Έκστηθι φρίττων ουρανέ», ήχος πλ. β΄. Ο ειρμός της η΄ ωδής του Κανόνα του Μεγάλου Σαββάτου. Ο Θεοδωράκης τον σημειώνει ως: «Παράδειγμα 17 – Καταβασίες της Μ. Πέμπτης». 

- «Δοξολογία» σε ήχο γ΄. Πρόκειται για δύο στίχους («Δόξα σοι τω δείξαντι το φως» και «Ευλογητός ει Κύριε») από τη Δοξολογία του Όρθρου, στο μέλος - τρίφωνο και δημοφιλές τότε - του Ιωάννη Σακελλαρίδη. 

- «Ανοίξω το στόμα μου», ήχος δ΄. Πρόκειται για τον ειρμό της α΄ ωδής του Κανόνα του Ακαθίστου Ύμνου. Ο Θεοδωράκης το σημειώνει ως «Καταβασίες των Χαιρετισμών, με βάση το ΒΟΥ». 

-  «Αναστάσεως ημέρα», ήχος πλ. α΄. Το Δοξαστικό του Πάσχα. 

- Στον πλάγιο του πρώτου ήχου, ο Θεοδωράκης καταγράφει δύο ακόμα μέλη: «Κύριε, εσφραγισμένου του τάφου υπό των παρανόμων» (με βάση το ΚΕ – λα) και το «Δεύτε λάβετε φως» από την Αναστάσιμη Ακολουθία. 

- «Άξιον εστί», ήχος πλ. β΄. Είναι πραγματικά εκπληκτικό με πόση ακρίβεια ο Μίκης Θεοδωράκης καταγράφει αυτό το έντεχνο μέλος, που ψάλλεται μέχρι σήμερα στη Θεία Λειτουργία και το οποίο αποδίδεται σε πολλούς μελοποιούς, αλλά έχει επικρατήσει ως «Ανωνύμου». Το έψαλε ο Παρασκευάς Ζούζουλας, ο συγκρατούμενός του, και ο συνθέτης το κατέγραψε στις 16 Μαρτίου 1970. 

- «Άξιον εστί», με την ένδειξη: «Γοργόν – Ήχος Βαρύς (Πλάγιος Τρίτος) με βάση το ΖΩ (με ύφεση) και το ΓΑ». 

Στη συνέχεια ο Θεοδωράκης καταγράφει τρεις ύμνους σε βαρύ ήχο: 

Το Μέγα Προκείμενο «Τις Θεός μέγας», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν», το Προκείμενο της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Σαββάτου «Ανάστα ο Θεός», το οποίο σημειώνει ως «Εισοδικόν του Λαζάρου», και το αναστάσιμο απολυτίκιο του ήχου «Κατέλυσας τω σταυρώ σου τον θάνατον». 

Τέλος, από τον πλάγιο του τετάρτου ήχου, ο συνθέτης καταγράφει το εφύμνιο «Χαίρε Νύμφη ανύμφευτε» από τους Χαιρετισμούς της Παναγίας και ένα «Άξιον εστί» σε επτάφωνο πλ. δ΄. Πρόκειται για το έντεχνο μέλος του μελοποιού Αναστασίου του εκ Πάρλας της Πισιδίας, το οποίο ανθολογείται σε πολλές συλλογές Θείας Λειτουργίας. 

Αφού ολοκληρώνει το οκτώηχο απάνθισμά του, ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει: 

"Μετά τα παραδείγματα αυτά που ολοκληρώνουν τον κύκλο των οχτώ ήχων ακολουθούν διάφορες βυζαντινές μελωδίες ώστε να επεκταθεί όσο το δυνατό πιο πλατειά η γνωριμία μας με τις βαθύτερες ρίζες της μουσικής μας παράδοσης". 

Ο συνθέτης καταγράφει, λοιπόν, τις μελωδίες των εξής ύμνων: 

- «Απόστολοι εκ περάτων», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. 

- «Τον νυμφώνα σου βλέπω», ήχος γ΄. Εξαποστειλάριον των Νυμφίων (Μεγάλη Εβδομάδα). 

- «Τη αθανάτω σου κοιμήσει», ήχος πλ. β΄. Δοξαστικόν των Αίνων της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (απόσπασμα). 

- «Άξιον εστί», σε ήχο δ΄ (λέγετος) και ήχος βαρύ. Δοξολογία σε ήχο πλ. α΄ επτάφωνο (άνω ΚΕ κάτω ΚΕ – χουσεϊνί ασιράν). 

Με βάση όλα τα παραπάνω μέλη ο Θεοδωράκης προβαίνει, στη συνέχεια, στην επισήμανση των πιο χαρακτηριστικών τρόπων μελωδικής λειτουργίας. Αναφέρεται στους «μελωδικούς αρμούς» και στα «βασικά μελωδικά μόρια», με άλλα λόγια στους μελωδικούς χαρακτήρες που σχηματίζουν το ιδιόμορφο πρόσωπο της βυζαντινής μουσικής. 

Τελικά μας υποδεικνύει τα δάνειά του, ήτοι βυζαντινές μελωδίες που χρησιμοποίησε ακόμα και αυτούσιες στο έργο του. Ενδεικτικά σημειώνουμε: 

- Η μελωδία του «Άξιον εστί», του πρώτου τροπαρίου από τα Εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής, σε ήχο πλάγιο του πρώτου, αποτελεί το βασικό θέμα στην καντάτα Επιφάνια Αβέρωφ («Κράτησα τη ζωή μου»). 

- Τη μουσική φράση του ύμνου «Την ωραιότητα της παρθενίας σου», σε ήχο τρίτο, τη συναντούμε αφομοιωμένη στα τραγούδια «Να ’χα τ’ αθάνατο νερό» από τον Επιτάφιο και «Μαργαρίτα Μαγιοπούλα» από τη Μαγική πόλη. 

- Στο τραγούδι «Σου είπαν ψέματα πολλά» από τον κύκλο Τα τραγούδια του Αντρέα (1968) χρησιμοποιεί αυτούσια τη βυζαντινή μελωδία του ύμνου «Ευαγγελίζου γη χαράν μεγάλην». 

- Στα τραγούδια «Χάθηκα» και «Άσμα ασμάτων» βλέπουμε τις αρχικές φράσεις —μελωδικά μόρια κατά Θεοδωράκη— από το ιδιόμελο «Ερχόμενος ο Κύριος» της Κυριακής των Βαΐων εσπέρας. 

- Στην Κατάσταση Πολιορκίας ο Θεοδωράκης στηρίζει ολόκληρο το τρίτο μέρος πάνω στην Α΄ Στάση των Εγκωμίων της Μεγάλης Παρασκευής, δηλαδή στο «Η ζωή εν τάφω». 

Σημειώνει χαρακτηριστικά ο συνθέτης: 

"Στο μέρος αυτό πέρα από την ανάπτυξη των μελωδικών στοιχείων —πέρα από τη χρήση της «συνείδησης»— μεταχειρίζομαι ακόμα και το «πρόσωπο» της βυζαντινής μελωδίας. Μια προσεχτική ανάλυση της μουσικής αυτής δείχνει την αντίληψή μου για τη χρήση των παραδοσιακών μας στοιχείων μέσα στο σύγχρονο μουσικό έργο. Από την άποψη αυτή θεωρώ το τρίτο μέρος από την «Κατάσταση Πολιορκίας» σαν μια από τις πιο προωθημένες μου κατακτήσεις στον τομέα της δημιουργικής αφομοίωσης της μουσικής μας κληρονομιάς". 

Ο ίδιος ο συνθέτης μας λέει ότι «και τα πέντε λαϊκά τραγούδια στο Άξιον εστί έχουν τις ρίζες τους στο δημοτικό ή στο βυζαντινό μας τραγούδι». 

Αλλά και σε ένα λόγιο έργο, στο δεύτερο μέρος του κοντσέρτου για πιάνο και ορχήστρα Ελικώνας, δεσπόζει ένα θρηνητικό βυζαντινοπρεπές θέμα, που φέρει επιβλητικά τους ήχους της πένθιμης καμπάνας. 

Στο κείμενό του «Η μουσική μας παράδοση μέσα στο έργο μου» ο Θεοδωράκης γράφει: 

"Σημείωσα τις πιο χαρακτηριστικές μελωδίες από όσες μου έρχονται πρόχειρα στο νου. Φυσικά το πιο σωστό είναι να πω ότι, καθώς έζησα μέσα στην εκκλησία τα παιδικά και τα εφηβικά μου χρόνια, με έχουν επηρεάσει βαθειά όλοι οι Ύμνοι και οι Ψαλμοί που άκουσα στις Λειτουργίες, στις Δοξολογίες, στα Μνημόσυνα, στους Χαιρετισμούς. Μεγάλη εντύπωση μου έκανε πάντοτε —κι εξακολουθεί και τώρα να με εντυπωσιάζει— ο τρόπος που λέγεται ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο. Δηλ. η τραγουδιστική ανάγνωση που είναι αληθινό χάρισμα και απαιτεί ταλέντο και φαντασία. Για πρώτη φορά στη «Ρωμηοσύνη» μεταχειρίστηκα, σαν απόηχο αυτής της τεχνικής, την τραγουδιστική ανάγνωση περιοριζόμενος μονάχα σε μια νότα. Αργότερα θα την μεταχειριστώ πιο πλατειά, ιδιαίτερα στα «Επιφάνια – Αβέρωφ» (1968) και στην «Κατάσταση Πολιορκίας» (1968)". 

Η εμμελής απαγγελία, «τραγουδιστική ανάγνωση» κατά Θεοδωράκη, αποτελεί τον τρόπο απόδοσης των βιβλικών αναγνωσμάτων στη λατρεία της Εκκλησίας. Οι ρίζες αυτής της μελωδικής εκφοράς ανάγονται στην ελληνιστική περίοδο. Τη βυζαντινή περίοδο αναπτύχθηκε η εκφωνητική σημειογραφία, η οποία διασώζεται σε πολλούς χειρόγραφους κώδικες Προφητολογίων, Πραξαποστόλων και Ευαγγελισταρίων. Δεν πρέπει να παραθεωρήσουμε και τον ρόλο του ισοκρατήματος, που επίσης παίζει σημαντικό ρόλο στη θεοδωρακική μουσική. 

Ο Θεοδωράκης, εν κατακλείδι, μας δίνει τον τόνο: 

«Σχετικά με την επίδραση της βυζαντινής μελωδίας στη μουσική μου μπορώ να πω ότι βρίσκεται μέσα στο κάθε μου έργο, σχεδόν σε κάθε μου μελωδία». 

Πρόκειται για τον Μίκη Θεοδωράκη που δεν είναι έτσι γνωστός στο ευρύτερο κοινό: ως Βυζαντινός! Φυσικά, σύμφωνα με τον ίδιο, ανάλογες επιρροές έχει δεχτεί και από τη δημοτική μουσική και από το ρεμπέτικο. Αλλά η βυζαντινή μουσική είναι γι’ αυτόν πηγή! Η συνέχεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής και η μουσική που καθορίζει τον Νέο Ελληνισμό.