Στο πλαίσιο του “29ου Μουσικού Μαΐου 2026”, που διοργανώνει η Φιλαρμονική Εταιρία Ωδείο Πατρών από κοινού με το Ίδρυμα Ιωάννου και Ευτέρπης Τοπάλη (η φετινή διοργάνωση έχει την υποστήριξη του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου), το Σάββατο 9 Μαΐου 2026, πραγματοποιήθηκε ένα σημαντικό αφιέρωμα στον μεγάλο συνθέτη και δάσκαλο Θόδωρο Αντωνίου (1935-2018), με αφορμή την έκδοση το βιβλίου του Θωμά Ταμβάκου :“ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ - ΕΠΙΣΗΜΗ ΔΙΣΚΟΓΡΑΦΙΑ (1970 - 2025)”
Ομιλητές ήσαν οι:
Ομιλητές ήσαν οι:
- Θωμάς Ταμβάκος, μουσικογράφος - μουσικός ερευνητής, κριτικός συγγραφέας
- Ιάκωβος Κονιτόπουλος, συνθέτης, πρώην γενικός γραμματέας Ε.Ε.Μ., Πρόεδρος Δ.Σ. Συλλόγου Φίλων Δημήτρη Δραγατάκη.
Την παρουσίαση και τον συντονισμό της εκδήλωσης έκανε η Βασιλική Φιλιππαίου, συνθέτις, θεωρητικός της μουσικής και Καλλιτεχνική διευθύντρια του Ωδείου Πατρών Φιλαρμονική Εταιρία.
Έργα του Θόδωρου Αντωνίου ερμήνευσαν οι:
Τίμος Γεννάτος, πιάνο, Λένα Σουρμελή, φωνή και Πάνος Θωΐδης, κρουστά.
Παραθέτουμε στη συνέχεια την ομιλία του Θωμά Ταμβάκου, μαζί με τις σχετικές διαφάνειες που προβλήθηκαν.
Καλησπέρα σε όλες και όλους σας.
Ευχαριστώ τη Βασιλική Φιλιππαίου, καλλιτεχνική διευθύντρια της Φιλαρμονικής Εταιρίας-Ωδείου Πατρών και συνθέτρια για την τιμητική πρόσκλησή της προς το πρόσωπό μου να μιλήσω για το τελευταίο βιβλίο μου που αφορά την επίσημη δισκογραφία τού αείμνηστου κορυφαίου μουσικού δημιουργού, μουσικοπαιδαγωγού, αρχιμουσικού, ακαδημαϊκού Θόδωρου Αντωνίου και επίσης για τον ίδιο, σε μία προσπάθεια σκιαγράφησης σημαντικών γεγονότων της βιωτής του, στο πλαίσιο τού «29ου Μουσικού Μαΐου 2026».
Σε αυτόν εδώ τον θαυμάσιο συναυλιακό χώρο, ο Θόδωρος Αντωνίου, καθηγητής σύνθεσης της Φιλιππαίου, παρευρέθηκε δίνοντας τα φώτα του με τη συμμετοχή του σε σεμινάρια σύγχρονης λόγιας μουσικής και σε διαλέξεις αλλά και ως πρόεδρος ή μέλος επιτροπών αξιολόγησης νέων επίδοξων συνθετών. Επίσης, ερμηνεύθηκαν έργα του σε συναυλίες τού «Μουσικού Μαΐου» τού 1999, τού 2000 αλλά και των επομένων ετών.
Θα σας μιλήσω στην αρχή για το βιβλίο μου με την επίσημη δισκογραφία τού Αντωνίου. Αυτό το πόνημα-μελέτη περατώθηκε τον περυσινό Σεπτέμβριο και εκδόθηκε τον επόμενο μήνα. Τήρησα, με αυτόν τον τρόπο, την υπόσχεση που είχα δώσει στον εκλιπόντα, αλλά ωσεί παρόντα, μουσουργό. Ήταν την άνοιξη τού 2017. Τότε νοσηλευόταν στο νοσοκομείο εξαιτίας τού γνωστού ατυχήματος που είχε κοντά στην οικία του. Σε μία από τις επισκέψεις μου τού είχα δηλώσει ότι προτίθεμαι να ξεκινήσω τη βιβλιογραφική σειρά με τις επίσημες δισκογραφίες των μεγάλων Ελλήνων συνθετών. Όντως αυτό ξεκίνησε την ίδια χρονιά με την επίσημη δισκογραφία τού Σπυρίδωνος Σαμάρα. Συνεχίστηκε τα επόμενη έτη με τα αντίστοιχα τρία πονήματα για τον Σκαλκώτα, τον Δραγατάκη και τον Καλομοίρη. Συνολικά πέντε πονήματα για αντίστοιχους συνθέτες.
Τού είχα επίσης πει επίσης, ότι προτίθεμαι να εντάξω σε αυτή τη σειρά και το βιβλίο με τη δική του δισκογραφία.
Το θυμάμαι πολύ ζωηρά, όταν με κοίταξε στα μάτια λέγοντάς μου ότι αυτό θα γίνει, γνωρίζοντας την επιμονή και την αποφασιστικότητά μου, αλλά με τον ίδιο «απόντα». Δεν περίμενα ότι μετά από ενάμιση έτος, στις 26 Δεκεμβρίου τού 2018, ο αγαπημένος Θόδωρος Αντωνίου θα «αναχωρούσε» για το αιώνιο ταξίδι στο φως. Η εκδημία του άφησε τεράστιο, ανεκπλήρωτο κενό στον παγκόσμιο μουσικό πολιτισμό.
Με τη σύμφωνη γνώμη της Μουσικής Εταιρείας Αλεξανδρούπολης και τού αγαπητού φίλου και συνεργάτη μου Θανάση Τρικούπη ως εκδότη, τηρώντας το χρονοδιάγραμμα της ανά δύο έτη έκδοσης και με γνώμονα μία σημαντική επέτειο, είτε γέννησης, είτε εκδημίας, για έκαστο συνθέτη, τον Οκτώβριο τού 2025, όπως προείπα, περατώθηκε το βιβλίο που παρουσιάζουμε απόψε, με αφορμή και τη συμπλήρωση των ενενήντα ετών από τη γέννησή του.
Δεν ξέρω αν πέτυχα αυτό που ίσως είχε ο ίδιος στο μυαλό του και επιθυμούσε, όταν το πρωτοσυζητήσαμε στο νοσοκομείο. Κατέβαλα όμως κάθε δυνατή ανθρώπινη προσπάθεια να φανώ αντάξιος των όποιων προσδοκιών του. Εξάλλου τού είμαι απέραντα ευγνώμων γιατί περιέβαλε με απόλυτη εμπιστοσύνη το ερευνητικό μου έργο και συνέδραμε σε αυτό με την τεράστια γνώση και εμπειρία του. Συνεργαστήκαμε δε μαζί σε αρκετές συναυλίες στις οποίες με προσκάλεσε να προλογίσω, αλλά και σε άλλα καλλιτεχνικά συμβάντα στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις.
Με δεδομένο ότι στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου» υπήρχε ήδη το 99% των δισκογραφικών εκδόσεων, όλων των φυσικών μορφών, με δίσκους επαφής, ακτίνας και κασέτες εμπορίου, με τον Αντωνίου ως συνθέτη και ως αρχιμουσικό και επίσης, με τις απαραίτητες συμπληρώσεις από τις ψηφιακές, δηλαδή τις άυλες, εκδόσεις που διατίθενται στο διαδίκτυο, ξεκίνησα τις αρχές τού 2025, τη συγγραφή τού βιβλίου. Είχαν προηγηθεί τρεις ακόμη συγγραφικές αποτυπώσεις της δισκογραφίας του, σε συνοπτική όμως μορφή και χωρίς πολλές λεπτομέρειες, οι οποίες δημοσιεύθηκαν σε έντυπα προγράμματα των «Ελληνικών Μουσικών Γιορτών» στη δεκαετία τού 2000, σε καταλόγους μουσικών οίκων και αναρτήθηκαν σε μουσικούς ιστότοπους.
Το βιβλίο, όπως και τα τέσσερα προηγηθέντα με τις δισκογραφίες Ελλήνων συνθετών που προανέφερα, είναι καθ’ ολοκληρίαν «χειροποίητο». Τι εννοώ; Ο σχεδιασμός του, η διάταξη, η απαραίτητη προσθήκη ασπρόμαυρων φωτογραφιών, το κείμενο με την ίδια γραμματοσειρά παντού -την Cambria- και η ποιότητα τού χαρτιού εκτύπωσης με το χρώμα της ώχρας, είναι αποκλειστικά επιλογή τού ομιλούντος. Δεν υπάρχει η παραμικρή παρέμβαση κάποιου γραφίστα ή ειδικού στον σχεδιασμό βιβλιογραφικών εκδόσεων. Βλέπετε ήδη στη διαφάνεια δύο σελίδες τού βιβλίου.
Ίσως αυτό να υποκρύπτει στοιχεία ερασιτεχνισμού. Προτίμησα όμως αυτή την κάπως πρωτόγονη εκδοτική μορφή, σε απόλυτη συνεργασία και συμφωνία με τον εκδότη μου, θέλοντας να επισημάνω την ερασιτεχνική σχέση μου με το μουσικό γίγνεσθαι.
Είναι μεγάλη τιμή για μένα η γραφή των τεσσάρων προλογικών σημειωμάτων στο βιβλίο αγαπημένων φίλων, τού αρχιμουσικού και ερευνητή Βύρωνα Φιδετζή, τού συνθέτη και αρχιμουσικού Ιάκωβου Κονιτόπουλου, βασικού συνεργάτη τού εκλιπόντος για σειρά ετών, τού συνθέτη Σάββα Τσιλιγκιρίδη, επίσης βασικού συνεργάτη του και υπεύθυνου τού Αρχείου του και τέλος, τού βασικού μου συνεργάτη, μουσικολόγου, πανεπιστημιακού και συνθέτη Θανάση Τρικούπη ως εκδότη. Τους ευχαριστώ όλους θερμά.
Ως χρονική αφετηρία για την παράθεση των φωνογραφημάτων στο βιβλίο λαμβάνεται το 1970, με τη φωνογραφική αποτύπωση σε δισκους επαφής των έργων Κάθαρση για φλάουτο, ενόργανο σύνολο και μαγνητοταινία και Κλίμα απουσίας για βαρύτονο, ενόργανο σύνολο και μαγνητοταινία. Αμφότερα γράφτηκαν το 1968.
Το τέλος των φωνογραφικών -αλλά και άυλων- αναγραφών καταγράφεται τον Σεπτέμβριο τού 2025, με την τελευταία φωνογραφική έκδοση «Αενάως ποιείν» με δύο δίσκους ακτίνας. Περιέχει είκοσι επτά έργα γραμμένα από είκοσι έξι Έλληνες συνθέτες και αφιερωμένα στον ομιλούντα. Μεταξύ αυτών είναι και η φωνογράφηση τού έργου Ύμνος εις τον έρωτα για φωνητικό κουαρτέτο, σε ποίηση Ανταγόρα τού Ρόδιου.
Σε αυτό το χρονικό πλαίσιο των πενήντα πέντε ετών, αφού δεν έχει εντοπισθεί κάποια νεότερη έκδοση, από το πρώτο έως το τελευταίο φωνογράφημα, έχουν καταχωρισθεί συνολικά εκατόν οκτώ (108) φωνογραφικές εκδόσεις και επανεκδόσεις σε φυσική μορφή, με δίσκους επαφής, ακτίνας, κασέτες εμπορίου και σε άυλη μορφή, δηλαδή σε διαδικτυακές πλατφόρμες. Όλες αυτές οι εκδόσεις υπάρχουν, όπως προείπα, στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου». Περιέχουν ογδόντα οκτώ (88) έργα του, από το σύνολο των τετρακοσίων εξήντα επτά (467) έργων της εργογραφίας του. Δηλαδή κάτι λιγότερο από το 19% τού συνολικού δημιουργικού οίστρου τού συνθέτη. Δυστυχώς, από τη δισκογραφία απουσιάζουν κορυφαία έργα του όπως η καντάτα Νενικήκαμεν, η Καντάτα Κοντσερτάντε, οι τρεις όπερες Βάκχες, Οιδίπους επί Κολωνώ και Περίανδρος και η Τρίτη Συμφωνία του.
Θεώρησα απαραίτητο να εντάξω στο πόνημα και τις είκοσι οκτώ (28) φωνογραφικές εκδόσεις και τις δώδεκα (12) άυλες με τον Αντωνίου ως αρχιμουσικό. Είναι γνωστή εξάλλου η τεράστια προσφορά του και σε αυτόν τον τομέα, αφού διηύθυνε σε πολλές χώρες ανά την υφήλιο, περισσότερες από σαράντα ορχήστρες και ενόργανα σύνολα σε έργα Ελλήνων και ξένων συνθετών, όπως ο Νίκος Σκαλκώτας, ο Γιάννης Χρήστου και ο Ιάννης Ξενάκης.
Δεν ενέταξα στο βιβλίο τις οκτακόσιες (600) περίπου ηχογραφήσεις του ως συνθέτη, με περισσότερα από διακόσια (200) έργα του που δεν έχουν φωνογραφηθεί επίσημα. Επίσης και τις τετρακόσιες (400) διαφορετικές ηχογραφήσεις με τα ήδη φωνογραφημένα έργα του που αναγράφονται στο βιβλίο. Ο γνωστός και τεκμηριωμένος συνολικός αριθμός των ηχογραφήσεων, στο δικό του αρχείο αλλά και σε άλλα αρχεία επίσημων φορέων και ιδιωτών υπερβαίνει τις χίλιες διακόσιες (1200). Όλες είναι καταχωρισμένες στο «Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών Θωμά Ταμβάκου». Σίγουρα υπάρχουν και άλλες μη καταχωρισμένες. Οι τριακόσιες εβδομήντα (370) από το σύνολο που προανέφερα είναι αποτυπωμένες σε μορφή επανεγγράψιμων δίσκων ακτίνας (CD-R) και ευρίσκονται στον Τομέα Ηχογραφήσεων τού «Αρχείου». Όλες είναι με ξεχωριστά εξώφυλλα, όπως αυτό με το έργο Και μέσα ρόδο μου πολύ σε ποίηση Διονυσίου Σολωμού.
Ίσως θα έπρεπε να τις εντάξω στο βιβλίο, ως ανεπίσημη δισκογραφία. Τότε όμως ο αριθμός των σελίδων θα υπερέβαινε τις εξακόσιες, από τις διακόσιες σελίδες στην τελική μορφή τού βιβλίου. Φυσικά το κόστος της έκδοσης θα ήταν πολύ υψηλό, με περίπου 40 ευρώ ανά αντίτυπο. Και όπως προείπα η έκδοση είναι «χειροποίητη», με μόνη οικονομική στήριξη από τη Μουσική Εταιρεία Αλεξανδρούπολης.
Η έκδοση παρήχθη σε περίπου τετρακόσια (400) αριθμημένα αντίτυπα, με σκοπό να διατεθεί σε αρμόδιους μουσικούς φορείς, συλλόγους, βιβλιοθήκες, ωδεία, μουσικά σχολεία, πανεπιστημιακά ιδρύματα. Είναι αφιερωμένη, όπως βλέπετε στη διαφάνεια μαζί με δειγματοληπτικές σελίδες της, στους αείμνηστους και αγαπημένους μέντορες και φίλους μου: τον Δημήτρη Δραγατάκη, τον Ντίνο Κωνσταντινίδη, τον Τάκη Καλογερόπουλο, τον Δημήτρη Νικολάου, τον Νίκο Φυλακτό, τον Γιώργο Κωνστάντζο και τον Κώστα Μπραβάκη. Μαζί με τον Θόδωρο Αντωνίου, με γαλούχησαν και με οδήγησαν, ο καθένας με τον μοναδικό τρόπο και το ύφος του, σε πρωτόγνωρα για μένα πεδία σκέψης και γνώσης.
Λίγα αντίτυπα τού βιβλίου διατίθενται προς πώληση από τον εκδοτικό οίκο ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΝΑΚΑΣ που είναι εξάλλου ο εκδότης των έργων τού Αντωνίου.
Η προσπάθεια σκιαγράφησης τού πορτρέτου αυτού τού αγαπημένου και κορυφαίου υπηρέτη της μουσικής τέχνης, είναι εκ προοιμίου ατελέσφορη, όχι μόνον λόγω τού χρονικού ορίου της ομιλίας μου, αλλά και σε πολλαπλάσιο χρονικό όριο πάλι αυτό δεν θα ήταν εφικτό. Γιατί είναι ένας μουσικός δημιουργός τού μεγέθους τού Αντωνίου με πολύ έντονη και ισχυρή προσωπικότητα, με τεράστιο όγκο έργου και καλλιτεχνικής προσφοράς, που όταν εκτιμηθεί στην ολότητά του θα αφήσει έντονο το στίγμα του στη νεοελληνική αλλά και στην παγκόσμια μουσική. Είναι τόσα πολλά όσα έκανε και προσέφερε στη Μουσική Τέχνη και τον πολιτισμό γενικότερα ο Θόδωρος Αντωνίου που κάλλιστα οι μουσικογράφοι και οι μουσικολόγοι που θα ασχοληθούν διεξοδικά με αυτή την προσφορά και δραστηριότητα θα μπορούσαν να συγγράψουν πολύτομη βιογραφία.
Πριν δούμε τα βασικά βιογραφικά χαρακτηριστικά αυτής της σπουδαίας μορφής τού 20ού και τού 21ου αιώνα για τον παγκόσμιο μουσικό χώρο, θα μου επιτρέψετε να σας μιλήσω με βάση την εμπειρία μου από την υπερτριαντάχρονη φιλία μας και τις αμέτρητες νουθεσίες και διδαχές προς εμένα. Και φυσικά να αιτιολογήσω έτι περισσότερο τον λόγο της παρουσίας μου απόψε εδώ.
Αν και τον ήξερα από τις αρχές της δεκαετίας τού 1970 με την ενεργό συμμετοχή του στις περίφημες Εβδομάδες Σύγχρονης Ελληνικής Μουσικής, η προσωπική μας γνωριμία και έκτοτε σταθερή φιλία μας, ξεκίνησε από τα τέλη της δεκαετίας τού 1980, όταν ανέλαβε την προεδρία της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών. Στη δεκαετία τού 1990, αλλά και στις επόμενες δεκαετίες, με προσκάλεσε να προλογίσω συναυλίες τις οποίες διηύθυνε και επίσης να συμμετάσχω σε παρουσιάσεις φωνογραφημάτων του. Το 1996 προλόγισε τον δεύτερο τόμο τού βιβλίου μου «Έλληνες δημιουργοί σοβαρής μουσικής».
Τον Μάρτιο τού 2003, με πρότασή του προς τη Γενική Συνέλευση της Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών και με ομόφωνη αποδοχή από τα μέλη της, ανακηρύχθηκα Επίτιμο Μέλος της, αν και δεν είμαι μουσικός. Συναντηθήκαμε δεκάδες φορές και συνεργαστήκαμε για θέματα οργανωτικά κυρίως συναυλιών και παρουσιάσεων. Με τίμησε επίσης αρκετές φορές με την παρουσία του στην οικία μου σε οικογενειακές συγκεντρώσεις. Από αυτά τα λίγα που σας προανέφερα αλλά ακόμη και από τις πολύωρες συζητήσεις μας όλα αυτά τα χρόνια της φιλίας μας νομίζω ότι είμαι σε θέση να σας μιλήσω για αυτή την μοναδική προσωπικότητα, έστω και συνοπτικά.
Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 10 Φεβρουαρίου τού 1935 από πατέρα Αθηναίο και μητέρα Κρητικιά. Ο πατέρας του ήταν λάτρης της μουσικής και ιδιαίτερα της κιθάρας και τού τραγουδιού. Τον έχασε όμως νωρίς στο αλβανικό μέτωπο το 1940.
Η μητέρα του Μαρία Βεληγραδή ήταν κόρη λαϊκού ζωγράφου και επαγγελματία επιγραφοποιού από την Αβδού Χερσονήσου της Κρήτης. Οι καλλιτεχνικές ρίζες και από τους δύο γονείς του δεν τον άφησαν αδιάφορο στα μουσικά ερεθίσματα. Έτσι σε ηλικία δώδεκα (12) ετών ξεκίνησε μαθήματα βιολιού στο Εθνικό Ωδείο Αθηνών. Ήταν μία πολύ δύσκολη εποχή, μέσα στον Εμφύλιο, τότε που η έννοια της Τέχνης και των μουσικών σπουδών ήταν ένα πράγμα αναμεμειγμένο με μία ζωή ανήσυχη, απρόσμενη και άγνωστη.
Δεν είχε συμπληρώσει τα 18 του χρόνια και να που το πρώτο έργο του είναι πραγματικότητα. Πρόκειται για τις 8 μουσικές εικόνες για πιάνο. Το 1956 ολοκλήρωσε με επιτυχία τον πρώτο κύκλο σπουδών του, παίρνοντας πτυχίο βιολιού και πτυχίο αρμονίας. Δύο χρόνια αργότερα πήρε τα πτυχία αντίστιξης και φούγκας με άριστα. Με προφανή την αγάπη του για τη μουσική δημιουργία, εισήλθε πλέον στον χώρο της σύνθεσης με δάσκαλο αρχικά τον Μανώλη Καλομοίρη. Από το 1959 είχε την τύχη να έχει ως δάσκαλο στη σύνθεση επίσης, τον συνθέτη Γ.Α. Παπαϊωάννου, ο οποίος υπήρξε δάσκαλος και εμπνευστής μεγάλου μέρους της επόμενης γενιάς Ελλήνων συνθετών.
Στα πρώτα έργα του ανήκουν και οι Ακουαρέλες για πιάνο, έργο τού 1958 που απαντά στη δισκογραφία.
Το 1961 απόκτησε το δίπλωμα σύνθεσης και ενορχήστρωσης με πρώτο βραβείο από το Ελληνικό Ωδείο εντυπωσιάζοντας όπως ήταν αναμενόμενο την επιτροπή εξετάσεων. Με το δίπλωμα σύνθεσης έκλεισε πλέον ο κύκλος των ελληνικών μουσικών σπουδών. Ανήσυχος και με δίψα για περισσότερη γνώση, έφυγε από την Ελλάδα για να συνεχίσει τις σπουδές του στο εξωτερικό, έχοντας και την υποτροφία τού Ιδρύματος Κασιμάτη. Πρώτος σταθμός ήταν η περίφημη Ανώτατη Μουσική Σχολή τού Μονάχου όπου και γράφτηκε.
Εκεί, από το 1961 έως το 1965, σπούδασε σύνθεση και διεύθυνση ορχήστρας με τον Γκύντερ Μπιάλας και τον Άντολφ Μένεριχ. Παράλληλα, από το 1962 έως το 1964, παρακολούθησε μαθήματα ηλεκτρονικής μουσικής με τον Γιόζεφ Άντον Ρηντλ στο Στούντιο Ηλεκτρονικής Μουσικής της Ζήμενς. Παρακολούθησε επίσης, σεμινάρια πάνω στη σύγχρονη μουσική και τις πρωτοποριακές τεχνικές των διάσημων πρωτοποριακών συνθετών Πιερ Μπουλέζ, Κάρλχαϊντζ Στοκχάουζεν και Γκεόργκι Λίγκετι. Ήταν η εποχή που η πρωτοποριακή μουσική κυριαρχούσε. Είχε ήδη συνθέσει το πρώτο του κουαρτέτο εγχόρδων, τα πρώτα ορχηστρικά έργα, το Τριπλό κοντσέρτο για βιολί, τρομπέτα, κλαρινέτο και ορχήστρα και την Εισαγωγή. Χαρακτηριστικό του έργο σύγχρονης τεχνοτροπίας είναι τα Μέλη, καντάτα για μεσόφωνο και ορχήστρα δωματίου σε ποίηση Σαπφούς και με ευφάνταστη χρήση εντεκάφθογγων σειρών σε μία προσπάθεια απόδοσης της Σαπφικής στροφής που αποτελείται από ένδεκα (11) συλλαβές. Και τα τρία έργα που προανέφερα παραμένουν μη φωνογραφημένα.
Πριν ακόμα ολοκληρώσει τις σπουδές του, είχε αρχίσει, ήδη από το 1961 την περίφημη υπερπενηντάχρονη σταδιοδρομία του ως αρχιμουσικός. Διηύθυνε με επιτυχία περισσότερες ορχήστρες εγνωσμένης αξίας, όπως η Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης και η Ορχήστρα Τονχάλλε της Ζυρίχης.
Στα χρόνια αυτά ήρθαν και οι πρώτες σημαντικές διακρίσεις με το βραβείο «Ρίχαρντ Στράους» τού Μονάχου το 1964 και το πρώτο βραβείο της Στουτγάρδης το 1966, για το έργο του Κοντσέρτο για βιολί που φέρει την αρίθμηση 28. Ένα υπέροχο έργο, με τρία μέρη ενωμένα μεταξύ τους και συμβατική μεν ονομασία αλλά που αγγίζει περισσότερο τα πεδία μίας αφηρημένης προγραμματικής μουσικής, με πρωταγωνιστικό αφηγητή το βιολί. Για μένα είναι ένα από τα καλύτερα σύγχρονα κοντσέρτα για βιολί στην παγκόσμια μουσική φιλολογία. Δεν ξέρω γιατί δεν έχει ακόμη φωνογραφηθεί. Το 1966 πραγματοποιήθηκε η πρώτη του περιοδεία στις Ηνωμένες Πολιτείες, με την ιδιότητα τού αρχιμουσικού. Ευτύχησε να γνωρίσει σημαντικούς ανθρώπους της μουσικής όπως ο Λέοναρντ Μπερνστάϊν, ο Λούκας Φος, κ.ά.
Το 1967 επέστρεψε στην Αθήνα, όπου ίδρυσε το Ελληνικό Συγκρότημα Σύγχρονης Μουσικής. Πρωτοστάτησε επίσης, στην ίδρυση τού ελληνικού τμήματος της «Διεθνούς Εταιρείας Σύγχρονης Μουσικής» αναλαμβάνοντας την αντιπροεδρία. Το 1968 αποδέχτηκε τιμητική πρόσκληση της πόλης τού Βερολίνου και εγκαταστάθηκε εκεί για ένα χρόνο. Στα πλέον ενδιαφέροντα έργα της δεκαετίας τού 1960 ανήκουν η Κίνησις ΑΒΓΔ για δύο ομάδες εγχόρδων, οι Συλλαβές για πιάνο, το Κοντάκιον για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα εγχόρδων με προφανή βυζαντινή επίδραση και η Κλυταιμνήστρα, ηχητική δράση για χορευτές, ηθοποιό, ορχήστρα και μαγνητοταινία, γραμμένη για το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου σε ιδιότυπη σημειογραφία προκειμένου ν’ αποδώσει την κίνηση και τη μεταβολή πολλαπλών ηχητικών επιπέδων. Όπως προείπα, στη δεκαετία τού 1960 η μουσική δημιουργία τού Αντωνίου έχει πολλά πρωτοποριακά στοιχεία, χρήση ηλεκτρονικού υλικού και ηχογόνων πηγών που προϊόντος τού χρόνου υποχωρούν στις τελευταίες δεκαετίες της βιωτής του. Είναι από τους πρώτους Έλληνες συνθέτες που χρησιμοποίησε αυτές τις πρωτοποριακές τεχνικές ως εργαλεία δεξιοτεχνίας για την προέκταση και συνένωση των ηχοχρωμάτων σε ανάγλυφες δραματικές κατασκευές, όπως στα έργα που προανέφερα.
Τα φτερά του έχουν ανοίξει πλέον και οι βραβεύσεις ακολουθούν η μία την άλλη, όπως το βραβείο της Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών για τις Μικρογραφίες του για ορχήστρα, και επίσης το βραβείο «Ondas» (Κυματισμοί) τού 1970 με το οποίο η ισπανική τηλεόραση τον τίμησε για το μπαλέτο του Κασσάνδρα. Είναι η χρονιά που έχουμε και την πρώτη του δισκογραφική παρουσία του όπως προανέφερα.
Έχει αρχίσει επίσης η σπουδαία μουσικοπαιδαγωγική του δραστηριότητα. Από το 1960 ξεκίνησε και η στενή του σχέση με το θέατρο και το χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου. Κυρίως όμως με το αρχαίο δράμα και με τη γραφή σκηνικής μουσικής για αρκετές παραστάσεις του, σχέση που διήρκεσε σχεδόν πενήντα (50) χρόνια. Μουσική για παραστάσεις όπως ο Φιλοκτήτης τού Σοφοκλή με τη χρήση ηλεκτρονικών ήχων που έδεσε θαυμάσια με τους υπέροχους χώρους των αρχαίων θεάτρων της Επιδαύρου, τού Ηρωδείου και της Δωδώνης.
Η δεκαετία τού 1970 είναι από τις πιο γόνιμες, με σημαντικά γεγονότα στη βιωτή του και φυσικά με συναντήσεις και συνεργασίες με κορυφαία ονόματα όπως ο Καρλ Ορφ, ήδη από την παραμονή του στο Βερολίνο, και ο Ολιβιέ Μεσσιάν. Και των δύο κορυφαίων μουσουργών διηύθυνε έργα τους με μεγάλη επιτυχία. Η εργογραφία του εμπλουτίσθηκε με νέα λαμπρά έργα όπως ο Χωροχρόνος ΙΙ για αφηγητή-βαρύτονο και ενόργανο σύνολο, οι Παρωδίες για φωνή και πιάνο με την ευφάνταστη χρήση συλλαβών χωρίς νόημα, οι Διαμαρτυρίες Ι και ΙΙ, πολύτεχνα έργα βασισμένα σε μεταμουσικές ιδέες και σύγχρονες τεχνικές, το Fluxus I με κύριο χαρακτηριστικό την άρτια απόδοση της κίνησης και της μεταβολής πολλαπλών ηχητικών επιπέδων και τέλος τις δύο βραβευμένες Στιχομυθίες για κιθάρα με το βραβείο τού Διεθνούς Διαγωνισμού Κιθάρας της Γαλλικής Ραδιοφωνίας.
Ο Αντωνίου, μέσα από τη μουσική πρωτοπορία της δεκαετίας, κράτησε πολύ έντονα τα ελληνικά μελωδικά στοιχεία. Εξάλλου προσπαθούσε να εκφράσει αυτό που ήταν αλλά με τα σύγχρονα μέσα, γνωρίζοντας τη μεγάλη δυσκολία να συνδυασθούν η δική μας μουσική παράδοση και τα τότε ηλεκτρονικά μέσα, όπως οι γεννήτριες θορύβων, και οι προηχογραφημένοι ήχοι σε μαγνητοταινίες. Χάρη στη μεγάλη γνώση της σύγχρονης οργάνωσης και ενορχήστρωσης ανταπεξήλθε με επιτυχία τον σκόπελο της δημιουργίας πειραματικής μουσικής. Πάντως ουδέποτε υπήρξε οπαδός της αντι-τέχνης, αυτής δηλαδή, που για να τη ξεκινήσεις πρέπει να καταστρέψεις τα πάντα που προηγήθηκαν.
Το καλύτερο όμως έργο αυτής της δεκαετίας είναι η αριστουργηματική πολύτεχνη όπερα Περίανδρος, έργο τού 1979 με θέμα τον ομώνυμο τύραννο της Κορίνθου, περιώνυμο για την κακουργία αλλά και τη για μεγαλοπραγμοσύνη και σοφία του. Ο συνθέτης στηλιτεύει εδώ την κατάλυση της δημοκρατίας δημιουργώντας έναν ηχόκοσμο, αποκλειστικά δικό του και ταυτόχρονα ελληνικό. Η όπερα παρουσιάστηκε στο Μόναχο το 1983.
Δεκαετία τού 1980. Η δεκαετία χαρακτηρίζεται από νέες βραβεύσεις και νέα θαυμάσια έργα: Σκόλιον για ενόργανο σύνολο, Βορράς-Νότος για πιάνο και ορχήστρα δωματίου, 11 Αφηγήσεις για φωνή και ενόργανο σύνολο, Επιγράμματα για υψίφωνο και ορχήστρα δωματίου, Παιάν για ορχήστρα και η καντάτα Προμηθέας για βαρύτονο, μικτή χορωδία και ορχήστρα. Το τελευταίο είναι ένα από τα καλύτερα έργα του.
Το 1989 η Ένωση Ελλήνων Μουσουργών τον εξέλεξε πρόεδρό της, θέση την οποία διατήρησε έως την εκδημία του. Επί προεδρίας του μέσα από ποικίλες δραστηριότητες, όπως τα εργαστήρια νέων συνθετών, έδωσε τη δυνατότητα σε δεκάδες νέους να προβάλλουν τη μουσική δημιουργία τους.
Στη δεκαετία τού 1990 τιμήθηκε με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο της μουσικής προσφοράς του. Εντυπωσίασε πάλι κοινό και κριτικούς, με τη σειρά 15 έργων με τον τίτλο Celebration. Συνέθεσε επίσης, το Μονόδραμα για ηθοποιό και ενόργανο σύνολο και τις όπερες Βάκχαι και Οιδίπους επί Κολωνώ. Για την τελευταία βραβεύτηκε με το βραβείο «Κάρολος Κουν». Θερμός υποστηρικτής της σύγχρονης μουσικής, ίδρυσε διάφορα ορχηστρικά σύνολα, όπως το ALEA III στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης στο οποίο ήταν καθηγητής. Με το τελευταίο παρουσίασε πολλά έργα νέων Ελλήνων συνθετών σε αναθέσεις δικές του.
Στις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του έζησε μόνιμα στην Ελλάδα, αφού συνταξιοδοτήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης. Πολλές ήταν πάλι οι βραβεύσεις του. Μεταξύ αυτών, τού απονεμήθηκε ο «Ταξιάρχης τού Τάγματος της Τιμής» από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Ολοκλήρωσε εκατόν πενήντα πέντε (155) έργα και έφθασε τον εντυπωσιακό αριθμό των τετρακοσίων εξήντα επτά (467) έργων.
Στα τελευταία έργα του ανήκουν η όπερα Καποδίστριας, το Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα και το χορωδιακό Επιτάφιος το οποίο παρουσιάσθηκε κατά την αναγόρευσή του ως ακαδημαϊκού στις 17 Μαρτίου τού 2015.
Ως συνθέτης ο Αντωνίου έδινε δικαίωμα στον εαυτό του να ανακαλύπτει συνεχώς καινούργια πράγματα ή να προσεγγίζει από διαφορετικές γωνίες αυτά τα οποία ήξερε. Πάντα προσέγγιζε την μουσική σαν να μην ήξερε τίποτε από πριν. Έτσι μπορούσε να έχει την έκπληξη ότι κάθε φορά κάτι νέο ανακάλυπτε. Αυτό είναι που τον κρατούσε πολύ κοντά στην απίστευτη όρεξη και δύναμη που είχε να δημιουργήσει. Η δημιουργία είναι για αυτόν μία πρόκληση. Ήταν μία αναζήτηση για κάτι που διακαώς έψαχνε και δεν το είχε βρει. Και όπως τόνιζε: «καλά είναι που δεν το έχω βρει και το ψάχνω πάντα, γιατί με κάνει να είμαι συνεχώς σε επαφή με τη δημιουργία».
Αυτή η συνθετική συνέπεια σφυρηλατήθηκε σιγά σιγά προς ένα ιδανικό μοναδικής μουσικής έκφρασης με τρία κύρια χαρακτηριστικά. Το πρώτο είναι η μορφολογική οικονομία και η απόλυτα προσωπική δομική πρωτοτυπία του η οποία παραπέμπει στο άριστο μέτρο. Το δεύτερο είναι η λιτή χρήση των εκφραστικών μέσων της ορχήστρας και η τέλεια γνώση των δυνατοτήτων των οργάνων. Το τρίτο χαρακτηριστικό είναι η χρήση μελωδιών και μελωδικών θραυσμάτων. Όλα αυτά συνοψίζονται στα ίδια τα λόγια του που τα τελειώνει με τη ρήση «…μα θα μπορούσα να είμαι κάτι άλλο εκτός από εκφραστής αυτού τού κόσμου που είμαι και εγώ μέρος του;»
Ως μουσικοπαιδαγωγός και κυρίως καθηγητής σύνθεσης διέγραψε μία αξιοζήλευτη πορεία σχεδόν 60 ετών γαλουχώντας στα μυστικά της σύνθεσης δεκάδες σημερινούς συνθέτες, τόσον μέσα από πανεπιστημιακά μουσικά τμήματα και ωδεία όσο και ιδιωτικά. Δίδαξε σύνθεση και ενορχήστρωση στα Πανεπιστήμιο τού Στάνφορντ, της Πενσυλβάνια και της Βοστώνης, τη Μουσική Ακαδημία της Φιλαδέλφειας, το Μουσικό Κέντρο τού Μπέρκσαϊρ και σε πολλά ακόμη. Περισσότεροι από εκατόν σαράντα (140) Έλληνες συνθέτες πήραν δίπλωμα σύνθεσης μαζί του. Είναι μία τεράστια προσφορά και παρακαταθήκη για το παρόν και μέλλον της λόγιας μουσικής στην Ελλάδα.
Αυτός λοιπόν ήταν ο Θόδωρος Αντωνίου, ένας αγαπημένος δημιουργός και μέντοράς μου στον οποίο εγώ τουλάχιστον τού οφείλω απείρως πολλά. Ένα ελάχιστο δείγμα της ευγνωμοσύνης μου είναι και το βιβλίο με την επίσημη δισκογραφία του που παρουσιάσαμε απόψε. Άφησα πάρα πολλά ανείπωτα λόγω έλλειψης χρόνου.
Εμείς από εδώ, τον φιλόξενο χώρο της Φιλαρμονικής Εταιρίας-Ωδείου Πατρών τον χαιρετούμε ευλαβικά και με αγάπη. Τού δηλώνουμε ότι ουδέποτε θα τον ξεχάσουμε. Θα κρατήσουμε πάντα ζωντανή τη μνήμη του και θα τον αφήσουμε να μας μιλήσει μέσω της υπέροχης μουσικής του που ευθύς αμέσως θα ξεκινήσει με τους εκλεκτούς μουσικούς ερμηνευτές.
Σας ευχαριστώ για την υπομονή σας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου