Ιδιωτική Οδός: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΑΛΤΑΣ: ΠΤΥΧΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΤΗΣ ΟΛΓΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΒΝΑ ΡΟΜΑΝΟΒΑ

Δημήτρης Μπαλτᾶς

Πτυχές τῆς ζωῆς τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα Ρομάνοβα: Ἀπό τήν Ρωσία στήν Ἑλλάδα

Ἡ Μεγάλη Δούκισσα τῆς Ρωσίας Ὄλγα Κονσταντίνοβνα Ρομάνοβα γεννήθηκε στό Παβλόφσκ, κοντά στήν Ἁγία Πετρούπολη. Τό 2016 στήν γενέτειρά της τιμήθηκαν τά 165 χρόνια ἀπό τήν γέννησή της. Στό πλαίσιο αὐτό διοργανώθηκε ἐκεῖ μία Ἔκθεση, ἀφιερωμένη στήν μνήμη της, στήν ὁποία παρουσιάστηκαν, γιά πρώτη φορά, ἕνα σχέδιο τῆς Μεγάλης Δούκισσας πού φιλοτεχνήθηκε στό Παβλόφσκ, ἕνα πορτραῖτο τοῦ πατέρα της, Μεγάλου Δούκα Κωνσταντίν Νικολάεβιτς, ἀλλά καί πλῆθος ἀντικειμένων σχετιζομένων μέ τήν ζωή της.

Ἡ σημερινή ἐκδήλωση εἶναι ἀφιερωμένη στά ἑκατό χρόνια ἀπό τόν θάνατο τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα Ρομάνοβα. Ὅπως ἀντιλαμβάνεται κανείς ἀπό τό πλῆρες ὄνομά της, ἡ Ὄλγα ἀνήκει στόν αὐτοκρατορικό Οἶκο τῶν Ρομάνωφ πού διατηρήθηκε στήν ἐξουσία ἐπί 303 χρόνια. Κατά μία χαρακτηριστική συγκυρία, τήν ἴδια χρονιά πού γιορτάστηκαν σέ ὅλη τήν Ρωσία (ἀπό τήν 21η Φεβρουαρίου 1913 καί γιά μερικούς μῆνες) τά 300 χρόνια παρουσίας τοῦ Οἴκου τῶν Ρομάνωφ, δολοφονήθηκε στήν Ἑλλάδα ὁ σύζυγός της Γεώργιος Α’ (18 Μαρτίου 1913).

Ὁ πατέρας τῆς Ὄλγας ἦταν δευτερότοκος γιός τοῦ τσάρου Νικολάου Α’ καί ἀδελφός τοῦ Ἀλεξάνδρου Β’ πού ἀνῆλθε στόν τσαρικό θρόνο. Τό 1848 ὁ Κωνσταντίν Νικολάεβιτς παντρεύτηκε τήν δεύτερη ξαδέρφη του, Ἀλεξάνδρα τῆς Σαξονίας-Ἄλτενμπουργκ, τήν ἐπονομασθεῖσα Ἀλεξάνδρα Ἰωσήφοβνα. Ἀπό τόν γάμο τους γεννήθηκαν ὁ Νικολάι Κωνσταντίνοβιτς (1850-1918), ἡ Ὄλγα Κωνσταντίνοβνα (1851-1926), ἡ Βέρα Κωνσταντίνοβνα (1854-1912), ὁ Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς (1858-1915), ὁ Ντμίτρι Κωνσταντίνοβιτς (1860-1919) καί ὁ Βιατσεσλάβ Κωνσταντίνοβιτς (1862-1879).

Ὁ πατέρας τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας ἦταν ἐπί τρεῖς δεκαετίες Ὑπουργός τῶν Ναυτικῶν τῆς Ρωσίας. Ἔχει ἐνδιαφέρον ὅτι ὁ ἴδιος προτάθηκε ὡς ἕνας ἀπό τούς ἕξι ὑποψήφιους Βασιλεῖς τῆς Ἑλλάδος μετά τήν ἀνατροπή τοῦ Ὄθωνα, ἀλλά μέ ἐλάχιστη ἀποδοχή μεταξύ τῶν Ἑλλήνων. Πρόκειται πάντως γιά ἕνα πρόσωπο μέ σημαίνοντα ρόλο στά πολιτικά πράγματα τῆς Ρωσίας καί τό ὁποῖο ἐπηρέαζε τίς ἀποφάσεις τοῦ τσάρου (λ.χ. στήν ὑπόθεση τῆς πώλησης τῆς Ἀλάσκας στούς Ἀμερικανούς).

Ὁ τσάρος Ἀλέξανδρος Β’ εἶχε δώσει στήν Μεγάλη Δούκισσα Ὄλγα τόν τιμητικό τίτλο τοῦ ναυάρχου τοῦ 2ου Στόλου τῆς Βαλτικῆς Θάλασσας. Ἔκτοτε οἱ ἀξιωματικοί τοῦ 2ου Στόλου ἄρχισαν νά φοροῦν ἕνα χρυσοκέντητο μονόγραμμα «Ο» («γιά τήν Ὄλγα») κάτω ἀπό ἕνα στέμμα στίς ἐπωμίδες τους. Μάλιστα στήν Ἔκθεση στό Παβλόφσκ στήν ὁποία ἀναφέρθηκα παραπάνω, παρουσιάστηκαν οἱ ἐπωμίδες τῆς στολῆς ναυάρχου τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας.

Στήν σημερινή ὁμιλία δέν θά ἀναφερθῶ σέ ὄψεις τῆς ζωῆς τῆς Ὄλγας, οἱ ὁποῖες, ἄν καί γνωστές, ἀσφαλῶς πάντοτε παραμένουν ἀξιοσημείωτες. Λ.χ. στό ὅτι οἱ γονεῖς της ἀρχικά ἦσαν ἀντίθετοι στόν γάμο μέ τόν πρίγκηπα Γεώργιο, δευτερότοκο γιό τοῦ βασιλιᾶ Χριστιανοῦ Θ’ τῆς Δανίας. Ἐν τούτοις ἔχει ὑποστηριχθεῖ ὅτι ὁ γάμος τῆς Ὄλγας μέ τόν Γεώργιο ἔφερε πιό κοντά τούς δύο Βασιλικούς Oἴκους, τῶν Ρομάνωφ και Γκλύξμπουργκ. Ἤ στό ὅτι ἡ Βασίλισσα Ὄλγα παρουσίασε ἕνα τεράστιο φιλανθρωπικό ἔργο στήν Ἑλλάδα, μέ τό Νοσοκομεῖο τοῦ Εὐαγγελισμοῦ στήν Ἀθήνα ἤ τό Ρωσικό Νοσοκομεῖο στόν Πειραιᾶ. Ἤ ἀκόμη καί στό γεγονός ὅτι ἡ ἴδια στήριξε οἰκονομικά τήν ὀργάνωση τῶν Ολυμπιακῶν Ἀγώνων τοῦ 1896 ἀλλά καί τήν ἔκδοση τῆς μετάφρασης τοῦ Εὐαγγελίου στά Νέα Ἑλληνικά μέ τά γνωστά ἐπακόλουθα.

Θά μιλήσω λοιπόν γιά δύο θέματα τά ὁποῖα εἶναι, νομίζω, λιγότερο γνωστά.

Τό πρῶτο ἀφορᾶ τήν ἔκδοση τοῦ βιβλίου τῆς Βασίλισσας Ὄλγας ὑπό τόν τίτλο Изо дня в день. Извлечения из сочинений Лермонтова на каждый день [Ἀπό μέρα σέ μέρα. Ἀποσπάσματα ἀπό τά ἔργα τοῦ Λέρμοντοφ γιά κάθε μέρα], Гос.тип, Санкт – Петербург 1886, σελ. 365. Πρόκειται γιά ἕναν τόμο – θά μποροῦσε νά τόν χαρακτηρίσει κανείς ὡς ἀνθολογία – χωρίς πάντως σελιδαρίθμηση. Αὐτό διότι οἱ σελίδες τοῦ βιβλίου παρουσιάζονται κατά τίς ἡμέρες τοῦ ἔτους. Κάθε σελίδα περιέχει ἕνα ἀπόσπασμα ἀπό κείμενα, ποιητικά καί πεζά, τοῦ σπουδαίου Ρώσου ποιητῆ Μιχαήλ Λέρμοντοφ (1814-1841). Τά ἀποσπάσματα εἶναι τοποθετημένα μέσα σέ ἔγχρωμο διακοσμητικό πλαίσιο, μέ γεωμετρικά καί φυτικά μοτίβα. Πιθανολογεῖται ὅτι τό βιβλίο μέ τά ἰδιαίτερα τυπογραφικά στοιχεῖα καί τήν ὑπέροχη βιβλιοδεσία, τυπώθηκε μέ ἔξοδα τῆς ἴδιας τῆς Βασίλισσας, σέ ἐλάχιστα πάντως ἀντίτυπα. Θά μποροῦσε νά λεχθεῖ ὅτι ἡ ἀγάπη τῆς Ὄλγας γιά τήν λογοτεχνία συσχετίζεται καί μέ τό γεγονός ὅτι ὁ νεότερος ἀδελφός της Μέγας Δούκας Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς ὑπῆρξε διάσημος ποιητής, ἀλλά καί σημαίνων μεταφραστής. (Γιά τό βιβλίο-λεύκωμα τῆς Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα βλ. τήν πρόσφατη ἐργασία τῆς Татьяна Александровна Исаченко, «Императорская коллекция / Альбом великой княжны Ольги Константиновны – «королевы эллинов» [«Αὐτοκρατορική Συλλογή/ Τό λεύκωμα τῆς Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα, Βασίλισσας τῶν Ἑλλήνων»], Вестник Томского государственного университета. Филология 2022, № 75, С. 276-294).

Στήν ἀναφορά μου στά ἐκδοτικά πράγματα πού ἀφοροῦν τήν Βασίλισσα Ὄλγα, θά προσθέσω ἐν συνεχείᾳ τήν μνημειώδη σειρά «Бумаги Королевы Греции Великой Княгини Ольги Константиновны» [«Ἔγγραφα τῆς Βασίλισσας τῆς Ἑλλάδος Μεγάλης Δούκισσας Ὄλγας Κωνσταντίνοβνα»], Составитель, автор предисловия, комментариев и именного указателя Татьяна Анатольевна Лобашкова, Μ. 2022-2025. Ἔχουν ἤδη ἐκδοθεῖ 7 τόμοι, ὅλοι μέ βάση τό ὑλικό πού διασώζεται στά Κρατικά Ἀρχεῖα τῆς Ρωσικῆς Ὁμοσπονδίας. Σχετικά μέ τήν σημαντική αὐτή ἐκδοτική προσπάθεια, θά παρατηρήσω γενικά ὅτι οἱ ἐκδιδόμενες ἐπιστολές τῆς Βασίλισσας Ὄλγας πρός μέλη τοῦ Οἴκου τῶν Ρομάνωφ παρουσιάζουν πολλά στοιχεῖα γιά τήν ζωή τους, ἀλλά καί γιά τά πολιτικά πράγματα στήν Ἑλλάδα τῆς ἐποχῆς τοῦ Γεωργίου Α’. Ἐξ ἄλλου, οἱ ἐπιστολές τῆς Βασίλισσας Ὄλγας πρός τόν ἀδελφό της Μεγάλο Δούκα καί ποιητή Κωνσταντίν Κωνσταντίνοβιτς, οἱ ὁποῖες καταλαμβάνουν τούς τόμους 2-5α τῆς ἀναφερθείσης σειρᾶς, ἔχει παρατηρηθεῖ ὅτι θυμίζουν λογοτεχνικά δοκίμια, ἐνῶ παράλληλα δείχνουν τήν ἐπιρροή τοῦ ποιητῆ στήν ἀδελφή του πάνω στό ἐνδιαφέρον της γιά τήν ρωσική λογοτεχνία.

Τό δεύτερο θέμα στό ὁποῖο θά ἀναφερθῶ, εἶναι ἡ παροχή οἰκονομικῆς βοήθειας ἐκ μέρους τῆς Βασίλισσας – χορήγηση ὑποτροφιῶν θά λέγαμε σήμερα – σέ Ἕλληνες γιά περαιτέρω σπουδές στήν Ρωσία.

Δύο ἀπό τίς περιπτώσεις Ἑλλήνων τίς ὁποῖες στήριξε οἰκονομικά γιά σπουδές στήν Ρωσία ἡ Βασίλισσα Ὄλγα, παρουσιάζουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον.

Ἡ Βασίλισσα Όλγα ἐξέφρασε στον Γραμματέα της τήν ἐπιθυμία νά ἀναλάβει τήν οἰκονομική ἐνίσχυση γιά σπουδές στίς Θεολογικές Ἀκαδημίες τῆς Ἁγίας Ρωσίας τοῦ ἐπιμελέστερου μεταξύ τῶν φτωχότερων φοιτητῶν τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν. Ἔτσι ὁ Γραμματέας τῆς Βασίλισσας καί Ὑφηγητής τῆς Χριστιανικῆς Ἀρχαιολογίας Γεώργιος Λαμπάκης (1854-1914) πρότεινε ὡς ἐπιμελέστερο τόν νεαρό τότε φοιτητή τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Χρυσόστομο Παπαδόπουλο, τόν μετέπειτα καί Ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν. Ἀφοῦ ἔμαθε τήν ρωσική, ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος μετέβη πρῶτα στήν Θεολογική Ἀκαδημία τοῦ Κιέβου (1891-1893) καί ἐν συνεχείᾳ στήν Θεολογική Ἀκαδημία τῆς Ἁγίας Πετρούπολης (1893-1895), ὅπου μάλιστα ὑποστήριξε καί τήν διατριβή του μέ τίτλο «Τά συγγράμματα τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου ἀπό φιλολογικῆς ἐπόψεως ἐξεταζόμενα». (Βλ. ἀναλυτικά Димитриос Балтас, «Хризостом Пападопулос и богословский академический ландшафт России XIX века» [«Ὁ Χρυσόστομος Παπαδόπουλος καί τό θεολογικό ἀκαδημαϊκό τοπίο στήν Ρωσία τοῦ 19ου αἰ.»], Российский журнали истории Церкви. 2021;2 (1), С. 24-30).

Ἡ δεύτερη περίπτωση χορήγησης ὑποτροφίας ἐκ μέρους τῆς Βασίλισσας Ὄλγας ἀφορᾶ τόν ζωγράφο Κωνσταντῖνο Ἀρτέμη (1878-1972). Ὁ Ἀρτέμης ἦταν μαθητής τοῦ Νικολάου Λύτρα (1883-1927) στήν Σχολή Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ἀθήνας. Ἐνῶ ὁ Ἀρτέμης σκόπευε νά μεταβεῖ γιά περαιτέρω σπουδές στό Μόναχο, τό ἀκόλουθο περιστατικό ἄλλαξε τήν πορεία τῶν πραγμάτων: Σέ ἐπίσκεψή τους στό ἐργαστήριο τοῦ Νικολάου Λύτρα, ὁ βασιλιάς Γεώργιος Α’ καί ἡ βασίλισσα Ὄλγα ἐκδήλωσαν τόν θαυμασμό τους γιά τά ἔργα τοῦ νεαροῦ σπουδαστῆ Κωνσταντίνου Ἀρτέμη. Ἡ Βασίλισσα Ὄλγα ἐνθουσιασμένη ἀναλαμβάνει τότε νά στηρίξει οἰκονομικά τίς σπουδές τοῦ Ἀρτέμη στήν Ἁγιογραφική Σχολή τῆς Αὐτοκρατορικῆς Ἀκαδημίας Καλῶν Τεχνῶν τῆς Ἁγίας Πετρούπολης, τήν ὁποία εἶχε ἱδρύσει ὁ ζωγράφος, ἐκπρόσωπος τῆς Σχολῆς τῶν Ναζαρηνῶν, Ἀλεξάντρ Ἰβάνωφ (1806-1858). Ἀναφέρεται ὅτι ὁ Ἀρτέμης μαθήτευσε κοντά στόν περίφημο Ρῶσο ζωγράφο, ἐκπρόσωπο τοῦ ρεαλισμοῦ στήν ρωσική ζωγραφική, Ἠλιά Ρέπιν (1844-1930). Ὅσον ἀφορᾶ τήν ἐπίδραση τοῦ Ρέπιν στόν Ἀρτέμη, αὐτή θεωρεῖται ὅτι εἶναι εὐδιάκριτη στό παράδειγμα τῆς «Ἀνάστασης τῆς κόρης τοῦ Ἰαείρου» (1928-1929) στόν ἱερό ναό τῆς ὁδοῦ Μετσόβου στά Ἐξάρχεια, εἰκόνα πού θεωρεῖται ἄμεση ἀναφορά στόν ὁμώνυμο πίνακα (1871) τοῦ Ρώσου ζωγράφου.

Παρόλο πού δέν γνώριζε τήν ρωσική γλῶσσα, ὁ Κ. Ἀρτέμης πρώτευσε σέ διαγωνισμό τοῦ ἐργαστηρίου. Στήν Ἁγία Πετρούπολη ὁ Ἕλληνας ζωγράφος ἔζησε ἐπί τέσσερα ἔτη, ἔτυχε πολλῶν διακρίσεων, ἀλλά, ὅταν τοῦ προτάθηκε νά παραμείνει ἐκεῖ ὡς καθηγητής τῆς Σχολῆς, προέβαλε λόγους ὑγείας καί ἐπέστρεψε στήν Ἑλλάδα.

Ἀπό τά παραπάνω παραδείγματα φαίνεται ὅτι ἡ Μεγάλη Δούκισσα τῆς Ρωσίας και Βασίλισσα τῆς Ἑλλάδος Ὄλγα ὑπῆρξε μία πολύπλευρη προσωπικότητα, μέ ποικίλα ἐνδιαφέροντα, ἀκόμη καί στόν χῶρο τῆς λογοτεχνίας καί τῆς τέχνης.

Παρά τήν μεγάλη ἀγάπη της γιά τήν Ρωσία τήν ὁποία ἀρχικά ἄφησε γιά νά ἔρθει ὡς Βασίλισσα στήν Ἑλλάδα καί ἀργότερα ἔχασε λόγῳ τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1917, εἶμαι τῆς γνώμης ὅτι ἔδειξε ἐμπράκτως τό ἐνδιαφέρον της γιά τήν Ἑλλάδα καί τούς ἀνθρώπους της.