ΑΡΧΙΜ. ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΑΘΑΚΗΣ: ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΑΝΑΘΗΜΑΤΑ

Βασιλικά αναθήματα, όπως καταγράφηκαν και ψηφιοποιήθηκαν από το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της Ι. Αρχιεπισκοπής Αθηνών

Αρχιμ. Μιχαήλ Χαρ. Σταθάκης 

Αρχαιολόγος - Θεολόγος

Αν λάβετε υπ’ όψιν σας, όχι κανένα ατελείωτο χρονικό διάστημα, ούτε καν πολλές γενεές, αλλά μόνο τα τελευταία πενήντα χρόνια, θα μπορέσετε να κατανοήσετε από αυτά τη σκληρότητα της τύχης! Μήπως νομίζετε ότι οι Πέρσες θα πίστευαν ποτέ, ότι θα εξαφανιζόταν τελείως το ίδιο το όνομά τους, και ότι οι Μακεδόνες, άγνωστοι πιο πριν, θα κυβερνούσαν τώρα τα πάντα; Αλλά μου φαίνεται, ότι η τύχη αυτή, που δεν συνθηκολογεί με μας τους ανθρώπους, με το να δώσει στους Μακεδόνες την ευημερία, που ανήκε κάποτε στους Πέρσες, δηλώνει σε όλους μας, ότι μας έχει απλώς δανείσει αυτά τα αγαθά, έως ότου αποφασίσει να τα κάνει κάτι άλλο… 

Με αυτά τα λόγια του Πολύβιου ξεκινάμε την αποψινή αφιερωματική εκδήλωση με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατο της Βασίλισσας των Ελλήνων Όλγας. Και αρχίζουμε το ταξίδι της αναμόχλευσης από μια παράμετρο του πολυσχιδούς και πολυπράγμονος βίου της πρωτοπόρου εκείνης γυναίκας έχοντες την πεποίθηση, ότι -αν βρισκόταν σήμερα ανάμεσά μας- θα ήταν πανευτυχής και θα επικροτούσε! και τούτο διότι αρχόμεθα εκ Θεού, παρουσιάζοντες ιερά κειμήλια. Παράμετρος δηλαδή, η οποία σχετίζεται με την πίστη και την προσφορά προς το θείο, έτσι όπως εκείνη γνώριζε να τη μετασχηματίζει σε λατρευτικά αντικείμενα. 

Αναθήματα και μάλιστα βασιλικά, τα οποία -μεταξύ άλλων- φυλάσσονται στους ιερούς ναούς της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και τα οποία κατέγραψε και ψηφιοποίησε το Ίδρυμα Ποιμαντικής Επιμορφώσεως της αυτής Αρχιεπισκοπής, κατά το διάστημα 2022-2024 με συγχρηματοδοτούμενο από το ΕΣΠΑ σχετικό έργο. Η ψηφιοποίηση εφαρμόστηκε σε 160 ενοριακούς ναούς των Αθηνών και στις δύο παλαίφατες και ιστορικές Μονές Πεντέλης και Πετράκη. Αποτέλεσμα του έργου αυτού υπήρξε η δημιουργία ψηφιακού αποθετηρίου συμβατού με το εθνικό και ευρωπαϊκό και στο οποίο πλέον θησαυρίζονται 27.000 εκκλησιαστικά αντικείμενα και περισσότερες από 500.000 σελίδες παλαιτύπων βιβλίων, αρχείων και λοιπό έντυπο υλικό. 

Η λέξη ανάθημα παράγεται από το αρχαίο ρήμα ανατίθημι, το οποίο σημαίνει: αποδίδω σε κάποιον κάτι, αναφέρω σε κάποιον κάτι, προσάπτω, εμπιστεύομαι, τοποθετώ ως αφιέρωμα ή ανεγείρω κάτι ως αφιέρωμα, πάντα χωρίς να έχω την πρόθεση ανάκτησης του προσφερομένου στον ιερό χώρο και στο ιερό πρόσωπο ανάθημα. 

Το ανάθημα είναι κοινό σε όλους τους πολιτισμούς ανά την οικουμένη και συνδυάζει δύο παραμέτρους α΄. το προσωπικό βίωμα του αναθέτη, που μαρτυρά το πολιτισμικό περιβάλλον και το πολιτιστικό επίπεδο και β΄. το ανάθημα ως παράγωγο υλικό του πολιτισμού, συσσωρεύει μνήμη και νοήματα ικανά να ταξιδέψουν την κοινότητα στο χωροχρόνο του ιερού. 

Η ποικιλία των αναθημάτων είναι εντυπωσιακή, καθώς προέρχονται από βασιλείς και αυτοκράτορες, στρατηγούς και ναυτικούς, ελευθέρους ή δούλους, απλούς ιδιώτες ή πόλεις ολόκληρες. Ας σημειωθεί ότι η επωνυμία του αναθέτη, οποιουδήποτε αναθήματος, αυτομάτως γίνεται εκουσίως ή ακουσίως μέσο κοινωνικής προβολής, πλούτου και αισθητικής που τόνιζαν το κύρος του. 

Τα αναθήματα μπορούμε να τα κατατάξουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες: α’. σε αυτά που κατατίθενται ως αντικείμενα και β΄. σε αυτά που υποχρεώνουν σε εκτέλεση ευσεβών πράξεων, όπως ένα προσκύνημα ή προσφορά εργασίας σε ιερούς χώρους κ.ά. Επίσης μπορούμε να τα κατατάξουμε και χρονικά σε δύο κατηγορίες α΄. τα πριν και β΄. τα μετά, σε αυτά δηλαδή, που γίνονται προληπτικά, παράκληση για προφύλαξη από κάποιο κακό και αυτά τα οποία έπονται, ως ευχαριστία για την αίσια έκβαση κάποιας υποθέσεως. 

Η λέξη βασιλεύς από την οποία και το βασιλικό ανάθημα του τίτλου της ανακοίνωσης, κατά μία πολύ πιθανή εκδοχή και αποδεκτή, ίσως προέρχεται από τη ρίζα βα του ρήματος βαίνω και από τη λέξη λαός, είναι δηλαδή ο αρχηγός του λαού, αυτός που προηγείται, προπορεύεται και ο λαός τον ακολουθεί. 

Η πόλη των Αθηνών με το πανάρχαιο προσκύνημα της Παρθένου Πολιάδος ήταν τόπος συγκεντρώσεως πάσης φύσεως αναθημάτων τα οποία έστελναν από κάθε σημείο της οικουμένης και είναι αδύνατον να υπολογιστούν οι χιλιάδες εξ αυτών που στέκονταν στον ιερό Βράχο. Η παράδοση αυτή φαίνεται πως αναχαιτίστηκε μετά την επιδρομή των Ερούλων στην Αθήνα, αλλά με την μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανικό τέμενος της φωτοδόχου Παρθένου κατέστη και πάλι η Αθήνα και δη ο Θεομητορικός της ναός πόλος προσκυνήματος και καταθέσεως αναθημάτων. 

Ο άγιος Μιχαήλ ο Χωνιάτης, Μητροπολίτης Αθηνών, υποδεχόμενος στον Παρθενώνα τον Πραίτωρα Μιχαήλ Στρυφνό τον προτρέπει να εποπτεύσει τα ιερά κειμήλια. Είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο να ακούσουμε τι λέει ο άγιος για την επίδραση και μόνο της θέας των ιερών κειμηλίων: «῎Αγε… θεσπεσία μοι κεφαλή… εἴςιθι τῆς θεομήτορος τὸ θεῖον ἀνάκτορον, δᾳδούχησον, χόρευσον ψυχῆς εὐρύθμοις κινήμασι, μυήθητι παρὰ χρῆμα τὰ μεγάλα. Πάντα γὰρ ἐν αὐτῷ μεγάλα καὶ οὐδὲν μικρὸν… Ἐπόπτευσον φῶς ἱερὸν, φῶς ἄξυλον καὶ ἀνήλιον, ἐπόπτευσον ἐν σωματικῷ εἶδει πελειάδος χρυσῆς ἐνάργειαν πνεύματος… Ταῦτ᾽ ἐποπτεύσας καὶ καθηράμενος τὴν διάνοιαν τοῖς μακαρίοις θεάμασι, θεαγωγήθητι καὶ τὴν τῆς δεξιᾶς τοῦ ὑψίστου ἀλλοίωσιν ἀλλοιώθητι καὶ ἄπιθι πανευδαίμων τῷ ὄντι καὶ ὄλβιος». 

Στα τέλη του 17ου αιώνος με τον τριετή εκπατρισμό των Αθηναίων η πόλη λεηλατείται. Σχεδόν κανένα κειμήλιο πριν το 1700 δεν βρέθηκε στους ναούς των Αθηνών κατά την καταγραφή. Από την ίδρυση του Ελληνικού Βασιλείου έως και την οριστική αλλαγή του πολιτεύματος το 1974 επτά βασιλείς και έξι βασίλισσες ανέβηκαν στον ελληνικό θρόνο: 

Ο Όθων και η Αμαλία 

Ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα 

Ο Κωνσταντίνος Α’ και η Σοφία 

Ο Αλέξανδρος 

Ο Γεώργιος Β’ και η Ελισάβετ 

Ο Παύλος και η Φρειδερίκη και τέλος 

Ο Κωνσταντίνος Β’ και η Άννα-Μαρία. 

Σχετικώς ανέφελη βασιλεία ή έστω μακροχρόνια είχαν ο Όθων και η Αμαλία, ο Γεώργιος Α’ και η Όλγα και ο Παύλος με τη Φρειδερίκη. 

Ο Όθων και η Αμαλία δεν έγιναν Ορθόδοξοι, όπως και ο Γεώργιος Α’. Αυτό θεωρητικώς δεν είναι υπέρ μας στην αναζήτηση βασιλικών αναθημάτων, παρ’ όλα αυτά, όμως, έχουμε και μάλιστα τολμώ να σημειώσω ότι είναι εντυπωσιακά και ιστορικά, όπως η εικόνα που φιλοτεχνήθηκε επί τη θαυμαστή διασώσει της Βασιλίσσης παραμονή του αγίου Σώζοντος του 1861. Ο θρόνος του Όθωνος στον παλαιό Μητροπολιτικό Ναό, σκεύη που φέρουν το μονόγραμμά του και χρονολογία 1847, μεταλλικά ναόσχημα αρτοφόρια, αναλόγια ευαγγελισταρίων επίχρυσα διάλιθα ή με σμάλτινες παραστάσεις ιερών προσώπων και άλλα. 

Του Κωνσταντίνου και της Σοφίας, των οποίων η βασιλεία ήταν ολιγόχρονη εν μέσω πολέμων και εθνικών καταστροφών, καταγράψαμε ως ανάθημα κεντρικό πολυέλαιο σε ναό του ιστορικού κέντρου.

Ανάθημα από τον ατυχή Αλέξανδρο, που δεν μακροημέρευσε, δεν καταγράψαμε. 

Ο Γεώργιος Β’ στη δεύτερη θητεία του ήρθε ευθύς αμέσως αντιμέτωπος με το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου και κατόπιν ακολούθησε η Γερμανική Κατοχή, εν τούτοις καταγράψαμε δωρεές του, όπως έναν κεντρικό πολυέλαιο, μεταλλικό και επίχρυσο, μια υπογεγραμμένη φωτογραφία του ενώ ήταν το θρυλικό ΕΛΛΗ και τέλος εντοπίσαμε το όνομά του στη χρυσή βίβλο των δωρητών και ευεργετών ναού των Αθηνών που ανοικοδομούνταν επί των ημερών του. 

Ένα αφιέρωμα ο Παύλος και ένα η Φρειδερίκη, οι οποίοι προθύμως ανταποκρίθηκαν σε επιστολή του Φώτη Κόντογλου να αναλάβουν το κόστος δυο μικρών φορητών εικόνων για το επιστύλιο τέμπλου ναού των Αθηνών, διότι δε βρισκόταν κανείς ενδιαφερόμενος δωρητής. Πρόκειται για τους αποστόλους Τιμόθεο και Τίτο. 

Έμμεσα αναθήματα των Κωνσταντίνου και Άννης-Μαρίας ας θεωρήσουμε ένα αναμνηστικό από τους βασιλικούς γάμους του 1964 Το ενθύμιο που παραδόξως αναγράφει και το μονόγραμμα του Παύλου προσέφερε σε ιερό ναό των Αθηνών ο τεχνίτης αργυροχόος που τα κατασκεύασε μαζί με μια χειροκίνητη πρέσα μινιατούρα. 

Φυσικά η μερίδα του λέοντος ανήκει όπως αντιλαμβάνεστε στην πεντηκονταετή περίοδο βασιλείας των Γεωργίου και Όλγας. Όπως αναφέρει ο εκκλησιαστικός συγγραφέας από την Ίμβρο, ο Βαρθολομαίος Κουτλουμουσιανός διευθυντής της σχολής της Χάλκης επί Πατριάρχου Γρηγορίου του ΣΤ’, αλλά και όπως αναφέρθηκε από πολλούς άλλους συγγραφείς ο Γεώργιος Α’ ήταν απόγονος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και της συζύγου του Σοφίας, οι οποίοι είχαν γιο τον Ιωάννη. Εκείνος διαφεύγοντας τη μανία των Οθωμανών για να σωθεί μεταφέρθηκε στην Ιταλία και με το ψευδώνυμο Ιωάννης Χριστιανός κατάφερε να αναλάβει διάφορες στρατιωτικές θέσεις στη Βενετία, τη Βιέννη και τη Γαλλία, ώσπου έφτασε στη Δανία και νυμφεύτηκε την κόρη του Δανού βασιλιά. Από αυτόν κατάγονται όλοι οι βασιλείς με το όνομα Χριστιανός της Δανίας, όπως και ο πατέρας του Γεωργίου Α’. 

Η Όλγα σύμφωνα με τον Σούτσο είχε επίσης Βυζαντινή καταγωγή, ως διάδοχος της Σοφίας, κόρης του Θωμά Παλαιολόγου. 

Φυσικά τα πενήντα έτη της βασιλείας τους ήταν αρκετά για να καθορίσουν και να σημαδέψουν τον χαρακτήρα του εύπλαστου ακόμα νεοελληνικού κράτους. Πάνω σε βάσεις που έθεσαν οι προκάτοχοι τους, οι βασιλείς αυτοί εργάσθηκαν και έδωσαν ευρωπαϊκό ήθος και συνήθειες στον λαό μας, τις οποίες εν πολλοίς διατηρούμε έως σήμερα. Από το χριστουγεννιάτικο δένδρο και τους χορούς της Πρωτοχρονιάς, την καθιέρωση ως πένθιμου χρώματος του μωβ, την αναμόρφωση του σωφρονιστικού συστήματος, την προβολή του λαογραφικού πλούτου της χώρας, τη στήριξη της εγχώριας παραγωγής, τη προβολή της γυναίκας, τις υποδομές που έχουμε μέχρι σήμερα στην υγεία, το κίνημα εθελοντισμού, ακόμα και τους Ολυμπιακούς Αγώνες, που έχει σήμερα η ανθρωπότητα, ήταν προσωπικό στοίχημα του Γεωργίου. 

Επί των ημερών τους διπλασιάστηκαν σχεδόν οι ενορίες των Αθηνών, οι οποίες καυχώνται για κάποιο ιερό σκεύος ή άμφιο που προσέφερε η Βασίλισσα ερχόμενη με κάποια ευκαιρία στο ναό τους. Το ιερό σκήνωμα του ιερομάρτυρος Πατριάρχου Γρηγορίου Ε’ έφτασε στην Αθήνα από την Οδησσό, όπου φυλασσόταν, χάρη στη Βασίλισσα. 

Ας αναφέρω ενδεικτικώς μόνο τον Άγ. Νικόλαο Πευκακίων στην οδό Ασκληπιού, τον οποίο η Όλγα φρόντισε να θεμελιώσει ο γιος της, ο πρίγκιπας Νικόλαος, τους Αγ. Αναργύρους στην πλ. Κουμουνδούρου, το μοναδικό παρεκκλήσιο του Ευαγγελισμού που επιμελήθηκε η ίδια η βασίλισσα και ως πρώτος νεοβυζαντινός ναός με τέμπλο που σχεδίασε ο πρίγκιπας Νικόλαος κατέχει ξεχωριστεί θέση στην νεοελληνική ιστορία της τέχνης και πολλοί άλλοι ναοί. 

Όμως δύο εξ αυτών φέρουν ανεξίτηλη τη σφραγίδα της… Ο ένας είναι ο Άγ. Κωνσταντίνος Ομονοίας, ο οποίος ανιδρύθηκε επί τη γεννήσει του Διαδόχου Κωνσταντίνου και ολοκληρώθηκε με ίδια έξοδα της Όλγας. Κάτι που λίγοι γνωρίζουν είναι ότι εντός του ναού αυτού υπάρχουν δύο εγκαινιασμένα παρεκκλήσια, του Αγ. Γεωργίου προς τιμήν του Βασιλέως Γεωργίου Α’ αγιογραφημένο όλο από τον Κόντογλου με μινιατούρες και σήμερα σε αθλιωτάτη κατάσταση, και το άλλο της Αγ. Όλγας. Ιερά σκεύη δεσποτικά μανουάλια αλλά ακόμα και το μαρμάρινο τέμπλο είναι προσωπικές δωρεές της Όλγας.

Τέλος ο ναός που, αν και βυζαντινός, υπάρχει σήμερα επειδή η τσαρική οικογένεια τον ανακαίνισε, είναι η Σώτειρα του Λυκοδήμου, η γνωστή μας Αγ. Τριάδα της οδού Φιλελλήνων, η ενορία πλέον που εξυπηρετεί της σλαβόφωνη κοινότητα των Αθηνών. Η Πνευματική Ρωσική Αποστολή των Αθηνών αιτήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση και της παραχωρήθηκε το 1852 ο εν λόγω ναός. Όλη η ανακαινιστική εργασία, η αναστήλωση, οι τοιχογραφίες, το κωδωνοστάσιο, η τεράστια καμπάνα των οκτώ τόνων, τα ιερά σκεύη, στέμματα γάμου, σταυροί ευλογίας, οι φορητές εικόνες, επιτάφιοι, ιερατικά χρυσοποίκιλτα άμφια κ.λπ. είναι δωρεά της Τσαρικής οικογένειας των Ρομανώφ. Η έλευση της Βασιλίσσης Όλγας και η φροντίδα της για το ναό της ρωσικής παροικίας έφερε ακόμα περισσότερα αναθήματα στο ναό. 

Εκ Ρωσίας ανάθημα πριγκιπικό σε ναό της Μικράς Ασίας και εν συνεχεία σε αθηναϊκό θυσιαστήριο είναι και το μοναδικό επίχρυσο αρτοφόριο, με τα ολόγλυφα αγαλματίδια και τις εξαίρετες εγχάρακτες παραστάσεις. 

Αν σήμερα μπορούμε να μιλάμε για βυζαντινό πολιτισμό και πως αυτός ως έκφραση καλλιτεχνική συνίστατο από μοντέρνες γραμμές μέσα σε αρχαία σχήματα και τρόπους, αν διαφυλάχθηκαν κειμήλια της πίστεως και της πατρίδος, το χρωστούμε στη Βασίλισσα Όλγα, η οποία, εν μέσω αλόγιστης και εν τέλει επιβλαβούς αρχαιολατρίας, έθεσε υπό την προστασία της και στήριξε εμπράκτως με δωρεές και την προσωπική της παρουσία την ίδρυση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, η οποία την περασμένη εβδομάδα διοργάνωσε με επιτυχία το 45 διεθνές συμπόσιό της! 

Η ψηφιοποίηση των κειμηλίων που διενεργήθη, εν πολλοίς οφείλεται στην Όλγα. Έχουμε καταγράψει κειμήλια που έχουν σχέση με την πολιτική ή πολιτειακή ηγεσία αλλά δεν γνωρίζουμε με ασφάλεια από που ξεκίνησαν και πως έφτασαν έως εδώ, αξίζουν, όμως μια απλή αναφορά. Θρόνοι ξυλόγλυπτοι με σύμβολα των Ηγεμόνων των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών, η πολυθρόνα του στρατηγού και πρωθυπουργού Πλαστήρα, μια εικόνα με τους αγίου Γεώργιο, Δημήτριο, Τρύφωνα και Σεραφείμ τον εν Δομβώ, αφιέρωμα υπουργού την εποχή που ενέσκηψε η ακρίδα στην Αττική το 1924, κηροπήγια με σφραγίδες από σουηδικό βασιλικό εργαστήριο και άλλα. 

Με μια ευρύτερη έννοια ανάθημα θεωρώ πως είναι κάθε τι που πήγασε από την πίστη της Βασίλισσας ότι θρησκεία μας πρέπει να είναι ο πόνος των άλλων. Αυτή η πεποίθηση γέννησε αναθήματα όπως το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός και άλλα όμοια. Η Βασίλισσα Όλγα συνεργάστηκε στενότατα με τους πατέρες της Μονής των Ασωμάτων Πετράκη. Άλλωστε λίγα μέτρα ανατολικότερα της Μονής και μεταξύ αυτής και του ΝΙΜΙΤΣ η Μονή διατηρεί μετόχιο προς τιμήν της αγίας Όλγας, εις ανάμνησιν βεβαίως της συνεργασίας τους για την αξιοποίηση της περιουσίας της Μονής την οποία και ευχαρίστως διέθετε κάθε φορά που η Βασίλισσα ζητούσε γη για να στηρίξει με την υψηλή της προστασία και προσωπική εργασία μια δράση, μια υποδομή, ένα θεραπευτήριο κ.λπ. Το μεγαλύτερο μέρος των γαιών που δώρησε η Μονή για την ίδρυση κυρίως Νοσοκομείων, αλλά και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων ήταν επί της Βασιλείας του Γεωργίου και της Όλγας. Γι’ αυτό και στις 25 Μαρτίου 1881 απενεμήθη ο αργυρούς σταυρός των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος στον εκ Κερατέας Ηγούμενο της Μονής Συμεών Κοροβέση και στις 3 Φεβρουαρίου 1892 έγινε η προαγωγή του Ηγουμένου Συμεών εις τον χρυσούν Σταυρόν των Ιπποτών του Β. τάγματος του Σωτήρος. 

Όπως είπε η μακαριστή Βασίλισσα Όλγα στην Ιουλία Καρόλου όταν τα πάντα γύρω έμοιαζε να αποδίδονται στον όλεθρο «τώρα Γιουλού μου μόνο τα απάνθρωπα είναι δυνατά». Είχε απόλυτο δίκιο η υπό πάντων αποκαλουμένη και όντως τη αληθεία αγία Βασίλισσα Όλγα!... Και τι δεν έδωσε υπέρ της αγαπημένης της Ελλάδος. Το Θεραπευτήριο Ευαγγελισμός που ανιδρύθη επί γαιών δωρεάς Μονής Πετράκη και με χρήματα του Γεωργίου, του Τσάρου Αλεξάνδρου και της αυτοκρατορικής οικογενείας των Ρομανώφ, της Όλγας και πολλών μεγάλων ευεργετών, κατέστη έως σήμερα ένα εκ των μεγαλυτέρων ευρωπαϊκών νοσοκομείων… Η Απάνθρωπη όμως διοίκηση του ιδρύματος μετέτρεψε το ανάθημα σε «ανάθεμα» με το να προσπαθεί να ρίψει στη λήθη στανικώς να ονόματα των ευεργετών παρά τις επιμόνως ευγενικές οχλήσεις των. 

Η βασίλισσα Όλγα είναι μια εξαίρεση για να επιβεβαιώσει τον κανόνα. Ήταν πραγματικά βασίλισσα γιατί ήταν όλα δικά της και τα διαχειριζόταν όπως η γυναίκα στη Σοφία του Σολομώντος αξιοποίησε τα υπάρχοντά της. Είναι μία από εκείνους που προσφέρουν αναθήματα στο Θεό και στην επί γης εικόνα του, τους συνανθρώπους μας. Ούτε ως πρόληψη ούτε ως ευχαριστία τα προσέφερε η Όλγα. Ποτέ δεν φοβήθηκε την Τύχη γιατί πίστευε στην πρόνοια του Θεού. 

Κλείνω τη σύντομη αυτή παρουσίαση με την ανακοίνωση της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας επί τω θανάτω της Βασιλίσσης Όλγας: 

«…Πρὸ τῆς Ἱερᾶς Σκιᾶς Της ὑποκλινόμεθα πάντες σήμερον μνήμονες τῶν μεγάλων Αὐτῆς ἀρετῶν.᾿ Ἀλλ᾿ ἰδιαιτέρως κλίνει εὐλαβὲς γόνυ πρὸ Αὐτῆς ἡ Χριστιανική ᾿Αρχαιολογική Ἑταιρεία, ἡ ὁποία ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμὴς τῆς ἱδρύσεώς της εὔρεν ἐν τῷ κόλπῳ τῆς ῾Αγίας ταύτης γυναικός, Μητρὸς καὶ Βασιλίσσης τὸ μάννα καὶ τὴν ἀμβροσίαν. Ὁ δὲ κατ᾿ εὐτυχὴ συγκαιρίαν καὶ σχεδὸν εἰπεῖν κατὰ θείαν σύναρσιν ἱδρυτὴς τῆς ἡμετέρας Ἑταιρείας ἀείμνηστος Γεώργιος Λαμπάκης, διατελῶν παρ' Αὐτῇ ἰδιαίτερος γραμματεύς, εὔρισκεν ἐπὶ τριάκοντα περίπου ἔτη πάντοτε τὴν ἀνεξάντλητον ἠθικὴν καὶ ὑλικὴν συνδρομήν Της, ἵνα περισυλλέξῃ τοὺς ἀπειραρίθμους ἁπανταχόθεν τοῦ Ἑλληνικοῦ κόσμου θησαυρούς, οἵτινες ἀπετέλεσαν σὺν τῷ χρόνῳ τὸ ἡμέτερον Χριστιανικὸν Μουσεῖον. 

Ας στολίσωμεν λοιπὸν σήμερον μὲ λευκὰ ἄνθη καὶ δάφνας τὴν σεπτήν Της σορόν, τὴν παραπλεύρως τοῦ Μάρτυρος Βασιλέως Υἱοῦ Της κατατεθεῖσαν! Εἴη δὲ ἀγήρως ἡ Μνήμη τῆς εὐσεβεστάτης καὶ λατρευτῆς τῶν Ἑλλήνων Βασιλίσσης Όλγας!» 

Σας ευχαριστώ! 

30.IV.2026 

Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» - Αφιέρωμα του Καλλιτεχνικού Συνόλου "Πολύτροπον" στην Βασίλισσα Όλγα 

Στη συνέχεια παραθέτουμε τις διαφάνειες της διάλεξης του π. Μιχαήλ Σταθάκη και το βίντεο της εκδήλωσης.