ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΚΤΟΡΩΝ

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 
ΑΒΑΛΟΝ ΤΩΝ ΤΕΧΝΩΝ

Το 2019 συμπληρώνονται 90 χρόνια από τη γέννηση του σπουδαίου έλληνα συνθέτη Μιχάλη Αδάμη (1929-2013). 

Ο Μ. Αδάμης, πρωτοπόρος της ηλεκτρονικής και της σύγχρονης μουσικής, είναι ταυτόχρονα ο πρώτος συνθέτης στον 20ό αιώνα που ασχολήθηκε πολύ με την χορωδιακή μουσική. Δεν είναι μόνο ότι έγραψε πολλή χορωδιακή μουσική, αλλά υπήρξε πρωτοπόρος της χορωδιακής πράξης σε πολλά επίπεδα. 

Σε ηλικία μόλις 21 ετών αναλαμβάνει την Παιδική Χορωδία του Παρεκκλησίου των Βασιλικών Ανακτόρων, την οποία διευθύνει από το 1950 ως το 1967. 

Το 1958 ίδρυσε τη Χορωδία Δωματίου Αθηνών, την οποία διηύθυνε ως το 1961. Από το 1961 ως το 1963 διηύθυνε τη Χορωδία της Ανώτατης Ορθόδοξης Θεολογικής Σχολής «Τίμιος Σταυρός» στη Βοστώνη, ενώ από το 1968 ως το 1999 ήταν επικεφαλής του μουσικού τμήματος και διευθυντής της χορωδίας του Pierce College στην Αθήνα. 

Επίσης, στήριξε την χορωδιακή τέχνη με όλα τα μέσα και από την θέση του προέδρου της Ομάδα Εργασίας του Υπουργείου Πολιτισμού για τη Χορωδιακή Ανάπτυξη, την περίοδο 1981-1984. Ακόμα, ήταν Πρόεδρος της Ελληνικής Βυζαντινής Χορωδίας - που ίδρυσε και διηύθυνε ο Λυκούργος Αγγελόπουλος - από το 1988 ως το θάνατό του. 

Αυτή, λοιπόν, η συστηματική και άοκνη ενασχόλησή του με την χορωδιακή μουσική πράξη, τόσο σε ερμηνευτικό όσο και σε συνθετικό επίπεδο, τον οδήγησε αφ’ ενός στην παρουσίαση για πρώτη φορά στην Ελλάδα έργων του παλαιότερου ρεπερτορίου και αφ’ ετέρου στη σύνθεση ενός μεγάλου όγκου έργων χορωδιακής μουσικής, εκκλησιαστικής και κοσμικής, τα οποία εκτελούνται μέχρι σήμερα από τις ελληνικές χορωδίες. 

Ο Μιχάλης Αδάμης είναι ο πρώτος έλληνας συνθέτης, ο οποίος ήταν βαθύς γνώστης και της βυζαντινής μουσικής και την χρησιμοποίησε με έναν δικό του, προσωπικό τρόπο στο έργο του. Διαμόρφωσε, χάρη στη γνώση και έρευνα της βυζαντινής μουσικής, μια προσωπική μουσική αντίληψη, που δεν έχει, όμως, καμία σχέση με «νοσταλγικότητες» ή άλλου τύπου ιδεοληψίες, ας πούμε «εθνικού» περιεχομένου.

Ο χορωδιακός κόσμος του Μιχάλη Αδάμη σφραγίζεται για ένα μεγάλο διάστημα από την περίφημη Παιδική Χορωδία των Ανακτόρων. Όπως διαβάζουμε στον πρώτο 45άρη δίσκο της χορωδίας που κυκλοφόρησε το 1959: 

«Η Παιδική Χορωδία του Παρεκκλησίου των Βασιλικών Ανακτόρων ιδρύθη το 1950, σύμφωνα με επιθυμία της Αυτού Μεγαλειότητος του Βασιλέως Παύλου. Την οργάνωσι και διεύθυνσί της ανέλαβε ο Μιχάλης Αδάμης. Είναι ένα μεικτό χορωδιακό σύνολο από παιδιά 8-14 ετών πλαισιούμενα από ανδρικές φωνές. Η χορωδία έχει ήδη στο ρεπερτόριό της τρεις Θ. Λειτουργίες, πολλά Απολυτίκια και τροπάρια Εορτών, Ακολουθίες από την Μ. Σαρακοστή και την Μεγάλη Εβδομάδα, καθώς και πλήθος άλλων εκκλησιαστικών συνθέσεων της Ορθοδόξου Λατρείας.» 

Να σημειώσουμε ότι εκδόθηκαν τρεις δίσκοι 45 στροφών στα τέλη της δεκαετίας του ’50 και τις αρχές του ’60 (στις εταιρείες Fidelity και Philips) με κάλαντα, τροπάρια και ψαλμούς από την Παιδική Χορωδία του Παρεκκλησίου των Βασιλικών Ανακτόρων υπό την διεύθυνση του Αδάμη.

Στον πρώτο δίσκο του 1959 έχουμε ύμνους των Χριστουγέννων. Η χορωδία αποδίδει το Απολυτίκιο της εορτής, «Η Γέννησίς σου Χριστέ ο Θεός ημών…», τα δύο τροπάρια του Εσπερινού των Χριστουγέννων που ψάλλονται ανάμεσα στις Προφητείες, «Λαθών ετέχθης…» και «Ανέτειλας Χριστέ εκ Παρθένου…» (προτάσσονται, κατά την τάξιν, ψαλμικοί στίχοι), το Κοντάκιο της Γεννήσεως, «Η Παρθένος σήμερον…» και το Κοινωνικό «Αινείτε…».

Την περίοδο αυτή ο Αδάμης, για τις ανάγκες της χορωδίας εναρμονίζει, διασκευάζει, συνθέτει. Τόσο εκκλησιαστικούς ύμνους όσο και παραδοσιακά κάλαντα. 

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι στην περίοδο της Παιδικής Χορωδίας των Ανακτόρων, ο Αδάμης στοιχείται στην λογική της πολυφωνίας για την εκκλησιαστική μουσική. Άλλωστε η πρώτη χορωδία των Ανακτόρων είχε συσταθεί από τον Αλέξανδρο Κατακουζηνό το 1870, κατ’ επιθυμίαν της βασιλίσσης Όλγας, η οποία έφερε και την ρωσική πολυφωνία στην Ελλάδα. 

Για την χορωδία των Ανακτόρων του Μ. Αδάμη, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν την εποχή. Τότε σχεδόν όλες οι εκκλησίες της Αθήνας - απαραιτήτως του ιστορικού κέντρου - είχαν τετράφωνες ή τρίφωνες (κατά το σύστημα Σακελλαρίδη) χορωδίες. Η καθαρή βυζαντινή μουσική εθεωρείτο …παρακατιανή. Και τα Ανάκτορα ήταν φυσικά, στην ίδια λογική, αφού η ρωσική επιρροή της Βασιλίσσης Όλγας, τα είχε σημαδέψει, θα λέγαμε. 

Βέβαια, ο Αδάμης πολλές φορές προτάσσει το βυζαντινό μέλος με μία υποτυπώδη εναρμόνιση, όπως στο τροπάριο «Ανέτειλας Χριστέ εκ Παρθένου…». Όμως γνωρίζει πολύ καλά την πολυφωνία του καιρού του. Απόδειξη ότι στο κοντάκιο των Χριστουγέννων «Η Παρθένος σήμερον» που ηχογραφεί, υπάρχει στον δίσκο η ένδειξη: Εναρμόνισις: Ε. Γιαννίδη – Διασκευή: Μιχ. Αδάμη.

Ο Ελισαίος Γιαννίδης ήταν Κωνσταντινουπολίτης (γεννήθηκε στο Νιχώρι του Βοσπόρου το 1865) γεωπόνος, φυσικός, μαθηματικός, μουσικολόγος και συνθέτης, με λαμπρές σπουδές στη Γαλλία. Υπήρξε ένας από τους πρωτεργάτες του δημοτικισμού και της εναρμόνισης της βυζαντινής μουσικής. Πέθανε στην Αθήνα το 1942, όταν ο Αδάμης ήταν μόλις δεκατριών ετών. Είναι μάλλον απίθανο να είχαν γνωριστεί. Το σίγουρο είναι ότι ο Αδάμης ήξερε το έργο του. 

Στο κοινωνικό «Αινείτε», βλέπουμε στο δίσκο την ένδειξη: «Θ. Πολυκράτη – Μεταγραφή: Μιχ. Αδάμη». Ο Αδάμης προφανώς και ήξερε το έργο του φιλολόγου Θεμιστοκλή Πολυκράτη (1863-1926), ο οποίος θεωρείται ως ο παραγωγικότερος Έλληνας συνθέτης πολυφωνικής εκκλησιαστικής μουσικής. 

Προφανώς για τις ανάγκες της παιδικής χορωδίας των Ανακτόρων, ο Μιχάλης Αδάμης εναρμονίζει ή διασκευάζει παραδοσιακά κάλαντα από διάφορες περιοχές της χώρας. Κάποια από αυτά δισκογραφούνται κιόλας. Παραθέτουμε εδώ τα Κάλαντα Θράκης, γραμμένα το 1959, εξήντα χρόνια πριν. Η παρτιτούρα είναι από το Αρχείο Ελλήνων Μουσουργών του Θωμά Ταμβάκου. 

Το 1962 ο Μιχάλης Αδάμης τιμήθηκε από τον Βασιλέα Παύλο με τον Χρυσό Σταυρό του Φοίνικα. 

Η παιδική Χορωδία των Ανακτόρων έχει πολύ πλούσιο έργο, το οποίο είναι άγνωστο και ανεξερεύνητο. Εδώ δώσαμε απλώς μια χριστουγεννιάτικη «νότα». Η έρευνα συνεχίζεται…

ΤΟ ΛΑΪΚΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ «Η ΦΑΤΝΗ» ΤΩΝ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ ΚΑΙ ΣΩΚΡΑΤΗ ΒΕΝΑΡΔΟΥ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Σωκράτης Βενάρδος (1927-1983), με καταγωγή από τη Σμύρνη, υπήρξε πρωτοψάλτης, λογοτέχνης, καθηγητής μουσικής και συνθέτης θρησκευτικών έργων. Στη δισκογραφία έχει καταθέσει μερικές αξιόλογες εργασίες, όπως η "Φάτνη" (1971), ο "Ύμνος της αγάπης" (1977), το ορατόριο "Κοσμάς ο Αιτωλός" (1980), αλλά και το εθνικοπατριωτικό λαϊκό ορατόριο "Εθνεγερσία" (1973). Έγραψε, επίσης, μουσική για αρχαίες τραγωδίες, όπως την «Μήδεια», μετά από προτροπή του Γιάννη Τσαρούχη, αλλά και μουσική για ταινίες μικρού μήκους. 

Η «Φάτνη» είναι ένα λαϊκό ορατόριο του Σωκράτη Βενάρδου για σόλο φωνές, αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα. Βασίζεται σε κείμενο του Καταλανού ποιητή Joan Alavedra (1896-1981) μεταφρασμένο στα ελληνικά από τον ποιητή Νίκο Γκάτσο. Μάλιστα το ίδιο κείμενο έχει μελοποιηθεί στην πρωτότυπη (καταλανική) γλώσσα και από τον μεγάλο Ισπανό τσελίστα και συνθέτη Pablo Casals. Το έργο αποτελεί ύμνο στην ειρήνη και ως τέτοιο παρουσιάστηκε και στην Αθήνα, στο πλαίσιο του Ελληνικού Φεστιβάλ στα 1966.

Ο Γκάτσος μετέφρασε το ποίημα κατόπιν παραγγελίας και το διασκεύασε, συμπτύσσοντας ή περικόπτοντας μέρη, προκειμένου να μελοποιηθεί από τον Σωκράτη Βενάρδο σε μορφή λαϊκού ορατορίου με στοιχεία βυζαντινής και δυτικής μουσικής. 

Το θέμα του έργου αναφέρεται στη γέννηση του Χριστού και στο προσκύνημα των βοσκών και των Μάγων δοσμένο με μια λαϊκή απλοϊκότητα. Το ίδιο απλή είναι και η μουσική προσέγγιση του Σωκράτη Βενάρδου, η οποία κινείται από τα καθαρά λαϊκά μονοπάτια μέχρι τις παρυφές της δυτικότροπης λόγιας μουσικής με αρκετές καλές στιγμές μελωδικού λυρισμού, αλλά και στομφώδεις εξάρσεις χορωδιακής μεγαλοπρέπειας. 

Αφηγητής είναι ο Ιορδάνης Μαρίνος. Τα σολιστικά μέρη αποδίδουν μέλη της χορωδίας και μεταξύ αυτών ο βαρύτονος Θόδωρος Δημήτριεφ, ο οποίος «στοίχειωσε» με την ερμηνεία του το «Άξιον εστί» των Οδυσσέα Ελύτη – Μίκη Θεοδωράκη. 

Στην «Φάτνη» συμμετέχουν, επίσης, δυο καινούργιοι τότε λαϊκοί ερμηνευτές, ο Μανώλης Μητσιάς και η Δήμητρα Γαλάνη, στην πρώτη τους δισκογραφική εμφάνιση ως καλλιτεχνικό δίδυμο.

Εδώ δημοσιεύουμε το κείμενο του Ν. Γκάτσου, όπως δημοσιεύτηκε στον τόμο «Νίκος Γκάτσος – Όλα τα τραγούδια» (εκδόσεις Πατάκη, 2018, σ. 529-535).
Η Αγαθή Δημητρούκα, που επιμελήθηκε την αναθεωρημένη έκδοση του τόμου, έχει πει σε συνέντευξή της για το συγκεκριμένο έργο: «Για τη «Φάτνη» δεν υπήρχαν πουθενά οι στίχοι, οπότε έκανα απομαγνητοφώνηση. Για να μη χάσω, ας πούμε, τους στίχους στα χορωδιακά μέρη, επεξεργάστηκα το υλικό σε στούντιο. Είναι εξαφανισμένο το έργο αυτό κι εγώ το έχω σε ένα και μοναδικό βινύλιο. Έπρεπε, επίσης, να κάνω την παραβολή με το καταλανικό κείμενο και να το χωρίσω σε στίχους, έχοντας την αίσθηση του μέτρου.» 

Το κείμενο του Γκάτσου δημοσιεύεται σε συνεχή ροή με διακριτές τις ενότητες στίχων. 

Το παραθέτουμε στη συνέχεια όπως δημοσιεύεται, για πρώτη φορά, στον τόμο «Όλα τα τραγούδια».

Η ΦΑΤΝΗ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΓΚΑΤΣΟΥ by on Scribd

Ο Σωκράτης Βενάρδος έγραψε για την «Φάτνη»: 

«Στο αποκορύφωμα της βρισκόταν μια σύγκρουση που από πολύ παλιά με συγκλονίζει, όταν μου εμπιστεύθηκε το κείμενο του Ορατορίου ο Νίκος Γκάτσος. Δύο λάτρεις μέσα μου, χρόνια δε λένε να μονοιάσουν: Η μελωδία της Βυζαντινής Μουσικής, που από παιδί της έδωσα την ψυχή μου και η Αρμονία της Ευρωπαϊκής, που αργότερα με κατέκτησε. Με τη «Φάτνη» διστακτικά δώσανε τα χέρια οι δύο τους και μια ελπίδα χάραξε πως κάτι καινούριο ξεπροβάλλει. Οι αναζητήσεις δεν τελείωσαν, μα πολλά βγήκαν συμπεράσματα: Μέχρι πόσο μπορεί κανείς να προχωρήσει στην εναρμόνιση των ήχων τις Βυζαντινής μουσικής χωρίς να χάσουν τον χαρακτήρα και το ήθος τους, και μέχρι πόσο μπορεί η Αντίστιξη και η Αρμονία να προσφέρονται χωρίς να προβάλλονται; H «Φάτνη» έχει μια βαριά κληρονομιά Τη μελοποίηση την άρχισα το καλοκαίρι του 1969 στους δρόμους της Πεντέλης. Μια αφηρημάδα μου έμεινε από τότε για κάθε τι που ήταν άσχετο με το έργο. Μου μιλούσαν για άλλα, σοβαρά θέματα κι εγώ τραγούδαγα τους σκοπούς και ξεδιάλεγα νέες ιδέες. Οι πρώτες μου εμπνεύσεις, γράφτηκαν στην Βυζαντινή μουσική φυσικά πάνω σε περιθώρια εφημερίδων, σε πακέτα που κράταγα, σε μικρά πρόχειρα χαρτάκια. Μα η μεγάλη δυσκολία και το αίσθημα της ευθύνης ορθώθηκαν μπροστά μου αργότερα, στην ενορχήστρωση. Γύρευα σώνει και καλά να πάρω ότι γινόταν απʼ τη δυτική τέχνη σαν υλικό μόνο, για να κτίσω οικοδόμημα καθαρά Ελληνικό, Βυζαντινό. Τώρα, όλο τον μόχθο μου τον προσφέρω. Δεν ξέρω πόσους θα συγκινήσει. Θα ήθελα πολλούς! Δεν με ενδιαφέρει καθόλου το αν “πιάσει” το έργο. Ο Τσαρούχης μου φωνάζει απʼ το Παρίσι: – Δεν είναι κέρδος να βγει στην πιάτσα της Αθήνας ένας ακόμη μουσικός που να προσφέρει είδη ευρείας καταναλώσεως. Δύο δόξες υπάρχουν: Η Δόξα της «Κόκα-Κόλα», να φτιάχνεις δηλαδή και να πουλάς ότι ζητάει η κατανάλωση, και η Δόξα του Δημιουργού, που βγάζει ανόθευτα και ανυστερόβουλα μέσα απʼ την ψυχή του αυτή την ασίγαστη δύναμη για να την προσφέρει στον Άνθρωπο.» 

Οι πωλήσεις του δίσκου όπως σωστά προέβλεψε και ο συνθέτης ήταν απογοητευτικές και αυτό μπορούμε να το λάβουμε υπ’ όψιν και από την σπανιότητα του. 

Ακολουθεί ένα απόσπασμα (σε όχι τόσο καλή ποιότητα ήχου, λόγω κακής κατάστασης του δίσκου) με την ερμηνεία της 18χρονης τότε Δήμητρας Γαλάνη.

Ο Μανώλης Μητσιάς συμμετέχει κι αυτός με ένα τραγούδι στο ορατόριο «Η φάτνη». Ο Μητσιάς λέει σε μια συνέντευξή του γι’ αυτή τη δουλειά: «Αυτό ήταν ένα πράγμα λίγο βυζαντινό, ας πούμε. Το είχε ξεκινήσει ο Βενάρδος, με παρακάλεσε ο Γκάτσος και πήγα την τελευταία στιγμή. Απ’ αυτό έχω μόνο το εξώφυλλο, τον δίσκο κάπου τον έχω δώσει και δεν μου τον επιστρέψανε…» 

Παραθέτουμε το τραγούδι που ερμηνεύει στον δίσκο ο Μανώλης Μητσιάς.

Ας κλείσουμε την αναφορά μας στην «Φάτνη» των Γκάτσου – Βενάρδου, με το φινάλε του έργου, που παραπέμπει στον αγγελικό ύμνο των Χριστουγέννων: 

Δόξα εν Υψίστοις! 

Τον Κύριον αινείτε εν τοις Υψίστοις! 

Επί γης ειρήνη! 

Ειρήνη στους καλούς της γης ανθρώπους 

Τι σώθηκε για πάντα τώρα ο κόσμος απ’ το κακό 

Ειρήνη στους καλούς ανθρώπους 

Ο πόλεμος για πάντα θα αφανιστεί 

Ειρήνη!

ΟΙ ΕΥΘΥΝΕΣ ΤΟΥ ΑΡΧΙΜ. ΑΜΒΡΟΣΙΟΥ ΓΚΟΥΡΒΕΛΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας μας απάντησε επισήμως για τις αυθαιρεσίες που είχαμε επισημάνει στον Μητροπολιτικό Ναό Ευαγγελιστρίας Πατρών. Η Εφορεία παραδέχεται τις αυθαιρεσίες στον διάκοσμο του Ναού και τονίζει πως πρέπει οπωσδήποτε να αποκατασταθούν. 

Ο προϊστάμενος της Ευαγγελίστριας Αρχιμ. Αμβρόσιος Γκουρβέλος σχολιάζοντας το κείμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων είπε στο thebest.gr πως "θα υπάρξει συμμόρφωση με τις υποδείξεις της Εφορείας Αρχαιοτήτων και θα γίνει η απαλοιφή όταν υπάρξει η οικονομική δυνατότητα, ενώ επισημαίνει πως η τοιχογραφία [του Αναπεσόντος] είναι προγενέστερη της μελέτης."

Η συγκεκριμένη δήλωση εκθέτει ανεπανόρθωτα τον προϊστάμενο του Μητροπολιτικού Ναού, αλλά και τα μέλη του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου, διότι εγείρονται σοβαρά ερωτήματα: 

1. Πώς προέβησαν στην φιλοτέχνηση μιας τοιχογραφίας πριν να εκπονηθεί η μελέτη από την αρμόδια Εφορεία; Δεν γνώριζαν την διαδικασία; 

2. Όταν εκπονήθηκε και εγκρίθηκε η μελέτη το 2012 και η Εφορεία έθεσε ως όρους τόσο την απομάκρυνση της τοιχογραφίας του Αναπεσόντος όσο και των διακοσμητικών στον πρόναο, που έγιναν χωρίς την έγκρισή της, γιατί δεν συμμορφώθηκε αμέσως το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο; 

3. Μετά από έξι χρόνια θα «συμμορφωθούν όταν υπάρξει οικονομική δυνατότητα»; Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Η παράσταση του Αναπεσόντος έγινε δαπάναις ενορίτισσας, απ’ ό,τι ξέρουμε, εις μνήμην προσφιλούς της προσώπου. Θα απευθυνθούν στην ίδια προκειμένου να της ζητήσουν να …χορηγήσει τώρα την απαλοιφή της τοιχογραφίας; Είχαν, άραγε, οι αρμόδιοι ενημερώσει την δωρήτρια για την αυθαιρεσία τους;

Αλλά ο αρχιμ. Αμβρόσιος Γκουρβέλος βαρύνεται και με την αγιογράφηση της κεντρικής κόγχης του Ιερού Βήματος της Ευαγγελίστριας, την οποία θέλησε να κάνει αγνοώντας προκλητικά την 170χρονη ιστορία του Ναού που δεν ήθελε αγιογραφημένο το Ιερό Βήμα. Για την εργασία αυτή πήρε, βέβαια, την έγκριση. 

Όμως ηθικά δεν δικαιώνεται, από την στιγμή που έβαλε στους ιεράρχες της κόγχης και τον Άγιο Αμβρόσιο, ο οποίος δεν συνηθίζεται να απεικονίζεται εκεί, και έβαλε, μάλιστα, από κάτω και το όνομά του φαρδιά πλατιά, ως δωρητής της εικόνας. 

Κανείς άλλος προϊστάμενος του Μητροπολιτικού Ναού δεν έκανε κάτι παρόμοιο στην ιστορική διαδρομή των 170 χρόνων της Ευαγγελίστριας. Ήλθε τώρα ο «ανακαινιστής» για να βάλει και το όνομά του. Χωρίς ίχνος αναστολής… 

Οι ευθύνες του αρχιμ. Αμβρόσιου Γκουρβέλου για τις αυθαίρετες παρεμβάσεις του στην Ευαγγελίστρια δεν τελειώνουν εδώ. Έχουμε πολλά να πούμε ακόμα… 

Φυσικά δεν είναι άμοιρα ευθυνών τα μέλη του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου, ενώ ακέραια την ευθύνη για όλη την ασυδοσία φέρει ο μητροπολίτης Πατρών Χρυσόστομος.

ΕΛΥΤΗΣ, ΣΕΦΕΡΗΣ, ΡΙΤΣΟΣ ΚΑΙ ΓΚΑΤΣΟΣ ΣΤΑ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΑ

Ανθολογία Ελληνικής Ποίησης στα Λιθουανικά, με έργα των Γιώργου Σεφέρη, Οδυσσέα Ελύτη, Γιάννη Ρίτσου και Νίκου Γκάτσου. 

Η Κριστίνα Σβαρεβιτσιούτε, λέκτορας Ελληνικής Λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου του Βίλνιους της Λιθουανίας και μέλος της Εταιρείας Κλασσικών Φιλολόγων Λιθουανίας συντόνισε την εργασία της μετάφρασης. 

Μετέφρασαν οι: Kristina Svarevičiūtė, Diana Bučiūtė, Rūta Burbaitė και Elžbieta Banytė.

Graikų poezija / Giorgos Seferis, Giannis Ritsos, Odysseas Elytis, Nikos Gatsos; sudarytoja Kristina Svarevičiūtė. – Vilnius : Klasikų asociacija, 2018. – 208 p.. – ISBN 978-609-95581-4-1. 

ΟΙ "ΓΕΝΝΗΣΕΙΣ" ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΤΣΑΡΟΥΧΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Το επί θύραις έτος 2019, συμπληρώνονται 30 χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Τσαρούχη. 

Με αφορμή αυτή την επέτειο, την οποία θα τιμήσουμε αξιοχρέως στην «Ιδιωτική Οδό», αλλά και την μεγάλη εορτή των Χριστουγέννων εστιάζουμε σε δύο «Γεννήσεις» του Τσαρούχη. Η πρώτη βυζαντινότροπη και η δεύτερη ελληνότροπη.  

Είναι γνωστό πώς ο εικοσάχρονος Γιάννης Τσαρούχης μαθητεύει στον Φώτη Κόντογλου (1930-1934). Ο Κόντογλου τον μύησε στο μεγαλείο της βυζαντινής τέχνης, στην λαϊκή αρχιτεκτονική και ενδυμασία. Έτσι, ο Τσαρούχης κάνει αρκετές αγιογραφίες μέχρι και τη δεκαετία του ’40 - όπως προκύπτει από την εργογραφία του - και αποκτά μεγάλη εμπειρία στην τεχνοτροπία της βυζαντινής αγιογραφίας. 

Το 1946 αγιογραφεί την Γέννηση του Χριστού, τέμπερα σε τέσσερα χαρτόνια. Η σκηνή της Γέννησης αναπαριστάνεται με λαμπερά χρώματα, σε αντίθεση με την λογική του Κόντογλου, που ήθελε πιο γαιώδη χρώματα. 

Ο ίδιος ο Τσαρούχης εξηγεί αυτή τη σχέση του με την βυζαντινή αγιογραφία: «Βλέποντας το αδιέξοδο στο οποίο οδηγεί η μεγάλη ελευθερία, πολλές φορές αισθάνθηκα την ανάγκη στη ζωή μου να μελετήσω, πειθαρχώντας σε μια παράδοση. Μπορεί να έχει κανείς όσες αντιρρήσεις θέλει σ’ αυτή τη σκέψη μου, αλλά δεν μπορεί να αρνηθεί ότι είναι ένα φαινόμενο φυσικό το να συνδέεσαι με το παρελθόν». 

Στη Γέννηση του Χριστού, ο Τσαρούχης κρατάει το εικονιστικό μεταβυζαντινό πρότυπο. Το έργο επίσης φανερώνει την εκτίμηση, αφομοίωση και δημιουργική ανάδειξη των τεχνικών της Βυζαντινής Τέχνης εκ μέρους του δημιουργού. Ενδιαφέροντα στοιχεία είναι: το ξεκάθαρο και αυστηρό σχέδιο, ο λιτός προπλασμός, τα λαμπερά γήινα χρώματα, και ο καθαρός, απέριττος φωτισμός που κάνουν τη ζωγραφική αυτή να λάμπει. 

Στην δεκαετία του 1940 έχουμε, επίσης μια ελληνοπρεπή «Φάτνη», νερομπογιά σε χαρτί (Ιδιωτική συλλογή). 

Εδώ φαίνεται καθαρά πως ο Τσαρούχης εντάσσει στο χριστιανικό ρεπερτόριο τη δική του ελληνική εκδοχή: Μια φάτνη με τα σώματα των αγγέλων-φυλάκων να σχηματίζουν το ιερό σπήλαιο, με τον υιό του ανθρώπου στο κέντρο και την απλή μητέρα του Θεού να τον κρατά. Τονίζεται η σωματικότητα των ασωμάτων αγγέλων, αφού ο ίδιος ο Θεός ενδύεται σώμα χοϊκόν. 

Η ελληνικότητα της παράστασης είναι πραγματικά εκπληκτικό εύρημα. Η Παναγία απεικονίζεται με λιτή παραδοσιακή ελληνική φορεσιά, όπως και ο μικρός Χριστός. Οι άγγελοι παραπέμπουν στους Τσαρουχικούς ναύτες, ενώ ελληνικές σημαίες κοσμούν το σπήλαιο. Όμως ο Τσαρούχης δεν ξεχνά την θεία προέλευση της παράστασης, γι’ αυτό και όλα τα πρόσωπα περιβάλλονται με χρυσό φωτοστέφανο, ενώ δεσπόζει και ο αστέρας επάνω του σπηλαίου. 

Ο Τσαρούχης δεν ήταν σε καμία περίπτωση εθνικιστής, αλλά θεωρούσε πως ο ελληνισμός είναι οικουμενικό μέγεθος και υπήρξε το σπουδαίο όχημα του χριστιανισμού στο διάβα των αιώνων. Η συμβολή του στην αναζήτηση της ελληνικότητας από την γενιά του ’30 δεν ήταν ιδεολογική, αλλά οντολογική. Η ελληνικότητα συνιστούσε γι’ αυτόν υπαρξιακή υπόθεση. 

Έχουν, όμως, μεγάλο ενδιαφέρον και οι επιγραφές στην Τσαρουχική φάτνη, που αποδεικνύουν πόσο μεγάλος θεολόγος ήταν. Πάνω από τον μικρό Ιησού υπάρχει η επιγραφή: «Ο υιός του ανθρώπου». Ο Ιησούς αναφέρεται ως ο «Υιός του Ανθρώπου» 88 φορές στην Καινή Διαθήκη. Η φράση «Υιός του Ανθρώπου» δείχνει ότι ο Ιησούς είναι ο Μεσσίας και ότι είναι πραγματικά άνθρωπος. 

Στο κάτω μέρος της φάτνης του Τσαρούχη έχουμε την επιγραφή: "Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθητε". Ο Τσαρούχης ήξερε, φυσικά, το σχετικό απόσπασμα από την προς Ρωμαίους Επιστολή του Αποστόλου Παύλου (το οποίο διαβάζεται και στο μυστήριο του Βαπτίσματος), και έκανε συνειδητά την αλλαγή του προσώπου από πρώτο ("Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθημεν εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθημεν") σε δεύτερο πληθυντικό, που θυμίζει άλλωστε και το αντί τρισαγίου ψαλλόμενον στις Δεσποτικές εορτές: "Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε". 

Ο Τσαρούχης, συνδέει τη φάτνη (δηλ.τη γέννηση) με τον θάνατο, όπως συμβαίνει άλλωστε και με την φάτνη του Χριστού, αλλά πάει κι ένα βήμα παραπέρα εντάσσοντας σ' αυτή την παράσταση και το εν Χριστώ Βάπτισμα, ως μετοχή μας στο θάνατο και την ανάσταση του Κυρίου.

ΕΚΠΟΜΠΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΝ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟ ΣΤΟ ΓΑΛΛΟΦΩΝΟ ΚΑΝΑΛΙ ΚΤΟ (ΒΙΝΤΕΟ)

Στο πλαίσιο σειράς εκπομπών με θέμα τους εκκλησιαστικούς Πατέρες της Ανατολής στο γαλλόφωνο κανάλι ΚΤΟ της Καθολικής Εκκλησίας, η εκπομπή "La Foi prise au mot" αφιέρωσε μία εκπομπή στον Άγιο Ιωάννη Δαμασκηνό. 

Καλεσμένοι ήταν δύο Έλληνες επιστήμονες, η Βάσσα Κοντουμά, διευθύντρια σπουδών στην Ecole Pratique des Hautes Etudes, και o Αλέξης Χρυσοστάλης, βυζαντινολόγος, μέλος της ομάδας Archives de l'Athos" στο Collège de France. 

Η εκπομπή αυτή ήταν μία ευκαιρία για το κατ' αρχήν καθολικό κοινό του τηλεοπτικού σταθμού ΚΤΟ που γνωρίζει τον Ι. Δαμασκηνό σαν ένα σημαντικό εκκλησιαστικό συγγραφέα (ο Πάπας Λέων ΧΙΙΙ τον ανεκήρυξε το 1890 "Διδάσκαλο της Εκκλησίας") να ακούσει πόσο πολύ σημαντική θέση κατέχει ο Άγιος στην παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας με το τεράστιο υμνογραφικό και δογματικό του έργο, ιδιαιτέρως δε με την καθοριστική συμβολή του στην θεολογία της εικόνος. 

Έμφαση δόθηκε επίσης από ιστορικής πλευράς στην πολύπλοκη εποχή κατά την οποία έζησε ο Δαμασκηνός, με τις κεφαλαιώδεις γεωπολιτικές ανακατατάξεις και την επικράτηση του Ισλάμ στην Συρία και τα Ιεροσόλυμα.

ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΟΡΑΤΟΡΙΟ ΤΟΥ ΜΑΝΟΥ ΧΑΤΖΙΔΑΚΙ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Ο Μάνος Χατζιδάκις έζησε όλη την τραγικότητα του Δεκέμβρη του 1944. 

Και έδωσε την δική του εξήγηση για τα Δεκεμβριανά: «Ήταν η αγανάκτηση των παιδιών της γαλαρίας που βλέπαν τους συντρόφους τους και τα όνειρά τους στα φέρετρα, από σφαίρες που ρίξαν δοσίλογοι και φασίστες, φορώντας γαλάζιους μανδύες εθνικοφροσύνης. Και όλα αυτά τα ελληνικά αποβράσματα με την επίσημη στήριξη του νεαρού τότε κράτους είχανε έναν εχθρό: την ψυχή των παιδιών της γαλαρίας. Εκατομμύρια ελληνικά παιδιά που πίστεψαν στην απελευθέρωση αλλά βρέθηκαν ευθύς αμέσως απέναντι στον ίδιο χωροφύλακα, στον ίδιο δικαστή, στα ίδια ανάλγητα πρόσωπα που αντιμετώπιζαν πριν λίγο κιόλας χρόνο, όταν ακόμα υπήρχαν Γερμανοί. Και θέλησαν, πριν αποκλειστούν στη γαλαρία τους, να διαμαρτυρηθούν για τελευταία φορά. Κι ύστερα να σωπάσουν…» («Τα παιδιά της γαλαρίας», Ο Καθρέφτης και το μαχαίρι, σ. 85-86). 

Ο Μάνος Χατζιδάκις, Παγκρατιώτης τότε, ήταν οργανωμένος στην Αντίσταση, ΕΠΟΝίτης. 

Σε μια προφορική μαρτυρία (πρόκειται για μαγνητοφωνημένη συνομιλία του τότε ΕΠΟΝίτη μαθητή και μετέπειτα καθηγητή Ηλεκτρονικής στο τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κώστα Καρούμπαλου με τους Αλέξη και Δημήτρη Βάκη, 7 Μαΐου 2014) που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο κείμενο «Ο Μάνος Χατζιδάκις της ΕΠΟΝ», των Αλέξη Βάκη και Ιάσονα Χανδρινού (περιοδικό Μετρονόμος τ., αριθμός 52, Απρίλιος- Ιούνιος 2014), ο Κώστας Καρούμπαλος θυμάται: «Κατά τη διάρκεια των μαχών του Δεκέμβρη του ’44, η ΕΠΟΝ Παγκρατίου διοργάνωσε μια εκδήλωση στον κινηματογράφο ΠΑΛΑΣ για να δώσει κουράγιο στον κόσμο που δοκιμαζόταν. Στην εκδήλωση αυτή εκφωνητής ήταν ο Γιώργος –ο Λώλος όπως τον λέγαμε τότε– Οικονομίδης. Ήταν κοντά στις μέρες των Χριστουγέννων. Ο Χατζιδάκις είχε γράψει ένα χριστουγεννιάτικο ορατόριο ειδικά για την περίσταση, για το οποίο δεν έχω ακούσει να γίνεται λόγος από τότε. Θα το τραγουδούσαμε εμείς, μια χορωδία από αγόρια και κορίτσια της ΕΠΟΝ. Εκείνες τις μέρες μάλιστα τον βλέπαμε συχνότερα, ερχόταν και μας μιλούσε σε κάτι αυλές που μαζευόμασταν, στην πλατεία που ήταν το Ταχυδρομείο στο Παγκράτι. Ήταν ας πούμε η προπαρασκευή για ν’ αρχίσουν οι πρόβες. Κάναμε λίγες πρόβες, μέσα στον κινηματογράφο ΠΑΛΑΣ. Στα σβέλτα βέβαια όλα αυτά, γιατί ήταν κι επικίνδυνο λόγω των Εγγλέζων που χτυπούσαν με όλα τα όπλα τους το Παγκράτι. Η χορωδία αποτελούνταν από καμιά εικοσιπενταριά άτομα, ΕΠΟΝίτες και ΕΠΟΝίτισσες, και μας συνόδευε ο Χατζιδάκις στο πιάνο. Δεν υπήρχαν άλλα όργανα. Τους στίχους του ορατορίου ίσως να τους είχε γράψει και ο ίδιος, δεν είμαι σίγουρος. Πάντως, η σύνθεση αυτή δεν ήταν μια δημιουργία με τη ματιά της «καθαρής μουσικής», ήταν η έμπνευση ενός αριστερού μουσικού που έβλεπε τον κόσμο να υποφέρει από αυτά που γίνονταν γύρω του. Και είναι χαρακτηριστικοί οι στίχοι του ορατορίου που θυμάμαι: 

Η γέννησή Σου Χριστέ 

των Λαών την προσπάθεια φωτίζει 

να σκορπίσουν τα μαύρα σκοτάδια 

και να λάμψει το φως Λευτεριάς». 

Αυτοί οι χαρακτηριστικοί στίχοι – μάλλον του Μ. Χατζιδάκι – παραπέμπουν στο Απολυτίκιο της εορτής των Χριστουγέννων: «Η Γέννησίς σου Χριστέ ο Θεός ημών, ανέτειλε τω κόσμω το φως το της γνώσεως…». 

Το Χριστουγεννιάτικο Ορατόριο του Χατζιδάκι το τραγουδούσαν οι ΕΠΟΝίτες, με τη συνοδεία του ίδιου στο πιάνο και την συναυλία πλαισίωναν σταθερά οι ήχοι από τα Βρετανικά όπλα και αεροπλάνα που και εκείνο το απόγευμα είχαν ως στόχο τις ανατολικές συνοικίες. Λίγες μέρες μετά τη συναυλία του ΠΑΛΑΣ, ο Χατζιδάκις ακολούθησε, μαζί με τους συναγωνιστές του της ΕΠΟΝ αλλά και χιλιάδες πολίτες, την οπισθοχώρηση του ΕΛΑΣ έξω από την πολιορκημένη πόλη. Η τότε ΕΠΟΝίτισσα και κατοπινή Πρύτανις του Πανεπιστημίου της Σορβόννης Ελένη Γλύκατζη- Αρβελέρ θυμάται εκείνες τις μέρες: «Φθάνουν πια τα Χριστούγεννα. Ο Βύρωνας «πέφτει». Θα πρέπει να ήταν 26 ή 27 Δεκεμβρίου όταν μας λένε ότι πρέπει να φύγουμε από τον Βύρωνα, από το Παγκράτι, από την Καισαριανή. Περνάμε τον Υμηττό μέσα στην παγωνιά. Με κρατούσε από το χέρι ο Μάνος Χατζιδάκις. Στις αρχές Ιανουαρίου φθάνουν οι Εγγλέζοι στην Κυψέλη. Φεύγουμε ένα βράδυ κι από εκεί. Εγώ με κάτι μποτάκια στο χέρι, τα κρατούσα για το δρόμο. Κι ο Μάνος τυλιγμένος με μια κουβέρτα. Εκείνος σταμάτησε στο Σχηματάρι» (Μαρτυρία της Ελένης Γλύκατζη- Αρβελέρ. Το Βήμα, 5 Δεκεμβρίου 2004). 

Κι αυτή η μαρτυρία της Αρβελέρ μας θυμίζει το κείμενο του Χατζιδάκι «Η σιωπηλή γιορτή του Ιησού και η λιτανεία των δακρυσμένων και των απερχομένων». Ο Χατζιδάκις μιλώντας για τα Χριστούγεννα (σε ένα από τα περίφημα Σχόλια του Τρίτου, Κυριακή 23/12/1979) και χαρακτηρίζοντάς τα «σιωπηλή γιορτή» (!), καταλήγει στον Εσταυρωμένο και τη μοναξιά του! 

Ο Χατζιδάκις δεν θέλησε να μιμηθεί τον Μπαχ. Το δικό του Χριστουγεννιάτικο Ορατόριο ήταν …σταυρικό! Η εμπειρία αυτή των Δεκεμβριανών, τον σημάδεψε βαθειά. Την καταγράφει ο ίδιος στα κείμενά του, την αποτυπώνει στις μουσικές του, με κορυφαία την «Εποχή της Μελισσάνθης». 

«Έχω δει τον Χατζιδάκι, τον πιο μοναχικό άνθρωπο του κόσμου, παραμονή Χριστουγέννων. Μοναξιά αγίου. Ήταν μόνος και καιγόταν ολόκληρος.», μας λέει ο Γιώργος Χρονάς. 

Και σκέφτομαι πως ίσως ο καιόμενος, μόνος Χατζιδάκις θα ήταν πίσω στα Χριστούγεννα του ’44, στο Παγκράτι και θα διηύθυνε το ανολοκλήρωτο και χαμένο – μάλλον – ορατόριό του…

ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΗΣ ΙΟΥΛΙΤΑΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΑΝΟΡΑΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Μετά τις δύο παραστάσεις στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών Α.Π.Θ. χθες και σήμερα (Κυριακή 16/12), στις 6 το απόγευμα το χριστουγεννιάτικο μουσικό παραμύθι της Ιουλίτας Ηλιοπούλου «Μα πότε θα φτάσει αυτός ο Μάγος;» θα παρουσιαστεί στο Πανόραμα Θεσσαλονίκης, στο Δημαρχείο (αμφιθέατρο Σταύρος Κουγιουμτζής). 

Η είσοδος είναι δωρεάν. 

Τα βραβεία του Λογοτεχνικού Διαγωνισμού της Ένωσης Ελλήνων Λογοτεχνών για το 2018

Την Παρασκευή 14 Δεκεμβρίου 2018 πραγματοποιήθηκε η απονομή τιμητικών διακρίσεων σε όσους συμμετείχαν στον Πανελλήνιο και Παγκύπριο Λογοτεχνικό Διαγωνισμό Ποίησης, Διηγήματος και Χρονικού-Μαρτυρίας για το έτος 2018,που διοργάνωσε η Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών.  

Στον φιλόξενο χώρο πολιτισμού MegArt Gallery στον Νέο Κόσμο και μέσα σε ένα εορταστικό κλίμα, ο Πρόεδρος της Ένωσης, κ. Λευτέρης Τζόκας, ο Πανεπιστημιακός και πρώην Υπουργός κ. Ιωάννης Πανούσης και άλλες προσωπικότητες των Γραμμάτων και των Τεχνών, απένειμαν βραβεία και επαίνους στους διακριθέντες του διαγωνισμού.  

Πρόκειται για έναν ξεχωριστό θεσμό, καθώς η Ένωση Ελλήνων Λογοτεχνών είναι το αρχαιότερο (έτος ιδρύσεως 1930) και ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά σωματεία της χώρας μας. 

Κύριος μοχλός ίδρυσης της Ένωσης υπήρξε ο περιώνυμος Ιωάννης Γρυπάρης και μέλη της σπουδαίοι λογοτέχνες όπως οι Κωστής Παλαμάς, Γρηγόριος Ξενόπουλος, Δημοσθένης Βουτυράς, Μιλτιάδης Μαλακάσης, Στέλιος Σπεράντζας κ.ά. 

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι στον φετινό διαγωνισμό, έξι λογοτέχνες από την Νέα Αρτάκη Ευβοίας έλαβαν σημαντικές διακρίσεις – μικρή ένδειξη κι αυτό του πνευματικού επιπέδου και της ιστορίας της πόλης τους: 

Η γνωστή ποιήτρια κα Αγγελική Σταματούκου (με το ψευδώνυμο «Αρεθουσία») προσέθεσε μία ακόμη διάκριση στο ενεργητικό της, αποσπώντας το Β΄ Βραβείο Ποίησης για το πολύ όμορφο έργο της «Μη φοβάσαι». 

Οι κυρίες Θεοδοσία Μπόνου («Κυβέλη»), Μαρία Αλεξάνδρου («Μαριτίνα Σταυράκου»), Μαρία Μπουρνέλη-Ρίζου («Μαρίζ») και Παναγιώτα Γετίμη («Στεφανία») έλαβαν Ειδικά Βραβεία Ποίησης για τα ποιήματά τους «Απόγνωση», «Η νεράιδα και το μαντήλι», «Αναμνήσεις» και «Τα όνειρα της καρδιάς» αντίστοιχα. 

Ο Αρτακηνός συγγραφέας και Δρ Μαθηματικών του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Ιωάννης Ρίζος, ο οποίος συμμετείχε για πρώτη φορά στον Διαγωνισμό (με το φιλολογικό ψευδώνυμο «Κωνσταντίνος Κυζικηνός»), έλαβε τον Γ΄ Έπαινο Διηγήματος για το έργο του με τίτλο «Στο ντουκιάνι του Βασιλάκη», συμβάλλοντας με τον τρόπο του στην αναθεώρηση της αντίληψης ότι η Λογοτεχνία και τα Μαθηματικά είναι δύο αμοιβαίως αποκλειόμενοι κόσμοι.

ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΟ ΤΕΛΛΟΓΛΕΙΟ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΗΣ ΙΟΥΛΙΤΑΣ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ

Βροχή από πεφταστέρια σήμερα και αύριο στο Τελλόγλειο της Θεσσαλονίκης με την Ιουλίτα Ηλιοπούλου στο παραμύθι της «Μα πότε θα φτάσει αυτός ο Μάγος», σε μουσική Γιώργου Κουρουπού. 

Σήμερα Σάββατο στις 17.00 και αύριο Κυριακή στις 12μ. στο Τελλόγλειο. 

Ερμηνεύουν: 

Σπύρος Σακκάς και Δάφνη Πανουργιά, τραγούδι

Ερατώ Αλακιοζίδου - keyboard/πιάνο
Νικολός Δημόπουλος - φλάουτο
Αλεξάνδρα Βόλτση - βιόλα
Bruno Semanjaku- κρουστά

Ο ΤΟΜΟΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΟΥ Κ. ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΥ "ΠΡΟΣΒΑΣΕΙΣ Β΄"

Η Ιδιωτική Οδός έχει την χαρά να ανακοινώσει σήμερα τις Προσβάσεις Β' (Αθήνα 2018), ήτοι κείμενα για ζητήματα απολογητικής Θεολογίας και φιλοσοφικής κριτικής του καιρού μας, του αειμνήστου καθηγητού μας στην Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Κωνσταντίνου Ε. Παπαπέτρου (1936-2007).  

Το βιβλίο μας καθιστά κοινωνούς πολύτιμων κειμένων του καθηγητή Κ. Παπαπέτρου, τα οποία δεν είχαν δημοσιευθεί στον πρώτο τόμο των Προσβάσεων και, ως εκ τούτου, ήταν δυσεύρετα. 

Οι Προσβάσεις Β' διανέμονται δωρεάν και στην έντυπη μορφή τους, σε επιμέλεια Κοσμά Κιφοκέρη. 

Ευχαριστίες θερμές στον συνάδελφο θεολόγο Η. Παπαγεωργίου που μας προώθησε αυτόν τον τόμο του μακαριστού καθηγητού μας και κοπιάζει για την διάδοση του έργου του. 

Η ΕΦΟΡΕΙΑ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΧΑΪΑΣ ΑΠΑΝΤΑ ΣΤΗΝ "ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΟΔΟ" ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας απάντησε στο γράμμα που απέστειλα προ καιρού προς την Υπουργό Πολιτισμού κα Μυρσίνη Ζορμπά, σχετικά με τις αυθαιρεσίες στον Μητροπολιτικό Ναό Ευαγγελιστρίας Πατρών. 

Είχα εντοπίσει τις αυθαιρεσίες, δηλ. επεμβάσεις χωρίς τη νόμιμη άδεια, στα διακοσμητικά στον πρόναο, στην τοιχογραφία του Αναπεσόντος και σε φορητά αντικείμενα που τοποθετήθηκαν κατά το δοκούν. 

Η απάντηση της Εφορείας είναι διεξοδική και υπογράφεται από την Διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας κα Αναστασία Κουμούση. 

Παρατίθεται το ιστορικό των μελετών που έχουν εγκριθεί σε σχέση με την συντήρηση και αποκατάσταση των φθορών του ζωγραφικού διακόσμου του ναού, και στην μελέτη της αναπαραγωγής του διακόσμου γίνεται απολύτως σαφές ότι: 

«Στους όρους που έθεσε η Εφορεία μας στην Απόφαση αυτή είναι τόσο η απομάκρυνση της τοιχογραφίας του Αναπεσόντος όσο και των διακοσμητικών στον πρόναο, που έγιναν χωρίς την έγκρισή μας. Η Υπηρεσία μας δεν θα παραλάβει το έργο αν δεν πραγματοποιηθούν όλοι οι όροι της Απόφασης.» 

Και επειδή ο Πρόεδρος και τα μέλη του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου της Ευαγγελίστριας δεν φαίνεται να θέλουν να συμμορφωθούν προς τους παραπάνω όρους, μετά την δημόσια παρέμβασή μου – προφανώς – η Εφορεία απέστειλε το με αρ. πρωτ. ΥΠΠΟΑ/ΓΔΑΠΚ/ΕΦΑΑΧΑ/594997/426341/9170/21.11.2018 έγγραφο προς το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο Ι. Ν. Ευαγγελίστριας Πατρών, δια του οποίου υπενθυμίζεται ο επιβεβλημένος όρος απαλοιφής της τοιχογραφίας του Αναπεσόντος στον πρόναο. 

Το έγγραφο αυτό εστάλη προς το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο στις 21 Νοεμβρίου 2018, που σημαίνει ότι αυτό πρέπει να ενεργήσει, πλέον, τα δέοντα. 

Αναφορικά με τα αυθαίρετα φορητά αντικείμενα, η απάντηση της Εφορείας έχει ως εξής: 

«Για την απομάκρυνση φορητών αντικειμένων που αναφέρονται στην α΄ σχετική επιστολή σας (προσκυνητάρια, θρόνος κ.ά.), απαραίτητα για τη λειτουργία του ναού σύμφωνα με το λατρευτικό τελετουργικό, θεωρούμε ότι είναι μεγάλο το όφελος όταν εμβληματικά κτήρια, που είναι συνδεδεμένα με τις ιστορικές μνήμες των κατοίκων της Πάτρας, παραμένουν ανοικτά στη λατρεία. Τα φορητά αντικείμενα, με χρηστικό αποκλειστικά χαρακτήρα, δύνανται να αλλάζουν και να αποσύρονται.» 

Αυτό σημαίνει ότι ο χαρακτήρας των φορητών αντικειμένων είναι «χρηστικός» και άρα θα έπρεπε να αποσυρθούν, εφ’ όσον δεν συνδέονται με την ιστορική μνήμη και συνέχεια του ναού. 

Σε κάθε περίπτωση αυτό που προέχει είναι η άμεση απομάκρυνση (απαλοιφή) της τοιχογραφίας του Αναπεσόντος όσο και των διακοσμητικών στον πρόναο, που έγιναν χωρίς την έγκριση της Εφορείας Αρχαιοτήτων. Η μελέτη αναπαραγωγής του διακόσμου εγκρίθηκε το 2012, πράγμα που σημαίνει ότι η αυθαιρεσία υφίσταται για έξι χρόνια. 

Επέστη, πλέον, ο καιρός της αποκατάστασης.

ΕΝΑ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ΣΥΝΘΕΤΗ ΔΗΜΗΤΡΗ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΓΙΑ ΤΑ 10 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ

O Δήμος Λαυρεωτικής, το Ν.Π.Δ.Δ. ΘΟΡΙΚΟΣ και η ΧΡΥΣΗ ΤΟΜΗ Κερατέας διοργάνωσαν την Κυριακή 9 Δεκεμβρίου 2018 το απόγευμα, στο Πολιτιστικό Κέντρο Κερατέας (Στ. Ρώμα 12), συναυλία - αφιέρωμα στη μνήμη του συνθέτη Δημήτρη Νικολάου, με αφορμή τα 10 χρόνια από το θάνατο του. Το μουσικό μέρος της εκδήλωσης κάλυψε Κουαρτέτο Σαξοφώνων και σολίστ πιάνου.
Για την προσφορά του Δημήτρη Νικολάου μίλησε ο Θωμάς Ταμβάκος, μουσικογράφος - κριτικός - ερευνητής-συγγραφέας, επίτιμο μέλος Ένωσης Ελλήνων Μουσουργών και φίλος του συνθέτη.
Ο Δημήτρης Νικολάου θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες της διασποράς που γεννήθηκε στη Κερατέα αλλά έζησε και εργάστηκε στη Ρώμη. Άρχισε να συνθέτει σε ηλικία δεκατριών ετών και δημιούργησε πάνω από 290 συνθέσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται 3 όπερες, 5 συμφωνίες για μεγάλες ορχήστρες, πολυάριθμα κονσέρτα για σολίστες και ορχήστρες, μικρές και μεγάλες, πολλά έργα για χορωδίες, ηθοποιούς και μουσική για μπαλέτο. Στις 29 Μαρτίου 2008 μας άφησε σε ηλικία μόλις 62 ετών. Σε αναγνώριση της μεγάλης προσφοράς του το Δημοτικό Ωδείο Κερατέας φέρει το όνομα του.

ΟΜΙΛΙΑ ΘΩΜΑ ΤΑΜΒΑΚΟΥ

Αγαπητοί φίλοι και φίλες καλησπέρα σας. 

Έχουν περάσει ήδη δέκα χρόνια και επτά μήνες, όταν το ρολόι του χρόνου έδειχνε περίπου 12 το μεσημέρι, την 29η Μαρτίου του 2008. Τότε η καρδιά του πολυαγαπημένου Δημήτρη Νικολάου σταμάτησε να χτυπά στο νοσοκομείο της Ρώμης. Εκεί νοσηλευόταν δίνοντας πολύμηνη μάχη με τον καρκίνο. Έφυγε από κοντά μας για να συναντήσει το φως της αιωνιότητας. Ήταν 62 ετών και στην πλέον ώριμη φάση της μουσικής δημιουργίας του. Η είδηση του χαμού του μας συγκλόνισε τότε αλλά και συνεχίζει να βαραίνει την καρδιά μας. Σημάδεψε για πάντα τη ζωή της οικογένειάς του και των αμέτρητων φίλων του αλλά και του κοινού που τον γνώρισε μέσα από την υπέροχη μουσική του. Φάρος φωτεινός, βαθυστόχαστος, μας άφησε τεράστιο κενό, αλλά και πλούσια παρακαταθήκη, αρκετή για να τον αισθανόμαστε κοντά μας συνεχώς. Συγκεντρωθήκαμε εδώ απόψε, χάρη στην πρωτοβουλία του Συνδέσμου Πνευματικής και Κοινωνικής Δραστηριότητας της Κερατέας «Χρυσή Τομή», του Δήμου Λαυρεωτικής και του Νομικού Προσώπου «Θορικός», για να του στείλουμε το μήνυμα ότι μετά από τόσα χρόνια δεν τον ξεχάσαμε. Ευχαριστώ τη «Χρυσή Τομή» και τον Σταμάτη Παπαθανασίου για την τιμή προς το πρόσωπό μου να μού δώσει το βήμα του ομιλητή. Είναι η τέταρτη φορά που έχω την τιμή να μιλήσω για τον Δημήτρη Νικολάου, μετά τις προηγηθείσες εκδηλώσεις, το 2003, το 2008 και το 2010, εδώ στην Κερατέα, τη γενέτειρά του.

Με την ομιλία μου θα επιχειρήσω να αποτίσω εκ νέου φόρο τιμής στη μνήμη του κορυφαίου μουσουργού, σκηνοθέτη, διευθυντή ορχήστρας, μουσικογράφου, μουσικοπαιδαγωγού, ζωγράφου και θεατρολόγου, του Χόμο Γιουνιβερσάλις Δημήτρη Νικολάου προσεγγίζοντας: α) τα άφθονα ποιοτικά στοιχεία του ως ανθρώπου και β) το πολυσχιδές και ερικυδές μουσικό Έργο του. Για τα ποιοτικά στοιχεία θα μπορούσα να μιλώ για αρκετές ώρες. Θα σταθώ στα παρακάτω ελάχιστα, ως στοιχεία περιγραφής του χαρακτήρα του, όπως τον γνώρισα: ήταν άνθρωπος ζεστός και ευχάριστος ως συνομιλητής, απίστευτα τρυφερός, συγκαταβατικός και υπομονετικός, θετικός και συγκροτημένος πάντα στη σκέψη του, εξυπηρετικός, γενναιόδωρος και καλόκαρδος, ευαίσθητος και ρομαντικός, και πάντα πράος. Αυτά είναι μερικά που μου έρχονται στο μυαλό μου όταν τον σκέφτομαι. Και αυτό συμβαίνει συχνά. 

Ας δούμε εν τάχει ποια ήταν η εξηνταδυάχρονη γήινη πορεία του με αναφορά σε μερικούς σταθμούς της. Ένα σύντομο ταξίδι με τη χρήση διαφανειών και με την ελπίδα να το βρείτε συναρπαστικό. Πριν από 62 χρόνια λοιπόν, στις 21 Οκτωβρίου του 1946, εδώ στην Κερατέα, ο Δημήτρης ήρθε στη ζωή, με γονείς τον Χαράλαμπο Νικολάου από τη Θήβα και την Ηπειρώτισσα Δήμητρα Μεγγούλη. Ήταν μία πολύ δύσκολη εποχή για τον τόπο από κάθε άποψη και με έναν εμφύλιο σε εξέλιξη. Διέμενε ακόμη στην Κερατέα όταν μόνος του ξεκίνησε να μελετά μουσική θεωρία χωρίς να το γνωρίζει η οικογένειά του. Μάλιστα το 1959, στα 13 του, συνέθεσε το πρώτο μουσικό του έργο. Είναι μία ενδιαφέρουσα Σονάτα για μαντολίνο και πιάνο. 

Ο Δημήτρης έγραψε αυτή τη σονάτα γοητευμένος ως ακροατής, από το ‘παιδικό’ και αναπάντητο ερώτημα της πρόκλησης των διαφορετικών αισθημάτων και εντυπώσεων που πηγάζουν όταν ακούμε διαφορετικά μεταξύ τους μουσικά έργα. Εξάλλου έχει γραφεί πολλές φορές το πόσο γοητεύθηκε από τη θέαση και την ακρόαση των μαυροφορεμένων γυναικών που θρηνούσαν την απώλεια αγαπημένου προσώπου τους. Επίσης τον είχε συναρπάσει και η τέχνη των πλανόδιων λαϊκών βιολιστών της περιοχής όπως ο περίφημος τότε Καλκούνης. Πριν καν τελειώσει τις εγκύκλιες σχολικές σπουδές του είχε ήδη πέντε συνθέσεις στην εργογραφία του. Είναι εντυπωσιακό το πώς συνέθεσε έργα δύσκολης φόρμας, όπως τη Σονατίνα Μπρέβε για βιολοντσέλο και πιάνο, και κυρίως το πρώτο του Κουαρτέτο για έγχορδα, χωρίς να έχει κάνει ουσιαστικές μουσικές σπουδές. Αλλά όταν έχεις το ταλέντο και τις ικανότητες, όπως ο Δημήτρης Νικολάου, πολλά μπορείς να κάνεις. Η αναζήτηση στην απάντηση του ερωτήματος, πότε, που και πώς στην ζωή του ανθρώπου δημιουργείται και σχηματίζεται η μουσική γλώσσα, αλλά και βιοποριστικοί λόγοι, τον οδήγησαν, το 1965, στη Ρώμη της Ιταλίας. Γράφτηκε στο Πειραματικό Κέντρο Κινηματογράφου για σπουδές σκηνοθεσίας, φωτογραφίας και μοντάζ με καθηγητές τον Μπελόκιο, τον Κούνδουρο και άλλους γνωστούς σκηνοθέτες. Προοδευτικό πνεύμα όπως ήταν, αντιτάχθηκε ευθύς εξ αρχής στη δικτατορία των συνταγματαρχών και αρνήθηκε να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία ζητώντας πολιτικό άσυλο. Περάτωσε τις σπουδές του και είχε αρχίσει να εργάζεται ως επαγγελματίας σκηνοθέτης. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 γράφτηκε επίσης στη Σχολή Λογοτεχνίας και Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Σαπιέντσα της Ρώμης. Αναζητούσε εναγωνίως την απάντηση στα ερωτήματά του με την μελέτη των γραπτών του Αριστοτέλη, του Ιταλού μουσουργού-ερευνητή του πρώϊμου μπαρόκ Μπιάτζιο Μαρίνι και του Αυστριακού φιλοσόφου Ρούντολφ Στάϊνερ. Η συνεχής προσωπική μουσικολογική έρευνα, παράλληλα με τις φιλοσοφικές αναζητήσεις και τη σκηνοθετική του δράση, του άνοιξε νέους μουσικούς ορίζοντες. Μελέτησε το έργο του Ιταλού συνθέτη και μαέστρου Μπρούνο Μαντέρνα, ενός από τους δημιουργούς της ακουσματικής μουσικής. Για αυτόν τον καινοτόμο δημιουργό, το 1974 ο Δημήτρης συνέθεσε το έργο Οδύνη για μικρή ορχήστρα, αφιερωμένο στη μνήμη του, έναν χρόνο μετά το θάνατό του. Όπως καταλαβαίνετε, προσπαθούσε να είναι ενεργός μέσα στη σύγχρονη μουσική πραγματικότητα και πρωτοπορία και όχι να επαναπαυθεί σε εύκολες λύσεις. Η συνεχής αναζήτηση τον οδήγησε τελικώς, το 1975, στο δοκίμιο Η μαριονέττα και το ανδρείκελο του καινοτόμου καθηγητή της ψυχιατρικής Μάσσιμο Φατζιόλι, έναν από τους σταθμούς της ζωής του. Η επαφή με τις επαναστατικές ανακαλύψεις του Φατζιόλι στη ψυχιατρική και της ομάδας «Ομαδική Έρευνα» οι οποίες αφορούν τις ανθρώπινες-ηθικές διαστάσεις του συνθέτη-δημιουργού και απορρίπτουν την λογική των «έξυπνων συλλογισμών, λογαριασμών και τακτοποιήσεων», επέφεραν τις επιζητούμενες αλλαγές στον τρόπο χρήσης της μορφής, της δομής και της ανάπτυξης του μουσικού έργου. Η μουσική του πλέον είναι ‘δεμένη’ με την πραγματικότητα, τα γεγονότα, τους ανθρώπους, χωρίς ποτέ να είναι μίμηση, μεταγραφή, αντιγραφή. Η επίδραση του Φατζιόλι στον Δημήτρη εμφαίνεται και στα ζωγραφικά σχέδια του τελευταίου τα οποία μοιάζουν πάρα πολύ με τα ανάλογα σχέδια του ψυχίατρου. Μόλις είχε τελειώσει την Συμφωνία του Καλοκαιριού, το πρώτο ορχηστρικό έργο του και τα Τραγούδια της Αντίστασης σε μορφή ορατορίου, διάρκειας 80 λεπτών. Είναι δύο από τα καλύτερα έργα του στη δεκαετία του ’70. Μακάρι να είχα χρόνο να σας έβαζα μερικά αποσπάσματα ν’ ακούσετε. Η προοδευτική φύση του τον οδήγησε σε άλλη μία μοναδική μουσική σύλληψη: τη σειρά έργων με τίτλο Στράσσεν μιουζίκ, δηλαδή Μουσική του δρόμου. Αφορά τη δημιουργία 25 συνολικά έργων, για ένα έως πέντε όργανα κυρίως πνευστά, με εκμετάλλευση των ξεχωριστών και πολυποίκιλων ιδιοτήτων των μουσικών οργάνων και με μοναδικό συνδυασμό ηχοχρωμάτων. Ο Δημήτρης τα συνέθεσε με την προτροπή να παρουσιάζονται, με θεατρική κίνηση, όχι σε συναυλιακούς, αλλά σε ανοικτούς και κλειστούς χώρους κοινωνικών δραστηριοτήτων: στον δρόμο, στο εργοστάσιο, σε εμπορικά κέντρα, σε πλατείες, ακόμη και σε ταράτσες πολυκατοικιών. Αυτό ήταν απόρροια της έντονης πολιτικοποίησής του και μία απόλυτα δημοκρατική θεώρηση για την τέχνη υπό το πρίσμα «Η τέχνη για τον λαό». Η γοητευτική αυτή περιπέτεια τον απασχόλησε από το 1976 έως τον θάνατό του. Είχε ήδη νυμφευθεί τη γλυκύτατη Πάολα Κορτέζε, άξια συμπαραστάτριά του, μέχρι το τέλος της ζωής του. Η συνεχής έρευνα του Δημήτρη ουδέποτε διασπάστηκε από τη συνθετική πράξη με το βασανιστικό ερώτημα: «...γιατί αυτό το έργο να προκαλεί μία ιδιαίτερη συγκίνηση/διαίσθηση, ενώ κάποιο άλλο να προκαλεί μία διαφορετική;...» όπως προανέφερα στην αρχή της ομιλίας μου). Ως συνέχεια αυτού του ερωτήματος προσπάθησε να ανακαλύψει και να ορίσει την ‘ανθρώπινη μελωδία’. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία μουσικών έργων στα οποία η εξέλιξη επέρχεται από τη συνοχή και τη συνεχή αλλαγή των εσωτερικών εικόνων, δεμένων δυναμικά με συναισθήματα και μόνον. 

Έτσι ξεκίνησε τη γραφή του έργου Η Μελωδία που βρέθηκε, μουσικό οδοιπορικό υπό μορφή μπαλέτου για ορχήστρα, με αναφορά στον Όμηρο. Κύριο στοιχείο αυτού του έργου αλλά και αρκετών κατοπινών, είναι το χιούμορ: ανάλαφρο, διακριτικό, αλλά και διονυσιακό. Στη δεκαετία του ’80, όταν πρωτογνώρισα το Δημήτρη, η δημιουργική φλέβα του έβγαλε υπέροχους μουσικούς θησαυρούς. Η μουσική δημιουργία του χαρακτηρίζεται πλέον από διευρυμένο ρυθμικό σφρίγος το οποίο προσδίδει σε αυτή αμεσότητα και διάθεση επικοινωνίας με τον ακροατή. Κυριαρχούν τρία κορυφαία έργα. Το πρώτο είναι η όπερα δωματίου Μάθημα μουσικής που γράφτηκε το 1982 και που, κατά τον μουσικολόγο Βαλέντε, «…αγγίζει την τελειότητα, μουσικά και θεατρικά…». Το δεύτερο οι Εραστές για ενόργανο σύνολο, έργο του 1985 και το τρίτο ο Νόστος για έξι όργανα, έργο του 1989, με το οποίο φανερώνει τη μεγάλη του νοσταλγία για την Ελλάδα. Είχαν προηγηθεί και άλλα έργα με ελληνικό χρώμα. Αυτό βέβαια συνεχίστηκε και στα επόμενα χρόνια. Ως γνώστης επίσης, και λάτρης της ελληνικής παραδοσιακής και λαϊκής μουσικής, διαπότισε το σώμα της μουσικής δημιουργίας του με απόηχους (μοτίβα και ρυθμικά σχήματα) από την μητέρα πατρίδα, με καθαρά προσωπικό τρόπο εναρμόνισης, αποφεύγοντας ν’ ακολουθεί την πρωτογενή μελωδική γραμμή. Η ευστροφία και το γνωστικό του υπόβαθρο τον οδήγησε στην δημιουργία νέων ρυθμικών και ασύμμετρων σχημάτων που χαρακτηρίζονται από τις συνεχείς εναλλαγές και κινήσεις. Περισσότερα από 40 έργα του έχουν ελληνικούς τίτλους. 

Ξέχασα να σας πω το ότι πολλά έργα του βραβεύτηκαν σε διεθνείς διαγωνισμούς σύνθεσης, όπως οι Νύχτες για ενόργανο σύνολο, έργο του 1990, οι οποίες «…καθήλωσαν για μισή ώρα, χωρίς αναπνοή το κοινό, το οποίο στο τέλος ξέσπασε σε ατελείωτο χειροκρότημα…» όπως έγραψε η μουσικοκριτικός Χόφμαν. Ήδη στις αρχές της δεκαετίας του ’90 ξεπέρασε τις 100 συνθέσεις και πολλές από αυτές τις επεξεργαζόταν συνεχώς με νέες ενορχηστρώσεις. Όπως με την 4η και την 5η εκδοχή του Μικρού μαδριγαλιού στη μορφή για φωνή και κουαρτέτο σαξοφώνων, ή φωνή και πιάνο, ιδιαίτερα τιμητικό γαμήλιο δώρο του Δημήτρη σε μένα και τη σύζυγό μου η οποία το πρωτοερμήνευσε. Η σαφής προτίμηση του Δημήτρη προς συγκεκριμένα μουσικά όργανα όπως η ανθρώπινη φωνή, το σαξόφωνο και τα νυκτά (κιθάρα και μαντολίνο) είναι δομικό χαρακτηριστικό της μουσικής δημιουργίας του. Κυρίαρχη θέση κατέχει το σαξόφωνο με 60 περίπου συνθέσεις. Δεν νομίζω ότι υπάρχει σαξοφωνίστας στην Ελλάδα, όπως ο αγαπητός μου Στάθης Μαυρομμάτης, επίσης στενός φίλος του Δημήτρη, αλλά και στο εξωτερικό, που να μην γνωρίζει αυτή τη σπουδαία δημιουργική πλευρά του Δημήτρη που συχνά απαντά και στη δισκογραφία. Όπως και το δισκογράφημα που περιέχει το 3ο κοντσέρτο για σαξόφωνο του Δημήτρη με σολίστα ερμηνευτή τον Στάθη. Ίσως κάποιοι να θυμούνται ότι η παρουσίασή του έγινε στο Ωδείο ‘Δημήτρης Νικολάου’, εδώ στην Κερατέα το 2010. Ακαταπόνητος, ανήσυχος δημιουργικά και απίστευτα εύστροφος, δεν αρκέστηκε σε εύκολες ή εμπορικές λύσεις. Ως γνώστης της σύνδεσης μουσικής με το θέατρο και τις εικαστικές τέχνες, αλλά και ως καθηγητής σκηνικού τραγουδιού και δραματουργίας φωνής στο Εθνικό Ινστιτούτο Αρχαίου Δράματος των Συρακουσών και στην Ακαδημία Θεάτρου της Καλαβρίας, πρέσβευε την έμφυτη θεατρικότητα και τη δραματοποιημένη σκηνική δράση, και επίσης τη διάνοιξη νέων οριζόντων στον συνδυασμό οργάνων, ετερόκλητων μεταξύ τους. Η Πάολα τον συντρόφευε στις μύχιες σκέψεις του και από αυτή τη συνεργασία προέκυψε η θαυμάσια όπερα Έρως και Ψυχή σε λιμπρέτο της Πάολας, που μας παραπέμπει στο αριστουργηματικό γλυπτό του Αντόνιο Κανόβα στο μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι. Φυσικά και δεν ξέχασε την αγαπημένη ιδιαίτερη πατρίδα του για την οποία συνέθεσε το έργο Κερατέα για 8 κρουστούς. Δεν ξέρω αν το θυμόσαστε, αλλά πρώτη φορά εκτελέστηκε εδώ, στην Κερατέα, πριν από 15 χρόνια. Ο Δημήτρης έφυγε το 2008 για τον κόσμο των αγγέλων και από εκεί πλέον γράφει ουράνια μουσική. Εδώ στον πλανήτη γη οι πολυάριθμοι φίλοι του από τη μουσική κοινότητα δεν τον ξέχασαν και αρκετές φορές ερμηνεύουν κάποιες από τις 300 συνθέσεις του. Σε αυτά τα δέκα χρόνια απουσίας πραγματοποιήθηκαν τουλάχιστον 14, γνωστές σε μένα, συναυλίες και εκδηλώσεις στη μνήμη του, 4 στην Ελλάδα. Γράφτηκαν επίσης περισσότερα από 50 άρθρα σε περιοδικά και εφημερίδες. Εξαιρετικό ενδιαφέρον όμως παρουσιάζει το θαυμάσιο συγγραφικό πόνημα Ούνα Ριτσέρκα Περσονάλε (Mά προσωπική αναζήτηση) των εκδόσεων Παπαγκένο του Μπάρι, το οποίο επιμελήθηκε η Μαρία Κριστίνα Καλνταρόλα. Περιέχει αρκετά κείμενά του, συνεντεύξεις του και διάφορα άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά. Ευελπιστώ ότι η ενδεχόμενη ελληνική μετάφραση του βιβλίου θα φωτίσει σημαντικές πτυχές της κορυφαίας προσωπικότητάς του. 

Η μουσική του είναι πάντα επίκαιρη, πάντα ζωντανή και προκλητική και σε κατακυριεύει όταν την ακούς. Και την αναγνωρίζεις ως δική του δημιουργία. Και αυτό είναι μεγάλο επίτευγμα για έναν συνθέτη. Ελπίζω, κλείνοντας, να συμφωνήσετε μαζί μου.
Αγαπημένε Δημήτρη «ποτέ δεν θα σε ξεχάσουμε!» 
Σας ευχαριστώ πολύ.

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΑΥΛΙΑΣ 

- Dance (από το έργο Four Sax Dances op.164) για κουαρτέτο σαξοφώνων
S.T.A.B Saxophone Quartet
- Strassenmusik N.9 για κλαρινέτο σόλο
Κώστας Τζέκος, κλαρινέτο
-  Habanera, Siciliana (από το έργο Three Sax Music Moments op. 207) για σαξόφωνο άλτο και πιάνο
Guido de Flaviis, σαξόφωνο
Σπύρος Σουλαδάκης, πιάνο
- Nissiotico (από το έργο Two Original Greek Dances op.143) για σαξόφωνο άλτο και πιάνο
Στάθης Μαυρομμάτης, σαξόφωνο
Χριστίνα Παντελή, πιάνο
- Tango 'a modo mio', Seduction dance (από το έργο Four Sax Dances op.164) για κουαρτέτο σαξοφώνων
S.T.A.B Saxophone Quartet
- Serenata con danza (από το έργο SaxQuartet N.2 op.34n.2) για κουαρτέτο σαξοφώνων
S.T.A.B Saxophone Quartet
Guido de Flaviis, σοπράνο σαξόφωνο
Στάθης Μαυρομμάτης, άλτο σαξόφωνο
Ilia Samsonov, τενόρο σαξόφωνο
Κώστας Τζέκος, βαρύτονο σαξόφωνο

Παραθέτουμε στη συνέχεια το πρόγραμμα του αφιερώματος στον Δημήτρη Νικολάου στην Κερατέα, καθώς και παλιότερα άρθρα του Θωμά Ταμβάκου για τον συνθέτη. 

Πρόγραμμα αφιερώματος στον συνθέτη Δημήτρη Νικολάου by Panagiotis Andriopoulos on Scribd

Η ΑΝΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΝΑ ΕΠΙΛΥΣΕΙ ΤΟ ΟΥΚΡΑΝΙΚΟ

Από τις συναντήσεις του 2000 για το Ουκρανικό.
Ο μακαριστός Κιέβου Βλαδίμηρος εν μέσω του Αρχιμ. Αθηναγόρου (νυν Βελγίου) και του
Πρωτοπρεσβυτέρου Νικολάι Μπαλασώφ, του Πατριαρχείου Μόσχας. 

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Είναι αρκετοί αυτοί που προτάσσουν ως επιχείρημα στο ζήτημα της χορήγησης της Αυτοκεφαλίας στην Ουκρανία, το ερώτημα: «Γιατί τώρα; Γιατί το Οικουμενικό Πατριαρχείο επέλεξε τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή; Κάτι συμβαίνει…». 

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος στην πρόσφατη επιστολή που απέστειλε προς τον Μητροπολίτη Κιέβου Ονούφριο, της δικαιοδοσίας του Πατριαρχείου Μόσχας, και τον καλεί να συμμετάσχει στην Ενωτική Σύνοδο της 15ης Δεκεμβρίου, λέει και κάτι πολύ σημαντικό: Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποφάσισε να δώσει την Αυτοκεφαλία στην Ουκρανία για να θεραπεύσει τα πολυχρόνια σχίσματα «μη δυναμένης της αδελφής Εκκλησίας της Μόσχας την θεραπείαν ταύτην επιφέρειν…». 

Το αίτημα της Αυτοκεφαλίας, το οποίο αποτελεί και δικαίωμα του Ουκρανικού λαού, τίθεται ήδη μετ’ επιτάσεως τουλάχιστον από το 2008, οπότε και ο Οικουμενικός Πατριάρχης επισκέφθηκε επισήμως το Κίεβο, με αφορμή την επέτειο των 120 χρόνων από τον εκχριστιανισμό των Ρως. Πολλοί τότε ανέμεναν – και το κλίμα ήταν …πολεμικό – πως ο Πατριάρχης θα δώσει την Αυτοκεφαλία στην Ουκρανία επί τόπου, κάτι το οποίο δεν έγινε. 

Δέκα χρόνια μετά μπορούμε να πούμε ότι «επέστη ο καιρός» και – κατά πολλούς – άργησε το Φανάρι να ανταποκριθεί στο αίτημα της Ουκρανίας. Όμως, το Πατριαρχείο πασχίζει για την εξεύρεση λύσης με τη συμμετοχή της Μόσχας εδώ και 20 χρόνια τουλάχιστον! 

Στην πρόσφατη συνέντευξη του στο «ΦΩΣ ΦΑΝΑΡΙΟΥ» ο Σεβ. Μητροπολίτης Βελγίου κ. Αθηναγόρας μας είπε τα εξής αποκαλυπτικά και άγνωστα στους πολλούς: 

«Προσωπικά έχω συμμετάσχει τρείς φορές σε αποστολές του Πατριαρχείου μας, σε διμερείς συναντήσεις των δύο Εκκλησιών, στην Ζυρίχη, στην Γενεύη και στην Ουκρανία. Η αποστολή του Πατριαρχείου μας στη Ζυρίχη αποτελούνταν από τον Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη, τον Μητροπολίτη Φιλαδελφείας Μελίτωνα και εμένα ως γραμματέα, ενώ την αποστολή του Πατριαρχείου Μόσχας αποτελούσαν ο σημερινός Πατριάρχης Κύριλλος, ως Μητροπολίτης Σμολένσκ, ο Μητροπολίτης Οδησσού Αγαθάγγελος και ως γραμματέας ο Πρωτοπρεσβύτερος Νικολάι Μπαλασώφ. Θυμάμαι ότι είχαμε δεχτεί αντιπροσώπους από τις τρείς ομάδες των Ορθοδόξων της Ουκρανίας. Το 2000 εκ μέρους των Μητροπολιτών που έλαβαν μέρος στις συνομιλίες πήγαμε με τον π. Νικολάι στην Ουκρανία για να εξετάσουμε την κατάσταση επιτόπου. Θέλω να πω πως δεν πρόκειται για ένα καινοφανές ζήτημα.» 

Σε εκείνες, δηλ.,  τις συναντήσεις είχαν προσέλθει και οι μέχρι πρότινος σχισματικοί της Ουκρανίας, αλλά λύση δεν βρέθηκε. Η Ρωσική Εκκλησία τορπίλισε την όλη διαδικασία. Γιατί άραγε η Μόσχα δεν μας λέει τίποτα για εκείνες τις προ εικοσαετίας προσπάθειες και γιατί ναυάγησαν; 

Έχει αναλογιστεί, άραγε, το Πατριαρχείο Μόσχας τις ευθύνες του; Εκείνο οδήγησε το Οικουμενικό Πατριαρχείο στην ανάληψη δυναμικής πρωτοβουλίας για την χορήγηση Αυτοκεφαλίας. 

Ο μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Ιλαρίων ο οποίος ρίχνει «τον λίθο του αναθέματος» στο Φανάρι έχει αναλογιστεί ότι η Εκκλησία του ευθύνεται για τον διχασμό; Και ο διχασμός είναι βαθιά στο σώμα της Ουκρανίας. Όταν ο μητροπολίτης Οδησσού Αγαθάγγελος (της δικαιοδοσίας της Μόσχας) απευθύνει έκκληση στον Πατριάρχη Μόσχας για την απελευθέρωση Ουκρανών αιχμαλώτων από την Ρωσία, ο κ. Ιλαρίων δεν αντιλαμβάνεται ποιος είναι η αιτία του σχίσματος; 

Τέλος, ο Βολοκολάμσκ Ιλαρίων προσπαθεί να πείσει – πρώτα τον εαυτό του, μάλλον – ότι έχει χαθεί το κύρος του Οικουμενικού Πατριάρχου, λόγω του Ουκρανικού. Ίσως θα πρέπει να κοιτάξει τον εαυτό του, γιατί λόγω των αδέξιων – επιεικώς - χειρισμών του στο ζήτημα, έχει χάσει το αύριο…