«Κυνηγώντας την ουτοπία» του Θάνου Μικρούτσικου

Αφροδίτη Μιχαηλίδου 

The opinion

Σαν σήμερα 10 Φλεβάρη γεννιέται ο Μπέρτολτ Μπρεχτ το 1898 και ίδια μέρα, το 1975 φορτώνεται το ναυτικό του σάκο και σαλπάρει για τελευταία φορά, πέρα απ΄ τις γραμμές των οριζόντων, σε θάλασσες άγνωστες και αλαργινές ο Νίκος Καββαδίας, θλιμμένος και ποιητικός ως τέλους. 

Και τους δύο, τους ενώνει ο Θάνος Μικρούτσικος και οι μεγαλειώδεις του μουσικές συνθέσεις. Αυτούς όπως και τον Άλκη Αλκαίο, τον Κώστα Τριπολίτη, τον Οδυσσέα Ιωάννου, το Μάνο Ελευθερίου το Ρίτσο, τον Καβάφη, το Μαγιακόφσκι. Κι εμείς είχαμε την μεγάλη χαρά να ανταμώσουμε το βράδυ της προηγούμενης Τρίτης στη Σβώλου, στην αειθαλή αγκαλιά της Ζώγιας μαζί με τη σύζυγό του, βραβευμένη συγγραφέα παιδικού βιβλίου Μαρία Παπαγιάννη κι άλλους αξιόλογους συντελεστές, στην παρουσίαση του νέου βιβλίου που αφορά το έργο του Θάνου, από τις εκδόσεις Μετρονόμος και το Θανάση Συλιβό, με τίτλο «Κυνηγώντας την ουτοπία – 16 αναγνώσεις του έργου του» όπου διέθετε το αγαπημένο βιβλιοπωλείο Oblik. 

Από το ξεκίνημα της βραδιάς, αν και σε μικρό χώρο – πραγματικά αδιαχώρητα γεμάτο – απόντος του Θάνου, βίωνες την ίδια κεντρομόλο δύναμη που ενέπνεε ο ίδιος σε κάθε του μεγάλη συναυλία, παράσταση και μουσική εκδήλωση, σαν να ήταν εκεί. Έχει εμποτιστεί η δύναμη αυτή και αντανακλάται στα χαμόγελα και τα λόγια των ανθρώπων του αλλά και στη συγκίνησή τους κάποιες στιγμές. Τη βρίσκεις μέσα τους, όπως και υπήρχε σε εκείνον και καταλήγεις τελικά να τον γνωρίζεις από κοντά χωρίς να είναι. Εξάλλου η φυσική παρουσία δεν είναι η μόνη παρουσία. Ο Θάνος Μικρούτσικος, που φωτίζει φανερές και αφανείς πτυχές των μεγάλων ποιητών και διανοητών, ήταν ένας παθιασμένος δάσκαλος, ένας άχρονος νεανικός πολεμιστής, γεμάτος πάθος για υπέρβαση κάθε συμβατικού εγκλωβισμού, σε διαρκή πόλεμο ενάντια στη βαρβαρότητα κι αυτό ως βαθιά στάση ζωής. Οραματιστής με πυξίδα στην ουτοπία που περνά πάνω από το λιβυκό πέλαγος και δραπετεύει στο επέκεινα του κόσμου με διαβατήριο την τέχνη. Έλεγε για το τραγούδι της ζωής του, το τραγούδι που ποτέ δεν άφησε και πάντα επέστρεφε – τι ωραίο αλήθεια να επιστρέφει κανείς πάντα μέσα του – τους Επτά Νάνους του Καββαδία, ότι από την ώρα που αρχίζει να το παίζει στο πιάνο, ίπταται. Ότι ο κόσμος «νομίζει» πως τον βλέπει, ενώ εκείνος απλώς επιστρέφει μετά το τέλος για το χειροκρότημα. 

Όλα αυτά τα εισπράττει κανείς άμεσα, τόσο από τον τίτλο του βιβλίου που είναι δικά του λόγια, όσο και από τον πρόλογο ακόμη της κ. Μαρίας Παπαγιάννη. Η ίδια ενέργεια έχει ριζώσει στους σταθερούς ερμηνευτές του, όπως στον Κώστα Θωμαϊδη, που τραγούδησε με πάθος στο δεύτερο μέρος της βραδιάς μαζί με τον Δημήτρη Νικολούδη, που αγαπά κι εντάσσει πάντα στο πρόγραμμά του κάποια κομμάτια του, συνοδευόμενοι και οι δύο από το πιάνο του Σάκη Λάιου. Όπως μου είπε ο ίδιος ο κ. Θωμαϊδης ποτέ δεν του υποδείκνυε πώς να ερμηνεύσει, αλλά του έδειχνε τον τρόπο να διεισδύει μέσα στη βαθιά ανάγνωση των στίχων. 

Παρέα στη συντροφιά ήταν ο ραδιοφωνικός παραγωγός, δημοσιογράφος και στιχουργός Γιάννης Τσολακίδης, ο Γιάννης Μηλιός, ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο ΕΜΠ, ο Πάρις Παρασχόπουλος, συνθέτης και ο επιμελητής της έκδοσης Ηρακλής Οικονόμου. 

Στο βιβλίο, το οποίο τέμνεται από τρεις θεματικούς άξονες, κοινωνία – ποίηση – μουσική, μέσα από την οπτική δεκαέξι μελετητών ξεδιπλώνονται οι μουσικές προσεγγίσεις του συνθέτη, ο αέναος πειραματισμός σε νέα πεδία και καταθέτονται για ακόμη μια φορά στοιχεία που επαληθεύουν, πως η προσωπικότητά του πορεύονταν βουτηγμένη στα σύμπαντα των προσώπων που τον καθόριζαν, κυρίως υπαρξιακά. «Ο Μαγιακόφσκι μου» συνήθιζε να λέει εξάλλου. Δεν πορεύτηκε με βάση τις πιθανές εξασφαλισμένες επιτυχίες, αλλά όσο πιο τραχύ έμοιαζε το όνειρο, τόσο το δούλευε με πάθος προς την απελευθέρωσή του. Παρέσυρε μαζί του μεγάλα ονόματα της ελληνικής λαϊκής κι έντεχνης μουσικής και είναι γνωστά αυτά, ωστόσο στο βιβλίο συναντούμε πληροφορίες εξίσου και για τις πιο άγνωστες στο ευρύ κοινό κλασικές μουσικές του συνθέσεις, όπως τα έργα μουσικής δωματίου, τα έργα για ορχήστρα, φωνητική και σκηνική μουσική. Σημαντική πληροφορία η προσέγγισή του στην τζαζ και τον αυτοσχεδιασμό, καθώς και λόγια αναγνώρισης των μεγάλων της πατρίδας μας Χατζιδάκι και Θεοδωράκη. 

Στο βιβλίο συναντούμε πλούσιες μελέτες και πλήρεις παραπομπές της έρευνας από τους Παναγιώτη Ανδριόπουλο, Σπύρο Αραβανή, Μιχάλη Γελασάκη, Μαρία Γεωργιάδου, Μάκη Γκαρτζόπουλο, Μανώλη Δαφέρμο, Τιτίκα Δημητρούλια, Δημήτρη Κουτσούμπα, Ανδρέα Μαράτο, Γιάννη Μηλιό, Αλεξάνδρα Μικρούτσικου, Γιώργο Μονεμβασίτη, Ηρακλή Οικονόμου, Φώντα Τρούσα, Γιώργο Χαρωνίτη και Θανάση Χουλιαρά. 

Κλείνουμε με μια κουβέντα της κ. Μαρίας η οποία μεταξύ άλλων είπε πως όσο περνά ο καιρός τόσο περισσότερο λείπει ο Θάνος Μικρούτσικος. Και είναι αλήθεια αυτό, δεδομένου ότι διαβιούμε στιγμές απόλυτα κρίσιμες, οι οποίες αφορούν εξίσου την πολιτική ζωή, τις κοινωνικές παραμέτρους και το μέλλον της επόμενης γενιάς. Η οξύνοια και τα αντανακλαστικά των πνευματικών ανθρώπων είναι το μόνο αποκούμπι που έχουμε ως ενεργοί πολίτες στους αγώνες μας. Σίγουρα θα είχαμε βροντερές τοποθετήσεις του μεγάλου συνθέτη για την στοχευμένη υποβάθμιση του πολιτισμού, την ενδυνάμωση του φοιτητικού και καλλιτεχνικού κινήματος ως απόρροια κάθε είδους καταστολής, αλλά και την απόπειρα διαστρέβλωσης της πραγματικότητας. Εξάλλου εκείνος συνεισέφερε στην νεότερη ιστορία της χώρας και με τα αντάρτικα, ενορχηστρώνοντας εκ νέου τον ύμνο του ΕΑΜ το 1981 , ενώ κάποιοι παραπέουν αμήχανα μέσα από σκάνδαλα και ανιστόρητες σαθρές θεωρίες ακόμη και πάνω στο βήμα της βουλής. 

Ακολουθούν φωτογραφίες στην μνήμη του Θάνου Μικρούτσικου που έφυγε, αλλά δεν μας άφησε ποτέ.

ΟΙ "ΝΕΑΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ" ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΣΚΑΛΚΩΤΑ ΣΕ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΩΣΤΗ ΔΕΜΕΡΤΖΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Νίκος Σκαλκώτας, Νεανικές επιστολές, Επιμέλεια-Συνοδευτικά κείμενα: Κωστής Δεμερτζής, Εκδόσεις Loggia, σειρά Μαρτυρίες-Ego Documents, Νοέμβριος 2022. 

Ο μουσικολόγος Κωστής Δεμερτζής, είναι γνωστό πως έχει ερευνήσει συστηματικά τη ζωή και το έργο του μεγάλου έλληνα – και οικουμενικού - συνθέτη Νίκου Σκαλκώτα. Μας έχει δώσει την περίφημη «Σκαλκωτική ενορχήστρωση», ήδη από το 1998, μας έχει ευφράνει με την εξαίσια «Αραπιά» του Σκαλκώτα, ήτοι με την ενορχήστρωση του Κοντσέρτου για δύο βιολιά, ενώ πρόσφατα , το 2021, κυκλοφορήθηκε από τις Εκδόσεις του Ωδείου Αθηνών, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Orpheus, ένας πολύτιμος τόμος, με τίτλο: Παράλληλα κείμενα για τον Σκαλκώτα - Συγκεντρωμένα άρθρα, κριτικές, μικρές μελέτες, ανακοινώσεις, σημειώσεις και ομιλίες δημοσιευμένα στην «Προοδευτική Εύβοια» και «Καθημερινή Εύβοια» (1980-1997). 

Στο νέο του πόνημα ο Κ. Δεμερτζής φέρνει στη δημοσιότητα τις επιστολές του Σκαλκώτα προς την φίλη του Νέλλη Ασκητοπούλου, ενώ τα συνοδευτικά κείμενά του στο φωτίζουν μοναδικά τα πρόσωπα, την εποχή, το έργο και την προσωπικότητα του συνθέτη. Ο Κ. Δεμερτζής εισάγει εδώ τον όρο «επιστολικό μυθιστόρημα», καθώς θεωρεί πως οι επιστολές συγκροτούν όντως ένα επιστολικό μυθιστόρημα σε τέσσερα κεφάλαια, όσα και τα μέρη στα οποία ο ίδιος χωρίζει τις επιστολές του τόμου. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι επιστολές – ντοκουμέντα, με την επεξεργασία του Κωστή Δεμερτζή, δίνουν στο βιβλίο χαρακτήρα μεταμυθοπλασίας. 

Η Νέλλη Ασκητοπούλου είναι φίλη και συμμαθήτρια του Σκαλκώτα στο βιολί, στο Ωδείο Αθηνών. Η αλληλογραφία τους εκτείνεται από το 1921 (συστηματικά από το 1925) μέχρι το 1928. Ο Σκαλκώτας είναι από το 1921 (σε ηλικία 17 ετών) στο Βερολίνο με υποτροφία για σπουδές στο βιολί. Μαθητεύει δίπλα σε μεγάλα ονόματα της εποχής (Κουρτ Βάιλ, Φίλιπ Γιάρναχ, Άρνολντ Σένμπεργκ) και ανακαλύπτει την κλίση του στη σύνθεση. Μέσα από τις 32 σωζόμενες επιστολές του προς τη Νέλλη Ασκητοπούλου, μαθαίνουμε για τα νέα μουσικά ρεύματα και την πρωτοπορία της εποχής, τον βιοπορισμό του ως μουσικού στις αίθουσες προβολής (του βωβού) κινηματογράφου, την ατμόσφαιρα του κοσμοπολίτικου Βερολίνου σε αντιδιαστολή με την Αθήνα του μεσοπολέμου, τις αγωνίες του νεαρού μουσικού που εμφανίζεται δυναμικά στο μουσικό στερέωμα. 

Το ερωτικό στοιχείο που υπήρχε αρχικά στη σχέση Σκαλκώτα – Ασκητοπούλου, όπως φαίνεται από τις επιστολές, μετατρέπεται σε μια βαθιά, ανθεκτική φιλία. Μας θυμίζει την ανάλογη περίπτωση Δημήτρη Μητρόπουλου – Καίτης Κατσογιάννη, όπου και εκεί έχουμε μια διαφωτιστική αλληλογραφία. 

Η Νέλλη Ασκητοπούλου, προφανώς εκτιμά πολύ τον Σκαλκώτα και γι’ αυτό τον στηρίζει έμπρακτα και συμμετέχει σε εκτελέσεις έργων του, παίζοντας βιολί. Τον Ιανουάριο του 1925 γράφει για την φίλη του βιολονίστα Νέλλη την ιδιόμορφη και απαιτητική Σονάτα για σόλο βιολί, στα σύνορα τονικότητας και ατονικότητας. Ο Σκαλκώτας είχε πει: “Μελέτησα μια ολόκληρη μέρα Μπαχ και το βράδυ έγραψα τη δική μου σονάτα”. Και σ' αυτή τη σονάτα του Σκαλκώτα, μπορεί να βρει κανείς επιρροές από τον Μπαχ, σειραϊκά στοιχεία, καθώς και την απαρχή του προσωπικού του στυλ. 

Μετά την επιστροφή του στην Αθήνα, ο Σκαλκώτας συνδέεται φιλικά και καλλιτεχνικά και με τον σύζυγο της Νέλλης, Χρυσό Ευελπίδη και την οικογένειά του, ενώ η Νέλλη θα βρεθεί στον στενό πυρήνα των ανθρώπων που θα πρωτοστατήσουν στη διάδοση του έργου του. 

Παραθέτουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα επιστολών του Ν. Σκαλκώτα στη Νέλλη Ασκητοπούλου:

Η Νέλλη Ασκητοπούλου σε φωτογραφία που δημοσιεύεται για 
πρώτη φορά στο βιβλίο 

06/07/1925: «Ξέρεις πολύ καλά […] πως η ψυχή μου βρίσκεται σταματημένη στο μοιραίο αυτό σταυροδρόμι, αναποφάσιστη ν’ ακολουθήση το δρόμο που θα με φέρει στη δόξα ή στον Όλεθρο. Σου ’γραψα, μέχρι ανιαρότητας, τόσες φορές την απελπιστική κατάσταση της οικογένειάς μου. Να κατεβώ από τώρα στην Ελλάδα και να εξασκήσω στο νεκροταφείο αυτό επάγγελμα μουσικού, βέβαιη η επιτυχία μου. Μα χάνω την σειρά της μελέτης μου και μου ’ναι τόσο ενοχλητικό, τόσο ανυπόφορο, γελοίο σε διαβεβαιώ, να υπογράψω έτσι από τώρα με τα 21 μου χρόνια την σε θάνατο πνευματική και μουσική μου καταδίκη. Aν εξακολουθήσω τις σπουδές μου πρέπει να βγάλω μια για πάντα την ιδέα του γυρισμού μου στην Αθήνα […]. Και οι δικοί μου; Θα χάνουνται με τον καιρό σέρνοντας στο χαμό τους την ηρεμία της συνείδησής μου […]. Και βέβαια θ’ ακολουθήσω τον δεύτερο δρόμο κι ας μην έχω τίποτα εξασφαλισμένο. Είναι άλλωστε τόσο όμορφο και ιδανικό να πεθαίνει κανένας υπερασπίζοντας τον “Ισπανικό πύργο” των παιδικών του ονείρων». 

28-29/11/1925 

Αγαπητή φίλη! 

Έχω όλα τα ωραία σου γράμματα κοντά και απολαμβάνω διπλή μοναξιά!! Είναι ωραία πραγματικά τα όσα μου γράφεις για μένα και δεν ξέρεις πόσο χαίρομαι για τη καλή –παρ’ ολίγο να πω “υπέρ” καλ-λ-ή– καρδιά σου. Μα τι καλό κορίτσι που είσαι! Μου ’στειλες και βιβλία, όλα τόσο γρήγορα, σύντομα κ’ εγώ ο ηλίθιος μόλις προ 4 ημερών κατόρθωσα να σου στείλω τη παρτιτούρα και το πιάνο του Veracini, και μόλις απόψε (Σαββατόβραδο!) έρχομαι κοντά σου. Μα δεν ξέρεις όμως τι εύθυμος που είμαι. Σ’ όλο το δρόμο μου σφύριζα, κι αν δεν ετύχαινε μαζύ με τα χιόνια να με τριγυρίζουνε σχεδόν κρύοι άνθρωποι, ασφαλώς θα έκανα τις μεγαλύτερες τρέλλες απόψε. Έχω 6 ωρών δουλειά πίσω μου – έτσι λένε οι Γερμανοί τουλάχιστον και δεν αισθάνομαι ούτε την παραμικρή κούραση! Απεναντίας, ήλθα στο σπίτι μου και δεν βρήκα τίποτα το πιο κουραστικό απ’ το [να] ανακατέψω παληόχαρτα (και τι μάλιστα: τα γράμματά σου!), όχι μόνο δε αυτό, αλλά να πάρω και την μεγάλη απόφαση: να τα διαβάσω. Παίρνοντας δε κανείς μια τέτοια μεγάλη κ’ επικίνδυνη απόφαση δεν μπορεί παρά να φθάση και σε μιαν ανάλογη τέτοια! Στην δική μου απόφαση (ή συμπέρασμα) λοιπόν που έφθασα –μα γιατί διαβάζεις τόσο γρήγορα Νέλλη;(!)– έχεις συ την τιμήν να πάρης ομολογουμένως ένα γνωστό σου επίθετο! Μην τρομάζεις και δεν θα φανώ με κανένα τρόπον αχάριστος! Πρόκειται περί κλασσικισμού! Και μάλιστα τέτοιου όπως στις Μουσικές του Mozart, Beethoven κ.τ.λ. Το σταθερό και ακλόνητο δηλ. ύφος! Σε διακρίνει απ’ την αρχή ως το τέλος, σε διαβεβαιώ δε όταν σε διαβάζη κανείς και ανάποδα ακόμα! Μα συ δεν ξέρεις όμως τι εύθυμος που είμαι απόψε και τι γέλια κάνω στο δωμάτιό μου μοναχός. Ο Θεός να με βοηθήση, πρόκειται σε λίγο να κοιμηθώ! 

Καλή νύχτα σου. – 

Κυριακή! 

Μ’ εβοήθησε πραγματικά ο Θεός και κοιμήθηκα θαυμάσια. Μου φαίνεται δε ότι είδα και ωραία όνειρα, μπορείς δε να εννοήσης τι αξέγνοιαστος που είμουνα χθες το βράδυ αφού είχα και καιρό διαθέσιμο για όνειρα! Φαίνεται όμως ότι εσένα σ’ εβοήθησε διπλά η τύχη: είχα και σκοπό να γράψω ολόκληρες σελίδες στο ύφος αυτό, σήμερα τα ξέχασα όλα τα σχέδιά μου και δεν μου μένουνε παρά τα γράμματά σου κατά σειράν! – Είναι ωραία τα όσα γράφεις για μένα να τα διαβάζη κανείς και να βλέπη πόσο μ’ αγαπούνε στην Ελλάδα. Ομολογουμένως είναι αμέτρητη η θέληση όλων εκεί κάτω και συλλογίζομαι μερικές φορές την καλωσύνη που μου είχανε [με λόγια] όλοι τους δείξη! Φαντάσου να είμουνα και Έλληνας!… Δεν μπορεί άλλωστε να κατορθώση κανείς μια τέτοια βαρειά αγγαρεία μέσα σε δυο χρόνια, ώστε, όπως μου λες κ’ εσύ, καλό θα είτανε να περιμένω κάμποσο ακόμα για να είμαι βέβαιος πια περί της γαϊδουρινής των θέλησης και της δικής παρόμοιας υπομονής. Εν τω μεταξύ ο κ. Νεγρεπόντης θα καλέση την Κ.τ.Ε. για συνέλευση και διάφορα συμβούλια προς ανακοίνωση του ζητήματος. Τώρα μπορεί σε τελευταία ανάγκη να χρειασθή και συλλαλητήριον να δούμε όμως αν το ζήτημα είναι ώριμο για παρουσίαση και προ παντός επιβολή! Αλήθεια αστείος είναι κι αυτός ο κόσμος! Εσένα σ’ ευχαριστώ απ’ την καρδιά μου για την ειλικρινή προθυμία σου, αν νομίζης ότι οι ενέργειές σου όμως θα φέρουνε παρόμοιο αποτέλεσμα, μην κάνης καθόλου τον κόπο για τρεξίματα κ’ ενοχλητικές παρακλήσεις! Ξόδεψε καλύτερα τον ίδιο καιρό και γράφε μου πολλά γράμματα, σε διαβεβαιώ θα είμαι πιο χαρούμενος! –"

Με αυτή την έκδοση, της οποίας ψυχή είναι ο Κωστής Δεμερτζής, εραστής του Σκαλκώτα, θα λέγαμε ότι ο συνθέτης αποκτά και μια αυτοτελή λογοτεχνική υπόσταση στο ευρύ κοινό, μέσα από την επιστολογραφία του σε έναν «ρομαντικό» έρωτα του, που όμως μας αποκαλύπτει μιαν ολόκληρη εποχή, παρότι πρόκειται για μια περίοδο λίγων ετών.

Μια παρέα απολαμβάνει τη βαρκάδα της στις Βρυξέλλες την Άνοιξη του 1925. Απο αριστερά η βιολονίστρια Σοφία Ποιμενίδου, ο Νίκος Σκαλκώτας, η Χρυσούλα Ασκητοπούλου, ένας άγγλος φίλος τους και η βιολονίστρια Νέλλη Ασκητοπούλου, αδελφή της Χρυσούλας και μετέπειτα σύζυγος του Χρυσού Ευελπίδη - Χρ. Έσπερα. Ο Σκαλκώτας συνέθεσε το 1925 για την Νέλλη Ασκητοπούλου τη Σονάτα για σόλο βιολί, και το 1941 συνέθεσε τις 16 μελωδίες για φωνή και πιάνο σε ποιήματα του συζύγου της Χρ. Έσπερα (Φωτογραφία από την έκθεση "Ανακαλύπτοντας τον Σκαλκώτα" στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών - 2019). 

Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΣ ΓΙΑΓΚΑΖΟΓΛΟΥ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΠΕΡΓΑΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗ

Εις μνήμην Μητροπολίτου Περγάμου και Ακαδημαϊκού Ιωάννου (Ζηζιούλα) 

Καθηγητού της Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας, διδάκτορος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών 

Σταύρου Γιαγκάζογλου 

Αν. Καθηγητή Τμήματος Θεολογίας ΕΚΠΑ 

Σεβασμιώτατε Μητροπολίτα Λαοδικείας, εκπρόσωπε του Παναγιωτάτου και Οικουμενικού Πατριάρχου μας, 

Σεβασμιώτατοι, 

Θεοφιλέστατοι, 

Εντιμώτατοι, 

Ελλογιμώτατοι, 

Σεβαστοί πατέρες, 

Αδελφοί και αδελφές εν Κυρίω, 

Εκ μέρους του Πρυτάνεως του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και του Κοσμήτορος της Θεολογικής Σχολής, της οποίας ο Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης υπήρξε απόφοιτος (1955) αλλά και διδάκτωρ (1965), θα επιχειρήσω να καταθέσω λίγες σκέψεις για το έργο και τη θεολογική κληρονομιά του επί σαράντα και πλέον έτη σεβαστού και πεφιλημένου διδασκάλου μου στους ανοικτούς ορίζοντες και δρόμους της ορθόδοξης θεολογίας. 

Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης ανάλωσε εαυτόν μέχρι τέλους στη διακονία της Θεολογίας και της Εκκλησίας, συνδυάζοντας βαθύτατα και αρμονικά τις δύο εκφράσεις της ζωής και πορείας του ως θεολόγου και κατόπιν ως επισκόπου. Σε όλη τη ζωή του είτε ως λαϊκός είτε ως επίσκοπος ο Περγάμου Ιωάννης υπήρξε θεολόγος της Εκκλησίας και εργάστηκε άοκνα στους κόλπους του Οικουμενικού μας Πατριαρχείου για την ενότητα και την εμπνευσμένη θεολογική μαρτυρία της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον σύγχρονο κόσμο. 

Πάνω από διακόσιες είναι οι δημοσιευμένες μελέτες και τα είκοσι περίπου βιβλία του Μητροπολίτη Περγάμου στην ελληνική, αγγλική, γαλλική και γερμανική γλώσσα, δίχως τα διάφορα κείμενα διμερών θεολογικών διαλόγων και ανακοινωθέντων στα οποία εργάσθηκε ως συντάκτης. Τα έργα του έχουν ήδη μεταφραστεί και σε πολλές άλλες γλώσσες του κόσμου. Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας), δεν υπήρξε μόνον ο κύριος εκπρόσωπος και εισηγητής της ευχαριστιακής εκκλησιολογίας στη νεοελληνική θεολογία, αλλά και ο πλέον συνεπής και δημιουργικός θεολόγος της γενιάς του '60 με οικουμενική ακτινοβολία και παγκόσμια επίδραση, επεκτείνοντας τη θεολογική ανανέωση του 20ού στον 21ο αιώνα. Η γόνιμη επιρροή που άσκησε σε ορθόδοξους αλλά και σε ρωμαιοκαθολικούς και σε προτεστάντες θεολόγους είναι πρωτόγνωρα σημαντική, καθώς ένας αρκετά σημαντικός αριθμός διδακτορικών και διπλωματικών εργασιών έχουν εκπονηθεί σε πάρα πολλά πανεπιστήμια ανά τον κόσμο, ενώ το έργο του έχει συζητηθεί γόνιμα σε συνέδρια και σε συλλογικούς τόμους. Με το δημιουργικό έργο του ο Ιωάννης Ζηζιούλας εμβάθυνε τον διάλογο της ορθόδοξης θεολογίας με τη δυτική θεολογία, αλλά και με τη σύγχρονη σκέψη και φιλοσοφία, αναπτύσσοντας περαιτέρω τη συμβολή του με επίκεντρο τη σημασία του προσώπου και της ελευθερίας ως κοινωνία και ετερότητα. Με το άγγελμα του θανάτου του ήδη ξεκίνησαν πολλαπλές αναφορές στον διορθόδοξο και στον διαχριστιανικό κόσμο. 

Στο κατεξοχήν εκκλησιολογικό έργο του, που έχει ως αφετηρία τη διατριβή του για την «ενότητα της Εκκλησίας εν τη Θεία Ευχαριστία και τω επισκόπω» και το οποίο συμπληρώθηκε περαιτέρω με μια σειρά σημαντικών μελετημάτων, η δομή, τα λειτουργήματα, οι θεσμοί και η όλη περί Εκκλησίας θεολογία προσεγγίζονται υπό το πρίσμα και την εμπειρία της ευχαριστιακής κοινότητας υπό τον επίσκοπο, δηλαδή στο πλαίσιο της τοπικής Εκκλησίας εν συνδέσμω με τις άλλες κατά τόπους Εκκλησίες ανά την οικουμένη. Η υπό τον επίσκοπο θεία Ευχαριστία ως φανέρωση και οικοδομή του Σώματος του Χριστού στην ιστορία καθ’ οδόν προς τα έσχατα της Βασιλείας συνιστά τη βάση όχι μόνο της καθολικότητας κάθε τοπικής Εκκλησίας, αλλά και της ενότητας των τοπικών Εκκλησιών σε ένα σώμα μέσω του συνοδικού θεσμού. Μελετώντας τις πηγές της χριστιανικής θεολογίας κατά τους πρώτους αιώνες ο Ιωάννης Ζηζιούλας δεν έμεινε απλώς στην ιστορική και τυπολογική θεώρηση της ενότητας της Εκκλησίας με κέντρο την Ευχαριστία και τον επίσκοπο, αλλά προχώρησε από την εκκλησιολογία στη συστηματική επέκτασή της σε όλες τις πτυχές της ορθόδοξης θεολογίας καθώς και στις φιλοσοφικές, ανθρωπολογικές και υπαρξιακές προεκτάσεις της βιβλικής και πατερικής παράδοσης. Επιχειρώντας να φωτίσει το αρχέγονο οντολογικό πρόβλημα της σχέσης του «ενός και των πολλών», ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) αξιοποίησε τη θεολογική σημασία του προσώπου στη σκέψη των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, προβαίνοντας σε μία καίρια δημιουργική πρόσληψη και επέκτασή του από την περί Αγίας Τριάδος θεολογία και Χριστολογία στη θεολογική ανθρωπολογία, στην εκκλησιολογία, καθώς και στις σύγχρονες ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. 

Το 1967 ο Ιωάννης Ζηζιούλας, σε μία περίοδο που δεν είχε ξεσπάσει το οικολογικό πρόβλημα, δημοσίευσε ένα δοκίμιο με τίτλο «Η ευχαριστιακή θεώρηση του κόσμου και ο σύγχρονος άνθρωπος». Στο ανέλπιστα προφητικό αυτό κείμενο καλύπτονται σχεδόν όλες οι βασικές πτυχές της ορθόδοξης θεώρησης του οικολογικού προβλήματος. Ο Μητροπολίτης Περγάμου ερμήνευσε ευχαριστιακά το περί δημιουργίας του κόσμου δόγμα της Εκκλησίας και ανέδειξε τη ζωτική σημασία του για την αντιμετώπιση του σύγχρονου οικολογικού προβλήματος. Το λειτουργικό ήθος της ορθόδοξης Παράδοσης συγκεφαλαιώνει μία ιδιάζουσα θεώρηση του κόσμου και της δημιουργίας του Θεού ως τελικού νοήματος και λόγου υπάρξεώς της. Η ορθόδοξη Λειτουργία συνιστά μία κατ’ εξοχήν ευχαριστιακή πράξη αναφοράς του κόσμου και της ζωής από τον άνθρωπο στον Θεό. Είναι μια πρόσληψη του υλικού κόσμου από τον άνθρωπο, που δεν τον χρησιμοποιεί για την ικανοποίηση της ατομικής του αυτοτέλειας και επιβίωσης αλλά τον αναφέρει στον Δημιουργό του. Η έμπρακτη αυτή σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, αναδεικνύει την προσωπική χρήση της δημιουργίας, το νόημα και το τέλος της υλικής πραγματικότητας. Ο άνθρωπος μεταφέρει στην ευχαριστιακή πράξη τον ίδιο τον εαυτό του, την έμπρακτη σχέση του με το φυσικό περιβάλλον, τις σχέσεις του με τους άλλους ανθρώπους. Τα τίμια δώρα, ο άρτος και ο οίνος, ως τα υλικά στοιχεία που συνοψίζουν τη ζωή, καθαγιάζονται και μεταβάλλονται εν Αγίω Πνεύματι σε σώμα και αίμα Χριστού. Σε αυτό το υλικό σώμα της ανθρώπινης φύσης του Χριστού ενσωματώνονται και τα υπόλοιπα υλικά δώρα του κόσμου που προσκομίζουν οι πιστοί στην Εκκλησία. Τα πάντα στην Ευχαριστία περνούν μέσω της ύλης του κόσμου, ο οποίος συνιστά τον τόπο αλλά και τον τρόπο συνάντησης Θεού και ανθρώπου. Η ίδια η Ευχαριστία προσφέρεται «υπέρ της του κόσμου ζωής». Είναι μια κοσμική λειτουργία. Η ευχαριστιακή πράξη της αναφοράς του κόσμου στον Θεό, αποκαλύπτει την προσωπική σχέση του ανθρώπου με την κτίση. Ως πρόσωπο, αλλά και μικρόκοσμος, που συγκεφαλαιώνει στην ύπαρξή του την ολότητα της κτίσεως, ο άνθρωπος μπορεί να απελευθερώσει την ύλη από τους περιορισμούς της, από φορέα θανάτου και φθοράς να την αθανατίσει μέσα από τη σχέση και κοινωνία με τον Θεό. Καθώς επισημαίνει ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης, «όλα αυτά είναι μια πίστη και μια πράξη, που δεν είναι δυνατόν να επιβληθεί σε κανένα... όλα αυτά συνιστούν όχι απλώς έναν τύπο, αλλά ένα ήθος, το οποίο πάρα πολύ χρειάζεται ο σημερινός κόσμος. Γιατί ο κόσμος σήμερα δεν χρειάζεται ηθική, αλλά ήθος. Όχι ένα προγραμματισμό, αλλά μια στάση και μια νοοτροπία. Όχι μια νομοθεσία, αλλά ένα πολιτισμό». 

Στη θεολογική σκέψη του ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) επιχείρησε την ερμηνευτική και υπαρξιακή προσέγγιση των δογμάτων, σύμφωνα με την προτροπή και επισήμανση του δασκάλου του, του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, για την ανάγκη μιας νεοπατερικής σύνθεσης με αφετηρία την ευχαριστιακή εκκλησιολογία και τη θεολογική σημασία του προσώπου. Η εκκλησιολογία δεν είναι απλώς ένα κεφάλαιο της Δογματικής, αλλά ο τόπος και ο τρόπος που καλλιεργείται η πίστη και το δόγμα. Το ζήτημα της ερμηνευτικής είναι καίριο τόσο για τα δόγματα όσο και για την ίδια την Αγία Γραφή και τη λατρευτική ζωή της Εκκλησίας. Δίχως ερμηνεία τα δόγματα και η λατρεία απολιθώνονται και γίνονται αρχαιολογικά θρησκευτικά σύμβολα, τα οποία δεν συμ-βάλλουν στη βιωματική προσπέλαση και υπαρξιακή μετοχή του ανθρώπου στην αλήθεια για τον Θεό, τον άνθρωπο και τον κόσμο. Πέρα από το γεγονός ότι τα ίδια τα δόγματα αποτελούν ερμηνεία της Αγίας Γραφής, η ερμηνευτική τους ανάδειξη στον σύγχρονο άνθρωπο επιβάλλεται να κομίζει το έντονα σωτηριολογικό και υπαρξιακό μήνυμά τους. Δεν υπάρχει δόγμα της Εκκλησίας δίχως σωτηριολογικό για τον άνθρωπο περιεχόμενο. Το εκκλησιολογικό υπόβαθρο της πίστης δεν σημαίνει ότι η Εκκλησία συνιστά απλώς ένα «θεσμό», αλλά κυρίως και κατ’ εξοχήν έναν «τρόπο υπάρξεως». Η Εκκλησία βιώνει και εκφράζει έναν τρόπο σχέσεως του ανθρώπου με τον Θεό, τον συνάνθρωπο, την ιστορία και τον κόσμο. Τα δόγματα βεβαιώνουν τελικώς τη σημασία που έχει η θεολογία για το είναι του ανθρώπου και του κόσμου. Συνεπώς, το κύρος και η αποδοχή των δογμάτων δεν αντλείται από έναν δογματισμό νομικής υφής, αλλά από το υπαρξιακό και οντολογικό τους περιεχόμενο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ο Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) συνέβαλε γόνιμα και δημιουργικά στα καίρια ζητήματα της εκκλησιολογίας, απελευθερώνοντάς την από μία σχολαία και τυπικά θεσμική αντίληψη και συνδέοντας τη θεολογία ολόκληρη με τα υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου. Επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον του στη σχέση Ελληνισμού και Χριστιανισμού, θεωρεί τη συνάντηση αυτή ως πηγή και μέσο για την ερμηνευτική κατανόηση της χριστιανικής πίστης, αλλά και ως ένα ιστορικό παράδειγμα ενσάρκωσης του Ευαγγελίου στον πολιτισμό που κυριαρχούσε επί αιώνες στη μεσογειακή λεκάνη. Το όλο θεολογικό οικοδόμημα της ελληνικής Ορθοδοξίας προήλθε από τη δημιουργική σύνθεση των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας, σύνθεση μεταξύ του οντολογικού ερωτήματος και του κοσμολογικού ενδιαφέροντος της ελληνικής σκέψης με τον βαθύτατα ιστορικό και συνάμα εσχατολογικό προσανατολισμό της βιβλικής παράδοσης. Εδώ κυριαρχεί η βιβλική και πατερική σημασία της ελευθερίας και του προσώπου έναντι της απρόσωπης αναγκαιότητας και αιωνιότητας του κόσμου. 

Μία από τις πλέον βασικές συνέπειες της οντολογικής και ερμηνευτικής μεθόδου της θεολογίας στο έργο του Ιωάννη Ζηζιούλα υπήρξε η σημασία της θεολογικής έννοιας του προσώπου. Στις μελέτες του καταδεικνύεται ότι η έννοια του προσώπου ως υποστάσεως, δηλαδή, ως απόλυτης και πρωταρχικής οντολογικής κατηγορίας, γεννήθηκε στον χώρο της ελληνικής πατερικής σκέψης και μάλιστα ως αποτέλεσμα της σύνθεσης του αρχαιοελληνικού ενδιαφέροντος για την οντολογία με την κοινωνική-κοινοτική και ιστορική προσέγγιση της αλήθειας από το βιβλικό πνεύμα, στο πλαίσιο του έργου των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας –ιδιαίτερα των Καππαδοκών– για τη διατύπωση του δόγματος της Αγίας Τριάδος. Κατά τον Ιωάννη Ζηζιούλα, στο έργο των Καππαδοκών συντελέσθηκε μια αληθινή φιλοσοφική επανάσταση με τον ταυτισμό δύο όρων, οι οποίοι ήταν προηγουμένως ασυμβίβαστοι στη φιλοσοφία. Πρόκειται για τους όρους «πρόσωπον» και «υπόστασις». Ο ταυτισμός αυτός, που έγινε από τους Καππαδόκες Πατέρες για να αποφευχθεί ο Σαββελιανισμός στην περί Αγίας Τριάδος διδασκαλία, σήμαινε για πρώτη φορά ότι μια κατηγορία που δηλώνει βασικά «σχέση» αποκτά περιεχόμενο και νόημα «υποστάσεως», γίνεται δηλαδή πρωταρχική οντολογική κατηγορία. Κατά τον Περγάμου Ιωάννη οι Καππαδόκες πατέρες πραγματοποιούν μία μετάβαση από την έννοια του προσώπου ως προσωπείου, σε εκείνην του προσώπου ως υποστάσεως, ως απόλυτης, μοναδικής, πλήρους, ανεπανάληπτης και αναντικατάστατης ταυτότητας. 

Η σημασία του ανθρώπου ως μοναδικού, ανόμοιου και αναντικατάστατου προσώπου, η οποία πήγασε από τη θεολογία των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας διαμόρφωσε τον απόλυτο σεβασμό στην αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου και οδήγησε σταδιακά στη διακήρυξη για τον σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου στον σύγχρονο κόσμο και πολιτισμό μας. Η αξιοποίηση της έννοιας του προσώπου ως πρωταρχικής θεολογικής κατηγορίας επιτρέπει στον Ιωάννη Ζηζιούλα να παρέμβει κριτικά και διαλεκτικά στον νεώτερο δυτικό περσοναλισμό και να συμπληρώσει τις αδυναμίες και τα αδιέξοδά του. Καταδεικνύει έτσι τη δυνατότητα και δυναμική της σύγχρονης θεολογίας να διαλέγεται γόνιμα και δημιουργικά με τη φιλοσοφία, την τέχνη και γενικότερα με τις επιστήμες του ανθρώπου. Τούτο επιμαρτυρεί και το γεγονός ότι οι παραπάνω θέσεις του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και σε χώρους πέρα από τη θεολογία, ακόμη και στις θετικές επιστήμες. 

Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) εστίασε τη θεολογική προβληματική του στην έννοια της αλήθειας ως πραγματικότητας του εσχατολογικού μέλλοντος και της ερχόμενης Βασιλείας του Θεού. Στην πατερική σκέψη η αλήθεια συναρτάται με την οντολογία, με την ιστορία και την εσχατολογία, καθώς και με την έννοια της κοινωνίας, δηλαδή, της σχέσης και της κοινότητας. Ο άνθρωπος καθίσταται εκκλησιολογική υπόσταση και πρόσωπο μέσα στην εν Χριστώ ζωή της Εκκλησίας. Στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας, η εκκλησιολογική αυτή έννοια της αλήθειας του προσώπου ως κοινωνίας και σχέσης μέσα στον χώρο και στον χρόνο διαθέτει όλες τις προϋποθέσεις για ένα γόνιμο διάλογο με τη φιλοσοφία, την τέχνη και τις φυσικές επιστήμες. Συνάμα, αν η αλήθεια είναι θέμα σχέσεως, όχι μόνο χώρου και χρόνου, αλλά κυρίως και κατ’ εξοχήν κοινωνίας των προσώπων, τότε η θεολογία έχει σαφώς καίριες προεκτάσεις στον σύγχρονο κόσμο και πολιτισμό, εφόσον διαλέγεται γόνιμα μαζί του. 

Στηριζόμενος στην ευχαριστιακή εμπειρία και θεολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης επιχείρησε την επαναφορά και προβολή της εσχατολογικής διάστασης στο κέντρο της θεολογικής σκέψης. Η σχέση ιστορίας και εσχατολογίας είναι οργανική αλλά τα έσχατα δεν πρέπει να θεωρούνται ούτε ως κατάληξη μιας δυναμικής του ιστορικού γίγνεσθαι, με την αριστοτελική έννοια της εντελέχειας, ούτε ακόμη ως επαναφορά στην αρχική ιδεατή κατάσταση κατά πλατωνικό τρόπο. Πρόκειται μάλλον για μία διαλεκτική σχέση ιστορίας και εσχατολογίας, κατά την οποία τα έσχατα με την παρουσία του Χριστού εισβάλλουν στην ιστορία, χωρίς να μετατρέπονται σε ιστορία. Η διαλεκτική αυτή σχέση βιώνεται και συνειδητοποιείται κατ’ εξοχήν στη Θεία Ευχαριστία και εισάγει στη θεολογική και φιλοσοφική γλώσσα και σκέψη την έννοια μιας «εικονολογικής οντολογίας». Τούτο σημαίνει ότι η τελική αλήθεια των όντων, είναι παρούσα πραγματικά στην ιστορία αλλά μόνο με τη μορφή του Σταυρού και της «μυστηριακής» παρουσίας. Αυτό που ήδη τώρα βιώνεται «εν εσόπτρω και εν αινίγματι», στα έσχατα θα είναι πλήρης και αδιάπτωτη κατάσταση. Τη σύνδεση αλήθειας και εσχάτων ο Μητροπολίτης Περγάμου στηρίζει, πέραν της Θείας Ευχαριστίας, κυρίως, στη θεολογία του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, για τον οποίο η αλήθεια είναι κατάσταση των μελλόντων. 

Τα τελευταία χρόνια και μάλιστα κατά την περίοδο της πανδημίας ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας) επιχείρησε να ανασυνθέσει ολόκληρο το θεολογικό έργο του με άξονα την εσχατολογική οντολογία του αγίου Μαξίμου Ομολογητή, θεωρώντας ότι αληθινά πραγματικό είναι αυτό που θα είναι πραγματικό στα έσχατα. Το σημαντικό αυτό έργο δεν πρόλαβε να ολοκληρωθεί, όπως θα ήθελε ο ίδιος, ωστόσο μεγάλο μέρος του έχει ήδη συγγραφεί και μπορεί να εκδοθεί με τον ήδη προαναγγελθέντα τίτλο «Αναμιμνήσκοντας το Μέλλον: Μια εσχατολογική οντολογία» («Remembering the Future: An Eschatological Ontology»). 

Η εσχατολογική αυτή ερμηνευτική δεν είναι θεωρητική ενατένιση, αλλά προκύπτει από την εν Χριστώ πίστη και τη λειτουργική βίωσή της στη Θεία Ευχαριστία εν Αγίω Πνεύματι. Κατά την τελευταία περίοδο του έμπονου βίου του ο Περγάμου Ιωάννης αναφερόταν συχνά στην καίρια σημασία των αναστάσιμων εμφανίσεων του Χριστού στην κοινότητα των μαθητών του ως βάση και θεμέλιο της εσχατολογικής εμπειρίας και πρόγευσης της Βασιλείας, την οποία εμπειρία προλαμβάνει και βιώνει μυστηριακά η Εκκλησία ως Σώμα Χριστού καθ’ οδόν προς τα έσχατα. 

Σήμερα προπέμπουμε στη Βασιλεία του Θεού έναν μεγάλο θεολόγο της Εκκλησίας την οποία εξελάμβανε ως κοινωνία εσχάτων. Στο σημαντικό έργο του είχαμε το προνόμιο να μαθητεύσουμε μαζί με πολλούς άλλους. Η θεολογική παρακαταθήκη και κληρονομιά του Μητροπολίτη Γέροντος Περγάμου μπορεί να αξιοποιηθεί και να εμπνεύσει όχι μόνο τη δική μας γενιά αλλά και τις επερχόμενες. 

Σεβασμιώτατε και πεφιλημένε διδάσκαλε, «τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν», σε ευχαριστούμε για όλα, αναπαύσου εν Χώρα ζώντων και εν σκηναίς δικαίων, «ἐπ’ ἐλπίδι ἀναστάσεως ζωῆς αἰωνίου»!

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΗΝ ΜΑΡΙΩ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΕΩΡΓΙΟ Ν. ΨΥΧΙΚΟΥ

Η γνωστή λαϊκή τραγουδίστρια Μαριώ θα παραχωρήσει συνέντευξη στον Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλο, στο πλαίσιο του κύκλου των διαδικτυακών εκπομπών «Προς Εκκλησιασμόν», που είναι μία παραγωγή της Ενορίας του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού. 

Η συνέντευξη θα πραγματοποιηθεί παρουσία κοινού στην Αίθουσα του Πνευματικού Κέντρου του Ναού (Χρυσοστόμου Σμύρνης 22), την Κυριακή 12 Φεβρουαρίου 2023 στις 7 το απόγευμα. 

Η Μαριώ, με την Μικρασιατική καταγωγή (η μητέρα της από τα Φάρασα της Καππαδοκίας), θα αφηγηθεί και θα τραγουδήσει με τον δικό της μοναδικό τρόπο σε μια ενορία στην οποία εγκαταστάθηκαν μικρασιάτες πρόσφυγες.

Παραθέτουμε το τραγούδι "Άη Γιώργης" του Λουδοβίκου των Ανωγείων και του Φίλιππου Γράψα. 

ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΒΟΛΟΚΟΛΑΜΣΚ ΑΝΤΩΝΙΟ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου

Ο έγκλειστος του Βολοκολάμσκ απαντά στον Βολοκολάμσκ Αντώνιο 

Προς τον μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Αντώνιο 

Σεβασμιώτατε, 

Διάβασα με προσοχή το φιρμάνι σας με τίτλο: «Σχόλιο της Υπηρεσίας Επικοινωνίας του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας επί της ομιλίας του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίου σε συνέδριο για θέματα διεθνούς πολιτικής στις 9 Δεκεμβρίου 2022 στο Αμπού Ντάμπι». 

Δεν έχει τόσο νόημα να απαντήσει κανείς λέξη προς λέξη σε όσα καταλογίζετε στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, ο οποίος «συκοφαντεί», κατά την γνώμη σας, την Ρωσική Εκκλησία, καθώς παρουσίασε μια «προκατειλημμένη, διαστρεβλωμένη ερμηνεία της ιστορίας τής καθ’ ημάς Εκκλησίας και των λαών, τους οποίους συνενώνει, αλλά και επιχείρησε υπαινιγμούς περί δήθεν παρεκκλίσεως της Ρωσικής Εκκλησίας από την ορθόδοξη διδασκαλία της πίστεως και τους ιερούς κανόνες». 

Για σας η «Αγία Ρωσία» είναι μόνο «Αγία». 

Όμως, οι σκοτεινές πτυχές της Εκκλησίας σας δεν είναι απλώς πολλές, αλλά είναι ενίοτε και τραγικές!

Αίφνης, θυμάμαι κάποια – άκρως ενδεικτικά – από τον βίο του Αγίου Μαξίμου του Γραικού, του οποίου η μνήμη, με το παλαιό ημερολόγιο που εσείς ακολουθείτε, συνέπεσε με την έκδοση του φιρμανίου σας. Αν θυμηθούμε, μάλιστα, ότι ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός πέρασε έξι χρόνια έγκλειστος στην Μονή του Οσίου Ιωσήφ στο Βολοκολάμσκ, μέσα σε συνθήκες σκληρής και απάνθρωπης σκλαβιάς, τότε η ταπεινή μου επιστολή προς εσάς αποκτά μια ιδιαίτερη σημειολογία. 

Διαβάζουμε, λοιπόν, στις ιστοσελίδες της Μονής Βατοπαιδίου και του Ινστιτούτου «Άγιος Μάξιμος ο Γραικός», τα ακόλουθα για την «Αγία Ρωσία» της εποχής: 

«Αποτέλεσμα της αμάθειας κλήρου και λαού ήταν η θρησκευτική τυπολατρία και δεισιδαιμονία. Οι Ρώσοι εκείνη την εποχή επειδή δεν κατέστησαν ικανοί να κάνουν κτήμα τους την ουσία της ορθοδοξίας, δηλαδή το πνευματικό και ηθικό περιεχόμενό της, προσκολλήθηκαν στο τυπικό μέρος της, στους λατρευτικούς και τελετουργικούς τύπους. Ταύτισαν τον τύπο με την ουσία, την εξωτερική μορφή της λατρείας με το δόγμα. Προσκολλήθηκαν με φανατισμό στον τύπο και την εξωτερική ευσέβεια. Δεν μπορούσαν να καταλάβουν ότι ο εξωτερικός τύπος της λατρείας δεν ήταν ο ίδιος εξ αρχής, αλλά δέχθηκε βαθμιαία εξέλιξη μέσα στην Εκκλησία διά μέσου των αιώνων. Ότι η θεία Λατρεία έχει πυρήνα και κέλυφος. Ότι στην εξωτερική μορφή, τους λειτουργικούς δηλαδή τύπους, μπορούσαν οι κατά τόπους Εκκλησίες να διαφέρουν, χωρίς αυτό να σημαίνει και διαφορά στην πίστη. 

Η προσκόλληση στους εξωτερικούς τύπους οδηγεί σε φαρισαϊσμό. Οι παραβάτες των εντολών του Θεού προσπαθούσαν να τηρήσουν όσο το δυνατόν με ακρίβεια τους εξωτερικούς τύπους πιστεύοντας ότι ικανοποιούν την δικαιοσύνη του Θεού και επιτυγχάνουν την σωτηρία τους. Ο σκληρός και καταπιεστικός κυβερνήτης πραγματοποιούσε προσκύνημα σε μακρινό μοναστήρι. Ο άδικος και πλεονέκτης δικαστής άναβε στον ναό μεγάλες λαμπάδες για τα χρήματα που απέκτησε με την άδικη απόφασή του. Ο πλούσιος που πλούτιζε με αδικίες ξόδευε χρήματα για την ανοικοδόμηση ναού, κ.ο.κ.

Οι Ρώσοι αυστηροί τηρητές των τύπων θεωρούσαν τον εαυτό τους ως τον κατεξοχήν «άγιον λαόν» και την θρησκεία τους, όπως την τηρούσαν, ως τον γνήσιο Χριστιανισμό. «Οι Μοσχοβίτες», λέγει ο «erberstein, «καυχώνται ότι μόνον αυτοί είναι χριστιανοί». 

Κάτι ανάλογο δεν λέτε και σήμερα; Ότι εσείς κρατάτε την αληθινή Ορθοδοξία. 

Σημειώσατε, άγιε Βολοκολάμσκ, ότι εισήλθαμε ήδη στο Τριώδιο, του οποίου η πρώτη Κυριακή είναι αυτή του Τελώνου και του Φαρισαίου. 

Και συνεχίζουμε την ανάγνωση: 

«Ήταν θλιβερή κατάσταση του μοναχισμού, η οποία επικρατούσε στην Ρωσία τον 16ο αιώνα. Η τάση του άπληστου πλουτισμού των μοναχών οδήγησε στην μορφή της μοναστηριακής φεουδαρχίας, η οποία τους βύθιζε σε βιοτικές μέριμνες και οδηγούσε σε χαλάρωση και αλλοτρίωση της μοναστικής ζωής. Οι μοναχοί, αν και αρνούνταν τον κόσμο και τα πλούτη του, γίνονταν φεουδάρχες, όχι μόνο σε τεράστιες εκτάσεις κτημάτων, αλλά και σε χωριά, των οποίων οι κάτοικοι μεταβάλλονταν σε δουλοπάροικους εργαζομένους γι’ αυτούς και ζώντας άθλια ζωή. Ο πλούτος οδηγούσε στην πολυτέλεια, την παρακμή της μοναχικής ζωής, την εκκοσμίκευση των μοναχών, την εισαγωγή της ιδιορρυθμίας και την αθέτηση των μοναχικών υποσχέσεων, ιδιαίτερα της ακτημοσύνης. Οι οξύτατες, αν και δίκαιες, επικρίσεις του Αγιορείτου κατά της διαστροφής του μοναχικού βίου, του πλούτου και της χλιδής, που αγαπούσαν να περιβάλλουν εαυτούς οι επίσκοποι και οι ηγούμενοι των ρωσικών Μονών της εποχής εκείνης, διήγειραν εναντίον του όλη σχεδόν την εκκλησιαστική ιεραρχία». 

Όταν δε συνελήφθη και βασανίστηκε ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός «εφαρμόστηκε η ρωσική πολιτική και τακτική της απαγορεύσεως εξόδου από την χώρα όσων ξένων παρέμεναν αρκετό χρονικό διάστημα στην Ρωσία. Η περίπτωση του αγίου Μαξίμου φόβιζε περισσότερο τους Ρώσους εκκλησιαστικούς και πολιτικούς ηγέτες. Όχι μόνο γνώρισε σε βάθος την ρωσική ζωή, αλλά και υπέστη αφόρητα βασανιστήρια και μαρτύρια από την εκκλησιαστική και πολιτική εξουσία, τα οποία, εάν τον άφηναν να φύγει, όπως έλεγε ο βογιάρος Μπερσέν, «όπως ήταν άνθρωπος έξυπνος, που είχε μάθει τα καλά μας και τα κακά μας, όταν φθάσει εκεί (στην Ελλάδα) θα τους πει τα πάντα», προκαλώντας βέβαια την απέχθεια και τον αποτροπιασμό σε όσους τα άκουαν. 

Ο Ρώσος ιστορικός Νικόλαος Κοστομάροφ τελειώνει το κεφάλαιο που έχει αφιερωμένο στον άγιο Μάξιμο στο έργο του «Η ρωσική ιστορία μέσα από τις βιογραφίες των σημαντικοτέρων μορφών της», ως εξής: «Η Μόσχα φοβόταν να τον αφήσει να φύγει, διότι έμαθε στην Ρωσία όλα τα καλά και όλα τα κακά της, και διότι είχε υπερβολική επιμονή στην στηλίτευση των κακών. Στην Μόσχα δεν άρεσε να λένε άσχημα πράγματα στο εξωτερικό για τον ρωσικό τρόπο ζωής και την εκεί τάξη των πραγμάτων, και μετά από αυτό κάτι τέτοιο ήταν επόμενο να γίνει από τον Μάξιμο μετά από το πικρό ποτήρι που ήπιε στην χώρα, στο καλό της οποίας αφιέρωσε την ζωή του». 

Η παραπάνω πρακτική, Σεβασμιώτατε, δεν απέχει και πολύ από σημερινές πρακτικές της «Αγίας Ρωσίας» σας, για να μην πω ότι είστε άξια τέκνα των ολοκληρωτικών προγόνων σας. 

Και διαβάζουμε στη συνέχεια στο συναξάρι του Αγίου Μαξίμου για τα βάσανά του στην Ρωσία: 

«Το κατηγορητήριο περιελάμβανε σκόπιμα παραποιημένες και τις θέσεις του αγίου Μαξίμου, που αναφέρονταν στις σχέσεις της Ρωσικής Εκκλησίας με το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ο άγιος Μάξιμος υποστήριζε ότι η τήρηση της κανονικής τάξεως ήταν το μοναδικό κριτήριο για την ύπαρξη της ενότητος της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης ήταν σύμφωνα με τους ιερούς κανόνες ο μοναδικός εγγυητής της εφαρμογής αυτού του κριτηρίου. Κάθε κίνηση χειραφετήσεως της Ρωσικής Εκκλησίας, ιδιαίτερα στο θέμα της χειροτονίας των μητροπολιτών χωρίς την έγκριση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, θεωρούνταν αντικανονική. Ο Άγιος Μάξιμος αναζητεί επίμονα να πληροφορηθεί τούς λόγους για τούς οποίους στις ακολουθίες οι Ρώσοι δεν μνημονεύουν τον Οικουμενικό Πατριάρχη». 

Στο φιρμάνι σας ισχυρίζεσθε ότι από την εποχή του Πατριάρχη Ιερεμία και μέχρι σήμερα ούτε στις ρωσικές κρατικές Πράξεις και έγγραφα, ούτε στα επίσημα κείμενα και δηλώσεις της Ρωσικής Εκκλησίας ουδέποτε εφαρμόσθηκε το πολιτικό δόγμα της «Τρίτης Ρώμης». 

Εμείς διαβάζουμε όμως, ότι: «Ο άγιος Μάξιμος ήταν αντίθετος με την θεωρία της Τρίτης Ρώμης, η οποία ακριβώς εκείνη την περίοδο αναπτυσσόταν από τον ηγούμενο της Μονής Ελεάζαρ και έβρισκε μεγάλη απήχηση στον ρωσικό λαό. Σύμφωνα με την θεωρία αυτή το Οικουμενικό είχε χάσει την «Ορθοδοξία» του μετά την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως, ενώ η Μόσχα έπρεπε να αναδειχθεί Τρίτη Ρώμη. 

Σε επιστολή του υποστηρίζει ότι μπορεί οι ορθόδοξοι βασιλείς να έχασαν τους θρόνους τους, ο Πατριάρχης όμως, «πού βασιλεύει πνευματικά, δεν απορρίφθηκε από τον Θεό και δεν στερήθηκε της θείας Χάριτος, αλλά στέκεται σταθερά προστατευόμενος από την Θεία Χάρη σε ολόκληρη την Ορθοδοξία ακόμη και μέσα στους ασεβείς». 

Ο Χρήστος Λασκαρίδης θεωρεί ότι κύριο αίτιο καταδίκης του Αγίου Μαξίμου δεν ήταν ότι «έπεσε θύμα της αδιάλλακτης στάσης του στο θέμα της μοναστηριακής περιουσίας», το οποίο ήταν υπαρκτό, αλλά η αντίθεσή του προς την ιδέα της Τρίτης Ρώμης. «Την περίοδο αυτή η Ρωσία έμοιαζε με ένα απέραντο εργαστήρι, όπου από το ένα άκρο της χώρας ως το άλλο Εκκλησία και Πολιτεία, βοηθώντας και στηρίζοντας η μία την άλλη απεργάζονταν την ιδέα της Τρίτης Ρώμης». Η αντίθεση του αγίου Μαξίμου προκάλεσε την ανελέητη οργή της Εκκλησίας και την σκληρότητα της πολιτικής εξουσίας. Τότε η καταδίκη του αγίου Μαξίμου ως αιρετικού, έγινε γιατί φαινόταν ότι εξυπηρετούσε την πολιτική της Μόσχας και τους Μοσχοβίτες ηγέτες, «ανεξαρτήτως αν οι κατηγορίες που τελικά διετύπωσαν ήταν ψευδείς, ανυπόστατες, αναπόδεικτες και άδικες, και ιδιαιτέρως ηθικά καταβαραθρωμένες στην λάσπη της σκληρής και πικρής αγνωμοσύνης απέναντι στον πρώτο και μεγάλο φωτιστή τους». 

Στο διάβα της ιστορίας όλοι οι Ορθόδοξοι Ρώσοι αναγνωρίζουν το ορθόδοξο εκκλησιαστικό του φρόνημα, «την αγιότητα των προθέσεων της όλης πνευματικής διακονίας του, το πατερικό ήθος και ύφος του συγγραφικού του έργου και της όλης μαρτυρίας της πίστεως, την υποδειγματική καρτερία και ανεξικακία στα βάσανα, στις κακουχίες και τις διώξεις, τον αποστολικό ζήλο και μόχθο στην εκπλήρωση της πνευματικής του αποστολής, την αγιότητα του βίου και την αγωνία του για την πνευματική οικοδομή του ρωσικού λαού». Όλοι οι φωτισμένοι άνθρωποι στην Ρωσία εγκολπώθηκαν την διδασκαλία του. Η ανάμνηση του Μαξίμου ως μεγάλου Έλληνα λογίου και Αγιορείτου μοναχού, που πρόσφερε πολλά στην ρωσική πνευματική ζωή, αλλά και ως φορέα των αξιών του ελληνικού κόσμου, παρέμεινε ζωντανή στην μνήμη των πνευματικών ανθρώπων της Ρωσίας. 

Όμως, ο ιστορικός D. Obolensky έχει γράψει για τον Άγιο Μάξιμο: «Πραγματικά μπορεί να υπάρχει κάτι το συμβολικό στην μοίρα του Μαξίμου στην Ρωσία. Η απόρριψη ενός ανθρώπου ο οποίος στο βάθος της πνευματικότητας και της παιδείας του σάρκωνε ό,τι καλύτερο υπήρχε στην πνευματική καλλιέργεια της μεταβυζαντινής Ελλάδας, κατά κάποιο τρόπο σήμαινε την απομάκρυνση της Ρωσίας από την αρχαία κληρονομία που είχε από το Βυζάντιο». 

Αυτή την απομάκρυνση από την Μητέρα Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως ενσαρκώνετε – δυστυχώς! - σήμερα εσείς, Σεβασμιώτατε. Μάλιστα, έχετε πάει κι ένα βήμα παραπέρα. Καθίστασθε διώκτης! 

Επιτρέψτε μου να σας θυμίσω το τροπάριον: 

Τὸν ὑψαυχῆ τε καὶ μοχθηρόν, ἀλαζονικόν τε καὶ θρασύν, πόῤῥω ἀπώσωμεν ἔμφρονα, Φαρισαίου τρόπον, δεινὸν μεγάλαυχον, ὅπως μὴ γυμνωθῶμεν, τῆς θείας χάριτος. 

Βαθυσεβάστως 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος 

Προς τον μητροπολίτη Βολοκολάμσκ Αντώνιο 

Επιστολή 2η 

Σεβασμιώτατε, 

Με αφορμή το «Σχόλιο της Υπηρεσίας Επικοινωνίας του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας επί της ομιλίας του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίου σε συνέδριο για θέματα διεθνούς πολιτικής στις 9 Δεκεμβρίου 2022 στο Αμπού Ντάμπι», δηλαδή το δικό σας σχόλιο, αφού εσείς ηγείσθε αυτής της Υπηρεσίας, σας απευθύνω – επιτρέψτε μου - και μια δεύτερη επιστολή. 

Στην πρώτη επιστολή μου προς εσάς μίλησε ο έγκλειστος του Βολοκολάμσκ Άγιος Μάξιμος ο Γραικός.

Σ’ αυτή την δεύτερη μιλάνε οι κληρικοί σας και η ωμή πραγματικότητα. 

Διαβάζω την είδηση: 

«Ένας Ρώσος ιερέας συνελήφθη για κήρυγμα της Κυριακής που καταδίκαζε τον πόλεμο της Μόσχας εναντίον του Κιέβου και τώρα αντιμετωπίζει κατηγορίες για «απαξίωση» του ρωσικού στρατού. Η σύλληψη του ιερέα έρχεται εν μέσω μιας άνευ προηγουμένου καταστολής, η οποία επιτρέπεται από έναν νέο νόμο που επιτρέπει στην αστυνομία να φυλακίζει ή να επιβάλει πρόστιμα σε άτομα που αμφισβητούν την εισβολή του Βλαντιμίρ Πούτιν στην Ουκρανία. Ο ιερέας Ioann Burdin του Ναού της Αναστάσεως στη δυτική περιοχή Kostroma της Ρωσίας συνελήφθη λίγο μετά το κήρυγμά του αυτό το Σαββατοκύριακο (8-3-2022), σύμφωνα με την ιστοσελίδα Media Zona. Ο ιερέας «διέπραξε δημόσιο αδίκημα με στόχο την απαξίωση των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων που διεξάγουν ειδική στρατιωτική επιχείρηση» στην Ουκρανία, σύμφωνα με αστυνομική αναφορά που επικαλείται το Media Zona. Είπε στους ενορίτες ότι «ρωσικά στρατεύματα στην Ουκρανία βομβαρδίζουν τις ουκρανικές πόλεις Κίεβο, Οδησσό, Χάρκοβο και σκοτώνουν πολίτες της Ουκρανίας - αδέρφια και αδελφές εν Χριστώ», σημείωνε η αναφορά. Ο ιερέας, πλέον, αναμένεται να βρεθεί ενώπιων δικαστή αυτή την εβδομάδα. 

Η ενορία του ιερέα, την περασμένη εβδομάδα, δημοσίευσε έναν σύνδεσμο προς ένα διαδικτυακό αντιπολεμικό αίτημα και μια δήλωση που καταδικάζει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. «Εμείς, οι Χριστιανοί, δεν μπορούμε να μείνουμε με σταυρωμένα τα χέρια όταν ένας αδελφός σκοτώνει τον αδελφό, ένας Χριστιανός σκοτώνει έναν Χριστιανό», ανέφερε. «Ας μην επαναλάβουμε τα εγκλήματα εκείνων που χαιρέτησαν τα έργα του Χίτλερ την 1η Σεπτεμβρίου 1939». 

Καταλαβαίνετε, Σεβασμιώτατε, τι σας παροτρύνει ο κληρικός σας; Να μην επαναλάβετε τα εγκλήματα εκείνων που χαιρέτησαν τα έργα του Χίτλερ την 1η Σεπτεμβρίου 1939. 

Κι ακόμα, οι κληρικοί σας Georgy Edelshtein και Ioann Burdin, σε δημόσια δήλωση τους αμέσως μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έγραψαν το εξής συγκλονιστικό: 

«Το αίμα των Ουκρανών κατοίκων θα παραμείνει στα χέρια όχι μόνο των ηγεμόνων της Ρωσίας και των στρατιωτών που εκτελούν αυτήν την εντολή. Το αίμα τους είναι στα χέρια καθενός από εμάς που εγκρίνει αυτόν τον πόλεμο ή απλώς σιωπά». 

Επομένως, είστε αιμοσταγής, αν δεν το έχετε καταλάβει και μάλιστα σύμφωνα με τους ίδιους τους κληρικούς σας. 

Τολμάτε, άραγε, να μας πείτε πόσους αντιφρονούντες ιερείς έχετε «εξαφανίσει»; Θα μας κάνετε εσείς «μαθήματα» περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όταν είστε ο ορισμός του ολοκληρωτισμού; 

Κατηγορείτε εσείς το Φανάρι για «ελληνοποίηση» άλλων λαών, όταν εσείς τώρα, αυτή τη στιγμή, ρωσοποιείτε την Αφρική; Μεταφέρετε αφρικανούς στην Μόσχα για εκπαίδευση, συντελείτε τον εκρωσσισμό της Μαύρης Ηπείρου και σας φταίει ο Οικουμενικός Πατριάρχης ή ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας; 

Και αν κομπάζετε ότι η Ρωσική Εκκλησία «τελεί ιερές ακολουθίες σε δεκάδες γλώσσες λαών του κόσμου», δεν γνωρίζετε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο κάνει το ίδιο από την αρχή, όταν εκχριστιάνισε τους Σλάβους, εσάς δηλαδή, και επομένως αυτό μιμείστε; 

Όσο για την «έκπτωση» του Οικουμενικού Πατριαρχείου «στον τομέα της εμπεδώσεως των παραδοσιακών και οικογενειακών αξιών» και σε ζητήματα «ηθικής», καλό θα ήταν να μελετήσετε το θεολογικό κείμενο του μακαριστού Μητροπολίτου Γέροντος Περγάμου κ. Ιωάννου, «Ηθική και οντολογία». Εκεί ο μεγάλος θεολόγος του Οικουμενικού Πατριαρχείου λέει σε όλους μας: 

«Η ηθική βρίσκεται σε σύγκρουση με την οντολογία των Πατέρων. Η Πατερική οντολογία είναι εσχατολογική. Η ηθική εξαντλείται στη συμπεριφορά και το πράττειν. Δεν την απασχολεί η φθορά και ο θάνατος, δεν έχει ως στόχο το «αεί είναι» παρά μόνο το «ευ είναι», και αυτό με έμφαση στο «ευ» παρά στο «είναι». Το να είσαι καλός άνθρωπος αρκεί, δεν πειράζει που πεθαίνεις. Η οντολογία στοχεύει στο να νικήσεις τον θάνατο, ενώ η ηθική στο να νικήσεις το κακό, ωσάν ο θάνατος να μην ήταν το μέγιστο κακό, ο «έσχατος εχθρός» όπως τον αποκαλεί ο Παύλος. Η ηθική με τον τρόπο αυτό ρίχνει στάχτη στα μάτια του ανθρώπου, για να μη βλέπει πως είναι θνητός και πως σε τελική ανάλυση η ηθική δεν του προσφέρει τίποτε μπροστά στον θάνατο». 

Εσείς, Σεβασμιώτατε Βολοκολάμσκ, σήμερα σκορπάτε απλόχερα θάνατο! Και μάλιστα χωρίς ενδοιασμό! Πότε είπατε – εσείς ή ο στυγερώτατος Προκαθήμενος σας - έστω και μία για τους νεκρούς του πολέμου στην Ουκρανία; Τους Ρώσους τους κρύβετε, για να μη φαίνεται ότι ηττάσθε, και οι Ουκρανοί φυσικά δεν σας ενδιαφέρουν. Γιατί η ανθρωπολογία της Εκκλησίας σας έχει καταστεί – δυστυχώς! - ά-θεη. Οπότε ισχύει πανηγυρικά σε σας ο λόγος του Ντοστογιέφσκι: «Χωρίς Θεό όλα επιτρέπονται», επομένως και ο αδελφοκτόνος πόλεμος. 

Μας λέτε ανερυθρίαστα ότι «η έλλειψη σεβασμού του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως έναντι των αδελφών του στις άλλες κατά τόπους Εκκλησίες, αποτέλεσε την κύρια αιτία της αποτυχίας της Συνόδου της Κρήτης του 2016. Κατά τη διάρκεια δεκαετιών προπαρασκευής τής Συνόδου οι εκπρόσωποι τής Κωνσταντινουπόλεως αγνοούσαν και αποσιωπούσαν τη γνώμη των άλλων κατά τόπους Εκκλησιών, αναχαίτιζαν κάθε ανεπιθύμητη συζήτηση, απέκλεισαν και απέσυραν από την ημερήσια διάταξη τα πλέον οξέα ζητήματα των διορθοδόξων σχέσεων. Τούτο νομοτελειακά οδήγησε στην επιβράδυνση της διαδικασίας προπαρασκευής και στη συνέχεια στην εκ των πραγμάτων ματαίωση της Συνόδου». 

Πρώτα πρώτα η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδοξίας έγινε. Δείτε τις αντιφάσεις σας: Αρχικά μιλάτε για αποτυχία και μετά για ματαίωση της Συνόδου. 

Εφ’ όσον ρίχνετε την ευθύνη στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για την «αποτυχία», μπορείτε να μας δείξετε τα προπαρασκευαστικά κείμενα της Συνόδου, τα οποία φέρουν τις υπογραφές των εκπροσώπων σας; Ο Οικουμενικός Πατριάρχης - όλοι το ομολογούν – έκανε απίστευτες υποχωρήσεις προκειμένου να συμμετάσχετε και σεις στην Αγία και Μεγάλη Σύνοδο. Εσείς, όμως, ΔΕΝ θέλατε για τους δικούς σας λόγους. Ιδού αφίεται υμίν ο οίκος υμών έρημος! 

Και τώρα τι, άγιε Βολοκολάμσκ; 

Τώρα βομβαρδίζετε, σκοτώνετε, βιάζετε, καταστρέφετε ανελέητα και ταυτόχρονα κόπτεσθε για την «κανονικότητα» στην Εκκλησία και σας φταίει ο Οικουμενικός Πατριάρχης (sic)! 

«Όφεις, γεννήματα εχιδνών! πώς φύγητε από της κρίσεως της γεέννης;» 

Βαθυσεβάστως 

Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος

ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΚΑΛΑΪΤΖΙΔΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΑΚΑΡΙΣΤΟ ΠΕΡΓΑΜΟΥ ΙΩΑΝΝΗ

Ο Δρ Παντελής Καλαϊτζίδης με τον Περγάμου Ιωάννη (2011) 

Παντελής Καλαϊτζίδης, Δρ. Θ. 

Διευθυντής Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου 

Ο «Καιρός» του μακαριστού Μητροπολίτη Περγάμου κυρού Ιωάννη Δ. Ζηζιούλα 

Επικήδειος, Καθεδρικός Ναός Αθηνών 

Σάββατο, 4-2-2023 

Σεβασμιώτατε Άγιε Λαοδικείας κ. Θεοδώρητε, εκπρόσωπε της ΑΘΠ του Οικουμενικού Πατριάρχη,

Σεβασμιώτατοι και Θεοφιλέστατοι, 

Σεβαστοί πατέρες, 

κ.κ. Εκπρόσωποι των πολιτικών αρχών, 

Κυρίες και κύριοι καθηγητές, 

Λαέ του Θεού, 

«Ο χρόνος νοηματίζεται από τον καιρό, και ο καιρός δεν είναι παρά μία στάση, ένας σταθμός, για να μπορέσουμε να εποπτεύσουμε το παρελθόν και να ατενίσουμε το μέλλον. Χωρίς τον καιρό ο χρόνος ρέει ανοημάτιστος, καταποντίζεται στον θάνατο, τίποτε από όσα συμβαίνουν σ’ αυτόν δεν επιβιώνει. Μέσα σε όλη την κτίση μόνον ο άνθρωπος μετατρέπει τον χρόνο σε καιρό. Είναι το προνόμιο και η ευθύνη της ελευθερίας που του δόθηκε από τον Δημιουργό, να εισάγει μέσα στον χρόνο, έστω και για λίγο (όπως συμβαίνει κατ’ εξοχήν στην Θεία Λειτουργία) την παρουσία και την γεύση των Εσχάτων, αυτών που δεν θα χαθούν μαζί με τόσα και τόσα άχρηστα που κουβαλάμε στην ζωή αυτή». 

Με τα λόγια αυτά ο μακαριστός πλέον Μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης Δ. Ζηζιούλας ξεκινούσε την αντιφώνησή του στον Ακαδημαϊκό Έπαινο και τις τιμές που του αποδόθηκαν κατά την υποδοχή του ως Εταίρου και Επιτίμου Μέλους της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, το διήμερο 28-30 Οκτωβρίου 2011. Επιτρέψτε μου με τα λόγια αυτά, που μας θυμίζουν τη σημασία του «καιρού» και το πώς αυτός νοηματοδοτεί τον χρόνο, να ξεκινήσω και εγώ με τη σειρά μου εκ μέρους της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλου, τον παρόντα λόγο απόδοσης τιμής, σεβασμού και αγάπης προς τον εκλιπόντα ιεράρχη του σεπτού Οικουμενικού Πατριαρχείου, τον μέγιστο των Ορθοδόξων θεολόγων της εποχής μας σύμφωνα με πολλές έγκυρες γνώμες. 

Τρεις είναι οι κυρίως θεματικές και οι άξονες που ορίζουν το έργο του μακαριστού ιεράρχη: Πρόσωπο, Ευχαριστία και Εσχατολογία ή Βασιλεία του Θεού. Είναι μάλλον σε όλους γνωστό ότι ο Μητροπολίτης Περγάμου, όχι άδικα, έχει αποκληθεί ως ο κατεξοχήν θεολόγος του προσώπου στην ορθόδοξη θεολογία, αλλά και στην καθόλου χριστιανική θεολογία. Είναι αυτός που ερμηνεύοντας με γόνιμο και πρωτότυπο τρόπο την πατερική παράδοση έδωσε στη σύγχρονη χριστιανική θεολογία μια περιεκτική πρόταση για το πρόσωπο, καθώς κατάφερε να θεμελιώσει σε οντολογική προοπτική μια θεολογική προσωπολογία η οποία με αφετηρία τον προσωπικό τρόπο υπάρξεως του Τριαδικού Θεού πραγματώνεται ιστορικά στο πρόσωπο του Χριστού, και προσφέρεται στο εκκλησιαστικό γεγονός, ως πρόγευση της εσχατολογικής εκπλήρωσης στη Βασιλεία. Για τον Περγάμου το πρόσωπο είναι ό,τι πολυτιμότερο θα μπορούσε να προσφέρει η πατερική θεολογία στην σύγχρονη αναζήτηση του ανθρώπου για την αυθεντική ύπαρξη. 

Είναι επίσης γνωστό ότι ο τόπος όπου ο άνθρωπος μπορεί να προγευθεί έστω και προληπτικά τον προσωπικό τρόπο υπάρξεως είναι για τον μακαριστό Μητροπολίτη Περγάμου η Ευχαριστία, όπου ο άνθρωπος ως μέλος της Εκκλησίας και εικόνα του Θεού μετέχει στην ίδια τη ζωή του Τριαδικού Θεού. Ο Περγάμου από λαϊκός ήδη και από πολύ νωρίς, θα αναδείξει την κεντρικότητα του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας για τη ζωή της αρχαίας Εκκλησίας, αλλά και για τη ζωή του σημερινού κόσμου. Η Ευχαριστία για τον Περγάμου είναι η καρδιά της Εκκλησίας και όχι μια επιμέρους όψη της. 

Πιστός στις θεμελιώδεις θεολογικές κατευθύνσεις του έργου του δασκάλου του π. Γεωργίου Φλωρόφσκυ, και ενήμερος όσο ελάχιστοι στον ελληνικό και τον ευρύτερο ορθόδοξο χώρο για τη διεθνή θεολογική συζήτηση, ο Μητροπολίτης Περγάμου κυρός Ιωάννης θα αποδώσει ιδιαίτερη σημασία και προτεραιότητα στην εσχατολογική προοπτική που εν τέλει θα χαρακτηρίσει σύνολο το έργο του. Πρόσωπο, Ευχαριστία και Βασιλεία του Θεού συνδέονται αναπόσπαστα στη σκέψη του. Για τον Περγάμου η Θεία Ευχαριστία είναι εικόνα της ερχόμενης Βασιλείας, εικόνα των εσχάτων, ενώ η Εκκλησία ως κοινότητα ευχαριστιακή συγκροτεί μια πραγματικότητα που έρχεται απ’ το μέλλον, καθώς η Ευχαριστία είναι πρόγευση των Εσχάτων που εισβάλλουν στην Ιστορία. Γι’ αυτό και η Εκκλησία ορίζεται ως κοινότητα εσχατολογική, που πορεύεται μέσα στην ιστορία και μέσα στον χρόνο, χωρίς να ταυτίζεται με την ιστορία και που βιώνει τη διαλεκτική ένταση ανάμεσα στο «νυν» και το «ούπω», στο «ήδη» και το «όχι ακόμη». 

Η εσχατολογική δε ερμηνεία της Θείας Ευχαριστίας που εισηγείται, σε αντιδιαστολή προς την πρωτολογική/παρελθοντική, αναμνηστική που επικράτησε εξαιτίας δυτικών κυρίως επιδράσεων, σημαίνει σε απλά ελληνικά ότι η ταυτότητα της Εκκλησίας δεν βρίσκεται στο παρελθόν, σ’ αυτό που της δόθηκε ή σ’ αυτό που είναι, αλλά στο μέλλον, σ’ αυτό που θα γίνει στα Έσχατα. Μια τέτοια προοπτική διαστέλλει ριζικά τη θεολογία από κάθε είδους απολυτοποίηση της πρωτολογίας, από την τάση να θεωρούμε δηλαδή πως το γνήσιο και αυθεντικό τοποθετείται πάντα στις απαρχές, σε μια άχρονη ανιστορική φυγή σε ένα μακρινό ιδεατό παρελθόν και πως η σωτηρία δεν είναι παρά η επαναφορά σε μια αρχική ιδεατή κατάσταση. Η άποψη αυτή που δεν είναι τίποτε άλλο παρά μεταμφιεσμένος πλατωνισμός, συνιστά τον μόνιμο πειρασμό της θεολογίας παλιότερα αλλά και πιο πρόσφατα. 

Οι προεκτάσεις των όσων εκτέθηκαν παραπάνω είναι καίριας σημασίας. Ο εσχατολογικός προσανατολισμός της θεολογίας του Μητροπολίτη Περγάμου, προφύλαξε το έργο του από συμπτώματα που αποτελούν μόνιμους πειρασμούς της νεώτερης ελληνικής ορθόδοξης θεολογίας, ακόμη και στις σοβαρότερες εκδοχές της: α) την εξιδανίκευση του παρελθόντος και τον συνακόλουθο συντηρητισμό˙ β) την αγιοποίηση και τη λατρεία του έθνους και του λαού˙ και γ) τον ελληνοκεντρισμό και τον αντιδυτικισμό που στις μέρες μας είναι συνώνυμος του αντιευρωπαϊσμού. Σε αντίθεση με τα παραπάνω, ο μακαριστός Μητροπολίτης Περγάμου δεν θα διστάσει να υποστηρίξει ότι τους πρώτους μετά Χριστόν αιώνες, 

«Η Ορθοδοξία κέρδισε τότε το μέλλον του Ελληνισμού γιατί δεν ήταν επιστροφή, αλλά δημιουργική σύνθεση. Έτσι και σήμερα, για να φέρη στο φως την ελληνική ταυτότητα η Ορθοδοξία δεν πρέπει να είναι απλή επιστροφή στις μορφές του παρελθόντος, ένας νοσταλγικός “έρως ορθοδοξίας” που δεν περνά από τη σημερινή πραγματικότητα. Και η σημερινή πραγματικότητα για την Ελλάδα είναι η Ευρώπη. Ο ελληνισμός πρέπει να αναπλασθή στα βασικά συστατικά στοιχεία του, χωρίς να χάση την ελληνικότητά του, περνώντας μέσα από τη νέα αυτή πραγματικότητα της Ευρώπης». 

Το ερώτημα που αυθόρμητα ανακύπτει είναι γιατί ένας διαπρεπής ιεράρχης, ένας εγκρατής και υποψιασμένος θεολόγος όπως ο Περγάμου, επέμενε τόσο πολύ στη σημασία και την κεντρικότητα της εσχατολογίας για τη ζωή και τη θεολογία της Εκκλησίας, όταν μάλιστα η εσχατολογία αναπόφευκτα οδηγεί σε μετάνοια για το παρελθόν και στην απελευθέρωση του μέλλοντος; Είναι δυνατόν να μην καταλάβαινε ότι η εσχατολογική προοπτική θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε επώδυνες αναθεωρήσεις σε δύσκολα θέματα όπως αυτά της ετερότητας, του φύλου, της ανθρωπολογίας ή του ήθους, όταν επί παραδείγματι ήδη το 1968 έγραφε για το επίμαχο θέμα της χειροτονίας των γυναικών ότι «οι ορθόδοξοι θεολόγοι δεν μπορούσαν να βρουν θεολογικούς λόγους εναντίον μιας τέτοιας χειροτονίας. Ωστόσο, το όλο θέμα είναι τόσο στενά συνδεδεμένο με την παράδοσή τους, ώστε θα δυσκολεύονταν στην πλειοψηφία τους να προσυπογράψουν χωρίς επιφυλάξεις τις σχετικές μάλλον ενθουσιώδεις προτάσεις»; Υπό το φως, λοιπόν, αυτού του εσχατολογικού προσανατολισμού κατανοείται και η θέση που διατύπωσε από το βήμα της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών, τον Φεβρουάριο του 2001, αναφορικά με τις συνέπειες του εσχατολογικού ήθους της Εκκλησίας, και πιο συγκεκριμένα η άποψή του ότι το μέλλον δεν καθορίζεται από το παρελθόν, αλλά ότι αντιθέτως το μέλλον ελευθερώνει από το παρελθόν, καθώς στη χριστιανική σκέψη ταξιδεύουμε αντίστροφα προς τη φορά του χρόνου: από το μέλλον προς το παρόν και το παρελθόν, και ως εκ τούτου το μέλλον είναι αίτιο και όχι αιτιατό του παρελθόντος, ενώ τα έσχατα είναι αυτά που δίνουν οντότητα στα πρώτα, και η εσχατολογία στην πρωτολογία. Ως φυσική συνέπεια των παραπάνω υποστήριξε ο Περγάμου ότι η «Εκκλησία είναι όχι αυτό που είναι ή που ήταν, αλλά αυτό που θα είναι [στα έσχατα]», όπως και ότι ο αμαρτωλός με τη σειρά του «δεν καθορίζεται οντολογικά από αυτό που ήταν, αλλά από αυτό που θα είναι [στα έσχατα]». Γι’ αυτό και επισήμανε ότι «η εκκοσμίκευση της Εκκλησίας δεν περιλαμβάνει μόνο θεσμικά ζητήματα (σχέσεις Εκκλησίας και κράτους, Εκκλησίας και κοινωνίας, κλπ), αλλά και θέματα ηθικής. [...] Η Εκκλησία δεν μπορεί να υιοθετεί στάσεις της κοινωνίας σε θέματα ηθικής, αλλά να διαχέει μέσα στην κοινωνία το πνεύμα της συγγνώμης και της αγάπης που αφήνει το μέλλον να απελευθερώσει τον άνθρωπο από το παρελθόν. Μια μνησικακούσα Εκκλησία είναι εκκοσμικευμένη Εκκλησία, διότι η μνησικακία είναι χαρακτηριστικό του κόσμου τούτου και της κοσμικής ηθικής». 

Ας μου επιτραπεί να υπομνήσω και να υπογραμμίσω ότι, με τη στάση και την όλη πολιτεία του, με την ανοχή και την υπομονετικότητά του, με την μακροθυμία και την πατρική εμπιστοσύνη του σε εμάς τους νεώτερους, ακόμη και όταν διαφωνούσε με πράξεις, ιδέες ή επιλογές μας ή όταν θεωρούσε πως κάνουμε λάθος, ο μακαριστός ιεράρχης έδωσε έμπρακτα δείγματα αυτού του εσχατολογικής εμπνεύσεως συγχωρητικού και απελευθερωτικού ήθους της Εκκλησίας. Νομιμοποιώντας δε, συν τοις άλλοις, την σοβαρά ασκούμενη κριτική και αποκαθιστώντας στις πραγματικές του διαστάσεις τον ενδοθεολογικό διάλογο που είναι το οξυγόνο και η απαραίτητη προϋπόθεση υγιούς εκκλησιαστικής ζωής, ο Περγάμου απέδειξε ότι οι μεγάλοι θεολόγοι δεν φοβούνται τον διάλογο και την κριτική, αλλά ότι αντιθέτως την επιδιώκουν, γιατί γνωρίζουν ότι η κριτική λειτουργία είναι σύμφυτη με το θεολογείν, και ότι χωρίς αυτήν δεν μπορούμε να περιμένουμε τίποτα άλλο πέρα από μια θεολογία της επανάληψης και των εγκωμίων που τόσο συχνά ανθούν, όπως όλοι γνωρίζουμε, στα εκκλησιαστικά και θεολογικά μας περιβάλλοντα. 

Εν κατακλείδι, η ανάγνωση του έργου του Μητροπολίτη Περγάμου και η μαθητεία στη θεολογική του σκέψη που χαρακτηρίζεται για τον εσχατολογικό της προσανατολισμό, τον ευχαριστιοκεντρικό της χαρακτήρα και την δημιουργική της μετοχή στην οικουμενική θεολογική συζήτηση, βοήθησε εμάς τους εν Ελλάδι και αλλαχού στον ορθόδοξο κόσμο παροικούντες θεολόγους, να μεταβούμε από μια πολιτισμική, σε μία καθαυτό θεολογική ερμηνευτική, και από μία γενικώς και αορίστως «πνευματοκρατική», σε μία χριστοκεντρική και μυστηριοκεντρική προοπτική. Αν τις δύο τελευταίες δεκαετίας η θεολογία στον τόπο μας έκανε κάποια δειλά βήματα προς την κατεύθυνση της υπέρβασης της εσωστρέφειας, του θεολογικού επαρχιωτισμού και απομονωτισμού, καθώς και του ναρκισσευόμενου θεολογικού αντιδυτικισμού, είναι βέβαιο ότι σε μεγάλο βαθμό αυτό οφείλεται και στη δική του παρουσία και τον δικό του λόγο. 

Γέροντα Περγάμου Ιωάννη, 

Σας ευχαριστούμε εκ βάθους καρδίας για όσα προσφέρατε στην Εκκλησία και τη θεολογία· για τους δρόμους που ανοίξατε στη θεολογική έρευνα και στον επιζητούμενο διάλογο της Εκκλησίας με τον κόσμο, με τα γράμματα, με τις τέχνες και τις επιστήμες· γι’ αυτήν την παρήγορη και φιλάνθρωπη εκδοχή της Ορθοδοξίας που ενσαρκώσατε και που την έχουμε τόσο ανάγκη, ιδιαίτερα σήμερα· για το συγχωρητικό/απελευθερωτικό ήθος της Εκκλησίας που μας διδάξατε, και που επιτέλους θα πρέπει κάτι να μας μάθει εμάς τους Έλληνες και ορθόδοξους για τη σχέση μας με τους χριστιανούς των άλλων χριστιανικών παραδόσεων και τους πιστούς των άλλων θρησκειών· γιατί με τα βιβλία, τα άρθρα και τα μαθήματά σας συντροφεύσατε τις θεολογικές μας ανησυχίες και αναζητήσεις και ανοίξατε ένα δρόμο για να πορευθούμε· γιατί ξέρατε να σεβαστείτε τη διαφορετικότητά μας ή και τη διαφωνία μας με συγκεκριμένες απόψεις και θέσεις σας, χωρίς να μας αποκλείσετε ή να μας καταστήσετε αποσυνάγωγους· γιατί εξακολουθήσατε μέχρι τέλους να παράγετε θεολογία και ως θεολόγος πρωτίστως να σκέφτεστε και να συμπεριφέρεστε. 

Καλή ανάπαυση αγαπημένε μας δάσκαλε στην αγκαλιά του Τριαδικού Θεού, τον οποίο τόσο αγαπήσατε και διακονήσατε με την ιερουργία, τον λόγο και την πένα σας. 

Καλή Ανάσταση!

Δείτε εδώ και την ανάρτηση μας

Ακαδημαϊκός Έπαινος Σεβ. Μητροπολίτη Περγάμουκ. Ιωάννη Ζηζιούλακατά την υποδοχή αυτού ως Εταίρου της Ακαδημίας Θεολογικών Σπουδών Βόλουυπό Παντελή Καλαϊτζίδη. 

"ΠΡΟΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΜΟΝ" ΜΕ ΤΟΝ ΜΟΥΣΙΚΟΛΟΓΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟ ΧΑΡΚΙΟΛΑΚΗ (ΒΙΝΤΕΟ)

Η ενορία του Ι. Ναού Αγίου Γεωργίου Νέου Ψυχικού παρουσιάζει την διαδικτυακή εκπομπή «Προς Εκκλησιασμόν», όπου φιλοξενούνται εργάτες του πνεύματος και της τέχνης. 

Στην πεντηκοστή όγδοη εκπομπή προσκεκλημένος ο μουσικολόγος Αλέξανδρος Χαρκιολάκης, Διευθυντής του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής». 

Επιμελείται και παρουσιάζει ο Παναγιώτης Αντ. Ανδριόπουλος. 

Στην εκπομπή ο Αλέξανδρος Χαρκιολάκης μιλάει για την σταδιοδρομία του στην μουσικολογία και για τον Σύλλογο «Οι Φίλοι της Μουσικής», με αφορμή την επέτειο των 70 ετών από την ίδρυσή του, για τη σχέση μουσικής και πολιτικής, για την Μαρία Κάλλας και την Κωνσταντινούπολη, για τον Σπύρο Ξένο και τον Μίκη Θεοδωράκη, για την πορεία του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών και για πολλά ακόμα. 

Κάμερα, τεχνική επεξεργασία: Κατερίνα Δ. Λεονάρδου, Μαργαρίτα Κυρ. Στασινού.

 

Ο Αλέξανδρος Χαρκιολάκης σπούδασε μουσική στο Ελληνικό Ωδείο, μουσικολογία και διεύθυνση ορχήστρας στο Πανεπιστήμιο του Sheffield και το Royal Northern College of Music καθώς και φιλοσοφία και διοίκηση στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εργάστηκε στη Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» και από το 2013 έως το 2017 δίδαξε στο ερευνητικό κέντρο για τη μουσική ΜΙΑΜ του Τεχνικού Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης (ITU), ενώ ήταν και διευθυντής της μουσικής βιβλιοθήκης Erol Űçer. Επέστρεψε στην Ελλάδα για να αναλάβει τη διεύθυνση του Συλλόγου «Οι Φίλοι της Μουσικής» τον Μάιο του 2017. Έχει επιμεληθεί διάφορους τόμους με θέμα τη μουσική, ενώ μαζί με την Αύρα Ξεπαπαδάκου έχει συγγράψει το βιβλίο ‘Interspersed with musical entertainment’: Music in Greek salons of the 19th century. Είναι μέλος ΔΣ του ΕΤΟΣ – Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών και μέλος ΔΣ του Μουσείου Μίκης Θεοδωράκης Ζάτουνας.

Tears from BABYLON – J.S. BACH: Piano Transcriptions • Alexandra PAPASTEFANOU

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Κυκλοφόρησε σήμερα, Παρασκευή 3 Φεβρουαρίου 2023, από την First Hand Records ανά τον κόσμο και σε όλες τις ψηφιακές πλατφόρμες το cd της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου, με τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, το οποίο περιλαμβάνει δικές της μεταγραφές (και δυο διασκευές) για πιάνο, από καντάτες και έργα για εκκλησιαστικό όργανο του J.S. BACH. 

Ταυτόχρονα κυκλοφορεί σε δεύτερη έκδοση το βιβλίο της Αλεξάνδρας Παπαστεφάνου για τον Μπαχ, με τίτλο: J.S. BACH – Ο Μουσικός του Απείρου (εκδόσεις Παπαγρηγορίου – Νάκας). 

Να σημειώσουμε ότι η Αλ. Παπαστεφάνου έχει ερμηνεύσει ολόκληρο το έργο του Μπαχ και έχει δισκογραφήσει το Καλώς Συγκερασμένο Πληκτροφόρο, τις Γαλλικές σουίτες και Φαντασίες, και τις Παραλλαγές Γκόλντμπεργκ του Μπαχ, αποσπώντας διεθνώς διθυραμβικές κριτικές. 

Την ακούσαμε να ερμηνεύει καντάτες του Μπαχ σε δική της μεταγραφή για σόλο πιάνο, τον Απρίλιο του 2022, σε ένα εξαίσιο ρεσιτάλ που έδωσε στο πλαίσιο του κύκλου συναυλιών Ημέρες Λατρευτικής Μουσικής και Φεστιβάλ Πιάνου της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. 

Την ακούς να παίζει Μπαχ και επιβεβαιώνει στην πράξη αυτό που η ίδια λέει: «Είχα τη βαθιά βεβαιότητα πως το έργο του Μπαχ είναι μεν σκαλισμένο στις ρωγμές του χρόνου, ενσωματωμένο στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, αλλά δεν στέκει παγωμένο στις επάλξεις του παρελθόντος». 

Η Παπαστεφάνου ζωοποιεί τον Μπαχ με τρόπο πρωτόφαντο στον καιρό μας. Όχι μόνο με τις μοναδικές ερμηνείες της, αλλά τώρα και με τις διασκευές της και την μεταγραφική δουλειά της. Αυτή η τελευταία και ξεχωριστή εργασία της μας αποκαλύπτει πόσο έχει χωνέψει, πόσο έχει αφομοιώσει τον Μπαχ, για να μπορεί να τον «πειράζει» ή να τον μεταγράφει με επιτυχία. 

Πρόσφατα σε μια live παράστασή της η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου μας παρουσίασε ένα ολιστικό, ανατρεπτικό και αναπάντεχο μουσικό μυθιστόρημα, στο οποίο τα πρωτότυπα έργα του Ι. Σ. Μπαχ αλλά και οι πρόσφατες μεταγραφές έργων του που έκανε η ίδια συνυπήρξαν με την σύγχρονη τζαζ και την εναλλακτική μουσική ή όταν ο J.S. Bach συνομιλεί με τον Bill Evans, την Carla Bley και τους Beatles.

Κατέχει απόλυτα τον «κλασικό» Μπαχ και γι’ αυτό τον βλέπει και τον παίζει από τζαζ έως και ροκ (!) διαλεγόμενο με τις μουσικές του καιρού μας. Ο Μπαχ της Παπαστεφάνου είναι η μουσική του απείρου, αλλά και η χώρα του αχωρήτου. 

Το νέο της cd έχει τίτλο “TEARS FROM BABYLON”, δηλαδή δάκρυα από την Βαβυλώνα. Ο τίτλος είναι εμπνευσμένος, προφανώς, από το προτελευταίο κομμάτι του cd, το ομώνυμο Χορικό Πρελούδιο «Επί των ποταμών Βαβυλώνος» (An Wasserflüssen Babylon), που μας παραπέμπει ίσα στον ψαλμό 136: «Επί των ποταμών Βαβυλώνος εκεί εκαθίσαμεν και εκλαύσαμεν εν τω μνησθήναι ημάς της Σιών». 

Έτσι, όντες στην εξορία της υπαρξιακής και αισθητικής αιχμαλωσίας, ο Μπαχ της Παπαστεφάνου μας επαναφέρει στην γη της επαγγελίας του μεγάλου κάντορα της Λειψίας. Εκεί όπου απέδρα πάσα οδύνη, λύπη και στεναγμός και βασιλεύει ήχος καθαρός εορταζόντων.

Ο “Σερβικός κόσμος” εναντίον του Οικουμενικού Πατριαρχείου ένεκεν Αρχιεπισκοπής Αχρίδος

Ο Αρχιεπίσκοπος Αχρίδος Στέφανος συλλειτουργών με τον Οικουμενικό Πατριάρχη
(Φανάρι, Κυριακή της Πεντηκοστής, 12-6-2022)

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Είναι γεγονός πια – δυστυχώς! – ότι η Σερβική Εκκλησία παίζει με το όνομα Μακεδονία και την Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία, διεκδικώντας τον ρόλο του «φύλακα» αυτού του ονόματος, αλλά στην πραγματικότητα εκμεταλλεύεται τα αισθήματα των πολιτών της Βόρειας Μακεδονίας, ανατροφοδοτώντας τον εθνικισμό. 

Αυτό φαίνεται ξεκάθαρα και από τη σύμπλευση της Ρωσικής Εκκλησίας, η οποία έσπευσε να υιοθετήσει το «σερβικό αυτοκέφαλο» της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος, κυρίως για να χτυπήσει το Οικουμενικό Πατριαρχείο. 

Σε πρόσφατη συνέντευξή του, στις 26 Ιανουαρίου 2023, για το κανάλι στο YouTube που ονομάζεται «NovAsnom» (το οποίο, είναι γνωστό ότι διαδίδει ανοιχτά τη ρωσο-σερβική προπαγάνδα στη Βόρεια Μακεδονία), ο δρ Αλεξάντερ Ράκοβιτς, σέρβος εκκλησιαστικός ιστορικός, με ενεργό ρόλο στη σερβική εκκλησιαστική πολιτική, πρώην σύμβουλος του προέδρου Βούτσιτς και θεωρητικός του λεγόμενου «Σερβικού κόσμου», κατ’ αναλογία με το δόγμα του «Ρωσικού κόσμου», στράφηκε με σφοδρότητα εναντίον του Οικουμενικού Πατριαρχείου και προσωπικά κατά του Οικουμενικού Πατριάρχου Βαρθολομαίου, με σκοπό να προκαλέσει αποστροφή και μίσος, και να εκτρέψει την Αρχιεπισκοπή Αχρίδος από την κατεύθυνσή της προς την Πρωτόθρονο Μητέρα Εκκλησία. 

Αμφισβητεί, μάλιστα, την πρωτοκαθεδρία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και το προνόμιό του να δέχεται έκκλητο προσφυγή. Λέει ψέματα υποστηρίζοντας ότι η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία ήταν η πρώτη που ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με τη «Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία» και της χορήγησε «νόμιμο Τόμο». Μάλιστα, θεωρεί τον Οικουμενικό Πατριάρχη ως αποκλειστικό υπεύθυνο για την εκκλησιαστική κατάσταση στην Ουκρανία, χαρακτηρίζοντάς την ως «καταστροφή». 

О Αλ. Ράκοβιτς αποκρύπτει το γεγονός ότι επί επτά χρόνια η Εκκλησία της Σερβίας αγνόησε απολύτως τις εκκλήσεις και τα αιτήματα της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος για έναρξη διαπραγματεύσεων και επίσης αποσιωπά πλήρως ότι η Αρχιεπισκοπή Αχρίδος ήδη από το 2018 απευθύνθηκε στον Οικουμενικό Πατριάρχη με αίτημα για έκκλητο προσφυγή, με επίσημο γράμμα από την Ιερά Σύνοδό της, στο οποίο οι Συνοδικοί Αρχιερείς συμφώνησαν να χρησιμοποιούν το όνομα Αρχιεπισκοπή Αχρίδος. 

Έχει ενδιαφέρον ότι ο εκφραστής του «Σερβικού κόσμου» Αλεξάντερ Ράκοβιτς, για να δυσφημήσει τον Επίσκοπο της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος, τον Αντανίας Παρθένιο, επινόησε ένα «σατανικό» ψέμα: Αν η Αρχιεπισκοπή Αχρίδος λάβει Τόμο αυτοκεφαλίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τότε ο Επίσκοπος Παρθένιος, το μοναστήρι του με την αδελφότητά του και τα μετόχια, θα υπαχθούν στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου και αυτός θα γίνει έξαρχός του. Κι αυτό γιατί ο Επίσκοπος Παρθένιος εξ αρχής ήταν εκφραστής της ορθόδοξης εκκλησιολογίας, με το βλέμμα στραμμένο στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, για την επίλυση του ζητήματος της Εκκλησίας των Σκοπίων. Στην πραγματικότητα, δεν υπήρξε τέτοιο αίτημα, ούτε έχει συζητηθεί κάτι τέτοιο. Όμως ο στόχος είναι προφανής: θέλει να σπείρει την αμφιβολία – τουλάχιστον! – για τον Επίσκοπο Παρθένιο και την αδελφότητά του, αλλά και να εμφυσήσει τον φόβο σε όλους όσοι προσβλέπουν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Άλλωστε, παρόμοιες επιθέσεις και συκοφαντίες από πρόσωπα και δομές που πρόσκεινται σε αυτόν τον προπαγανδιστή, το προηγούμενο διάστημα έχουν γίνει και κατά του Αρχιεπισκόπου Αχρίδος κ. Στεφάνου, ο οποίος πορεύεται στον δρόμο προς το Οικουμενικό Πατριαρχείο. 

Ο Αχρίδος Στέφανος, με βάση τις επιστολές που έχει στείλει στην Κωνσταντινούπολη και τα κηρύγματα που εκφώνησε στα Σκόπια, στο Βελιγράδι και στη Κωνσταντινούπολη, κατηγορείται ότι «πούλησε το όνομα της Εκκλησίας». Έτσι, οι Σέρβοι εμφανίζονται τώρα ως «σωτήρες» του ονόματος «Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία», και το κάνουν αυτό επίτηδες για να τροφοδοτήσουν τον επιβλαβή εθνικισμό στη Βόρεια Μακεδονία. 

Ο Αλεξάντερ Ράκοβιτς σκοπίμως παίζει με τα συναισθήματα των πολιτών της Βόρειας Μακεδονίας, για να δυσφημήσει τη Πρωτόθρονο Εκκλησία στα μάτια τους, σαν αυτή να θέλει να αφαιρέσει την εθνική τους ταυτότητα και την τοπική τους Εκκλησία. Το κάνει προφανώς για να τροφοδοτήσει τον εθνικισμό και τον εθνοφυλετισμό, όπως, στην πραγματικότητα, κάνει η σερβική πολιτική στη Βόρεια Μακεδονία, σκορπώντας διχόνοια μεταξύ των λαών της Βόρειας Μακεδονίας και της Ελλάδας. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι ο Ράκοβιτς δηλώνει ξεκάθαρα ότι αν η «Μακεδονική Ορθόδοξη Εκκλησία» «αναγκαζόταν» να δώσει τη διασπορά της στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, τότε η Σερβική Εκκλησία θα δεχόταν αυτή τη διασπορά υπό την προστασία της, προκειμένου να διατηρηθεί η Μακεδονική ταυτότητα!

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο ΔΕΝ εξέδωσε Κοράνιο

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

«Απίστευτη αποκάλυψη: Το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε το Κοράνιο»!. 

Διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους ως άλλοι Καϊάφες, οι «ιθύνοντες» του περιάκουστου “Γραφείου επί των αιρέσεων και των παραθρησκειών” της Ι. Μητροπόλεως Πειραιώς – ελπίζω όχι και ο αγαπητός μου Πειραιώς Σεραφείμ – διότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος, μοιράζει κοράνια τα οποία είναι – λέει -έκδοση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, του Πατριαρχικού Κέντρου της Ελβετίας! 

Το …σεβαστό Γραφείο εξέδωσε πολεμικό ανακοινωθέν για να προστατεύσει – και πάλι (sic) – την Ορθοδοξία από πατριαρχικές «εκτροπές»! 

Το Γραφείο του Πειραιά στηρίζεται σε κάποιες δηλώσεις του Μητροπολίτου Αγκύρας κ. Ιερεμίου, χωρίς βέβαια να κάνει μια μικρή έρευνα για να δει πώς ακριβώς έχουν τα πράγματα. 

Ας δούμε λοιπόν τι ακριβώς συνέβη. 

Η Α.Θ. Παναγιότης, ο Οικουμενικός Πατριάρχης, κατευθυνόμενος αεροπορικώς προς Κύπρο, το Σάββατο 12 Νοεμβρίου 2022 (για την εξόδιο ακολουθία του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσοστόμου), έκανε ολιγόλεπτη στάση στο αεροδρόμιο της Κω. Μεταξύ των υπαντησάντων τον Πατριάρχη, ήταν και ο Ιμάμης της Κω Ιρφάν Τράμπα, στον οποίο ο Παναγιώτατος προσέφερε φιλοφρόνως έκδοση του Κορανίου στην ελληνική. 

Μετά την επανεπιβίβαση του Πατριάρχου στο αεροσκάφος, ο εφησυχάζων στην γενέτειρά του Κω Σεβ. Μητροπολίτης Αγκύρας Ιερεμίας προέβη αυθορμήτως σε δηλώσεις ενώπιον συνεργείων τοπικών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών σταθμών και ανέφερε όσα απομαγνητοφωνημένα καταγράφονται σε ιστολόγια και αναπαράγει το Γραφείο του Πειραιά. 

Όμως, η αναφορά του στο Ορθόδοξο Κέντρο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο Σαμπεζύ της Γενεύης ως εκδότου του Κορανίου στην ελληνική γλώσσα δεν είναι ακριβής. 

Όλοι γνωρίζουμε, όσοι ασχολούμαστε με αυτά, ότι ουδέποτε το Ορθόδοξο Κέντρο προέβη σε τέτοια έκδοση. Ο κατάλογος των εκδόσεων του Ορθοδόξου Κέντρου είναι ανηρτημένος στην ιστοσελίδα του Κέντρου στο θέμα ΕΚΔΟΣΕΙΣ και τέτοιος τίτλος δεν υπάρχει. 

Ο Πατριάρχης προσέφερε στον Ιμάμη το Κοράνιο στην ελληνική, έκδοση του 1987 του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Σ. Λάτση (βλ. ιστοσελίδα του Ιδρύματος Λάτση). Το σχήμα και το χρώμα της εκδόσεως αυτής είναι χαρακτηριστικά και φαίνονται σαφώς στο βίντεο που κυκλοφόρησε στο διαδίκτυο. 

Νομίζω ότι οι αναφορές του αγίου Αγκύρας στον αείμνηστο Μητροπολίτη Αδριανουπόλεως (από Ελβετίας) Δαμασκηνό και στην Ιορδανία, οδηγούν την σκέψη ότι η παρεξήγηση οφείλεται στο εξής γεγονός. 

Στις 3 Μαΐου 1999 ο αείμνηστος Μητροπολίτης (Ελβετίας τότε) Δαμασκηνός υπέγραψε, ως ιδρυτικό μέλος, μαζί με άλλες διαπρεπείς προσωπικότητες από τις τρείς μονοθεϊστικές θρησκείες, την ιδρυτική πράξη του Ιδρύματος Διαθρησκειακών και Διαπολιτισμικών Ερευνών και Διαλόγων. Η συμμετοχή του, όπως και όλων των ιδρυτών του Ιδρύματος αυτού, ήταν απολύτως προσωπική και όχι θεσμική. Έτσι, η συμμετοχή του Μητροπολίτου Δαμασκηνού δεν δέσμευε ούτε την Μητρόπολη Ελβετίας, ούτε το Ορθόδοξο Κέντρο. Προς αποφυγήν και της παραμικρής συγχύσεως, η τελετή ιδρύσεως έγινε σε ξενοδοχείο της Γενεύης και όχι σε θρησκευτικό χώρο κάποιας θρησκείας. 

Το Ίδρυμα αυτό, λοιπόν, προέβη το 2006 στην τρίτομη έκδοση των βιβλίων των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών, δηλαδή της Παλαιάς Διαθήκης (εβραϊκά), της Καινής Διαθήκης (ελληνικά) και του Κορανίου (αραβικά). 

Το 2006 Μητροπολίτης Ελβετίας ήταν ο από Γαλλίας Ιερεμίας (2003-2018). Προφανώς περί αυτής της εκδόσεως μιλούσε στο αεροδρόμιο της Κω, όμως η έκδοση αυτή ουδεμία σχέση έχει με τις εκδόσεις του Ορθοδόξου Κέντρου. Στην παρουσίαση, διακίνηση ή προώθηση της τρίτομης αυτής εκδόσεως ουδέποτε ανεμίχθη το Ορθόδοξο Κέντρο, εξ όσων γνωρίζουμε. 

Όλα τα παραπάνω, βέβαια, δεν ενδιαφέρουν το Γραφείο του Πειραιά, καθόσον αποτελούν πτυχή του σύγχρονου διαθρησκειακού διαλόγου, τον οποίον «βδελύσσεται». 

Όμως, γι’ αυτό είναι μέγας ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος. Γιατί προώθησε και προωθεί τον Διαχριστιανικό και Διαθρησκειακό Διάλογο. Και σε αυτή την πρακτική, συμμετέχει ενεργά – με τον δικό της τρόπο – ακόμα και η Ρωσική Εκκλησία. 

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος ο Διάλογος είναι αυτό που έχουμε ανάγκη. Όχι ο αγαπητός μας Πειραιώς Σεραφείμ ως Μονόλογος.