Κυριακή 22 Νοεμβρίου 2026

Προσέγγιση στην εικαστική εγκατάσταση του Μιχαήλ Αντωνέλλου «Βλέμματα, Εκφράσεις, Αντανακλάσεις»


Το ποιητικό βλέμμα ως αντανάκλαση στον καθρέφτη του κόσμου 
«Απ’ τον καθρέφτη σου θα δεις πως οι ομορφιές σου φθίνουν, 
κι απ’ το ρολόι πως χάνεται η ατίμητη στιγμή.» 
William Shakespeare 
Δημήτρης Παπανικολάου 
Η Τέχνη, ως ποιητική ενέργεια πνευματικότητας, ιδωμένη ως μεταφορά, –μιας κατά χάριν δωρεάς στον μικρόκοσμο της ύπαρξης του αποδέκτη,– είναι ενόραση, αντανάκλαση και απεικόνιση της στιγμιαίας θέασης του θαύματος. 
Η Ζωγραφική, ενσαρκωμένη με συμπύκνωση της ύλης, περικλείει το αντικείμενο της διαπραγμάτευσης, κι ως φακός το εστιάζει, αποτυπώνοντας το όραμα του δημιουργού ως εικονοποίηση. 
Ο Μιχαήλ Αντωνέλλος, στις εμπνευσμένες ζωγραφικές του συνθέσεις, επιλέγει και απλώνει στον καμβά χρώματα που εκφράζουν τα συναισθήματά του, με κίνηση και ρυθμό ανοιχτών οριζόντων, σαν μια θάλασσα πλατιά. Έτσι η θέαση των έργων του αποκτά χαρακτήρα συμβολικό, καθώς μας μεταφέρουν σ’ έναν κόσμο ονειρικό. Η αισθητική του σημειολογία –καρπός εναγώνιας αναζήτησης «του ολίγου και του ακριβούς»1– επιχειρείται με την εσωτερίκευση των βιωμάτων, μέσα στην συνειδησιακή ροή του υποκειμενικού χρόνου, όπου ανακαλούνται και εκφράζονται συγκροτημένα, όσα ενεγράφησαν στα «αχανή ανάκτορα της μνήμης».2 Επιλέγει από τα χρώματα εκείνα που «σημαίνουν», γνωρίζοντας την μεταφυσική τους διάσταση. Η παλέτα του, με τις χρωματικές διαβαθμίσεις, ενσωματώνεται στο σχέδιο κι ως ενοποιητικό στοιχείο, απελευθερώνει ό,τι πάλλεται βαθιά μες στην καρδιά. Οι γραμμές του, με αφαιρετική διάθεση και ελεύθερη χειρονομία, δηλώνουν σαν σε ατέρμονο πεδίο την ποιητική αναπαράσταση των ιδεών του. Υποβάλλει έτσι μια στοχαστική ματιά, καθώς προσλαμβάνει και μεταπλάθει δημιουργικά τα μηνύματα του καιρού του. 


Ως μαθητεύσας στην Φλωρεντία, με γερή αρματωσιά από τις πολύμορφες κατακτήσεις των σύγχρονων κινημάτων που εγκολπώθηκε στην χώρα της Αναγέννησης, αποδίδει το όραμά του για τη ζωγραφική «με λογισμό και μ’ όνειρο»,3 με γνώση και ευαισθησία. «Σαν έτοιμος από καιρό»,4 καταθέτει το απόσταγμα των αισθητικών του αναζητήσεων, ως πρόταση για αναστοχασμό και προβληματισμό. Στην προτεινόμενη ευφάνταστη εγκατάσταση, όλη του η εκεί μετουσιωμένη ποιητική, αντανακλά στην έκφραση του βλέμματος την διττή υπόσταση ύλης και πνεύματος. Ιστορεί και ανιστορεί με αισθητική παράμετρο ένα κόσμο μυστηρίου, για ό,τι πιστεύει περί καταγωγής και αποστολής της ψυχής, καθώς στο πρόσωπο εμφαίνονται αυτά που συγκροτούν τον μέσα εαυτό, εικονίζοντας με πιστότητα τα πορτρέτα φίλων και αγαπημένων. Κι αυτά ανακαλούν νοερά τα βιωμένα, μεταδίδοντάς τα με την «απλότητα του βλέμματος»5 προς τον καθένα. Μετέχει έτσι με ιδιαίτερο τρόπο στην απόδοση των λεπτών αποχρώσεων της εντροπίας και της υπαρξιακής αγωνίας, με το βλέμμα ν’ αποτελεί το σημείο κλειδί της διερμήνευσης των αισθημάτων κάθε δρώντος υποκειμένου. Μέσω του διττού έργου του, ως πρόταση νεωτερικότητας και αισθαντικότητας, καθώς στα εικονιζόμενα πρόσωπα αντανακλώνται οι ιδέες, οι σκέψεις και τα όνειρα, –με ό,τι συνέχει και περιέχει η θεματική της αισθητικής του αντιληπτικότητας,– ως πολιτισμική επιλογή, θέτει εαυτόν ως μέτοχο ηθικών θεωρήσεων και αποκαλύπτει με την αναζήτηση ό,τι η ψυχή του αισθάνεται ως παρουσία και μετοχή, ως Είναι και γίγνεσθαι. 


Η ακίνητη στον χρόνο στιγμή των απεικονιζομένων προσώπων, εναλλάσσεται εκφραστικά με το βλέμμα των ορωμένων τα έργα, όσο το είδωλό τους στον καθρέφτη, –που είναι τοποθετημένος κάτω ακριβώς από το αντίστοιχο πορτρέτο,– λειτουργεί σαν συνομιλία και σαν αντανάκλαση εαυτών και αλλήλων. Το εγώ, η ανάγκη και η βία, με τον φόβο ως αρχέγονο συναίσθημα να κυριαρχεί στα θεμελιώδη ζητήματα της ύπαρξης, ανακλώνται νοερά ως στοιχεία με τα οποία μάχεται ο καθένας για να αντισταθεί στον χρόνο. Κι ο χρόνος, έχοντας ακατάλυτο δεσμό με τη συνείδηση είναι εκεί, σ΄ αυτή τη λεπτή γραμμή της παρουσίας και απουσίας, όπου δύναται ν’ αναγνωστεί «ο πόνος του ανθρώπου και των πραμάτων».6 
Στου νου τον καθρέφτη 
το βλέμμα σαστίζει, 
ανάγνωση κάνει 
τον ίδιο χρησμό. 
Η κατάδυση στα άδυτα του νου και του συναισθηματικού κόσμου ενός εκάστου, τείνει να καταστεί ένα μυητικό ταξίδι περιπλάνησης στην ένδον χώρα, με διαφορετικό τρόπο για κάθε υποκείμενο της πρόσληψης. Έτσι τα έργα, με τη συμμετοχή και την διαδραστικότητα, λειτουργούν ξεχωριστά και εν συνόλω, σαν κάτοπτρα μνήμης αλλά και σαν κοντινό πλάνο μιας αυτοαναφορικής ταινίας μικρού μήκους, για όποιον θελήσει να θέσει εαυτόν σ’ αυτόν τον αισθητικό αντικατοπτρισμό, όπου με την «φαινομενολογική αναγωγή, στρέφουμε το βλέμμα μας προς την ίδια την συνείδηση»7 για να αντιληφθούμε την ιδέα-εικόνα του προσώπου, έτσι όπως ορίζεται οντολογικά. 


Γιατί είμαστε η εικόνα και η αντανάκλαση του ιδανικού, επιδιώκοντας στο μέτρο του δυνατού την κατάκτηση της Ομορφιάς. Αγωνιζόμενοι εναγωνίως να εκφράσουμε εαυτούς, προσμένουμε ένα «νεύμα από απέναντι»,8 ως ανταπόκριση και διέξοδο για ό,τι μας δοκιμάζει, αναζητώντας με την συνύπαρξη το θαύμα της σωτηρίας από την τρικυμισμένη θάλασσα των αισθημάτων. Με το βλέμμα στον καθρέφτη, ως ενώπιος ενωπίω, εστιάζουμε εκεί όπου κατοικεί η ψυχή, η οποία ως μετέχουσα της αληθείας των πραγμάτων, συμπυκνώνει και φανερώνει τα έργα της Πλάσης σε μια ενιαία μορφή. Αυτή του Σύμπαντος Κόσμου, που δύναται ν’ αποτυπωθεί σ’ ένα πρόσωπο, σε μια γραφή, ως ταυτότητα της μοναδικότητας σώματος και ψυχής. Έτσι με την τέχνη του, διεισδύει μέσω του βλέμματος στο βάθος της ύπαρξης, για να εντοπίσει τα αισθήματα του ψυχικού κόσμου των απεικονιζομένων, επιδιώκοντας να ανέλθει εκεί όπου η Ομορφιά καταυγάζει φως. Ο κόσμος που δυνάμει περιέχει, αποκτά χάριν της ενατένισης και της ονειροπόλησης, την βεβαιότητα ότι το βλέμμα είναι ένας ασφαλής τρόπος για τον θεώμενο να νοιώσει και να δει στο πρόσωπο του άλλου, ό,τι τον διαπερνά ως σκίρτημα, παλμό, ρυθμό, και κραδασμό, με την λαχτάρα και την προσδοκία της συνάντησης. Η συναισθηματική ανταπόκριση και ο εσωτερικός συντονισμός, πραγματοποιούνται όταν κρούονται οι «συμπαθητικές» χορδές της ψυχής, η οποία αναρριγώντας μεταδίδει σαν ηχητικά κύματα, τα αισθήματα που έλκουν τις υπάρξεις. 
Σαν εμίλησαν με βλέμμα 
ψυχή, καρδιά και αίμα, 
η Αγάπη φανερώθη 
κι έλαμψε στους ουρανούς. 


Με την ποιητική του χειρωναξία και την δημιουργική του φαντασία, αισθητοποιεί οράματα και συναισθήματα σε πράξεις άμεσης δημιουργικής δραστικότητας, τείνοντας χέρι στον πλησίον, δείγμα σεβασμού στην ετερότητα, ως ενσυναίσθηση για την κοινή μοίρα αλλά και ως απορία για την απροσδιοριστία. Με την τεχνική του ξηρού παστέλ στον επικολλημένο σε κόντρα πλακέ ανεστραμμένο μουσαμά, αφού πρώτα περιγράψει το σχέδιο, αποδίδει τελετουργικά τα ζωγραφικά του πονήματα. Με την περιδιάβαση στα πορτρέτα των απεικονιζομένων, μας εισάγει στον μικρόκοσμο της προσωπικής του μυθολογίας, αναγάγοντας την ύπαρξη και παρουσία τους σε τύχη αγαθή. Επιλέγει να εισάγει τον επισκέπτη στην όλη εγκατάσταση με το έργο «Καλωσόρισμα», όπου το αινιγματικό και μυστηριακό μειδίαμα αγαπημένου προσώπου, υποβάλλει την φιλοσοφική του θεώρηση, με το υπαινικτικό βλέμμα να δηλοί με εκφραστικότητα, ό,τι τον συνέχει και τον περιέχει ως διερώτηση και σημειολογία, στοχασμό και αμφιβολία. Έχοντας στις αποσκευές τις πολύτιμες εμπειρίες από την περιπλάνησή του στις γειτονιές του κόσμου, παρουσιάζει εδώ την δική του πρόταση, διερωτώμενος και αναλογιζόμενος για ό,τι εχάθη στου χρόνου την σκόνη. Με οδηγό την μνήμη οδοιπορεί στα δύσβατα μονοπάτια της Τέχνης, ελπίζοντας να δει στα πρόσωπα των φίλων το ανέσπερο φως. Αυτό που καθρεφτίζεται στο βλέμμα και αντανακλάται σαν φάρου σημάδι, επενεργώντας σαν αντίδοτο στη φθορά και το σκοτάδι. Επιλέγει ν’ αποστείλει τώρα το δικό του μήνυμα, καθώς το βραδυφλεγές υλικό των ονείρων του επιζητά τον χρονισμό του αποδέκτη ως μόνη παρηγορία, έναντι του μηδενισμού και της κοινωνικής αποσύνθεσης που προκρίνει η νέα εποχή. 


Υστερόγραφο: 
Ας σημειωθεί και εδώ, ποιητικώ τω τρόπω, 
ό,τι, αν και φευγαλέο, στο βλέμμα εντυπώθη. 
«Καλωσόρισμα». «Απ΄ την ματιά στα χείλη της, κι απ’ την καρδιά στο πνεύμα» 
«Ενατένιση». «Από την γνώση έτοιμος, πέρα, αλλού κοιτάζει» 
«Ευφορία». «Αρώματα μεθυστικά, φέρνει το χαμογέλιο» 
«Πρόκληση». «Το γέλιο αποζήτησε, με τ’ άρματα ζωσμένος» 
«Σκέρτσο». «Να δούμε πως το μέσα της, με τρόπο μας μιλάει» 
«Υποψία». «Δεν είναι τούτο που θωρώ, αυτό που περιμένω» 
«Λαγνεία». «Το βλέμμα το μυστήριο, το νου αναστατώνει» 
«Αθώα περιέργεια». «Της νιότης είσαι ο καρπός, δέντρο γεμάτο άνθη» 
«Ελπίδα». «Με την ματιά της άφοβα, τον χρόνο διαστέλλει» 
«Αναπόληση». «Το γέρμα φανερώνεται, στου χρόνου τα σημάδια» 


Βιβλιογραφία: 
1. Λέον Μπατίστα Αλμπέρτι. «Περί Ζωγραφικής». Εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια: Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1994 
2. Vassily Kandinsky. «Τέχνη και καλλιτέχνες». Μετάφραση: Γιώργος Δ. Κεντρωτής. Εκδόσεις Νεφέλη. Αθήνα 1986 
3. Paul Klee. «Η εικαστική σκέψη. Τα μαθήματα στη σχολή του Μπαουχάουζ». Μετάφραση: Άννα Μοσχονά. Εκδόσεις Μέλισσα. Αθήνα 1989 
4. «Μεγάλη αναταραχή». «5 Ουτοπίες στο ΄70, λίγο πριν-λίγο μετά». Κείμενα-επιμέλεια: Θανάσης Μουτσόπουλος. Αντί προλόγου: Άννα Μιχαλιτσάνου. Δοκίμια: Ντένης Ζαχαρόπουλος, Γιώργος Βέλτσος, Πέπη Ρηγοπούλου, Πέγκυ Κουνενάκη, Παναγιώτης Τουρνικιώτης, Ανδρέας Παγουλάτος. (δίγλωσση έκδοση, ελληνικά-αγγλικά). Έκδόσεις: Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης-Πάτρα 2006
5. Gaston Bachelard. «Η εποπτεία της στιγμής». Μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα 1997 


Σημειώσεις: 
1. Οδυσσέας Ελύτης. «Ο κήπος με τις αυταπάτες». σ. 14. Ύψιλον/βιβλία. Αθήνα 1995 
2. Ιερός Αυγουστίνος. «Εξομολογήσεις». Χ 8,13. Μετάφραση: Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου. Εκδόσεις Πατάκη. Αθήνα 1997 
3. Διονύσιος Σολωμός. «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Γ΄ Σχεδίασμα, σ. 208. Εξάντας. Αθήνα 1990 
4. Κ.Π.Καβάφης. «Ποιήματα. 1896-1918»-«Απολείπειν ο Θεός Αντώνιον», σ. 20. Ίκαρος. Αθήνα 1982
5. Pierre Hadot. «Πλωτίνος ή η απλότητα του βλέμματος», σ.153. Μετάφραση: Ευδοξία Δελή. Μούσες-Αρμός. Αθήνα 2007 
6. Κώστας Καρυωτάκης. «Ποιήματα και Πεζά»-«Ο πόνος του ανθρώπου και των πραμάτων». Επιμέλεια: Γιώργος Σαββίδης. Εκδοτική Ερμής. Αθήνα 1979 
7. Edmund Husserl. «Για τη φαινομενολογία της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου», σ.28. Εισαγωγή-επιλογή και μετάφραση κειμένων: Νίκος Σουελτζής. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Ηράκλειο 2020 
8. Στέλιος Θ. Μαφρέδας. «Νεύμα από απέναντι». Ποιήματα. Εκδόσεις των Φίλων. Αθήνα 2017 
Ο Δημήτρης Παπανικολάου, διετέλεσε διοικητικός υπεύθυνος της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. Είναι μέλος της Εταιρίας Λογοτεχνών και Συγγραφέων Ηπείρου. 


Υπόμνημα του καλλιτέχνη: 
Τα Μάτια 
Δομικό και κυρίαρχο στοιχείο του προσώπου. Φωλιές της ζωής, πύλες ενός εσωτερικού σύμπαντος, πολεμίστρες της ψυχής. 
Τα Βλέμματα 
Λάμψεις που υποδηλώνουν συναισθήματα, κραυγές, ψιθύρους και σιωπές. Κήρυκες μ’ ένα δικό τους κώδικα, άλλοτε συμπορευτές του λόγου, άλλοτε απόμακροι παρατηρητές, άλλοτε αθέλητα ενάντιοι. 
Ο Καθρέφτης 
Διαχρονικό αντικείμενο και ταυτόχρονα σύμβολο αμφίσημο φιλαρέσκειας, ψευδαίσθησης, παράλληλης πραγματικότητας, παραμόρφωσης, αλλά και μιας απατηλής επικυριαρχίας του ειδώλου, τόσο υπέρμετρης στην σύγχρονη εποχή μας. 
Βλέμμα και καθρέφτης. 
Δύο στοιχεία αλληλένδετα αλλά και καθοριστικά της ανθρώπινης υπόστασης, με διαχρονική πολλαπλή παρουσία και αναφορά στην παγκόσμια καλλιτεχνική δημιουργία. 
Βλέμματα, Εκφράσεις, Αντανακλάσεις 
Μια εικαστική εγκατάσταση δέκα στοιχείων που λειτουργεί σαν πρόταση – πρόσκληση μιας διαδραστικής επικοινωνίας. Λεπτομέρειες προσώπων (με μια πρώτη ερμηνεία έκφρασης), σαν αποκομμένα τμήματα από σύγχρονες τοιχογραφίες μιας ρεαλιστικού ύφους street art. Όμως εδώ ο τοίχος είναι καθρέφτης που αντικατοπτρίζει την παρουσία, τα βλέμματα και τις εκφράσεις του κάθε επισκέπτη, που είναι θεατής και θέαμα ταυτόχρονα, παρατηρητής αλλά και ενεργό στοιχείο του έργου. Βλέμματα, Εκφράσεις, Αντανακλάσεις 
Πολλαπλές οι ερμηνείες, αλλά ένα το αέναο ερώτημα: «Καθρέφτη, καθρεφτάκι, ποια είναι η Αλήθεια μου;» 


Βιογραφικό σημείωμα
Ο Μιχαήλ Αντωνέλλος, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1956. Σπούδασε Αρχές Εφαρμοσμένων Τεχνών και Συντήρηση Έργων Τέχνης στη σχολή Δοξιάδη, στην Αθήνα. Στη συνέχεια Ζωγραφική στην Ιταλία, στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας. Ολοκληρώνοντας τη σχολή αριστούχος, συνέχισε με σπουδές Μουσειολογίας και Ανάλυσης και Κριτικής της Τέχνης στο Διεθνές Πανεπιστήμιο Τέχνης (UIA) της Φλωρεντίας. 
Εργάστηκε στη Φλωρεντία μέχρι το 1991, οπότε και επέστρεψε στην Ελλάδα. Συνιδρυτής και συνεργάτης επί τετραετία με την Ρένα Καλογερή στο στούντιο γραφιστικής δημιουργίας Studio Mark στην Πάτρα, ενώ παράλληλα διορίστηκε και εργάστηκε μέχρι το 2023 στην Δ/θμια Εκπ/ση στην Πάτρα, με μια ενδιάμεση τριετή υπηρεσία (2007 – 2010) στην τριτοβάθμια, στο Π.Τ.Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Πάτρας. Δραστηριοποιείται στην Συντήρηση Έργων Τέχνης, ενώ ταυτόχρονα ασχολείται με την μελέτη μορφών τέχνης, έχοντας οργανώσει και παρουσιάσει σε συνεργασία με την εταιρία πολιτιστικών δράσεων Cogitans, κύκλους σεμιναρίων Ιστορίας και Ανάλυσης της Τέχνης (2014, 2015, 2016).
Παράλληλα καταγράφει μια μακρά πορεία στον ευρύτερο χώρο της εικαστικής δημιουργίας όπως γραφιστική (σχεδιασμός και εικονογράφηση εξώφυλλων δίσκων, εντύπων και βιβλίων), interior design (εικαστικές παρεμβάσεις, μελέτη, σχεδιασμός και διαμόρφωση επαγγελματικών και ιδιωτικών χώρων), καθώς και σκηνογραφική επιμέλεια θεατρικών παραστάσεων. 
Έχει συμμετάσχει σε ομαδικές εικαστικές εκθέσεις στην Ιταλία και Ελλάδα. 
Έργα του βρίσκονται σε ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές. 


Ομαδικές Εκθέσεις: 
2022 «Οδίτης» Τμήμα Διοίκησης Τουρισμού Πανεπιστημίου Πατρών 
2021 «Για ένα Σχολείο με Σχέδιο» Ένωση Εκπαιδευτικών Εικαστικών Μαθημάτων ‐ Ένωση Εικαστικών Πάτρας Παλαιά Δημοτικά Σφαγεία Πάτρας 
2019 «Θαλάσσης Ανήριθμον Γέλασμα» Ένωση Εικαστικών Πάτρας Αγορά Αργύρη, Πάτρα 
2019 «Οι Καλλιτέχνες Εκπαιδευτικοί Δημιουργούν» Ένωση Εκπαιδευτικών Εικαστικών Μαθημάτων ‐ Ένωση Εικαστικών Πάτρας Σκαγιοπούλειο, Πάτρα 
2019 «Restless Waters» Μηχανουργείο Πολυχώρος Πολιτισμού, Πάτρα 
2018 «Κοινός Τόπος» 23 Εικαστικοί απόφοιτοι της Belle Arti di Firenze Casa Bianca, Θεσσαλονίκη
2016 «Μνήμες» Ένωση Εικαστικών Πάτρας Αγορά Αργύρη, Πάτρα 
2012 Ένωση Εικαστικών Πάτρας ‐ Κίνηση «Πρόταση» Παλαιά Δημοτικά Λουτρά, Πάτρα 
2008 «Καμένη Γη» Δήμος Ρίου ‐ Πανεπιστήμιο Πατρών Κέντρο Τεχνών, Ρίο Πάτρα 
2002 Καταμαράν, Παναγοπούλα Πάτρα 
2000 «Καρναβάλι» Δροσερικό, Πάτρα 
1990 Φθιωτικές Πολιτιστικές Εκδηλώσεις, Λαμία 
1982 Αίθουσα Cenacolo Φλωρεντία, Ιταλία *Τιμητική διάκριση 
Έκθεση: Μιχαήλ Αντωνέλλος. «Βλέμματα, Εκφράσεις, Αντανακλάσεις». 5-30 Νοεμβρίου 2026 MOSAIC. Ερμού 112. Μαρκάτο. Πάτρα



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου