ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
[i] Διονύσιος Φωτεινός, Νέος Ερωτόκριτος, Βιέννη 1818, τ. Α΄, σ. η΄ και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, «Διονυσίου Φωτεινού βίος και έργον», περ. Μνημοσύνη, τ. 11, 1988-1990, σ. 85.
[ii] «Δοξαστικάριον Νέον». Βλ. Victor Papacostea, «Date noua despre viata si opera lui Dionisie Fotino», περ. Balcania, τ. VII, 2, Βουκουρέστι 1944, σ. 314-315 και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 109.
[iii] «Ένδεκα Ιδιόμελα Εωθινά». Βλ. Victor Papacostea, «Date noua», ό.π., σ. 315-316 και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 109. Βλ. και Παράρτημα, εικ. 1 β.
[iv] Το 1769 ως έτος γέννησης του Διονυσίου Φωτεινού είχε υποστηρίξει αρχικά ο Ρουμάνος καθηγητής Victor Papacostea («Vietile Sultanilor, scriere inedita a lui Dionisie Fotino», περ. Revista Istorica Româna, τ. IV, τχ. 1-4, ανάτυπο, Βουκουρέστι 1935, σ. 11) με βάση την (εσφαλμένη, όπως ο ίδιος απέδειξε αργότερα) πληροφορία του ανιψιού του Διονυσίου, Ηλία Φωτεινού, ότι ο θείος του είχε πεθάνει το 1821 σε ηλικία 52 ετών (Ηλίας Φωτεινός, «Σημειωματάριον της εμής καταγωγής,/και σταδίου της ζωής,/ προς γνώσιν των μετά χρόνων/ ημετέρων απογόνων» στο Victor Papacostea, «Ilie Fotino, contribuciuni biografice, precizari asupra operei istorice», περ. Revista Istorica Româna, τ. IX (1939), ανάτυπο, Βουκουρέστι 1940, σ. 28-34). Βλ. επίσης Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 84-85.
[v] Ν. Γ. Σβορώνος, «Διονύσιος Φωτεινός», περ. Ελληνικά, τ. 10, τχ. Α΄, Αθήνα 1938, σ. 137. Ο Σβορώνος στηρίζεται, όπως και ο Papacostea, στην πληροφορία του Ηλία Φωτεινού.
[vi] Την παλαιότερη χρονολόγηση (1769) κλόνισε μια μεταγενέστερη ανακάλυψη του Papacostea: σύμφωνα με ιδιόχειρη σημείωση του Διονυσίου Φωτεινού στο «Δοξαστικάριον Νέον», το 1809, έτος έκδοσης του εν λόγω μουσικού έργου του, ήταν 32 ετών, επομένως γεννήθηκε το 1777 (Victor Papacostea, «Date noua», ό.π., σ. 316).
[vii] Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Από τις πρώτες ρίζες ώς την εποχή μας, Γνώση, Αθήνα 92000, σ. 232.
[viii] Λ. Ι. Βρανούσης, «Βηλαρικά σημειώματα: Α΄ Το στιχούργημα “Κατά γυναικών”», περ. Ο Ερανιστής, τ. Β΄ (1964), τχ. 8, σ. 27, σημ. 2.
[ix] Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 85.
[x] Γ. Π. Σαββίδης, «Αναλυτικά περιεχόμενα του “Νέου Ερωτόκριτου” Διονυσίου Φωτεινού του εκ Παλαιών Πατρών», Τόμος Τιμητικός Κ. Ν. Τριανταφύλλου, τ. Α΄, Πάτραι 1990, σ. 417 και σημ. 1.
[xi] Ηλίας Φωτεινός, «Σημειωματάριον», στο Victor Papacostea, «Ilie Fotino», ό.π., σ. 28.
[xii] Victor Papacostea, «Vietile Sultanilor», ό.π., σ. 11. Βλ. και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 87.
[xiii] Βλ. και τις πληροφορίες που παραθέτει για τον «αείμνηστο και σεβαστό» θείο του ο Ηλίας Φωτεινός στα Προλεγόμενα του έργου του Οι άθλοι της εν Βλαχία Ελληνικής Επαναστάσεως το 1821 έτος, Λειψία 1846.
[xiv] Anton Pann, Bazul teoretic si practic al muzicei bisericesti sau gramatica melodica, Βουκουρέστι 1845, σ. XXVI και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 89.
[xv] Πολύ χαρακτηριστικά, ο Γ. Π. Σαββίδης, και με αφορμή την εργασία του πάνω στον «Νέο Ερωτόκριτο» του Διονυσίου Φωτεινού, δηλώνει την πεποίθησή του ότι «η μουσική εμπειρία του Φωτεινού δεν περιορίζονταν σε βυζαντινότροπα μέλη και ανατολίτικα μακάμια», ενώ υποστηρίζει πως «η νεοτερική του διασκευή του “Ερωτοκρίτου” δεν ήταν άσχετη προς τα Ιταλικά μελοδράματα» (Γ. Π. Σαββίδης, «Αναλυτικά περιεχόμενα του “Νέου Ερωτόκριτου”», ό.π., σ. 418 και σημ. 15).
[xvi] Όλα τα σχετικά αναλύει διεξοδικώς στη μελέτη του για τον Φωτεινό ο Δημ. Οικονομίδης (ό.π., σ. 100-105).
[xvii] Ηλίας Φωτεινός, «Σημειωματάριον», στο Victor Papacostea, «Ilie Fotino», ό.π., σ. 29.
[xviii] Για τον βίο και το έργο του Διονυσίου Φωτεινού βλ. και Κώστας Ν. Τριανταφύλλου, Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών, Πάτραι 21980, σ. 415-416.
[xix] Ο κώδικας αυτός απόκειται στη βιβλιοθήκη του ιατρού Ηλία Φωτεινού, απογόνου του Διονυσίου και του ανιψιού του Ηλία, στην οικία του στο Βουκουρέστι. Τον περιέγραψε ο ιστορικός Victor Papacostea στη μελέτη του «Date noua», ό.π.
[xx] Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 109. «Τω α΄ω΄θ΄. Μην: Σεπτέμβριος εις την α-ην» στη σ. 15 του κώδικα (Victor Papacostea, «Date noua», ό.π., σ. 314-315). Το παρασημείωμα «Τω λβ΄ έτος της εμής ηλικίας» στη σ. 324 του κώδικα (Victor Papacostea, «Date noua», ό.π., σ. 316). Βλ. και παραπάνω υποσημ. 6.
[xxi] Βλ. Παράρτημα, εικ. 1 α-β. Το υλικό των χειρογράφων που προέρχονται από την Βιβλιοθήκη της Ρουμανικής Ακαδημίας μας παραχώρησε πρόθυμα ο δρ. Γιώργος Κωνσταντίνου.
[xxii] Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 110. Βλ. και Παράρτημα, εικ. 2 α-γ.
[xxiii] Anton Pann, Bazul teoretic si practic, ό.π., σ. XXI και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 110.
[xxiv] Βλ. Παράρτημα, εικ. 3 α-β.
[xxv] Victor Papacostea, «Date noua», ό.π., σ. 320-321 και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 111.
[xxvi] Ο Anton Pann αναφέρεται χαρακτηριστικά ως «μαθητής του πολυμαθούς Έλληνα ρουμανοποιημένου (românizat) συγγραφέα Διονυσίου Φωτεινού, μεγάλου συνθέτη και δεξιοτέχνη πιανίστα» (βλ. υποσημείωση μουσικής σύνθεσης του Anton Pann στο Nicolae Severeanu, Liturghierul Ritmic, Buzau 1928, σ. 70).
[xxvii] Βλ. Παράρτημα, εικ. 4 α-γ.
[xxviii] Βλ. Παράρτημα, εικ. 5.
[xxix] Βλ. Παράρτημα, εικ. 6.
[xxx] Βλ. Παράρτημα, εικ. 7.
[xxxi] Εκτενής παρουσίαση των εκδεδομένων δοξολογιών του Διονυσίου Φωτεινού και στην (αδημοσίευτη) ομιλία του Π. Α. Ανδριόπουλου «Η Εκκλησιαστική Μουσική στην Πάτρα. Ιστορική θεώρηση» στην Διακίδειο Σχολή Λαού Πατρών (19/1/2002).
[xxxii] Γ. Π. Σαββίδης, «Αναλυτικά περιεχόμενα του “Νέου Ερωτόκριτου”», ό.π., σ. 417. Την αφετηρία αυτής της σημερινής παραγνώρισης του Διονυσίου Φωτεινού ο Σαββίδης την εντοπίζει στην «δημοτικιστική προκατάληψη εναντίον» του «Νέου Ερωτόκριτου», «της νεοκλασικής του διασκευής του αριστουργήματος του Κορνάρου». Μάλιστα, την εποχή που δημοσίευε τα αναλυτικά περιεχόμενα του «Νέου Ερωτόκριτου» (το 1990) καίρια διαπίστωνε ότι στην Πάτρα ο Φωτεινός «είναι πια τόσο αγνοούμενος, ώστε να μην υπάρχει καν πάροδος που να φέρει το όνομά του», αν και πρέπει να σημειώσουμε ότι στα αμέσως επόμενα χρόνια το όνομα του Φωτεινού δόθηκε σε μια μικρού μήκους πάροδο με ελάχιστη κίνηση, στη συνοικία Κοτρώνι της Πάτρας (Διονύσης Καρατζάς κ.ά., Πάτρα. Ονομάτων Επίσκεψις, Εθνικός Κήρυξ-Ημερήσιος Κήρυξ Πατρών, Πάτρα 1995, σ. 120).
[xxxiii] Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 112.
[xxxiv] Μιχαήλ Περάνθης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας και ζωής. Από τις πρώτες ρίζες ώς την Επανάσταση (1000-1821), τ. Β΄ (1600-1821) Λογοτεχνία της Τουρκοκρατίας, Καστανιώτης, Αθήνα 2006, σ. 305.
[xxxv] Ο «Νέος Ερωτόκριτος», σύμφωνα με τον Σαββίδη, αποτελεί «ένα από τα πλουσιότερα δειγματολόγια Φαναριώτικης μετρικής, που μας έχουν σωθεί σε προεπαναστατικό έντυπο» (Γ. Π. Σαββίδης, «Αναλυτικά περιεχόμενα του “Νέου Ερωτόκριτου”», ό.π., σ. 418).
[xxxvi] Αποσπάσματα του «Νέου Ερωτόκριτου» ανθολογούνται στο Λ. Ι. Βρανούσης (επιμ.), Οι Πρόδρομοι, Βασική Βιβλιοθήκη αρ. 11, 1955, σ. 60-64. Μικρό δείγμα της στιχουργικής εργασίας του Διονυσίου Φωτεινού δημοσιεύεται και στο Διαδίκτυο, στην ιστοσελίδα του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού
(http://www.snhell.gr/references/quotes/writer.asp?id=339).
[xxxvii] Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, ό.π., σ. 232.
[xxxviii] Η Άντεια Φραντζή συγκαταλέγει τον «Νέο Ερωτόκριτο» μεταξύ των εκδόσεων «που θεωρούνται ως τα πρώτα δείγματα νεοελληνικού πεζού λόγου (πρωτότυπα και μεταφράσεις)» (Άντεια Φραντζή (επιμ.), Μισμαγιά. Ανθολόγιο φαναριωτικής ποίησης κατά την έκδοση Ζήση Δαούτη (1818), Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» [σειρά Η Ελληνική Ποίηση I], Αθήνα 1993, σ. 27).
[xxxix] Βλ. Παράρτημα, εικ. 8. Η νεοκλασική εικονογράφηση του «Νέου Ερωτόκριτου» έγινε από τους Λεοπόλδο Λειπ και Τ. Μανδά, και, μάλιστα, χρησιμοποιήθηκε μεταγενέστερα από τον Θεόφιλο ως πρότυπο για τις ερωτοκρίτειες ζωγραφιές του (βλ. Γ. Π. Σαββίδης, «Αναλυτικά περιεχόμενα του “Νέου Ερωτόκριτου”», ό.π., σ. 419, σημ. 2)!
[xl] Διονύσιος Φωτεινός, Νέος Ερωτόκριτος, ό.π., σ. γ΄-δ΄ και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 122. Από δραματολογική άποψη ο Βάλτερ Πούχνερ διαπιστώνει πως οι γλωσσικοί προσανατολισμοί της εποχής αυτής έχουν ως συνέπεια να «εγκαταλείπεται η εγχώρια παράδοση της κλασικίζουσας δραματουργίας, που είναι το Κρητικό θέατρο». Δεν είναι τυχαία η έκδοση της παράφρασης του Φωτεινού, ούτε το γεγονός ότι την ίδια περίπου εποχή ο Κοραής αποκαλεί τον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου «εξάμβλωμα» (Βάλτερ Πούχνερ, Ανθολογία Νεοελληνικής Δραματουργίας, τ. Β΄ Από την Επανάσταση του 1821 ώς τη Μικρασιατική Καταστροφή, βιβλίο I, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2006, σ. 102).
[xli] Άντεια Φραντζή, Μισμαγιά, ό.π., σ. 31.
[xlii] Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Οδυσσέας, Αθήνα 2003, σ. 152-155.
[xliii] Η μετάφραση του Anton Pann εκδόθηκε το 1837 στο Sibiu της Τρανσυλβανίας (Elena Lazǎr, «Οι μεταφράσεις έργων της νεοελληνικής λογοτεχνίας στη ρουμανική γλώσσα», στην ιστοσελίδα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας:
http://www.greek-language.gr/greekLang/literature/bibliographies/from_greek/08.html).
[xliv] Βιτσέντζος Κορνάρος, Ερωτόκριτος, Κριτική έκδοση, εισαγωγή, σημειώσεις, γλωσσάριο Στυλιανός Αλεξίου, Ερμής [Φιλολογική Βιβλιοθήκη 3], Αθήνα 1980, σ. ρβ΄. Συστηματική σύγκριση του «Νέου Ερωτόκριτου» του Φωτεινού με τον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου δεν έχει γίνει ακόμη. Επ’ αυτού ο Γ. Π. Σαββίδης υπογραμμίζει: «[…] κάθε σύγκριση ανάμεσα στον Ερωτόκριτο και στον Νέο Ερωτόκριτο είναι ακόμη προδικασμένη σε βάρος του δεύτερου, άρα μάταιη. Ιδίως δε στο γλωσσικό επίπεδο, όπου κατά κανόνα διεξάγεται με τον πιο πρόχειρο και ανιστόρητο τρόπο» (Γ. Π. Σαββίδης, «Αναλυτικά περιεχόμενα του “Νέου Ερωτόκριτου”», ό.π., σ. 419, σημ. 4)!
[xlv] Άλκης Αγγέλου, Των Φώτων Β΄. Όψεις του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1999, σ. 224. Ο Αγγέλου συμπεραίνει πως υπήρχε ένα φαναριώτικο κοινό, που ενώ αποδέχτηκε το αριστούργημα του Κορνάρου, μετά από κάποιο σχετικά μεγάλο διάστημα, «δεν μπορούσε να το απολαύσει παρά με την γλωσσική επένδυση με την οποία απολάμβανε κατά κανόνα τα λογοτεχνικά δημιουργήματα της εποχής του» (ό.π., σ. 224-225).
[xlvi] Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, ό.π., σ. 152-153.
[xlvii] Γ. Π. Σαββίδης, «Παλαιό Κρασί σε νέα Μπουκάλια, I. Λανθάνουσα φαναριώτικη διασκευή της Θυσίας του Αβραάμ», περ. Μαντατοφόρος 32 (Δεκ. 1990), σ. 68-69.
[xlviii] Μιχαήλ Περάνθης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας και ζωής, ό.π., σ. 307. Δεν είναι τυχαίος ο χαρακτηρισμός του Περάνθη, που βέβαια παραπέμπει στην «ανθηράν και γλυκυτάτην φράσιν των του ημετέρου γένους πεπαιδευμένων Γραικών» από τον πρόλογο του Φωτεινού στον «Νέο Ερωτόκριτο».
[xlix] Μίλτος Πεχλιβάνος, «Λογοτεχνία 1770-1821. Ανάμεσα στην ωφέλεια και την τέρψη», Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000, τ. Β΄ Η οθωμανική κυριαρχία, 1770-1821. Διαφωτισμός – Ιστορία της Παιδείας – Θεσμοί και Δίκαιο, Τα Νέα – Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, σ. 185.
[l] Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 126.
[li] Ο Φωτεινός, παρατηρεί ο Λ. Βρανούσης, ακολουθώντας το παράδειγμα των δασκάλων του, «συνδύαζε τη μουσική με την ποίηση. Έγραφε “ζαρίφικα” (=κομψά) τραγούδια, σάτιρες και κωμωδίες και στιχουργούσε με ευχέρεια» (Λ. Ι. Βρανούσης, Οι Πρόδρομοι, ό.π., σ. 60).
[lii] Βλ. Παράρτημα, εικ. 9.
[liii] Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, ό.π., σ. 232.
[liv] Μεταξύ των συνδρομητών αναφέρονται και τρεις Φαναριώτες ηγεμόνες: Σκαρλάτος Καλλιμάχης, Αλέξανδρος Σούτζος και Αλέξανδρος Χαντζερής. Ενδεικτικό αυτής της «ζήτησης» για ιστορικο-γεωγραφικά συγγράμματα για τον ρουμανικό χώρο στην ελληνική γλώσσα θεωρείται το γεγονός ότι τρία από αυτά τα έργα, εκείνα του Καντακουζηνού, του Φιλιππίδη και του Φωτεινού, εκδόθηκαν σε διάστημα 14 χρόνων. Βλ. σχετικά Mihai Ţipǎu, «Έθνη και εθνικά ονόματα στην Ιστορία και το Γεωγραφικόν Ρουμουνίας του Δανιήλ Φιλιππίδη (1816)», Γ΄ Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών, Βουκουρέστι, 2-4 Ιουνίου 2006, στην ιστοσελίδα: www.eens-congress.eu/?main__page=1&main__lang=de&eensCongress_cmd=showPaper&eensCongress_id=217 και υποσημ. 10.
[lv] Για την αλληλογραφία του Διονυσίου Φωτεινού με τον Ζηνόβιο Πωπ βλ. Nicolae Iorga, «Contribuţiuni la Istoria Literaturii Române la începutul secolului al XIX-lea», περ. Analele Academiei Române, δεύτερη σειρά, τόμος ΧΧΙΧ (1906-1907), σ. 3-9. Ο Mihai Ţipǎu σημειώνει χαρακτηριστικά πως ο ίδιος ο
Ζηνόβιος Πωπ, που άσκησε σκληρή κριτική στον Δανιήλ Φιλιππίδη για την επιλογή του να ασχοληθεί με την ιστορία και την γεωγραφία του ρουμανικού χώρου, «δεν αναφέρει τίποτα παρόμοιο στην αλληλογραφία του με τον Διονύσιο Φωτεινό, με τον οποίο μάλιστα διαπραγματευόταν και διάφορες εκδόσεις βιβλίων, και ο οποίος άρχισε την δημοσίευση της Ιστορίας της πάλαι Δακίας δύο χρόνια μετά το έργο του Φιλιππίδη» (Mihai Ţipǎu, «Έθνη και εθνικά ονόματα», ό.π.).
[lvi] Βλ. τη διαφωτιστική βιβλιολογική ανακοίνωση του M. Caratasu, «Dionysios Photinos de Patras et son “Histoire de l’ Ancienne Dacie”», Πρακτικά Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών (Σπάρτη, 7-14 Σεπτεμβρίου 1975), Αθήνα 1976-1978, τ. Β΄, σ. 103-112.
[lvii] Διονύσιος Φωτεινός, Ιστορία της πάλαι Δακίας, τα νυν Τρανσυλβανίας, Βλαχίας και Μολδαϋίας, τ. Α΄, Βιέννη 1818, σ. 4-5 του προλόγου και Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 145.
[lviii] Βλ. Στέφανος Ν. Θωμόπουλος, Ιστορία της πόλεως των Πατρών, επιμέλεια Κ. Ν. Τριανταφύλλου, Πάτρα 21950, σ. 525, υποσημ. 6. Επίσης και στο Π. Α. Ανδριόπουλος, «Η Εκκλησιαστική Μουσική στην Πάτρα», ό.π.
[lix] Βλ. Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 149-153.
[lx] Victor Papacostea, «Vietile Sultanilor», ό.π., σ. 7.
[lxi] Δημήτριος Β. Οικονομίδης, ό.π., σ. 171.
[lxii] Στέφανος Ν. Θωμόπουλος, Ιστορία της πόλεως των Πατρών, ό. π., σ. 525, υποσημ. 6.